Chapter 69

Nalopakhyana Parva — Searching for Nala

Show:
View:
bhima damayanti
Verse 1
Sanskrit

सुदेव उवाच विदर्भराजोधर्मात्मा भीमो नाम महाद्युतिः। सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता॥

English

Sudeva said: There is a virtuous and illustrious king of the Vidharbhas, named Bhima, whose daughter is this blessed lady, known by the name of Damayanti.

Hindi

सुदेव ने कहा — विदर्भ देश के एक धर्मात्मा और यशस्वी राजा हैं, जिनका नाम भीम है; ये कल्याणी उन्हीं की पुत्री हैं, जो दमयन्ती नाम से प्रसिद्ध हैं।

Nepali

सुदेवले भने — विदर्भ देशका एक धर्मात्मा र यशस्वी राजा छन्, जसको नाम भीम हो; यी कल्याणी उनकै पुत्री हुन्, जो दमयन्ती नामले प्रसिद्ध छिन्।

nala
Verse 2
Sanskrit

राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः। भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्यधीमतः॥

English

Also there is the king of the Nishadhas, named Nala, who is the son of Virasena. This blessed damsel is the daughter of that virtuous and intelligent monarch.

Hindi

तथा निषध देश के एक राजा हैं, जिनका नाम नल है, जो वीरसेन के पुत्र हैं। ये कल्याणी बाला उन्हीं धर्मात्मा और बुद्धिमान् सम्राट् की पत्नी हैं।

Nepali

तथा निषध देशका एक राजा छन्, जसको नाम नल हो, जो वीरसेनका पुत्र हुन्। यी कल्याणी बाला उनै धर्मात्मा र बुद्धिमान् सम्राट्की पत्नी हुन्।

damayanti
Verse 3
Sanskrit

स घृतेन जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः। दमयन्त्या गतः सार्धं न प्राज्ञायत कस्यचित्॥

English

That ruler of the earth was defeated at dice by his brother; and, thereby deprived of his kingdom, went away with Damayanti without the knowledge of any body.

Hindi

वे पृथ्वीपति अपने भाई से द्यूत में पराजित हो गए; और इस प्रकार राज्य से वंचित होकर किसी को बिना बताए दमयन्ती के साथ चले गए।

Nepali

ती पृथ्वीपति आफ्नै भाइसँग द्यूतमा पराजित भए; र यसरी राज्यबाट वञ्चित भई कसैलाई नबताई दमयन्तीसँग गइहाले।

damayanti
Verse 4
Sanskrit

ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम्। सेयमासादिताः बाला तव पुत्रनिवेशने॥

English

We (the Brahmanas) are roving over the whole world for the sake of Damayanti, which lady is at last discovered in the palace of your son.

Hindi

हम (ब्राह्मण) दमयन्ती के लिए सारी पृथ्वी पर भटक रहे हैं, और वे देवी अन्ततः आपके पुत्र के भवन में मिल गईं।

Nepali

हामी (ब्राह्मण) दमयन्तीका लागि सारा पृथ्वीभरि भौँतारिरहेका छौँ, र ती देवी अन्ततः तपाईंको छोराको भवनमा भेटिइन्।

Verse 5
Sanskrit

अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते। अस्या ह्येष भ्रवोर्मध्ये सहज: पिप्लुरुत्तमः॥ श्यामाया: पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया। मलेन संवृतो ह्यस्याश्छन्नोऽभ्रेणेव चन्द्रमाः॥

English

There exists no woman like her in beauty. This maiden of unchanging youth has a beautiful mark, from her birth, resembling a lotus. This freckle was seen by me; but now it has disappeared, owing to its being soiled with dust, even as the moon seems to vanish when covered over with clouds.

