Sanat-Sujata Parva — The speech of Sanat-Sujata
Volume III — Virata & Udyoga Parva · Chapter 114
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी सम्पूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्। सनत्सुजातं रहिते महात्मा पप्रच्छ बुद्धि परमां बुभूषन्।॥
2धृतराष्ट्र उवाच सनत्सुजात यदिदं शृणोमि न मृत्युरस्तीति तव प्रवादम्। देवासुरा ह्याचरन् ब्रह्मचर्यममृत्यवेतत्कतरन्नु सत्यम्।।२।
3सनत्सुजात उवाच अपृच्छः कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरमु। शृणु मे ब्रुवतो राजन् यथैतन्मा विशङ्किथाः॥
4उभे सत्ये क्षत्रियैतस्य विद्धि मोहान्मृत्युः सम्मतोऽयं कवीनाम्। प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि तथाप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि॥
5प्रमादाद् वै असुराः पराभवनप्रमादाद ब्रह्मभूताः भवन्ति। नैव मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तून् न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते हि॥
6रात्मावसन्नममृतं ब्रह्मचर्यम्। पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम्॥
7अस्यादेशानिःसरते नराणां क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः। अहंगतेनैव चरन् विमार्गान् न चात्मनो योगमुपैति कश्चित्॥
8ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति। ततस्तान् देवा अनुविप्लवन्ते अतो मृत्युर्मरणाख्यामुपैति॥
9स्तत्रानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम्। सदर्थयोगानवगमात् समन्तात् प्रवर्तते भोगयोगेन देही॥
10तद् वै महामोहनमिन्द्रियाणां मिथ्यार्थयोगस्य गतिहि नित्या। मिथ्यार्थयोगामिहतान्तरात्मा स्मरनुपास्ते विषयान् समन्तात्॥
11अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोकान् कामक्रोधावनुगृह्याशु पश्चात्। एते बालान् मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम्॥
12दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः। नैनं मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा एवं विद्वान् यो विनिहन्ति कामान्॥
13कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति। कामान् व्युदस्य धुनुते यत् किंचित् पुरुषो रजः॥
14तमोऽप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते। मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः शुभ्रवत् सुखम्॥
15अमूढवृत्तेः पुरुषस्येह कुर्यात् किं वै मृत्युस्तार्ण इवास्य व्याघ्रः। नाधीयीत निर्गुदनिवास्य चायुः॥
16स क्रोधलोभौ मोहवानन्तरात्मा स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः। एवं मृत्यु जायमानं विदित्वा ज्ञाने तिष्ठन् न बिभेतीह मृत्योः। र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः॥
17धृतराष्ट्र उवाच यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान् द्विजातीनां पुण्यतमान् सनातनान्। तेषां परार्थं कथयन्तीह वेदा एतद् विद्वान् नोपैति कथं नु कर्म॥
18सनत्सुजात उवाच एव ह्यविद्वानुपयाति तत्र तत्रार्थजातं च वदन्ति वेदाः। अनीह आयाति परं परात्मा प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान्॥
19धृतराष्ट्र उवाच कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणं स चेदिदं सर्वमनुक्रमेणा किं वास्य कार्यमथवा सुखं च तन्म विद्वन् ब्रूहि सर्वं यथावत्॥
20सनत्सुजात उवाच दोषो महानत्र विभेदयोगे ह्यनादियोगेन भवन्ति नित्याः। दनादियोगेन भवन्ति पुंसः॥
21य एतद् वा भगवान् स नित्यो विकारयोगेन तथा च तच्छक्तिरिति स्म मन्यते तथार्थयोगे च भवन्ति वेदाः॥
22करोति विश्वम्। धृतराष्ट्र उवाच येऽस्मिन्धर्मान् नाचरन्तीह केचित् तथा धर्मान् केचिदिहाचरन्ति। दुताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम्॥
23सनत्सुजात उवाच उभयमेव तत्रोपयुज्यते फलं धर्मस्यैवेतरस्य च॥
24तस्मिन् स्थितो वाप्युभयं हि नित्यं ज्ञानेन विद्वान् प्रतिहन्ति सिद्धम्। तथान्यथा पुण्यमुपैति देही तथागतं पापमुपैति सिद्धम्॥
25गत्वोभय कर्मणा युज्यतेऽस्थिरं शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा। धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान् धर्मो बलीयानिति तस्य सिद्धिः॥
26धृतराष्ट्र उवाच यानिहाहुः स्वस्य धर्मस्य लोकान् द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्। तेषां क्रमान् कथय ततोऽपि चान्यान् नैतद् विद्वन् वेत्तुमिच्छामि कर्म॥
27सनत्सुजात उवाच येषां व्रतेऽथ विस्पर्धा बले बलवतामिव। ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य ब्रह्मलोकप्रकाशकाः॥
28येषां धर्मे च विस्पर्धा तेषां तज्ज्ञानसाधनम्। ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्ग यान्ति त्रिविष्टपम्॥
29तस्य सम्यक् समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः। नैनं मन्येत भूयिष्ठं बाह्यमाभ्यन्तरं जनम्॥
30यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोपलम्। अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तज्जीवेन्नानुसंज्वरेत्॥
31यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम्। अतिरिक्तमिवाकुर्वन् स श्रेयान् नेतरो जनः॥
32यो वा कथयमानस्य ह्यात्मान् नानुसंज्वरेत्। ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जीत तदन्नं सम्मतं सताम्॥
33यथा स्वं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये। एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात्॥
34नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः। ज्ञातीनां तु वसन् मध्ये तं विदुर्ब्राह्मणं बुधाः॥
35को हनन्तरमात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति। निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वैतविवर्जितम्॥ तस्माद्धि क्षत्रियस्यापि ब्रह्मावसति पश्यति॥
36योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा॥
37अश्रान्तः स्यादनादाता सम्मतो निरुपद्रवः। शिष्टो न शिष्टवत् स स्याद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित् कविः।।
38अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ। ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान् विद्याद् ब्रह्मणस्तनुम्॥
39सर्वान् स्विष्टकृतो देवान् विद्याद् इह कश्चन। न समानो ब्राह्मणस्य तस्मिन् प्रयतते स्वयम्॥
40यमप्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितः। न मान्यमानो मन्येत न मान्यमभिसंज्वरेत्॥
41लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मेषवत् सदा। विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः॥
42अधर्मनिपुणा मूढा लोके मायाविशारदाः। न मान्यं मानयिष्यन्ति मान्यानामवमानिनः॥
43न वै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा। अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद् विदुः।।४४
44श्रीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी। ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीहि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय॥
45द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो बहुप्रकाराणि दुराधराणि। सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्या यथा न मोहप्रतिबोधनानि।।
English
1Vaishampayana said Then the high-souled and wise king Dhritarashtra, after having supported the speech made by Vidura, questioned SanatSujata in private, desirous of obtaining the highest knowledge.
