Yanasandhi Parva — The repentance of Dhritarashtra
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 123
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः। एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः॥
2भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं संजायते महत्। क्रुद्धादमर्षणात् तात व्याघ्रादिव महारुरोः॥
3जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्। भीतो वृकोदरात् तात सिंहात् पशुरिवापरः॥
4न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः। सैन्येऽस्मिन् प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद् युधि॥
5अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरच पाण्डवः। अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यकप्रेक्षी महास्वनः॥
6महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलः। मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति॥
7ऊरुचाहगृहीतानां गदां बिभ्रद् वृकोदरः। कुरूणामृषभो युद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः॥
8अष्टानिमायसी घोरां गदां काञ्चनभूषणाम्। मनसाऽहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्॥
9यथा मृगाणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत्। मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति॥
10सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः। बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येऽपि रभसः सदा॥
11उद्वेपते मे हृदयं ये मे दुर्योधनादयः। बाल्येऽपि तेन युध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः॥
12तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता मम। स एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः॥
13ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम्। पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्च्छितमाहवे॥
14अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे। महेश्वरसमं क्रोधे को हन्याद् भीममाहवे॥
15संजयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम्। अतिलाभं तु मन्येऽहं यत् तेन रिपुघातिना॥
16सर्वे येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च पुरा हताः॥
17कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति। न स जातु वशे तस्थौ मम बाल्येऽपि संजय॥
18किं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः सम्प्रति पाण्डवः। निष्ठुरो रोषणोऽत्यर्थं भज्येतापि न संनमेत्। तदैव न हताः पुत्रा मम मनस्विना। तिर्यक्प्रेक्षी संहतभूः कथं शाम्येद् वृकोदरः॥
19शूरस्तथाप्रतिबलो गौरस्ताल इवोन्नतः। प्रमाणतो भीसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात्॥
20जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनात्येति कुञ्चरान्। अव्यक्तजपी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली॥
21इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात् पुरा। रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः॥
22आयसेन स दण्डेन रथान् नागान् नरान् हयान्। हनिष्यति रणे क्रुद्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः॥
23अमर्षी नित्यसंरब्धो भीमः प्रहरतां वरः। मया तात प्रतीपानि कुर्वन् पूर्वं विमानितः॥
24निष्कर्णामायसी स्थूलां सुपार्छा काञ्चनीं गदाम्। शतघ्नीं शतनिर्हादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः॥
25अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेधिनम्। भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः॥
26क्रोशतो मे न शृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः। विषमं न हि मन्यन्ते प्रपातं मधुदर्शिनः॥
27संयुगं ये गमिष्यन्ति नररूपेण मृत्युना। नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः॥
28शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडस्रिममितौजसम्। प्रहितां दुःखसंस्पर्शी कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः॥
29कदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान्। सृक्किणी लेलिहानस्य वाष्यमुत्सृजतो मुहुः॥ उद्दिश्य नागान् पततः कुर्वतो भैरवान् रवान्। प्रतीपं पततो मत्तान् कुञ्जरान् प्रतिगर्जतः॥ विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः। अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा॥
30वीथीं कुर्वन् महाबाहुर्द्रावयन् मम वाहिनीम्। नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति॥
31प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन् पुष्पितान् द्रमान्। प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः॥
32कुर्वन् रथान् विपुरुषान् विसारथिहयध्वजान्। आरुजन् पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा॥ गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान् विविधान् दुमान्। प्रभक्षयति रणे सेनां पुत्राणां मम संजय॥
33दिशो नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयार्दिताः। मम पुत्राञ्च भृत्याश्च राजानश्चैव संजय॥
34येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा। वासुदेवसहायेन जरासंधो निपातितः॥
35कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासंधेन धीमता। मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिताः॥
36भीष्मप्रतापात् कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः। यन्न तस्य वशे जग्मुः केवलं दैवमेव तत्॥
37स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना। अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम्॥
38दीर्घकालसमासक्तं विषमाशीविषो यथा। स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम संजय॥
39महेन्द्र इव वज्रेण दानवान् देवसत्तमः। भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान्॥
40अविषह्यमनावार्य तीव्रवेगपराक्रमम्। पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम्॥
41अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः। बाहुभ्यां युद्ध्यमानस्य कस्तिष्ठेग्रतः पुमान्॥
42भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा। जानन्त्येते यथैवाहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः॥
43आर्यव्रतं तु जानन्तः संगरान्तं विधित्सवः। सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः॥
44बलीयः सर्वतो दिष्ठं पुरुषस्य विशेषतः। पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत् सुतान्॥
45ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः। त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान् रक्षन्तः पार्थिवं यशः॥
46यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि। पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च॥
47यदस्मदाश्रयं किंचिद् दत्तमिष्टं च संजय। तस्यापचितिमार्यत्वात् कर्तारः स्थविरास्त्रयः॥
48आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः। निधनं क्षत्रियस्याजौ वरमेवाहुरुत्तमम्॥
49स वै शोचामि सर्वान् वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवैः। विक्रुष्टं विदुरेणादौ तदेतद् भयमागतम्॥
50न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य संजय। भवत्यतिबलं ह्येतज्ज्ञानस्याप्युपघातकम्॥
51ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसंग्रहान्। सुखैर्भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः॥
52किं पुनर्मोहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा। पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु॥
53संशये तु महत्यस्मिन् किं नु मे क्षममुत्तरम्। विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्यन्॥
54द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत्। मन्देनैश्चर्यकामेन लोभात् पापमिदं कृतम्॥
55मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः। चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम्॥
56किनुं कुर्यां कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि संजय। एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः॥
57अवशोऽहं तदा तात पुत्राणां निहते शते। श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत्॥
58यथा निदाघे ज्वलनः समिद्धो दहेत् कक्षं वायुना चोद्यमानः। गदाहस्तः पाण्डवो वै तथैव हन्ता मदीयान् सहितोऽर्जुनेन॥
English
1Dhritarashtra said All these who have been enumerated by you are of great energy and courage; but Bhima alone is equal to all of them combined.