Hindi

सौन्दर्य में इनके समान कोई स्त्री नहीं है। अक्षययौवना इस बाला के शरीर पर जन्म से ही कमल के समान एक सुन्दर चिह्न है। यह तिल मैंने पहले देखा था; किन्तु अब वह धूल से मलिन हो जाने के कारण छिप गया है, जैसे मेघों से आच्छादित हो जाने पर चन्द्रमा लुप्त-सा प्रतीत होता है।

Nepali

सौन्दर्यमा यिनीजस्तै कुनै स्त्री छैन। अक्षययौवना यी बालाको शरीरमा जन्मैदेखि कमलसमानको एउटा सुन्दर चिह्न छ। त्यो तिल मैले पहिले देखेको थिएँ; तर अब त्यो धूलोले मलिन भएकाले लुकेको छ, जसरी बादलले ढाकिएपछि चन्द्रमा लुप्तजस्तै देखिन्छ।

Verse 6
Sanskrit

चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयंधात्रा विनिर्मितः। प्रतिपत्कलुषस्येन्दोर्लेखा नातिविराजते॥ न चास्य नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम्। असंस्कृतमभिव्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम्॥ अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन सूचिता। लक्षितेयं मया देवी निभृतोऽग्निरिवोष्मणा॥

English

That mark of prosperity and wealth, made and given to her by God, is now faintly seen, even as the crescent of the new moon does faintly shine, in the evening of the first day. Although her body is soiled with dust, yet her beauty has not suffered. And again her person, though not washed, is conspicuous and shines like gold. This celestials lady was ascertained by me by my identifying her form as well as that mark (between the eye-brows), even as fire though hid (in ashes) is ascertained by its heat.

Hindi

विधाता द्वारा रचा और इन्हें दिया गया ऐश्वर्य तथा श्री का वह चिह्न अब धुँधला-सा दिखाई देता है, जैसे प्रतिपदा की सन्ध्या में नवचन्द्र की कला मन्द-मन्द चमकती है। यद्यपि इनका शरीर धूल से मलिन है, तथापि इनका सौन्दर्य क्षीण नहीं हुआ। और इनका शरीर अस्नात होकर भी स्पष्ट है और स्वर्ण के समान दीप्त होता है। इस दिव्यरूपा देवी को मैंने इनके रूप तथा (भ्रूमध्य के) उस चिह्न को पहचानकर निश्चित किया, जैसे (राख में) छिपी हुई अग्नि भी अपनी उष्णता से जान ली जाती है।

Nepali

विधाताले रचेर यिनलाई दिइएको ऐश्वर्य तथा श्रीको त्यो चिह्न अब धुमिल-सा देखिन्छ, जसरी प्रतिपदाको साँझमा नवचन्द्रको कला मन्द-मन्द चम्कन्छ। यद्यपि यिनको शरीर धूलोले मलिन छ, तथापि यिनको सौन्दर्य क्षीण भएको छैन। र यिनको शरीर नधोइएको भए पनि स्पष्ट छ र सुनसमान दीप्त हुन्छ। यी दिव्यरूपा देवीलाई मैले यिनको रूप तथा (भ्रूमध्यको) त्यो चिह्न चिनेर निश्चित गरेँ, जसरी (खरानीमा) लुकेको अग्नि पनि आफ्नो उष्णताले थाहा हुन्छ।

damayanti
Verse 7
Sanskrit

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशाम्पते। सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम्॥

English

O monarch! Sunanda, having heard the words of Sudeva, cleaned the dust that soiled ile freckle (between the eye-brows of Damayanti).

Hindi

हे सम्राट्! सुदेव के ये वचन सुनकर सुनन्दा ने (दमयन्ती के भ्रूमध्य के) उस तिल को मलिन करने वाली धूल पोंछ दी।

Nepali

हे सम्राट्! सुदेवका यी वचन सुनेर सुनन्दाले (दमयन्तीको भ्रूमध्यको) त्यस तिललाई मलिन पार्ने धूलो पुछिदिइन्।

damayanti
Verse 8
Sanskrit

स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत। दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः॥

English

The mole of Damayanti, having been cleared of the bad dust, became conspicuous like the moon, which appears in the sky when the clouds are dispersed.

Hindi

धूल से रहित होते ही दमयन्ती का वह तिल उस चन्द्रमा के समान स्पष्ट हो उठा, जो मेघों के छँट जाने पर आकाश में प्रकट होता है।

Nepali

धूलोरहित हुनासाथ दमयन्तीको त्यो तिल त्यस चन्द्रमासमान स्पष्ट भयो, जो बादल फाटेपछि आकाशमा प्रकट हुन्छ।

Verse 9
Sanskrit

पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत। रुदत्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतुः॥

English

O Bharata! seeing that mark, Sunanda as well as the mother of the king, wept; and, embracing her, stood there for some time.