2Dhritarashtra said O Sanat-Sujata, I hear that in your opinion, death does not exist. The gods and the Asura however practiced austere asceticism for the sake of immortality, Wish of these is true?
3Sanat-Sujata said You have asked how death is avoided by certain actions and how it does not exit at all. Listen to me, discoursing on this, and do not be moved by doubts for this (inconsistency).
4Both of these (statements) are true; know what is the great death in the opinion of the wise. Ignorance is death. In the same way, I say that there is no death where there is no ignorance.
5From ignorance do the Asuras become subject (to death); and from the reverse of ignorance do they attain to the conditions of Brahma. Death does not destroy animals like a tiger; its shape cannot be known.
6Current opinion is that Yama is one sort of Death; the wearing out of the soul is said to be another sort; the pursuit of Brahman or selfknowledge is immortality. The god (Yama) rules the region of the Pitris, conferring blessings on the honest and curses on the dishonest.
7At his command there is death in the form of anger, ignorance and covetousness among men; out of vanity they follow unrighteous paths; and of them attains selfknowledge.
8They stripped of intellect and being subject to vanity and being dead in this world fall into hell repeatedly and to hell they go accompanied by their senses. This sort of death also is known by the name of "death". none
9Those, however, who have faith in the fruits of actions, when the time for the fruits comes, go to heaven, without meeting with Death (i.e. they simply transfer their souls elsewhere. Creatures having bodies, however), owing to their incapacity to understand Brahman and owing to their being wedded to earthly enjoyments have come to this world again and again, in all directions (i.e. sometimes they are born in the same position as before, at other times they are born higher or lower according to the effects of their work).
10Man has a natural inclination towards objects that are unreal; and this inclination cause the senses to be led into very grave errors. The inner soul, directed towards objects that are unreal and remembering only the objects in which it was employed, worships only the enjoyments, by which it is surrounded.
11The remembrance of earthy enjoyments is the first cause of death to men; afterwards come desire (to have those enjoyments) and anger (at the failure to have enjoyments from or other). These (i.e. the remembrance of enjoyments, desire and anger) cause death to be met with by boys (men of little sense); but those that have successes in controlling their souls cross over death unharmed by means of their self-restraint.
12some cause He who has succeeded in controlling his soul, having an eye on himself kills (keeps away from) his soaring desires regarding them as not worth having by means of his selfknowledge. The (real) Death assuming the form of death (as known to the people in general) cannot destroy that learned man who controls his desires in this way.
13A man who follows his desires is destroyed soon after the desires (are destroyed). The man, however, who can control his desires can keep away from woes in whatever form they come.
14Desire appears to be ignorance, darkness and hell of all creatures (for when they follow desire, they loose all control over their senses). Persons following desire run on like intoxicated men towards the drains and holes of this life.
15What can death do in this world to a person, whose habits of life are not led by desire. Death is to him like a tiger made of straw. Therefore, for the destruction of the cause of the life (existence) of desire, (which means ignorance) every wish is to be disregarded; and the slightest one is not to be given a place in the mind even.
16That inner soul exists in your body, wedded to wrath and desire as it is like death; and knowing that death is generated in this way, the person who puts his faith in knowledge is not afraid of death. Death itself is destroyed when it comes under the influence of knowledge, even as earthly beings are destroyed when they come under the influence of death.
17Dhritarashtra said The blessed regions, highly sacred and eternal, to which, it is said, the twice-born can go by the performance of sacrificial ceremonies, are declared by the Vedas of offer emancipation to mortals. Having got this knowledge why should not learned man engage in acts in this world.
18Sanat-Sujata said He that is not learned goes there, (to those blessed regions) by this means (performance of sacrificial ceremonies) and the Vedas say that in those regions are to be attained the true objects of life. He that has renounced all desires gains emancipation at once; but he who confuses the material body with the soul, if he can renounce desire, obtains emancipation but if emancipation is sought without the renunciation of desires, then must one proceed step by step along the path, killing it (the path) by itself (i.e. when a particular grade has been attained, the path already crossed over must be killed; or the chances of his retracing the steps being once more degraded must be removed).
19Dhritarashtra said Who is he that induces action into the Ancient Being without birth? If it is He who has pervaded everything, what can be His action or His happiness? O learned Being, speak to me about all this truly.
20Sanat-Sujata said There is great inconsistency in the complete identification of things that are essentially different. Creatures comes into existence by the union of the Supreme Soul with certain conditions of time, place, etc., that have no beginning. The fact of such being the case in no way lessens the importance or supremacy of Him (the unborn and ancient one) in the slightest degree. Men, too, come into existence by the union of Him that has no beginning (with certain conditions of time, place, etc.).
21The Supreme Being by his constant transformation creates this universe; the Vedas make it plain that the Supreme Being possesses the power (of constant transformation) and that He is the cause of transformation in this world.
22Dhritarashtra said Some there are in this world who practice virtue and some that do not practice virtue but renounce all sorts of actions. (Regarding the former I ask) Is virtue destroyed by unrighteousness or does righteousness destroy virtue?
23Sanat-Sujata said The fruits of virtue and also those of the other (complete inaction), both of these are of use that respect (for obtaining emancipation).
24Both are of use in obtaining emancipation. The wise man, however, is successful (in obtaining it) be means of knowledge. In other case, the man, who ascribes an undue importance to the body, acquires the merit of his actions (and hence also emancipation); but having obtained emancipation falls therefrom.
25Having acquired both (i.e. the fruits of virtue and vice) which have an end (men of action attains heaven or hell for a limited time only), men of action again come into this world and become attached to actions by reasons of their previous virtue of vice. A wise man neutralizes the effects of his sinful acts by his virtues. Virtue is strong and hence his emancipation.
26Dhritarashtra said Those ancient and sacred regions of this „rn by their own virtuous acts-speak of them according to their degree (of sacredness). Speak also of other (sinless) regions. O learned one, I do not desire to know (the merit) of actions.
27Sanat-Sujata said These Brahmanas, who are proud of their austerities like powerful men of strength, on their exit from the world shine in the eternal regions.
28Those who are proud of their virtuous acts acquire the merit of having performed sacrificial ceremonies-such blessed persons freed from this world go to heaven, the abode of the gods.
29Due performance of these (sacrificial ceremonies) again is said to be compulsory by some persons having a knowledge of the Vcdas; but such persons should not be thought very highly of for, through seeking the truth of inner self, they put undue importance to eternal forins.