2From Bhimasena wrathful I have very great fear like that of a large deer from an enraged tiger.
3I am awake during entire nights breathing large and hot sighs, being afraid of Vrikodara, O dear, as any other animal fears a lion.
4In this entire army do I not see one who can withstand in battle this one of long arms and having strength like that of Shakra.
5That son of Kunti and Pandu when wrathful is an implacable enemy; and he smiles not even in jest and is mad with rage, looks at things askance and is of loud voice,
6Possessed of great force and of great energy, possessed of long arms and of great strength will put an end to the existence of any wicked sons in battle.
7Vrikodara, that bull in the race of Kuru, wielding the mace slay them struck by a heavy calamity in battle like the god of death with his staff in his hand.
8That terrible steel mace with eight sides and ornamented with gold I now see in my mind like the staff of Brahma uplifted.
9As a fully grown up lion roams among a hear of deer, so Bhima roam among my army.
10Towards all my sons he alone (of all his brothers) showed his cruel strength. A voracious eater and endued with great strength, even in his childhood was he inimical (to my sons).
11My heart quakes that Duryodhana and other sons of mine even when fighting with him in their childhood were smashed as by elephants.
12O pressed by his strength my sons have ever been; and that Bhima of terrible prowess is the cause of this rupture.
13Devouring my army composed of men, elephants and horses, do I see Bhima in the front senseless with wrath,
14In arms equal of Drona and Arjuna and in speed having the force of wind, in wrath equal to Maheshvara himself, who will kill Bhima in battle.
15O Sanjaya, that hero, the wrathful Bhimasena; tell me that; it is a great gain I consider, that by that slayer of enemies.
16My sons were not all killed by that one of independent mind by whom Yakshas of terrible strength and the Rakshasas were killed in days of old.
17How can a man withstand the force of him in battle. He was not under my control even in his childhood, O Sanjaya.
18How can that son of Pandu do so now having been wronged by my wicked sons. Cruel and wrathful, he could not bend even when broken. Looking at things ask once, with his eyebrows contracted how can Vrikodara be peaceful.
19A hero of exceedingly white complexion and tall like the palm tree, Bhimasena measures a Prasesha (the span of a thumb) more than Arjuna.
20Surpassing in speed the horses, in strength the elephants, the second son of Pandu who is of great strength has sweet eyes.
21The Pandava in form and power just as I heard from the lips of Vyasa in days gone by.
22Easily by means of his mace, the chariots, the elephants, men and horses he will kill in battle, that terrible being when wrathful, that man of cruel purposes.
23That wrathful Bhima, who is ever furiousthat chief among the smiters has by acting against my wishes, O dear, before been insulted by me.
24That mace which has no curves, which is made of steel, which is of bulk, of beautiful sides, adorned with gold, which is capable of killing a hundred and when flung producing a terrible sound-how will my sons bears?
25That inaccessible ocean, which has no shore, which is unfathomable and which has currents in the shape of Bhima, those wicked ones are desirous of crossing over.
26Those children thinking themselves to be wise do not listen to my words, even if I cry out. Seeing the honey (formerly collected on mountain tops) they do not care for the heavy fall.
27Those who encounter in battle that death in human shape have their dooms settled by the father of the universe, like those of large deer encountering lions,
28How shall my sons bear, Odear, the mace when flung at them the mace which is four cubits long, having six sides of illimitable powers of destruction and terrible to touch.
29Whirling the mace and piercing the heads of elephants, licking the corners of his lips and giving out (terrific) breaths every moment, making terrific noises in return of those of falling elephants and rushing with loud roars against elephants coming against him, having penetrated into the place where the chariots stand, when he kills the heroes after taking aim against them, will one of my soldiers escape from him who is blazing like fire?
30Grinding the four elements of my army and cutting his passage out through it, as if dancing with the mace in his hand, he will show (to people) the scene which takes place at the end of a Yuga (universal destruction).
31Like an elephant mad with rage, breaking trees with flowers, Vrikodara will crush the army of my sons of battle.
32Rendering the chariots devoid of men, drivers, horse and banners and giving trouble to the warriors fighting from cars and elephants, the tiger among men, like the force of the currents of the Ganga uprooting various sorts of trees, will vanquish in battle the army of my sons, O Sanjaya.
33My with their servants and subordinate chiefs, O Sanjaya, troubled with the fear of Bhimasena will certainly fly in different directions.
34(That Bhimasena) by whom, aided by the son of Vasudeva, the king Jarasandha of great prowess was killed after his inner apartments being entered in the days of old.
35The goddess Earth was brought under control by the wise Jarasandha and that mighty Lord of Magadha, who subjugated her and oppressed her people.
36That the Kurus through the prowess of Bhima and the Andhakas and the Vrishnis and sons through their diplomacy, were not brought under subjection by them, which was only due to the gods.