Hindi

हे भरतनन्दन! उस चिह्न को देखकर सुनन्दा तथा राजमाता दोनों रो पड़ीं; और उन्हें गले लगाकर कुछ समय तक वहीं खड़ी रहीं।

Nepali

हे भरतनन्दन! त्यो चिह्न देखेर सुनन्दा तथा राजमाता दुवै रोइन्; र उनलाई अङ्गालो हालेर केही समयसम्म त्यहीँ उभिइरहिन्।

Verse 10
Sanskrit

उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत्। भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता॥

English

Shedding tcars and in a low voice, the Queen-mother said, 'Know by this your mole, you are the daughter of my sister.

Hindi

आँसू बहाती हुई राजमाता ने धीमे स्वर में कहा — 'इस तिल से जान लो, तुम मेरी बहन की पुत्री हो।

Nepali

आँसु झार्दै राजमाताले मधुरो स्वरमा भनिन् — 'यस तिलबाट थाहा पाऊ, तिमी मेरी बहिनीकी छोरी हौ।

Verse 11
Sanskrit

अहं च तव माता च राज्ञस्तस्य महात्मनः। सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने॥

English

O handsome looking one! myself and your mother are the daughters of that illustrious king, Sudaman, who is the ruler of the Dasharnas.

Hindi

हे सुन्दरी! मैं और तुम्हारी माता — दोनों उन यशस्वी राजा सुदामन की पुत्रियाँ हैं, जो दशार्ण देश के अधिपति हैं।

Nepali

हे सुन्दरी! म र तिम्री आमा — दुवै ती यशस्वी राजा सुदामनकी छोरी हौँ, जो दशार्ण देशका अधिपति हुन्।

bhima
Verse 12
Sanskrit

भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः। त्वं जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुहे॥

English

She was given to king Bhima and myself was given to Virabahu. I saw you were born at our father's palace in the country of the Dasharmas.

Hindi

वह राजा भीम को दी गई थीं और मैं वीरबाहु को दी गई थी। दशार्ण देश में हमारे पिता के भवन में मैंने तुम्हें जन्म लेते देखा था।

Nepali

उनी राजा भीमलाई दिइएकी थिइन् र म वीरबाहुलाई दिइएकी थिएँ। दशार्ण देशमा हाम्रा पिताको भवनमा मैले तिमीलाई जन्मेको देखेकी थिएँ।

damayanti
Verse 13
Sanskrit

यथैव ते पितुर्गेहं तथैव मम भामिनि। यथैव च ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव॥

English

O beauteous lady! as is your father's house, so is mine, to you. O Damayanti! my wealth is to you, cven as your own.

Hindi

हे सुन्दरी! जैसा तुम्हारे पिता का घर है, वैसा ही तुम्हारे लिए मेरा भी है। हे दमयन्ती! मेरा धन तुम्हारे लिए वैसा ही है, जैसा तुम्हारा अपना।

Nepali

हे सुन्दरी! जस्तो तिम्रा पिताको घर हो, त्यस्तै तिम्रा लागि मेरो पनि हो। हे दमयन्ती! मेरो धन तिम्रा लागि त्यस्तै हो, जस्तो तिम्रो आफ्नै।

damayanti
Verse 14
Sanskrit

तां प्रहप्टेन मनसा दमयन्ती विशाम्पते। प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत्॥

English

O monarch! thereupon Damayanti, having bowed down unto her with a delightful heart,

Hindi

हे सम्राट्! तब दमयन्ती ने प्रसन्न हृदय से उन्हें प्रणाम करके कहा —

Nepali

हे सम्राट्! तब दमयन्तीले प्रसन्न हृदयले उनलाई प्रणाम गरेर भनिन् —

Verse 15
Sanskrit

अज्ञायमानापि सती सुखमसम्युषिता त्वयि। सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया॥ तु

English

“Although I stayed here unrecognised, still I lived with your happily and supplied with all the objects of my desire and ever protected by you.