30Whenever (in whatever family) food and drink fit for a Brahmana abound like grass and reeds in the spots, there should (a Yogi) go for his living and not pain himself (by hunger and thirst).
31In a place where there is fear of great danger for not proclamation one's superiority, he who does not do so (speak out his superiority) is worthier than the other (who does).
32He who is not pained by another proclaiming his (the latter) true worth and who eats his food after offering it to the gods, the food offered by such a man is approved by the righteous.
33As dogs eat up their own vomit to their constant injury, so they who proclaim their own worth eat up their own vomit.
34That man is to be regarded as a Brahmana whose religious practices remain ever unknown even to the members of his family among whom he lives, wise men also know him to be a Brahmana.
35What other Brahmana is worthy to know the supreme soul, that has no form, is without change, is alone and is devoid of all sorts of duality. By the performance of such practices, the supreme soul resides in a Kshatriya too and is seen by him.
36He who considers that heaven is attainable by actions alone and so employs himself in action, what sin is not committed by that thief who robs the soul (of its true attributes)?
37He who never exerts himself, never accepts gifts from others, who is respected quiet, who though well versed (in the holy books) does not seem to be well versed, is a Brahmana-a wise man knowing Brahman or the Supreme soul.
38Those, who are but poor in what is regarded as wealth by ordinary men, are yet rich in heavenly wealth and in devotion and become hard to vanquish and without fear reside and they become equal to Brahma for their learning.
39That man, who in this world having performed all sorts of sacrifices comes to know the gods, cannot be equal to one knowing Brahma; for he (the former) has to exert himself.
40He, who is honoured (by the gods) without any action, is honoured (like one knowing the true nature of the inner self). If honoured (by others than gods) a man should not think himself really honoured; and he should not be sorry at others not honouring him.
41People follow their natural inclinations in the same way as they close or open their eyelids; and the man that is respected should consider that it is the learned only in this world that respect others.
42Those wretches again in this world who are adepts at unrighteousness and at deceit do not respect those that are worthy of respect. On the contrary, they insult those who ought to be respected.
43The esteem of the world and the vow of silence (holy asceticism) can never dwell together. Know that this (world) is for those who want esteem and the other for those that have observed the vow of silence.
44In this world, respect resides in worldly prosperity, through it is an impediment to virtue. Heavenly prosperity is not attainable by one that is devoid of (true) wisdom, O Kshatriya.
45Virtuous men speak of several doors in this world to heavenly prosperity, which are difficult of being properly watched. The doors are truthfulness, kindness, modesty, selfcontrol and knowledge which are antidotes of ignorance.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — तब महात्मा तथा बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्र ने विदुर के वचनों का समर्थन करके, परम ज्ञान प्राप्त करने की इच्छा से एकान्त में सनत्सुजात से प्रश्न किए।
2धृतराष्ट्र ने कहा — हे सनत्सुजात, मैंने सुना है कि आपके मत में मृत्यु का अस्तित्व ही नहीं है। किन्तु देवताओं तथा असुरों ने अमरत्व के लिए कठोर तप किया था। इनमें से कौन-सी बात सत्य है?
3सनत्सुजात ने कहा — तुमने पूछा है कि कुछ कर्मों के द्वारा मृत्यु कैसे टाली जाती है और वह किस प्रकार सर्वथा है ही नहीं। इस विषय पर मेरा प्रवचन सुनो, और इस (विरोधाभास) से सन्देह में मत पड़ो।
4ये दोनों (कथन) सत्य हैं; जान लो कि बुद्धिमानों के मत में महान् मृत्यु क्या है। अज्ञान ही मृत्यु है। इसी प्रकार मैं कहता हूँ कि जहाँ अज्ञान नहीं है, वहाँ मृत्यु भी नहीं है।
5अज्ञान से ही असुर (मृत्यु के) अधीन होते हैं; और अज्ञान के विपरीत (ज्ञान) से वे ब्रह्म की अवस्था प्राप्त करते हैं। मृत्यु व्याघ्र की भाँति प्राणियों का नाश नहीं करती; उसका कोई रूप नहीं जाना जा सकता।
6प्रचलित मत यह है कि यम एक प्रकार की मृत्यु हैं; आत्मा का क्षीण होना दूसरे प्रकार की मृत्यु कही जाती है; ब्रह्म अथवा आत्मज्ञान की खोज ही अमरत्व है। वे देवता (यम) पितृलोक पर शासन करते हैं, सज्जनों को वरदान और दुर्जनों को दण्ड देते हुए।
7उनकी आज्ञा से ही मनुष्यों में क्रोध, अज्ञान तथा लोभ के रूप में मृत्यु विद्यमान है; अभिमानवश वे अधर्म के मार्गों पर चलते हैं; और उनमें से कोई भी आत्मज्ञान को प्राप्त नहीं करता।