37The son of Pandu, the heroic of long arms, having approached him without any arms, killed him. What can be more (wonderful) than this?
38Like venomous snake having accumulated its poison for a long time, he (Bhima) will fling his strength on my sons in the field of battle, O Sanjaya.
39Like that chief among the gods, great Indra with his thunderbolt (killing) the Danavas, Bhimasena with mace in his hand will kill my a sons.
40I see (in my mind) Vrikodara having eyes of the colour of copper, incapable of being opposed or prevented and having fearful force of strength falling on (my sons).
41Who can stay in front of that man fighting with his two arms without mace or bow and without being on his car.
42Bhishma, this regenerate Drona, Kripa and also the son of Shardavata-all these know as much as I do the prowess of that wise one.
43Conversant with the habits of life of the virtuous and desirous of death in battle, those bulls among men in our party will stand in front of the army.
44Destiny is always powerful specially in a man through I see them (the Pandavas) victorious, yet I do not dissuade my sons.
45They (the warriors of our party), desirous of going along the eternal, noble and heavenly path, will part with their lives in fierce battle thus keeping your earthly fame unsullied.
46As these are, O dear, to my sons, so are they to the Pandavas (in ties of blood and affection). They (the Pandavas) are grandsons of Bhishma and disciples of Drona and Kripa.
47The protection that we have afforded to the three-aged ones, the little we have given them and the little good we have done to them, they will compensate us for that in return owing to their noble nature.
48That death of a Kshatriya is said to be a peaceful and commendable one, which is met with in battle when one takes up arms desirous of observing Kshatriya practices.
49I grieve however for all those who will fight with the son of Pandu; the calamity prophesied by Vidura is now come.
50I consider, O Sanjaya, that knowledge cannot destroy woe; in fact, it is excessive distress that kills knowledge.
51Even the Rishis who are emancipated and who merely look on this crowd of men become happy at prosperity and aggrieved at adversity.
52Why then should I not be affected by grief. When I ain attached to my sons, my kingdom, my wife, my grandsons, my friends and a thousand other objects.
53I have grave doubts that I shall have any prosperity in the future; thinking thus I see (in my mind) the destruction of the Kurus.
54The great calamity of the Kurus beginning with the game at dice now stands out in bold relief; this wicked act has been done by that fool desiring for prosperity out of avarice.
55I consider this to be the work of Eternal Time. I am not able to fly from it like the iron ring attached to the wheel.
56What shall I do? how shall I do it and where shall I go, O Sanjaya? These foolish Kurus will be destroyed being subject to the effects of time.
57I shall be helpless, O dear, on my hundred sons being killed and shall hear the loud lamentation of women. How shall death touch me?
58As in the hot season a fire ignited and urged by wind burns up dry grass, so will the son of Pandu, having mace in hand along with Arjuna, be the slayer of my party.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — तुमने जिन सबकी गणना की, वे सब महान् तेज और साहस वाले हैं; किन्तु अकेला भीम ही उन सबके मिले हुए बल के बराबर है।
2क्रुद्ध भीमसेन से मुझे वैसा ही महान् भय होता है, जैसा क्रोध में भरे व्याघ्र से किसी विशाल मृग को होता है।
3हे प्रिय, वृकोदर से डरकर मैं पूरी-पूरी रातें जागता हुआ लम्बी और गरम साँसें भरता रहता हूँ, जैसे कोई पशु सिंह से डरता है।
4इस समस्त सेना में मुझे एक भी ऐसा दिखाई नहीं देता, जो युद्ध में लम्बी भुजाओं वाले तथा शक्र के समान बल वाले उस वीर के सामने टिक सके।
5कुन्ती और पाण्डु का वह पुत्र क्रुद्ध होने पर अटल शत्रु बन जाता है; वह हँसी-मज़ाक में भी नहीं मुस्कुराता, क्रोध से उन्मत्त हो जाता है, तिरछी दृष्टि से देखता है और उसका स्वर गम्भीर है।
6महान् बल तथा महान् तेज से युक्त, लम्बी भुजाओं और अपार शक्ति वाला वह युद्ध में मेरे दुष्ट पुत्रों का अस्तित्व ही समाप्त कर देगा।
7कुरुवंश का वह वृषभ वृकोदर गदा उठाकर उन्हें ऐसे मारेगा जैसे हाथ में दण्ड लिये यमराज महाविपत्ति में पड़े हुओं को मारते हैं।
8सोने से जड़ी हुई, आठ धारों वाली वह भयङ्कर लौह गदा मुझे अभी मन ही मन ब्रह्मदण्ड के समान उठी हुई दिखाई देती है।
9जैसे पूर्ण रूप से बढ़ा हुआ सिंह मृगों के झुण्ड में विचरण करता है, वैसे ही भीम मेरी सेना में विचरेगा।
10अपने सब भाइयों में केवल उसी ने मेरे पुत्रों के प्रति अपना क्रूर बल दिखाया। अत्यन्त भोजन करने वाला और महाबली वह बचपन से ही मेरे पुत्रों का शत्रु रहा है।
11मेरा हृदय काँप उठता है यह सोचकर कि बचपन में उससे लड़ते समय भी दुर्योधन तथा मेरे अन्य पुत्र ऐसे कुचल दिये जाते थे मानो हाथियों ने कुचल दिया हो।
12मेरे पुत्र सदा उसके बल से पीड़ित रहे हैं; और भयङ्कर पराक्रम वाला वही भीम इस फूट का कारण है।
13मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों से बनी मेरी सेना को निगलते हुए, क्रोध से अचेत भीम को मैं सबसे आगे देख रहा हूँ।
14अस्त्रविद्या में द्रोण और अर्जुन के समान, गति में वायु के वेग वाला, क्रोध में स्वयं महेश्वर के समान — उस भीम को युद्ध में कौन मार सकेगा?