Hindi

"यद्यपि मैं यहाँ अपरिचित रहकर ही ठहरी, तथापि मैं आपके साथ सुखपूर्वक रही, मुझे अपनी इच्छा की सब वस्तुएँ प्राप्त हुईं और आपने सदा मेरी रक्षा की।

Nepali

"यद्यपि म यहाँ अपरिचित भएरै बसेँ, तथापि म तपाईंसँग सुखपूर्वक रहेँ, मलाई आफ्नो इच्छाका सबै वस्तु प्राप्त भए र तपाईंले सधैँ मेरो रक्षा गर्नुभयो।

Verse 16
Sanskrit

सुखात् सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः। चिरविप्रोषितां मातामनुज्ञातुमर्हसि॥

English

Undoubtedly I shall have a happier abode than this. Therefore, O mother, grant permission unto me, who am ever living in exile.

Hindi

निस्सन्देह इससे भी सुखमय निवास मुझे प्राप्त होगा। अतः हे माता! मुझे आज्ञा दीजिए, जो सदा प्रवास में ही रहती आई हूँ।

Nepali

निस्सन्देह यसभन्दा पनि सुखमय निवास मलाई प्राप्त हुनेछ। त्यसैले हे माता! मलाई आज्ञा दिनुहोस्, जो सधैँ प्रवासमै रहँदै आएकी छु।

Verse 17
Sanskrit

दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ। पित्रा विहीनौ शोकातॊ मया चैव कथं नु तौ॥

English

My children, the son and daughter, were led to my father's palace, where they are living now, hard pressed with sorrow on account of their separation from their father and mother.

Hindi

मेरे दोनों बच्चे — पुत्र और पुत्री — मेरे पिता के भवन में पहुँचा दिए गए थे, जहाँ वे अब निवास करते हैं, और माता-पिता के वियोग से अत्यन्त दुःखी हैं।

Nepali

मेरा दुवै बालबच्चा — छोरा र छोरी — मेरा पिताको भवनमा पुर्‍याइएका थिए, जहाँ तिनीहरू अब बस्छन्, र आमाबुबाको वियोगले अत्यन्त दुःखी छन्।

damayanti
Verse 18
Sanskrit

यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि। विदर्भान् यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश॥ बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप। गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः॥ प्रास्थापयद् राजमाता श्रीमती नरवाहिना। यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्॥

English

Should you wish to do me some good order at once a vehicle; for I am desirous to go to the country of the Vidharbhas.” Thereupon, O monarch, saying, “So be it,” the sister of Damayanti's mother, the queen-mother highly satisfied and with the permission of her son, sent away Damayanti in a beautiful vehicle conveyed by men and guarded by a strong force, as also the lady, O the foremost of the descendants of Bharata, was provided with tasteful food and drink and valuable dresses.

Hindi

यदि आप मेरा कुछ भला करना चाहती हैं तो तुरन्त एक वाहन की आज्ञा दीजिए; क्योंकि मैं विदर्भ देश जाना चाहती हूँ।" तब हे सम्राट्! दमयन्ती की माता की उस बहन, उस राजमाता ने "ऐसा ही हो" कहकर परम सन्तुष्ट होकर अपने पुत्र की अनुमति से दमयन्ती को मनुष्यों द्वारा ढोई जाने वाली एक सुन्दर पालकी में, बलवान् सेना के पहरे में विदा किया; और हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ! उन देवी को स्वादिष्ट अन्न-पान तथा बहुमूल्य वस्त्र भी दिए गए।

Nepali

यदि तपाईं मेरो केही भलो गर्न चाहनुहुन्छ भने तुरुन्तै एउटा वाहनको आज्ञा दिनुहोस्; किनभने म विदर्भ देश जान चाहन्छु।" तब हे सम्राट्! दमयन्तीकी आमाकी ती बहिनी, ती राजमाताले "यस्तै होस्" भनेर परम सन्तुष्ट भई आफ्नो छोराको अनुमतिले दमयन्तीलाई मानिसहरूले बोक्ने एउटा सुन्दर पालकीमा, बलियो सेनाको पहरामा विदा गरिन्; र हे भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ! ती देवीलाई स्वादिष्ट अन्न-पान तथा बहुमूल्य वस्त्र पनि दिइयो।

Verse 19
Sanskrit

ततः सा न चिरादेव विदर्भानगमत् पुनः। तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत्॥

English

Then the lady immediately went away to the country of the Vidharbhas, where all her friends and relatives, satisfied with her arrival, offered praises to her.