8बुद्धि से रहित तथा अभिमान के अधीन होकर, इस लोक में मृतप्राय वे बारम्बार नरक में गिरते हैं; और अपनी इन्द्रियों सहित वे नरक को जाते हैं। इस प्रकार की मृत्यु भी "मृत्यु" के नाम से जानी जाती है।
9किन्तु जिन्हें कर्मों के फल में श्रद्धा है, वे फल का समय आने पर मृत्यु से भेंट किए बिना ही स्वर्ग को जाते हैं (अर्थात् वे केवल अपनी आत्मा को अन्यत्र ले जाते हैं)। शरीरधारी प्राणी, ब्रह्म को समझने में असमर्थ होने के कारण तथा सांसारिक भोगों से बँधे होने के कारण, बारम्बार सब दिशाओं में इस लोक में लौट आते हैं (अर्थात् कभी वे पूर्व जैसी ही स्थिति में जन्म लेते हैं, कभी अपने कर्मों के फल के अनुसार उच्च अथवा नीच स्थिति में)।
10मनुष्य का स्वाभाविक झुकाव उन विषयों की ओर है जो असत् हैं; और यह झुकाव इन्द्रियों को अत्यन्त गम्भीर भूलों की ओर ले जाता है। असत् विषयों की ओर प्रवृत्त अन्तरात्मा, केवल उन्हीं विषयों का स्मरण करती हुई जिनमें वह लगी रही, केवल उन्हीं भोगों की उपासना करती है जिनसे वह घिरी हुई है।
11सांसारिक भोगों का स्मरण ही मनुष्यों की मृत्यु का प्रथम कारण है; उसके पश्चात् आती है कामना (उन भोगों को पाने की) और क्रोध (किसी न किसी कारण से भोग न मिलने पर)। ये (अर्थात् भोगों का स्मरण, कामना तथा क्रोध) बालकों (अल्पबुद्धि पुरुषों) को मृत्यु से मिला देते हैं; किन्तु जिन्होंने अपनी आत्मा को वश में करने में सफलता पाई है, वे अपने आत्मसंयम के द्वारा मृत्यु को बिना किसी हानि के पार कर जाते हैं।
12जिसने अपनी आत्मा को वश में कर लिया है, वह अपने पर दृष्टि रखकर अपने आत्मज्ञान के द्वारा अपनी उठती हुई कामनाओं को — उन्हें पाने योग्य न मानकर — मार डालता है। (वास्तविक) मृत्यु, सामान्य लोगों की जानी हुई मृत्यु का रूप धारण करके भी, उस विद्वान् का नाश नहीं कर सकती जो इस प्रकार अपनी कामनाओं को वश में रखता है।
13जो पुरुष अपनी कामनाओं के पीछे चलता है, वह कामनाओं के नष्ट होते ही स्वयं भी नष्ट हो जाता है। किन्तु जो पुरुष अपनी कामनाओं को वश में रख सकता है, वह दुःखों को — वे जिस रूप में भी आएँ — दूर रख सकता है।
14कामना समस्त प्राणियों के लिए अज्ञान, अन्धकार तथा नरक के समान प्रतीत होती है (क्योंकि कामना के पीछे चलने पर वे अपनी इन्द्रियों पर सारा नियन्त्रण खो देते हैं)। कामना के पीछे चलने वाले पुरुष उन्मत्तों की भाँति इस जीवन के नालों और गड्ढों की ओर दौड़ते हैं।
15जिस पुरुष के जीवन की रीति कामना से संचालित नहीं होती, उसका इस संसार में मृत्यु क्या बिगाड़ सकती है? उसके लिए मृत्यु तृण से बने व्याघ्र के समान है। इसलिए कामना के अस्तित्व के कारण — अर्थात् अज्ञान — के नाश के लिए प्रत्येक इच्छा की उपेक्षा करनी चाहिए; और तनिक-सी इच्छा को भी मन में स्थान नहीं देना चाहिए।
16वह अन्तरात्मा तुम्हारे शरीर में विद्यमान है, जो क्रोध तथा कामना से बँधी होने के कारण मृत्यु के समान है; और यह जानकर कि मृत्यु इसी प्रकार उत्पन्न होती है, जो पुरुष ज्ञान में श्रद्धा रखता है वह मृत्यु से नहीं डरता। मृत्यु स्वयं तब नष्ट हो जाती है जब वह ज्ञान के प्रभाव में आती है — जैसे पार्थिव प्राणी मृत्यु के प्रभाव में आने पर नष्ट हो जाते हैं।
17धृतराष्ट्र ने कहा — वे कल्याणकारी, अत्यन्त पवित्र तथा शाश्वत लोक, जहाँ कहा जाता है कि द्विज यज्ञकर्मों के सम्पादन से जा सकते हैं, वेदों के द्वारा मर्त्य प्राणियों को मोक्ष देने वाले घोषित किए गए हैं। यह ज्ञान पाकर विद्वान् पुरुष इस संसार में कर्मों में क्यों न लगे?
18सनत्सुजात ने कहा — जो विद्वान् नहीं है, वह इसी उपाय (यज्ञकर्मों के सम्पादन) से वहाँ (उन कल्याणकारी लोकों में) जाता है; और वेद कहते हैं कि उन लोकों में जीवन के सच्चे उद्देश्य प्राप्त होते हैं। जिसने समस्त कामनाओं का त्याग कर दिया है, वह तत्काल मोक्ष पा लेता है; किन्तु जो भौतिक शरीर को आत्मा समझ बैठता है — यदि वह कामनाओं का त्याग कर सके तो मोक्ष पाता है; किन्तु यदि कामनाओं के त्याग के बिना मोक्ष खोजा जाए, तो उस मार्ग पर पग-पग करके ही चलना पड़ता है, मार्ग को उसी के द्वारा नष्ट करते हुए (अर्थात् जब कोई विशेष सोपान प्राप्त हो जाए, तब पार किया हुआ मार्ग नष्ट कर देना चाहिए; अथवा पुनः पग लौटाकर गिर जाने की सम्भावना दूर कर देनी चाहिए)।
19धृतराष्ट्र ने कहा — वह कौन है जो उस अजन्मा सनातन पुरुष को कर्म में प्रवृत्त करता है? यदि वे ही सब में व्याप्त हैं, तो उनका कर्म अथवा उनका सुख क्या हो सकता है? हे विद्वान् पुरुष, मुझसे यह सब यथार्थ रूप में कहिए।
20सनत्सुजात ने कहा — जो वस्तुएँ मूलतः भिन्न हैं, उनको पूर्णतया एक मान लेने में बड़ा विरोध है। प्राणी परमात्मा के काल, देश आदि की उन अवस्थाओं के साथ संयोग से उत्पन्न होते हैं जिनका कोई आदि नहीं। ऐसा होने से उन (अजन्मा तथा सनातन) की महत्ता अथवा सर्वोच्चता तनिक भी कम नहीं होती। मनुष्य भी उन्हीं अनादि के (काल, देश आदि की अवस्थाओं के साथ) संयोग से उत्पन्न होते हैं।
21परमात्मा अपने निरन्तर परिणाम के द्वारा इस विश्व की सृष्टि करते हैं; वेद यह स्पष्ट कर देते हैं कि परमात्मा में (निरन्तर परिणाम की) शक्ति है और वे ही इस संसार में परिणाम के कारण हैं।
22धृतराष्ट्र ने कहा — इस संसार में कुछ ऐसे हैं जो धर्म का आचरण करते हैं और कुछ ऐसे जो धर्म का आचरण नहीं करते, अपितु समस्त कर्मों का त्याग कर देते हैं। (पहले वालों के विषय में मैं पूछता हूँ —) क्या अधर्म धर्म का नाश करता है, अथवा धर्म अधर्म का?