15हे संजय, उस वीर, उस क्रुद्ध भीमसेन के विषय में मुझे बताओ; मैं इसे बड़ा लाभ मानता हूँ कि उस शत्रुहन्ता के द्वारा —
16मेरे सब पुत्र अब तक मारे नहीं गये, उस स्वतन्त्र बुद्धि वाले वीर के द्वारा, जिसने प्राचीन काल में भयङ्कर बल वाले यक्षों और राक्षसों का वध किया।
17युद्ध में उसके वेग के सामने कोई मनुष्य कैसे टिक सकता है? हे संजय, वह तो बचपन में भी मेरे वश में नहीं था।
18अब तो मेरे दुष्ट पुत्रों द्वारा सताये जाने पर वह पाण्डुपुत्र वश में कैसे रहेगा? क्रूर और क्रोधी वह टूट जाने पर भी झुक नहीं सकता। तिरछी दृष्टि से देखता हुआ, भौंहें चढ़ाये हुए वृकोदर शान्त कैसे हो सकता है?
19अत्यन्त गौरवर्ण तथा ताड़ के वृक्ष के समान लम्बा वह वीर भीमसेन अर्जुन से एक प्रादेश (अँगूठे का विस्तार) अधिक ऊँचा है।
20वेग में घोड़ों को और बल में हाथियों को पीछे छोड़ने वाले, महान् बल से सम्पन्न पाण्डु के उस दूसरे पुत्र के नेत्र मधुर हैं।
21रूप और शक्ति में वह पाण्डव ठीक वैसा ही है, जैसा मैंने बीते दिनों में व्यास के मुख से सुना था।
22क्रोधित होने पर वह भयङ्कर प्राणी, वह क्रूर संकल्प वाला पुरुष अपनी गदा से रथों, हाथियों, मनुष्यों और घोड़ों का युद्ध में सहज ही संहार कर देगा।
23वह क्रुद्ध भीम, जो सदा उग्र रहता है, प्रहार करने वालों में जो श्रेष्ठ है — हे प्रिय, मेरी इच्छा के विरुद्ध कार्य करने के कारण उसका पहले मेरे द्वारा अपमान किया गया है।
24वह गदा, जिसमें कोई टेढ़ापन नहीं, जो लोहे की बनी है, जो विशाल है, जिसके पार्श्व सुन्दर हैं, जो सोने से सजी है, जो सैकड़ों को मारने में समर्थ है और फेंके जाने पर भयङ्कर शब्द करती है — उसे मेरे पुत्र कैसे सह सकेंगे?
25भीम के रूप में जो वह दुर्गम समुद्र है, जिसका कोई तट नहीं, जो अथाह है और जिसमें प्रबल धाराएँ हैं — उसी को वे दुष्ट पार करना चाहते हैं।
26अपने को बुद्धिमान् समझने वाले वे बालक, मेरे चिल्लाने पर भी, मेरी बात नहीं सुनते। पर्वतशिखर पर जमा मधु को देखकर वे नीचे गिरने के भय की चिन्ता नहीं करते।
27मनुष्यरूप में उस मृत्यु से जो युद्ध में भिड़ते हैं, उनका अन्त जगत्पिता ने पहले ही निश्चित कर दिया है — जैसे सिंहों से भिड़ने वाले विशाल मृगों का।
28हे प्रिय, जब वह गदा उन पर फेंकी जायेगी, तब मेरे पुत्र उसे कैसे सह सकेंगे — वह गदा जो चार हाथ लम्बी है, जिसकी छह धारें हैं, जिसकी विनाशशक्ति अपार है और जिसका स्पर्श ही भयङ्कर है?
29गदा घुमाते हुए और हाथियों के मस्तक फोड़ते हुए, अपने ओष्ठों के कोने चाटते हुए, क्षण-क्षण भयङ्कर साँसें छोड़ते हुए, गिरते हुए हाथियों के चीत्कार के उत्तर में भयङ्कर गर्जन करते हुए, अपनी ओर आते हुए हाथियों पर ज़ोर से दहाड़ते हुए झपटते हुए, रथों की पंक्ति में घुसकर जब वह निशाना साधकर वीरों का वध करेगा, तब आग की भाँति धधकते उससे मेरा कौन-सा सैनिक बच सकेगा?