Hindi

तब वे देवी तत्काल विदर्भ देश को चली गईं, जहाँ उनके आगमन से सन्तुष्ट होकर उनके सब मित्रों और स्वजनों ने उनकी प्रशंसा की।

Nepali

तब ती देवी तत्काल विदर्भ देशतिर गइन्, जहाँ उनको आगमनले सन्तुष्ट भई उनका सबै मित्र र आफन्तले उनको प्रशंसा गरे।

damayanti
Verse 20
Sanskrit

सर्वान् कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान् दारकौ च तौ मातरं पितरं चोभौ सर्वं चैव सखीजनम्॥ देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी। परेण विधिना देवी दमयन्ती विशाम्यते॥

English

O king, beholding that her relatives, her son and daughter, father and mother and all her companions were at peace, the goddess-like and all-glorious Damayanti worshipped the gods and the Brahmanas in the best way.

Hindi

हे राजन्! अपने स्वजनों, पुत्र और पुत्री, माता-पिता तथा समस्त सखियों को कुशल देखकर उन देवीस्वरूपा और परम यशस्विनी दमयन्ती ने उत्तम विधि से देवताओं और ब्राह्मणों की पूजा की।

Nepali

हे राजन्! आफ्ना आफन्त, छोरा र छोरी, आमाबुबा तथा समस्त सखीलाई कुशल देखेर ती देवीस्वरूपा र परम यशस्विनी दमयन्तीले उत्तम विधिले देवता र ब्राह्मणहरूको पूजा गरिन्।

Verse 21
Sanskrit

अतर्पयत् सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः। प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च॥

English

The king, beholding his daughter, became gratified and presented to Sudeva a thousand kine, immense fortune and a village.

Hindi

अपनी पुत्री को देखकर राजा प्रसन्न हो गए और उन्होंने सुदेव को एक सहस्र गौएँ, अपार धन तथा एक ग्राम प्रदान किया।

Nepali

आफ्नी छोरीलाई देखेर राजा प्रसन्न भए र उनले सुदेवलाई एक हजार गाई, अपार धन तथा एउटा गाउँ प्रदान गरे।

Verse 22
Sanskrit

सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भाविनी। विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्॥

English

O monarch! the handsome lady having spent there the whole night at her father's palace and taken perfect rest, addressed her mother thus:

Hindi

हे सम्राट्! अपने पिता के भवन में वहाँ पूरी रात बिताकर तथा पूर्ण विश्राम करके उन सुन्दरी ने अपनी माता से इस प्रकार कहा —

Nepali

हे सम्राट्! आफ्ना पिताको भवनमा त्यहाँ पूरै रात बिताएर तथा पूर्ण विश्राम गरेर ती सुन्दरीले आफ्नी आमालाई यसरी भनिन् —

damayanti nala
Verse 23
Sanskrit

दमयन्त्युवाच मां चेदिच्छसि जीवन्ती मातः सत्यं ब्रवीमि ते। नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः॥

English

Damayanti said : O mother! should you desire me to live, I tell the truth, take care to bring here that hero among men, viz., Nala.

Hindi

दमयन्ती ने कहा — हे माता! यदि आप चाहती हैं कि मैं जीवित रहूँ, तो मैं सत्य कहती हूँ, आप उन नरश्रेष्ठ नल को यहाँ ले आने का प्रयत्न कीजिए।

Nepali

दमयन्तीले भनिन् — हे माता! यदि तपाईं म जीवित रहेको चाहनुहुन्छ भने, म सत्य भन्दछु, तपाईंले ती नरश्रेष्ठ नललाई यहाँ ल्याउने प्रयत्न गर्नुहोस्।

damayanti
Verse 24
Sanskrit

दमयन्त्या तथोक्ता सा देवी भृशदुःखिता। बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत्॥

English

Thus addressed by Damayanti,"the goddesslike queen became greatly afflicted with grief and was suffused with tears and spoke nothing to her in reply.