23सनत्सुजात ने कहा — धर्म के फल तथा दूसरे (पूर्ण अकर्म) के फल — ये दोनों ही उस दृष्टि से (मोक्ष प्राप्त करने में) उपयोगी हैं।
24दोनों ही मोक्ष प्राप्त करने में उपयोगी हैं। तथापि बुद्धिमान् पुरुष ज्ञान के द्वारा ही (उसे प्राप्त करने में) सफल होता है। दूसरी दशा में, जो पुरुष शरीर को अनुचित महत्त्व देता है, वह अपने कर्मों का पुण्य अर्जित करता है (और इस प्रकार मोक्ष भी); किन्तु मोक्ष प्राप्त करके भी उससे गिर जाता है।
25दोनों (अर्थात् पुण्य तथा पाप के फल) प्राप्त करके, जिनका अन्त है (कर्मनिष्ठ पुरुष स्वर्ग अथवा नरक केवल सीमित काल के लिए ही पाते हैं), कर्मनिष्ठ पुरुष फिर इस लोक में आते हैं और अपने पूर्व पुण्य अथवा पाप के कारण कर्मों में आसक्त हो जाते हैं। बुद्धिमान् पुरुष अपने पुण्यों से अपने पापकर्मों के फल को निष्फल कर देता है। धर्म बलवान् है और इसीलिए उसे मोक्ष मिलता है।
26धृतराष्ट्र ने कहा — इस लोक के वे प्राचीन तथा पवित्र लोक, जो अपने ही पुण्यकर्मों से प्राप्त होते हैं — उनके विषय में उनकी पवित्रता के स्तर के अनुसार कहिए। और अन्य (निष्पाप) लोकों के विषय में भी कहिए। हे विद्वान्, मैं कर्मों का पुण्य जानना नहीं चाहता।
27सनत्सुजात ने कहा — जो ब्राह्मण बलवान् पुरुषों की भाँति अपनी तपस्या पर गर्व करते हैं, वे इस लोक से प्रस्थान करने पर शाश्वत लोकों में प्रकाशित होते हैं।
28जो अपने पुण्यकर्मों पर गर्व करते हैं, वे यज्ञकर्मों के सम्पादन का पुण्य प्राप्त करते हैं — ऐसे धन्य पुरुष इस लोक से मुक्त होकर देवताओं के निवास स्वर्ग को जाते हैं।
29वेदों का ज्ञान रखने वाले कुछ पुरुष इन (यज्ञकर्मों) के विधिपूर्वक सम्पादन को अनिवार्य कहते हैं; किन्तु ऐसे पुरुषों को बहुत ऊँचा नहीं मानना चाहिए, क्योंकि अन्तरात्मा के सत्य की खोज करते हुए भी वे बाह्य रूपों को अनुचित महत्त्व देते हैं।
30जहाँ कहीं (जिस कुल में) ब्राह्मण के योग्य अन्न तथा पेय उन स्थानों में तृण तथा नरकुल की भाँति प्रचुर हों, वहीं (योगी को) अपनी जीविका के लिए जाना चाहिए और अपने को (भूख-प्यास से) कष्ट नहीं देना चाहिए।
31जिस स्थान पर अपनी श्रेष्ठता की घोषणा न करने से महान् संकट का भय हो, वहाँ भी जो अपनी श्रेष्ठता प्रकट नहीं करता, वह उस दूसरे से श्रेष्ठ है जो प्रकट करता है।
32जिसे दूसरे के द्वारा उसकी सच्ची योग्यता की घोषणा किए जाने पर पीड़ा नहीं होती और जो देवताओं को अर्पित करने के पश्चात् ही अपना भोजन करता है — ऐसे पुरुष के द्वारा अर्पित अन्न को धर्मात्मा स्वीकार करते हैं।
33जैसे कुत्ते अपनी ही वमन की हुई वस्तु खा जाते हैं और इससे निरन्तर अपनी ही हानि करते हैं, वैसे ही जो अपनी योग्यता की घोषणा करते हैं वे अपनी ही वमन की हुई वस्तु खाते हैं।
34उस पुरुष को ब्राह्मण मानना चाहिए जिसके धार्मिक आचरण उसके अपने कुल के उन सदस्यों तक को सदा अज्ञात रहते हैं जिनके बीच वह रहता है; बुद्धिमान् लोग भी उसी को ब्राह्मण जानते हैं।
35और कौन ब्राह्मण उस परमात्मा को जानने के योग्य है, जो निराकार है, अपरिवर्तनीय है, अकेला है और समस्त द्वैत से रहित है? ऐसे आचरणों के पालन से वह परमात्मा क्षत्रिय में भी निवास करता है और उसके द्वारा देखा जाता है।
36जो यह मानता है कि स्वर्ग केवल कर्मों से ही प्राप्त होता है और इसीलिए कर्मों में लगा रहता है — उस चोर से, जो आत्मा को उसके सच्चे स्वरूप से वंचित करता है, कौन-सा पाप नहीं होता?
37जो कभी (फल के लिए) प्रयत्न नहीं करता, जो दूसरों से दान स्वीकार नहीं करता, जो सम्मानित तथा शान्त है, और जो शास्त्रों में निपुण होते हुए भी निपुण नहीं दिखाई देता — वही ब्राह्मण है, वही ब्रह्म अथवा परमात्मा को जानने वाला बुद्धिमान् पुरुष है।
38जो सामान्य लोगों के द्वारा धन समझी जाने वाली वस्तुओं में दरिद्र हैं, वे दिव्य धन तथा भक्ति में समृद्ध हैं; वे अजेय हो जाते हैं और निर्भय होकर निवास करते हैं; और अपनी विद्या के कारण वे ब्रह्म के समान हो जाते हैं।
39जो पुरुष इस संसार में सब प्रकार के यज्ञ करके देवताओं को जान लेता है, वह ब्रह्म को जानने वाले के समान नहीं हो सकता; क्योंकि उसे प्रयत्न करना पड़ता है।
40जो बिना किसी कर्म के ही (देवताओं के द्वारा) सम्मानित होता है, वह (अन्तरात्मा के सच्चे स्वरूप को जानने वाले के समान) सम्मानित है। यदि (देवताओं के अतिरिक्त दूसरों के द्वारा) सम्मान मिले तो मनुष्य को अपने को वास्तव में सम्मानित नहीं मानना चाहिए; और दूसरों के द्वारा सम्मान न मिलने पर उसे दुःखी नहीं होना चाहिए।
41लोग अपने स्वाभाविक झुकाव के अनुसार चलते हैं — वैसे ही जैसे वे अपनी पलकें बन्द करते या खोलते हैं; और जिसका सम्मान होता है उसे यह समझना चाहिए कि इस संसार में विद्वान् ही दूसरों का सम्मान करते हैं।
42इस संसार में वे नीच पुरुष, जो अधर्म तथा छल में निपुण हैं, सम्मान के योग्य पुरुषों का सम्मान नहीं करते। उल्टे वे उनका अपमान करते हैं जो सम्मान के योग्य हैं।
43लोक का सम्मान तथा मौन का व्रत (पवित्र तपस्या) कभी एक साथ नहीं रह सकते। जान लो कि यह (लोक) उनके लिए है जो सम्मान चाहते हैं, और वह दूसरा उनके लिए जिन्होंने मौन का व्रत धारण किया है।
44इस संसार में सम्मान सांसारिक समृद्धि में ही निवास करता है, यद्यपि वह धर्म में बाधक है। हे क्षत्रिय, दिव्य समृद्धि उसे प्राप्त नहीं होती जो (सच्ची) प्रज्ञा से रहित है।
45धर्मात्मा पुरुष इस संसार में दिव्य समृद्धि के अनेक द्वारों की बात करते हैं, जिनकी ठीक-ठीक रखवाली करना कठिन है। वे द्वार हैं — सत्य, दया, लज्जा, आत्मसंयम तथा ज्ञान, जो अज्ञान के प्रतिकारक हैं।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — तब महात्मा तथा बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रले विदुरका वचनको समर्थन गरेर, परम ज्ञान प्राप्त गर्ने इच्छाले एकान्तमा सनत्सुजातसँग प्रश्न गरे।
2धृतराष्ट्रले भने — हे सनत्सुजात, मैले सुनेको छु कि तपाईंको मतमा मृत्युको अस्तित्व नै छैन। तर देवता तथा असुरहरूले अमरत्वका लागि कठोर तप गरेका थिए। यीमध्ये कुन कुरा सत्य हो?