30मेरी चतुरङ्गिणी सेना को पीसते हुए और उसे चीरकर अपना मार्ग बनाते हुए, हाथ में गदा लिये मानो नाचते हुए, वह लोगों को वही दृश्य दिखा देगा जो युग के अन्त में (प्रलय में) होता है।
31जैसे क्रोध से उन्मत्त हाथी फूलों से लदे वृक्षों को तोड़ डालता है, वैसे ही वृकोदर युद्ध में मेरे पुत्रों की सेना को कुचल देगा।
32हे संजय, रथों को योद्धाओं, सारथियों, घोड़ों और ध्वजाओं से रहित करते हुए तथा रथों और हाथियों पर लड़ने वाले वीरों को कष्ट देते हुए, मनुष्यों में वह व्याघ्र गङ्गा की धाराओं के वेग की भाँति, जो नाना प्रकार के वृक्षों को उखाड़ फेंकता है, युद्ध में मेरे पुत्रों की सेना को परास्त कर देगा।
33हे संजय, मेरे पुत्र अपने सेवकों तथा अधीनस्थ प्रधानों सहित भीमसेन के भय से व्याकुल होकर निश्चय ही चारों दिशाओं में भाग जायेंगे।
34वही भीमसेन, जिसने वसुदेव के पुत्र की सहायता से प्राचीन काल में महापराक्रमी राजा जरासन्ध के अन्तःपुर में प्रवेश करके उसका वध किया था।
35बुद्धिमान् जरासन्ध ने, मगध के उस महाबली स्वामी ने, पृथ्वीदेवी को अपने वश में कर लिया था और उसे जीतकर उसकी प्रजा को पीड़ित किया था।
36कुरुगण भीम के पराक्रम के कारण तथा अन्धक और वृष्णिगण अपनी नीति के कारण उसके वश में नहीं आये — और यह भी केवल देवताओं की कृपा से ही हुआ।
37पाण्डु के उस वीर पुत्र ने, लम्बी भुजाओं वाले उसने, बिना किसी शस्त्र के उसके पास जाकर उसे मार डाला। इससे अधिक आश्चर्य की बात और क्या हो सकती है?
38हे संजय, जैसे विषधर सर्प दीर्घकाल तक अपना विष संचित करता है, वैसे ही वह भीम रणभूमि में मेरे पुत्रों पर अपना बल उड़ेल देगा।
39जैसे देवताओं में श्रेष्ठ महेन्द्र अपने वज्र से दानवों का संहार करते हैं, वैसे ही हाथ में गदा लिये भीमसेन मेरे सब पुत्रों का वध करेंगे।
40ताँबे के रंग के नेत्रों वाले, जिनका विरोध या निवारण असम्भव है, भयङ्कर बलवेग वाले वृकोदर को मैं मन ही मन अपने पुत्रों पर टूटते हुए देख रहा हूँ।
41बिना गदा और धनुष के, बिना रथ पर बैठे, केवल अपनी दो भुजाओं से लड़ने वाले उस पुरुष के सामने भी कौन खड़ा रह सकता है?
42भीष्म, ये द्विजश्रेष्ठ द्रोण, कृप तथा शरद्वान् के पुत्र — ये सब उस बुद्धिमान् के पराक्रम को उतना ही जानते हैं जितना मैं।
43सज्जनों के जीवनधर्म से परिचित तथा युद्ध में मृत्यु की कामना करने वाले हमारे पक्ष के वे नरश्रेष्ठ सेना के सबसे आगे खड़े होंगे।
44भाग्य सदा ही बलवान् होता है, विशेषकर मनुष्य के विषय में; यद्यपि मैं उन्हें (पाण्डवों को) विजयी देखता हूँ, तथापि मैं अपने पुत्रों को नहीं रोकता।
45वे (हमारे पक्ष के योद्धा) सनातन, श्रेष्ठ और स्वर्गीय मार्ग पर जाने की इच्छा से घोर युद्ध में अपने प्राण त्याग देंगे और इस प्रकार तुम्हारी पार्थिव कीर्ति को निष्कलङ्क बनाये रखेंगे।
46हे प्रिय, ये जितने मेरे पुत्रों के हैं, उतने ही पाण्डवों के भी हैं (रक्त और स्नेह के सम्बन्ध से)। वे (पाण्डव) भीष्म के पौत्र तथा द्रोण और कृप के शिष्य हैं।
47उन तीनों वृद्धों को हमने जो आश्रय दिया है, जो थोड़ा-बहुत हमने उन्हें दिया है और जो थोड़ा भला हमने उनके साथ किया है — अपने उदार स्वभाव के कारण वे उसका बदला हमें चुका देंगे।
48क्षत्रिय की वही मृत्यु शान्त और प्रशंसनीय कही गयी है, जो क्षत्रियधर्म के पालन की इच्छा से शस्त्र उठाकर युद्ध में प्राप्त होती है।
49किन्तु मैं उन सबके लिए शोक करता हूँ जो पाण्डुपुत्र से युद्ध करेंगे; विदुर ने जिस विपत्ति की भविष्यवाणी की थी, वह अब आ पहुँची है।
50हे संजय, मैं मानता हूँ कि ज्ञान शोक का नाश नहीं कर सकता; वस्तुतः अत्यधिक दुःख ही ज्ञान को मार डालता है।
51जो ऋषि मुक्त हैं और जो इस मनुष्यसमूह को केवल साक्षीभाव से देखते हैं, वे भी समृद्धि में प्रसन्न और विपत्ति में दुखी हो जाते हैं।
52तब भला मैं शोक से क्यों न व्याकुल होऊँ, जब मैं अपने पुत्रों, अपने राज्य, अपनी पत्नी, अपने पौत्रों, अपने मित्रों तथा और भी हज़ार वस्तुओं में आसक्त हूँ?
53मुझे गम्भीर सन्देह है कि भविष्य में मेरा कोई कल्याण होगा; यही सोचते हुए मैं मन ही मन कुरुओं का विनाश देख रहा हूँ।
54द्यूतक्रीड़ा से आरम्भ हुई कुरुओं की वह महाविपत्ति अब स्पष्ट रूप से सामने खड़ी है; यह दुष्कर्म उस मूर्ख ने लोभवश समृद्धि की कामना से किया।
55मैं इसे सनातन काल का ही कार्य मानता हूँ। पहिये में जड़े लोहे के छल्ले की भाँति मैं इससे भाग नहीं सकता।
56हे संजय, मैं क्या करूँ, कैसे करूँ और कहाँ जाऊँ? काल के प्रभाव के अधीन होकर ये मूर्ख कुरु नष्ट हो जायेंगे।
57हे प्रिय, अपने सौ पुत्रों के मारे जाने पर मैं असहाय हो जाऊँगा और स्त्रियों का ऊँचा विलाप सुनूँगा। मुझे मृत्यु कैसे छुएगी?