Hindi

दमयन्ती के इस प्रकार कहने पर वे देवीस्वरूपा महारानी शोक से अत्यन्त व्याकुल हो गईं और आँसुओं से भर आईं, तथा उत्तर में उनसे कुछ भी न कह सकीं।

Nepali

दमयन्तीले यसरी भनेपछि ती देवीस्वरूपा महारानी शोकले अत्यन्त व्याकुल भइन् र आँसुले भरिइन्, तथा जवाफमा उनलाई केही पनि भन्न सकिनन्।

damayanti
Verse 25
Sanskrit

तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा। हाहाभूतमतीवासीद् भृशं च प्ररुरोद ह॥

English

Thereupon all the inmates of the king's harem uttered the exclamations of 'Oh'! and 'Alas'! at this dangerous situation of Damayanti and also wept most bitterly.

Hindi

तब राजा के अन्तःपुर की समस्त स्त्रियाँ दमयन्ती की इस विपन्न दशा पर 'हाय!' और 'अहो!' कहकर विलाप करने लगीं और अत्यन्त करुण रुदन किया।

Nepali

तब राजाको अन्तःपुरका समस्त स्त्रीहरू दमयन्तीको यस विपन्न दशामाथि 'हाय!' र 'अहो!' भन्दै विलाप गर्न थाले र अत्यन्त करुण रुए।

bhima damayanti
Verse 26
Sanskrit

ततो भीमं महाराजं भार्या वचनमब्रवीत्। दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति॥

English

Then the queen spoke to the illustrious king, Bhima, thus: 'Your daughter, Damayanti, is lamenting, for her husband.

Hindi

तत्पश्चात् महारानी ने यशस्वी राजा भीम से इस प्रकार कहा — 'आपकी पुत्री दमयन्ती अपने पति के लिए विलाप कर रही है।

Nepali

त्यसपछि महारानीले यशस्वी राजा भीमलाई यसरी भनिन् — 'तपाईंकी छोरी दमयन्ती आफ्ना पतिका लागि विलाप गरिरहेकी छिन्।

damayanti nala
Verse 27
Sanskrit

अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती नृप। प्रयतन्तां तव प्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य मार्गणे॥

English

O monarch! unblushed with shame, Damayanti herself said that my men should try to find out the whereabouts of that virtuous king (Nala).

Hindi

हे सम्राट्! लज्जा त्यागकर दमयन्ती ने स्वयं कहा है कि हमारे लोग उन धर्मात्मा राजा (नल) का पता लगाने का प्रयत्न करें।

Nepali

हे सम्राट्! लाज त्यागेर दमयन्तीले आफैँ भनेकी छिन् कि हाम्रा मानिसहरूले ती धर्मात्मा राजा (नल) को पत्ता लगाउने प्रयत्न गरून्।

nala
Verse 28
Sanskrit

तया प्रदेशितो राजा ब्राह्मणान् वशवर्तिनः। प्रास्थापयद् दिशः सर्वा यतध्वं नलमार्गणे॥

English

Thus urged by the queen, the king sent out the dependant Brahmanas in all directions; and enjoined them to strive to find out the whereabouts of king Nala.

Hindi

महारानी के इस प्रकार प्रेरित करने पर राजा ने अपने आश्रित ब्राह्मणों को सब दिशाओं में भेजा; और उन्हें आज्ञा दी कि वे राजा नल का पता लगाने का प्रयत्न करें।

Nepali

महारानीले यसरी प्रेरित गरेपछि राजाले आफ्ना आश्रित ब्राह्मणहरूलाई सबै दिशामा पठाए; र उनीहरूलाई आज्ञा दिए कि तिनीहरूले राजा नलको पत्ता लगाउने प्रयत्न गरून्।

damayanti nala
Verse 29
Sanskrit

ततो विदर्भाधियतेर्नियोगाद् ब्राह्मणास्तदा। दमयन्तीमथो सृत्वा प्रस्थिता:स्मेत्यथाब्रुवन्।॥

English

Thereupon, at the injunction of the king of the Vidharbhas, all the Brahmanas approached Damayanti and told her that they were going away (for searching Nala).