3सनत्सुजातले भने — तिमीले सोधेका छौ कि कतिपय कर्मद्वारा मृत्यु कसरी टारिन्छ र त्यो कसरी सर्वथा छँदै छैन। यस विषयमा मेरो प्रवचन सुन, र यस (विरोधाभास)ले सन्देहमा नपर।
4यी दुवै (कथन) सत्य हुन्; थाहा पाऊ कि बुद्धिमान्हरूको मतमा महान् मृत्यु के हो। अज्ञान नै मृत्यु हो। त्यसै गरी म भन्छु कि जहाँ अज्ञान छैन, त्यहाँ मृत्यु पनि छैन।
5अज्ञानले नै असुरहरू (मृत्युको) अधीनमा हुन्छन्; र अज्ञानको विपरीत (ज्ञान)ले तिनीहरूले ब्रह्मको अवस्था प्राप्त गर्छन्। मृत्युले बाघझैँ प्राणीहरूको नाश गर्दिन; त्यसको कुनै रूप थाहा पाउन सकिँदैन।
6प्रचलित मत यो हो कि यम एक प्रकारको मृत्यु हुन्; आत्माको क्षीण हुनु अर्को प्रकारको मृत्यु भनिन्छ; ब्रह्म अथवा आत्मज्ञानको खोज नै अमरत्व हो। ती देवता (यम)ले पितृलोकमाथि शासन गर्छन्, सज्जनलाई वरदान र दुर्जनलाई दण्ड दिँदै।
7तिनकै आज्ञाले मानिसहरूमा क्रोध, अज्ञान तथा लोभका रूपमा मृत्यु विद्यमान छ; अभिमानवश तिनीहरू अधर्मका मार्गमा हिँड्छन्; र तिनीहरूमध्ये कसैले पनि आत्मज्ञान प्राप्त गर्दैन।
8बुद्धिविहीन तथा अभिमानको अधीनमा भई, यस लोकमा मृतप्राय तिनीहरू बारम्बार नरकमा खस्छन्; र आफ्ना इन्द्रियसहित तिनीहरू नरक जान्छन्। यस प्रकारको मृत्यु पनि "मृत्यु" नामले चिनिन्छ।
9तर जसलाई कर्मको फलमा श्रद्धा छ, तिनीहरू फलको समय आएपछि मृत्युसँग नभेटीकनै स्वर्ग जान्छन् (अर्थात् तिनीहरूले केवल आफ्नो आत्मा अन्यत्र लैजान्छन्)। शरीरधारी प्राणीहरू, ब्रह्मलाई बुझ्न असमर्थ भएका कारण तथा सांसारिक भोगले बाँधिएका कारण, बारम्बार सबै दिशामा यस लोकमा फर्कन्छन् (अर्थात् कहिले तिनीहरू पहिलेकै जस्तो अवस्थामा जन्मन्छन्, कहिले आफ्ना कर्मको फलअनुसार उच्च अथवा नीच अवस्थामा)।
10मानिसको स्वाभाविक झुकाव ती विषयतर्फ छ जुन असत् छन्; र यो झुकावले इन्द्रियहरूलाई अत्यन्त गम्भीर भुलतर्फ लैजान्छ। असत् विषयतर्फ प्रवृत्त अन्तरात्माले, केवल तिनै विषयको सम्झना गर्दै जसमा त्यो लागिरह्यो, केवल तिनै भोगको उपासना गर्छ जसले त्यो घेरिएको छ।
11सांसारिक भोगको सम्झना नै मानिसको मृत्युको पहिलो कारण हो; त्यसपछि आउँछ कामना (ती भोग पाउने) र क्रोध (कुनै न कुनै कारणले भोग नपाउँदा)। यी (अर्थात् भोगको सम्झना, कामना तथा क्रोध)ले बालकहरू (अल्पबुद्धि पुरुषहरू)लाई मृत्युसँग भेटाइदिन्छन्; तर जसले आफ्नो आत्मालाई वशमा पार्न सफलता पाएका छन्, तिनीहरूले आफ्नो आत्मसंयमद्वारा मृत्युलाई कुनै हानिविनै पार गर्छन्।
12जसले आफ्नो आत्मालाई वशमा पारेको छ, त्यसले आफूमाथि दृष्टि राखेर आफ्नो आत्मज्ञानद्वारा आफ्ना उठ्दै गरेका कामनालाई — तिनलाई पाउन योग्य नठानी — मारिदिन्छ। (वास्तविक) मृत्युले, सामान्य मानिसले जानेको मृत्युको रूप धारण गरेर पनि, त्यस विद्वान्को नाश गर्न सक्दैन जसले यसरी आफ्ना कामनालाई वशमा राख्छ।
13जुन पुरुष आफ्ना कामनाको पछि लाग्छ, त्यो कामना नष्ट हुनासाथ आफैँ पनि नष्ट हुन्छ। तर जुन पुरुषले आफ्ना कामनालाई वशमा राख्न सक्छ, त्यसले दुःखलाई — ती जुनसुकै रूपमा आऊन् — टाढा राख्न सक्छ।
14कामना सम्पूर्ण प्राणीका लागि अज्ञान, अन्धकार तथा नरकजस्तै देखिन्छ (किनभने कामनाको पछि लाग्दा तिनीहरूले आफ्ना इन्द्रियमाथिको सम्पूर्ण नियन्त्रण गुमाउँछन्)। कामनाको पछि लाग्ने पुरुषहरू उन्मत्तझैँ यस जीवनका नाला र खाडलतर्फ दौडन्छन्।
15जुन पुरुषको जीवनको रीति कामनाले सञ्चालित हुँदैन, त्यसलाई यस संसारमा मृत्युले के बिगार्न सक्छ? त्यसका लागि मृत्यु परालले बनेको बाघजस्तै हो। त्यसैले कामनाको अस्तित्वको कारण — अर्थात् अज्ञान — को नाशका लागि प्रत्येक इच्छाको उपेक्षा गर्नुपर्छ; र अलिकति इच्छालाई पनि मनमा स्थान दिनु हुँदैन।
16त्यो अन्तरात्मा तिम्रो शरीरमा विद्यमान छ, जुन क्रोध तथा कामनाले बाँधिएका कारण मृत्युजस्तै छ; र यो थाहा पाएर कि मृत्यु यसै गरी उत्पन्न हुन्छ, जुन पुरुषले ज्ञानमा श्रद्धा राख्छ त्यो मृत्युसँग डराउँदैन। मृत्यु आफैँ तब नष्ट हुन्छ जब त्यो ज्ञानको प्रभावमा आउँछ — जसरी पार्थिव प्राणीहरू मृत्युको प्रभावमा आउँदा नष्ट हुन्छन्।
17धृतराष्ट्रले भने — ती कल्याणकारी, अत्यन्त पवित्र तथा शाश्वत लोक, जहाँ भनिन्छ कि द्विजहरू यज्ञकर्मको सम्पादनले जान सक्छन्, वेदद्वारा मर्त्य प्राणीलाई मोक्ष दिने घोषित गरिएका छन्। यो ज्ञान पाएर विद्वान् पुरुष यस संसारमा कर्ममा किन नलागोस्?