58जैसे ग्रीष्म ऋतु में वायु से भड़की हुई प्रज्वलित अग्नि सूखी घास को जला डालती है, वैसे ही हाथ में गदा लिये पाण्डुपुत्र अर्जुन के साथ मिलकर मेरे पक्ष का संहारक बनेगा।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — तिमीले जुन सबको गणना गर्यौ, ती सबै महान् तेज र साहस भएका छन्; तर एक्लो भीम नै ती सबैको मिलेको बलबराबर छ।
2क्रुद्ध भीमसेनबाट मलाई त्यस्तै महान् भय हुन्छ, जस्तो क्रोधमा भरिएको बाघबाट कुनै विशाल मृगलाई हुन्छ।
3हे प्रिय, वृकोदरसँग डराएर म पूरै रातहरू जागा रही लामो र तातो सास फेरिरहन्छु, जसरी कुनै पशु सिंहसँग डराउँछ।
4यस समस्त सेनामा मलाई एउटै पनि त्यस्तो देखिँदैन, जो युद्धमा लामा पाखुरा भएका तथा शक्रसमान बल भएका ती वीरको अगाडि टिक्न सकोस्।
5कुन्ती र पाण्डुका ती पुत्र क्रुद्ध हुँदा अटल शत्रु बन्छन्; उनी हाँसो-ठट्टामा पनि मुस्कुराउँदैनन्, क्रोधले उन्मत्त हुन्छन्, तेर्सो दृष्टिले हेर्छन् र उनको स्वर गम्भीर छ।
6महान् बल तथा महान् तेजले युक्त, लामा पाखुरा र अपार शक्ति भएका उनले युद्धमा मेरा दुष्ट पुत्रहरूको अस्तित्व नै समाप्त पार्नेछन्।
7कुरुवंशका ती वृषभ वृकोदरले गदा उठाएर तिनीहरूलाई त्यसरी मार्नेछन् जसरी हातमा दण्ड लिएका यमराजले महाविपत्तिमा परेकालाई मार्छन्।
8सुनले जडिएको, आठ धार भएको त्यो भयङ्कर लौह गदा मलाई अहिले मनमनै ब्रह्मदण्डझैँ उठेको देखिन्छ।
9जसरी पूर्ण रूपमा हुर्केको सिंह मृगहरूको बथानमा विचरण गर्छ, त्यसै गरी भीम मेरो सेनामा विचरण गर्नेछन्।
10आफ्ना सबै भाइहरूमध्ये केवल उनैले मेरा पुत्रहरूप्रति आफ्नो क्रूर बल देखाए। धेरै खाने र महाबली उनी बाल्यकालदेखि नै मेरा पुत्रहरूका शत्रु रहेका छन्।
11मेरो हृदय काँप्छ यो सोचेर कि बाल्यकालमा उनीसँग लड्दा पनि दुर्योधन तथा मेरा अन्य पुत्रहरू यसरी कुल्चिइन्थे मानौँ हात्तीहरूले कुल्चिएका हुन्।
12मेरा पुत्रहरू सधैँ उनको बलले पीडित रहेका छन्; र भयङ्कर पराक्रम भएका तिनै भीम यस फुटको कारण हुन्।
13मानिस, हात्ती र घोडाहरूले बनेको मेरो सेनालाई निल्दै, क्रोधले अचेत भीमलाई म सबभन्दा अगाडि देखिरहेछु।
14अस्त्रविद्यामा द्रोण र अर्जुनसमान, गतिमा वायुको वेग भएका, क्रोधमा स्वयं महेश्वरसमान — ती भीमलाई युद्धमा कसले मार्न सक्नेछ?
15हे सञ्जय, ती वीर, ती क्रुद्ध भीमसेनका विषयमा मलाई बताऊ; म यसलाई ठूलो लाभ मान्दछु कि ती शत्रुहन्ताद्वारा —
16मेरा सबै पुत्र अहिलेसम्म मारिएका छैनन्, ती स्वतन्त्र बुद्धि भएका वीरद्वारा, जसले प्राचीन कालमा भयङ्कर बल भएका यक्ष र राक्षसहरूको वध गरे।
17युद्धमा उनको वेगको अगाडि कुनै मानिस कसरी टिक्न सक्छ? हे सञ्जय, उनी त बाल्यकालमा पनि मेरो वशमा थिएनन्।
18अब त मेरा दुष्ट पुत्रहरूद्वारा सताइएपछि ती पाण्डुपुत्र वशमा कसरी रहनेछन्? क्रूर र क्रोधी उनी भाँचिए पनि झुक्न सक्दैनन्। तेर्सो दृष्टिले हेर्दै, आँखीभौँ चढाएका वृकोदर शान्त कसरी हुन सक्छन्?