Hindi

तब विदर्भराज की आज्ञा से वे सब ब्राह्मण दमयन्ती के पास गए और उनसे कहा कि वे (नल की खोज में) जा रहे हैं।

Nepali

तब विदर्भराजको आज्ञाले ती सबै ब्राह्मण दमयन्तीकहाँ गए र उनलाई भने कि तिनीहरू (नलको खोजीमा) गइरहेका छन्।

bhima
Verse 30
Sanskrit

अथ तानब्रवीद् भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः। ब्रुवध्वं जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः॥

English

Then the daughter of Bhima asked them to repeat, in all countries and before all crowds of men, these words.

Hindi

तब भीम की पुत्री ने उनसे कहा कि वे समस्त देशों में और मनुष्यों की सब सभाओं के सम्मुख इन वचनों को दुहराएँ —

Nepali

तब भीमकी छोरीले उनीहरूलाई भनिन् कि तिनीहरूले समस्त देशमा र मानिसका सबै सभाका अगाडि यी वचन दोहोर्‍याऊन् —

Verse 31
Sanskrit

क्व नु त्वं कितवच्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय॥

English

'O gambler, O beloved one, did you tear off a half of my cloth and flee away forsaking your dear and devoted wife sleeping in the forest?

Hindi

'हे द्यूतकार! हे प्रियतम! क्या तुमने मेरे वस्त्र का आधा भाग फाड़कर, वन में सोई हुई अपनी प्रिय और पतिव्रता पत्नी को त्यागकर पलायन किया था?

Nepali

'हे द्यूतकार! हे प्रियतम! के तिमीले मेरो वस्त्रको आधा भाग च्यातेर, वनमा सुतिरहेकी आफ्नी प्रिय र पतिव्रता पत्नीलाई त्यागेर पलायन गरेका थियौ?

Verse 32
Sanskrit

सा वै यथा त्वया दृष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणा दह्यमाना भृशं वाला वस्त्रार्थेनाभिसंवृता॥

English

'Indeed, in obedience to your command that lady, covered in half a piece of cloth and greatly burning with woe, is ever expecting you.

Hindi

'सचमुच तुम्हारी आज्ञा के अनुसार वह स्त्री आधे वस्त्र से ढकी हुई और शोक से अत्यन्त जलती हुई सदा तुम्हारी प्रतीक्षा कर रही है।

Nepali

'साँच्चै तिम्रो आज्ञाअनुसार ती स्त्री आधा वस्त्रले ढाकिएकी र शोकले अत्यन्त जल्दै सधैँ तिम्रो प्रतीक्षा गरिरहेकी छिन्।

Verse 33
Sanskrit

तस्या रुदत्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव। प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च॥

English

'O monarch, O mighty one, do you answer; and do you show favour to her, who is ever weeping on account of that woe.'

Hindi

'हे सम्राट्! हे महाबली! तुम उत्तर दो; और उस पर कृपा करो, जो उस शोक के कारण निरन्तर रोती रहती है।'

Nepali

'हे सम्राट्! हे महाबली! तिमी जवाफ देऊ; र उनीमाथि कृपा गर, जो त्यस शोकका कारण निरन्तर रोइरहन्छिन्।'

damayanti
Verse 34
Sanskrit

एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद् यथा मयि) वायुनाधूयमानो हि वनं दहति पावकः॥

English

Do you cry, saying this and the like, viz., fire (here compared with grief of Damayanti), led by the wind (compared with time), consumes the forest (compared with the body of Damayanti); and then the lord will pity me.