18सनत्सुजातले भने — जो विद्वान् छैन, त्यो यसै उपाय (यज्ञकर्मको सम्पादन)ले त्यहाँ (ती कल्याणकारी लोकमा) जान्छ; र वेदले भन्छन् कि ती लोकमा जीवनका साँचा उद्देश्य प्राप्त हुन्छन्। जसले सम्पूर्ण कामनाको त्याग गरेको छ, त्यसले तत्कालै मोक्ष पाउँछ; तर जसले भौतिक शरीरलाई आत्मा ठान्छ — यदि उसले कामनाको त्याग गर्न सक्यो भने मोक्ष पाउँछ; तर यदि कामनाको त्यागविना मोक्ष खोजियो भने, त्यस मार्गमा पाइलैपाइला गरेर मात्र हिँड्नुपर्छ, मार्गलाई त्यसैद्वारा नष्ट गर्दै (अर्थात् जब कुनै विशेष खुड्किलो प्राप्त होस्, तब पार गरिएको मार्ग नष्ट गर्नुपर्छ; अथवा पाइला फर्काएर पुनः खस्ने सम्भावना हटाइनुपर्छ)।
19धृतराष्ट्रले भने — त्यो को हो जसले त्यस अजन्मा सनातन पुरुषलाई कर्ममा प्रवृत्त गराउँछ? यदि तिनी नै सबैमा व्याप्त छन् भने, तिनको कर्म अथवा तिनको सुख के हुन सक्छ? हे विद्वान् पुरुष, मलाई यी सबै यथार्थ रूपमा भन्नुहोस्।
20सनत्सुजातले भने — जुन वस्तु मूलतः भिन्न छन्, तिनलाई पूर्ण रूपले एक मान्नुमा ठूलो विरोध छ। प्राणीहरू परमात्माको काल, देश आदिका ती अवस्थासँगको संयोगबाट उत्पन्न हुन्छन् जसको कुनै आदि छैन। यसो हुनाले ती (अजन्मा तथा सनातन)को महत्ता अथवा सर्वोच्चता अलिकति पनि घट्दैन। मानिसहरू पनि तिनै अनादिको (काल, देश आदिका अवस्थासँगको) संयोगबाट उत्पन्न हुन्छन्।
21परमात्माले आफ्नो निरन्तर परिणामद्वारा यस विश्वको सृष्टि गर्छन्; वेदले यो स्पष्ट पारिदिन्छन् कि परमात्मामा (निरन्तर परिणामको) शक्ति छ र तिनी नै यस संसारमा परिणामको कारण हुन्।
22धृतराष्ट्रले भने — यस संसारमा कोही यस्ता छन् जसले धर्मको आचरण गर्छन् र कोही यस्ता जसले धर्मको आचरण गर्दैनन्, बरु सम्पूर्ण कर्मको त्याग गर्छन्। (पहिलाकाबारे म सोध्छु —) के अधर्मले धर्मको नाश गर्छ, अथवा धर्मले अधर्मको?
23सनत्सुजातले भने — धर्मका फल तथा अर्को (पूर्ण अकर्म)का फल — यी दुवै नै त्यस दृष्टिले (मोक्ष प्राप्त गर्नमा) उपयोगी छन्।
24दुवै नै मोक्ष प्राप्त गर्नमा उपयोगी छन्। तापनि बुद्धिमान् पुरुष ज्ञानद्वारा नै (त्यो प्राप्त गर्नमा) सफल हुन्छ। अर्को अवस्थामा, जुन पुरुषले शरीरलाई अनुचित महत्त्व दिन्छ, त्यसले आफ्ना कर्मको पुण्य आर्जन गर्छ (र यसरी मोक्ष पनि); तर मोक्ष प्राप्त गरेर पनि त्यसबाट खस्छ।
25दुवै (अर्थात् पुण्य तथा पापका फल) प्राप्त गरेर, जसको अन्त्य छ (कर्मनिष्ठ पुरुषले स्वर्ग वा नरक केवल सीमित कालका लागि मात्र पाउँछन्), कर्मनिष्ठ पुरुषहरू फेरि यस लोकमा आउँछन् र आफ्ना पूर्व पुण्य अथवा पापका कारण कर्ममा आसक्त हुन्छन्। बुद्धिमान् पुरुषले आफ्ना पुण्यले आफ्ना पापकर्मको फल निष्फल पार्छ। धर्म बलवान् छ र त्यसैले त्यसलाई मोक्ष मिल्छ।
26धृतराष्ट्रले भने — यस लोकका ती प्राचीन तथा पवित्र लोक, जो आफ्नै पुण्यकर्मले प्राप्त हुन्छन् — तिनका विषयमा तिनको पवित्रताको स्तरअनुसार भन्नुहोस्। र अन्य (निष्पाप) लोकका विषयमा पनि भन्नुहोस्। हे विद्वान्, म कर्मको पुण्य जान्न चाहन्नँ।
27सनत्सुजातले भने — जुन ब्राह्मणहरू बलवान् पुरुषझैँ आफ्नो तपस्यामा गर्व गर्छन्, तिनीहरू यस लोकबाट प्रस्थान गर्दा शाश्वत लोकहरूमा प्रकाशित हुन्छन्।
28जसले आफ्ना पुण्यकर्ममा गर्व गर्छन्, तिनीहरूले यज्ञकर्मको सम्पादनको पुण्य प्राप्त गर्छन् — त्यस्ता धन्य पुरुषहरू यस लोकबाट मुक्त भई देवताहरूको निवास स्वर्ग जान्छन्।
29वेदको ज्ञान राख्ने कतिपय पुरुषले यी (यज्ञकर्म)को विधिपूर्वक सम्पादनलाई अनिवार्य भन्छन्; तर त्यस्ता पुरुषलाई धेरै उच्च मान्नु हुँदैन, किनभने अन्तरात्माको सत्यको खोज गर्दै पनि तिनीहरूले बाह्य रूपलाई अनुचित महत्त्व दिन्छन्।