19अत्यन्त गोरो वर्णका तथा ताडको रूखजस्तै अग्ला ती वीर भीमसेन अर्जुनभन्दा एक प्रादेश (बूढी औँलाको विस्तार) अग्ला छन्।
20वेगमा घोडालाई र बलमा हात्तीलाई पछि पार्ने, महान् बलले सम्पन्न पाण्डुका ती दोस्रा पुत्रका नेत्र मधुर छन्।
21रूप र शक्तिमा ती पाण्डव ठीक त्यस्तै छन्, जस्तो मैले बितेका दिनमा व्यासको मुखबाट सुनेको थिएँ।
22क्रोधित हुँदा ती भयङ्कर प्राणी, ती क्रूर संकल्प भएका पुरुषले आफ्नो गदाले रथ, हात्ती, मानिस र घोडाहरूको युद्धमा सजिलै संहार गर्नेछन्।
23ती क्रुद्ध भीम, जो सधैँ उग्र रहन्छन्, प्रहार गर्नेहरूमा जो श्रेष्ठ छन् — हे प्रिय, मेरो इच्छाविरुद्ध काम गरेकाले उनको पहिले मबाट अपमान गरिएको छ।
24त्यो गदा, जसमा कुनै बाङ्गोपन छैन, जो फलामको बनेको छ, जो विशाल छ, जसका पार्श्व सुन्दर छन्, जो सुनले सजिएको छ, जो सयौँलाई मार्न समर्थ छ र फ्याँकिँदा भयङ्कर आवाज गर्छ — त्यसलाई मेरा पुत्रहरूले कसरी सहन सक्नेछन्?
25भीमका रूपमा जो त्यो दुर्गम समुद्र छ, जसको कुनै किनार छैन, जो अथाह छ र जसमा प्रबल धारा छन् — त्यसैलाई ती दुष्टहरू तर्न चाहन्छन्।
26आफूलाई बुद्धिमान् ठान्ने ती बालकहरू, मेरो चिच्याइमा पनि, मेरो कुरा सुन्दैनन्। पर्वतशिखरमा जमेको मह देखेर तिनीहरू तल खस्ने डरको चिन्ता गर्दैनन्।
27मानिसका रूपमा त्यो मृत्युसँग जो युद्धमा भिड्छन्, तिनीहरूको अन्त्य जगत्पिताले पहिल्यै निश्चित गरिसकेका छन् — जसरी सिंहसँग भिड्ने विशाल मृगहरूको।
28हे प्रिय, जब त्यो गदा तिनीहरूमाथि फ्याँकिनेछ, तब मेरा पुत्रहरूले त्यसलाई कसरी सहन सक्नेछन् — त्यो गदा जो चार हात लामो छ, जसका छ धार छन्, जसको विनाशशक्ति अपार छ र जसको स्पर्श नै भयङ्कर छ?
29गदा घुमाउँदै र हात्तीहरूको मस्तक फोर्दै, आफ्ना ओठका कुना चाट्दै, क्षण-क्षणमा भयङ्कर सास छोड्दै, ढल्दै गरेका हात्तीहरूको चीत्कारको जवाफमा भयङ्कर गर्जन गर्दै, आफूतिर आउने हात्तीहरूमाथि जोडले गर्जँदै झम्टिँदै, रथहरूको पङ्क्तिमा पसेर जब उनले निशाना साधेर वीरहरूको वध गर्नेछन्, तब आगोझैँ दन्किएका उनीबाट मेरो कुन सैनिक बाँच्न सक्नेछ?
30मेरो चतुरङ्गिणी सेनालाई पिँध्दै र त्यसलाई चिरेर आफ्नो बाटो बनाउँदै, हातमा गदा लिएर मानौँ नाच्दै, उनले मानिसहरूलाई त्यही दृश्य देखाउनेछन् जो युगको अन्त्यमा (प्रलयमा) हुन्छ।
31जसरी क्रोधले उन्मत्त हात्तीले फूलले लदेका रूखहरू भाँचिदिन्छ, त्यसै गरी वृकोदरले युद्धमा मेरा पुत्रहरूको सेनालाई कुल्चिदिनेछन्।
32हे सञ्जय, रथहरूलाई योद्धा, सारथि, घोडा र ध्वजाबाट रहित पार्दै तथा रथ र हात्तीमा लड्ने वीरहरूलाई कष्ट दिँदै, मानिसहरूमा ती बाघले गङ्गाका धाराको वेगझैँ, जसले नानाथरी रूख उखेलेर फ्याँक्छ, युद्धमा मेरा पुत्रहरूको सेनालाई परास्त गर्नेछन्।
33हे सञ्जय, मेरा पुत्रहरू आफ्ना सेवक तथा अधीनस्थ प्रमुखहरूसहित भीमसेनको भयले व्याकुल भई निश्चय नै चारै दिशामा भाग्नेछन्।
34तिनै भीमसेन, जसले वसुदेवका पुत्रको सहायताले प्राचीन कालमा महापराक्रमी राजा जरासन्धको अन्तःपुरमा प्रवेश गरेर उसको वध गरेका थिए।
35बुद्धिमान् जरासन्धले, मगधका ती महाबली स्वामीले, पृथ्वीदेवीलाई आफ्नो वशमा पारेका थिए र उनलाई जितेर उनका प्रजालाई पीडित पारेका थिए।
36कुरुहरू भीमको पराक्रमका कारण तथा अन्धक र वृष्णिहरू आफ्नो नीतिका कारण उसको वशमा आएनन् — र यो पनि केवल देवताहरूकै कृपाले भयो।
37पाण्डुका ती वीर पुत्रले, लामा पाखुरा भएका उनले, कुनै शस्त्रबिनै उसको नजिक गएर उसलाई मारे। यसभन्दा बढी आश्चर्यको कुरा अरू के हुन सक्छ?
38हे सञ्जय, जसरी विषालु सर्पले लामो समयसम्म आफ्नो विष सञ्चय गर्छ, त्यसै गरी ती भीमले रणभूमिमा मेरा पुत्रहरूमाथि आफ्नो बल खन्याउनेछन्।
39जसरी देवताहरूमा श्रेष्ठ महेन्द्रले आफ्नो वज्रले दानवहरूको संहार गर्छन्, त्यसै गरी हातमा गदा लिएका भीमसेनले मेरा सबै पुत्रहरूको वध गर्नेछन्।
40तामाको रङका नेत्र भएका, जसको विरोध वा निवारण असम्भव छ, भयङ्कर बलवेग भएका वृकोदरलाई म मनमनै आफ्ना पुत्रहरूमाथि खनिएको देखिरहेछु।
41गदा र धनुषबिना, रथमा नबसीकनै, केवल आफ्ना दुई पाखुराले लड्ने ती पुरुषको अगाडि पनि को उभिन सक्छ?
42भीष्म, यी द्विजश्रेष्ठ द्रोण, कृप तथा शरद्वान्का पुत्र — यी सबैले ती बुद्धिमान्को पराक्रम मैले जति नै जान्दछन्।
43सज्जनहरूको जीवनधर्मसँग परिचित तथा युद्धमा मृत्युको कामना गर्ने हाम्रो पक्षका ती नरश्रेष्ठहरू सेनाको सबभन्दा अगाडि उभिनेछन्।
44भाग्य सधैँ नै बलवान् हुन्छ, विशेष गरी मानिसका विषयमा; यद्यपि म तिनीहरूलाई (पाण्डवहरूलाई) विजयी देख्दछु, तथापि म आफ्ना पुत्रहरूलाई रोक्दिनँ।
45तिनीहरू (हाम्रो पक्षका योद्धाहरू) सनातन, श्रेष्ठ र स्वर्गीय मार्गमा जाने इच्छाले घोर युद्धमा आफ्ना प्राण त्याग्नेछन् र यसरी तिम्रो पार्थिव कीर्तिलाई निष्कलङ्क राख्नेछन्।
46हे प्रिय, यिनीहरू जति मेरा पुत्रहरूका हुन्, त्यति नै पाण्डवहरूका पनि हुन् (रगत र स्नेहको सम्बन्धले)। तिनीहरू (पाण्डवहरू) भीष्मका नाति तथा द्रोण र कृपका शिष्य हुन्।
47ती तीन वृद्धहरूलाई हामीले जुन आश्रय दिएका छौँ, जति थोरै हामीले तिनीहरूलाई दिएका छौँ र जति थोरै भलो हामीले तिनीहरूसँग गरेका छौँ — आफ्नो उदार स्वभावका कारण तिनीहरूले त्यसको बदला हामीलाई चुकाइदिनेछन्।
48क्षत्रियको त्यही मृत्यु शान्त र प्रशंसनीय भनिएको छ, जो क्षत्रियधर्मको पालनको इच्छाले शस्त्र उठाएर युद्धमा प्राप्त हुन्छ।
49तर म ती सबैका लागि शोक गर्छु जो पाण्डुपुत्रसँग युद्ध गर्नेछन्; विदुरले जुन विपत्तिको भविष्यवाणी गरेका थिए, त्यो अब आइपुगेको छ।
50हे सञ्जय, म मान्दछु कि ज्ञानले शोकको नाश गर्न सक्दैन; वास्तवमा अत्यधिक दुःखले नै ज्ञानलाई मारिदिन्छ।
51जो ऋषिहरू मुक्त छन् र जो यस मानिस-समूहलाई केवल साक्षीभावले हेर्छन्, तिनीहरू पनि समृद्धिमा प्रसन्न र विपत्तिमा दुःखी हुन्छन्।
52अनि म शोकले किन व्याकुल नहोऊँ, जब म आफ्ना पुत्र, आफ्नो राज्य, आफ्नी पत्नी, आफ्ना नाति, आफ्ना मित्र तथा अरू पनि हजारौँ वस्तुमा आसक्त छु?
53मलाई गम्भीर शङ्का छ कि भविष्यमा मेरो कुनै कल्याण होला; यही सोच्दै म मनमनै कुरुहरूको विनाश देखिरहेछु।
54जुवाबाट सुरु भएको कुरुहरूको त्यो महाविपत्ति अब स्पष्ट रूपमा अगाडि उभिएको छ; यो दुष्कर्म त्यस मूर्खले लोभवश समृद्धिको कामनाले गरे।
55म यसलाई सनातन कालकै कार्य मान्दछु। पाङ्ग्रामा जडिएको फलामको बालाझैँ म यसबाट भाग्न सक्दिनँ।
56हे सञ्जय, म के गरूँ, कसरी गरूँ र कहाँ जाऊँ? कालको प्रभावको अधीन भई यी मूर्ख कुरुहरू नष्ट हुनेछन्।
57हे प्रिय, आफ्ना सय पुत्र मारिएपछि म असहाय हुनेछु र स्त्रीहरूको उच्च विलाप सुन्नेछु। मलाई मृत्युले कसरी छुनेछ?
58जसरी ग्रीष्म ऋतुमा हावाले दन्किएको प्रज्वलित आगोले सुक्खा घाँस जलाइदिन्छ, त्यसै गरी हातमा गदा लिएका पाण्डुपुत्र अर्जुनसँग मिलेर मेरो पक्षका संहारक बन्नेछन्।