30जहाँकहीँ (जुन कुलमा) ब्राह्मणयोग्य अन्न तथा पेय ती ठाउँमा घाँस तथा नर्कटझैँ प्रशस्त होऊन्, त्यहीँ (योगीले) आफ्नो जीविकाका लागि जानुपर्छ र आफूलाई (भोक-तिर्खाले) कष्ट दिनु हुँदैन।
31जुन ठाउँमा आफ्नो श्रेष्ठताको घोषणा नगर्दा महान् सङ्कटको डर होस्, त्यहाँ पनि जसले आफ्नो श्रेष्ठता प्रकट गर्दैन, त्यो त्यस अर्काभन्दा श्रेष्ठ हो जसले प्रकट गर्छ।
32जसलाई अर्काले उसको साँचो योग्यताको घोषणा गर्दा पीडा हुँदैन र जसले देवतालाई अर्पण गरेपछि मात्र आफ्नो भोजन गर्छ — त्यस्ता पुरुषले अर्पण गरेको अन्नलाई धर्मात्माहरूले स्वीकार गर्छन्।
33जसरी कुकुरहरूले आफ्नै वमन गरेको वस्तु खान्छन् र यसबाट निरन्तर आफ्नै हानि गर्छन्, त्यसै गरी जसले आफ्नो योग्यताको घोषणा गर्छन् तिनीहरूले आफ्नै वमन गरेको वस्तु खान्छन्।
34त्यस पुरुषलाई ब्राह्मण मान्नुपर्छ जसका धार्मिक आचरण उसकै कुलका ती सदस्यलाई पनि सधैँ अज्ञात रहन्छन् जसका बीचमा त्यो बस्छ; बुद्धिमान्हरूले पनि त्यसैलाई ब्राह्मण जान्दछन्।
35र अरू कुन ब्राह्मण त्यस परमात्मालाई जान्न योग्य छ, जो निराकार छ, अपरिवर्तनीय छ, एक्लो छ र सम्पूर्ण द्वैतबाट रहित छ? त्यस्ता आचरणको पालनले त्यो परमात्मा क्षत्रियमा पनि बस्छ र उसैद्वारा देखिन्छ।
36जसले यो मान्छ कि स्वर्ग केवल कर्मले नै प्राप्त हुन्छ र त्यसैले कर्ममा लागिरहन्छ — त्यस चोरबाट, जसले आत्मालाई त्यसको साँचो स्वरूपबाट वञ्चित गर्छ, कुन पाप हुँदैन?
37जसले कहिल्यै (फलका लागि) प्रयत्न गर्दैन, जसले अरूबाट दान स्वीकार गर्दैन, जो सम्मानित तथा शान्त छ, र जो शास्त्रमा निपुण भएर पनि निपुण देखिँदैन — त्यही ब्राह्मण हो, त्यही ब्रह्म अथवा परमात्मालाई जान्ने बुद्धिमान् पुरुष हो।
38जो सामान्य मानिसहरूले धन ठान्ने वस्तुमा दरिद्र छन्, तिनीहरू दिव्य धन तथा भक्तिमा समृद्ध छन्; तिनीहरू अजेय हुन्छन् र निर्भय भई बस्छन्; र आफ्नो विद्याका कारण तिनीहरू ब्रह्मसमान हुन्छन्।
39जुन पुरुषले यस संसारमा सबै प्रकारका यज्ञ गरेर देवताहरूलाई चिन्छ, त्यो ब्रह्मलाई जान्नेसमान हुन सक्दैन; किनभने त्यसले प्रयत्न गर्नुपर्छ।
40जो कुनै कर्मविनै (देवताहरूद्वारा) सम्मानित हुन्छ, त्यो (अन्तरात्माको साँचो स्वरूप जान्नेसमान) सम्मानित छ। यदि (देवताबाहेक अरूद्वारा) सम्मान मिल्यो भने मानिसले आफूलाई वास्तवमा सम्मानित ठान्नु हुँदैन; र अरूबाट सम्मान नमिल्दा उसले दुःखी हुनु हुँदैन।
41मानिसहरू आफ्नो स्वाभाविक झुकावअनुसार चल्छन् — त्यसै गरी जसरी तिनीहरूले आफ्ना पलक बन्द वा खोल्छन्; र जसको सम्मान हुन्छ त्यसले यो बुझ्नुपर्छ कि यस संसारमा विद्वान्हरूले नै अरूको सम्मान गर्छन्।
42यस संसारमा ती नीच पुरुष, जो अधर्म तथा छलमा निपुण छन्, सम्मानयोग्य पुरुषको सम्मान गर्दैनन्। उल्टै तिनीहरूले तिनको अपमान गर्छन् जो सम्मानयोग्य छन्।
43लोकको सम्मान तथा मौनको व्रत (पवित्र तपस्या) कहिल्यै सँगै रहन सक्दैनन्। थाहा पाऊ कि यो (लोक) तिनका लागि हो जसले सम्मान चाहन्छन्, र त्यो अर्को तिनका लागि जसले मौनको व्रत धारण गरेका छन्।
44यस संसारमा सम्मान सांसारिक समृद्धिमा नै बस्छ, यद्यपि त्यो धर्ममा बाधक छ। हे क्षत्रिय, दिव्य समृद्धि त्यसलाई प्राप्त हुँदैन जो (साँचो) प्रज्ञाविहीन छ।
45धर्मात्मा पुरुषहरूले यस संसारमा दिव्य समृद्धिका अनेक ढोकाको कुरा गर्छन्, जसको ठीकठीक रखवाली गर्न कठिन छ। ती ढोका हुन् — सत्य, दया, लाज, आत्मसंयम तथा ज्ञान, जुन अज्ञानका प्रतिकारक हुन्।