Hindi

तुम लोग यह और ऐसी ही बातें पुकारकर कहना, अर्थात् — अग्नि (यहाँ दमयन्ती के शोक की उपमा), वायु (काल की उपमा) से प्रेरित होकर वन (दमयन्ती के शरीर की उपमा) को भस्म कर रही है; तब वे स्वामी मुझ पर दया करेंगे।

Nepali

तिमीहरूले यो र यस्तै कुरा पुकारेर भन्नू, अर्थात् — अग्नि (यहाँ दमयन्तीको शोकको उपमा), वायु (कालको उपमा) ले प्रेरित भई वन (दमयन्तीको शरीरको उपमा) लाई भस्म गरिरहेको छ; तब ती स्वामीले ममाथि दया गर्नेछन्।

Verse 35
Sanskrit

भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी पत्या हि सर्वदा। तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव॥

English

Further do you cry, saying: "The wife is always to be maintained and protected by the husband. You are righteous and honest as well. Why, therefore, these virtues of yours are being neglected by you.

Hindi

आगे तुम यह भी पुकारकर कहना — "पत्नी का भरण-पोषण और रक्षण सदा पति का ही कर्तव्य है। तुम धर्मात्मा हो और सत्यनिष्ठ भी। फिर तुम अपने इन गुणों की उपेक्षा क्यों कर रहे हो?

Nepali

अघि तिमीहरूले यो पनि पुकारेर भन्नू — "पत्नीको भरणपोषण र रक्षण सधैँ पतिकै कर्तव्य हो। तिमी धर्मात्मा हौ र सत्यनिष्ठ पनि। अनि तिमी आफ्ना यी गुणको उपेक्षा किन गर्दै छौ?

Verse 36
Sanskrit

ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च सानुक्रोशो भवान् सदा। संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्॥

English

You are well reputed, wise, respectable and always kind. But why now have you become unkind; and that is perhaps for the reason of my adverse fortune.

Hindi

तुम सुविख्यात, बुद्धिमान्, आदरणीय तथा सदा दयालु हो। किन्तु अब तुम निर्दय क्यों हो गए हो; और यह सम्भवतः मेरे प्रतिकूल भाग्य के ही कारण है।

Nepali

तिमी सुविख्यात, बुद्धिमान्, आदरणीय तथा सधैँ दयालु हौ। तर अब तिमी निर्दय किन भयौ; र यो सम्भवतः मेरो प्रतिकूल भाग्यकै कारण हो।

Verse 37
Sanskrit

तत् कुरुष्व नरव्याघ्र दयां मयि नरर्षभ। आनृशंस्यं परोधर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः॥

English

O foremost of men, O the most excellent of persons, be you kind to me. For I have heard from you, that kindness is the chief virtue.”

Hindi

हे नरश्रेष्ठ! हे पुरुषोत्तम! तुम मुझ पर दया करो। क्योंकि मैंने तुम्हीं से सुना है कि दया ही परम धर्म है।"

Nepali

हे नरश्रेष्ठ! हे पुरुषोत्तम! तिमी ममाथि दया गर। किनभने मैले तिमीबाटै सुनेकी छु कि दया नै परम धर्म हो।"

Verse 38
Sanskrit

एवं ब्रुवाणान् यदि वः प्रतिब्रूयात् कथंचन। स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्व नु वर्तते॥

English

If anybody answer you, as you would speak in this way, that man should be known by you in every way; and also it should be learnt what is he and where does he live.

Hindi

तुम इस प्रकार कहो और यदि कोई तुम्हें उत्तर दे, तो उस पुरुष को तुम सब प्रकार से जान लेना; और यह भी जान लेना कि वह कौन है और कहाँ रहता है।

Nepali

तिमीहरूले यसरी भन र यदि कसैले तिमीलाई जवाफ दियो भने, त्यस पुरुषलाई तिमीहरूले सबै प्रकारले चिन्नू; र यो पनि थाहा पाउनू कि ऊ को हो र कहाँ बस्छ।

Verse 39
Sanskrit

यश्चैवं वचनं श्रुत्वा ब्रूयात् प्रतिवचो नरः। तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमाः॥

English

O excellent of the regenerate ones! do you convey to me the words of that man who, hearing these words of yours, will answer you.

Hindi

हे द्विजश्रेष्ठ! जो पुरुष तुम्हारे ये वचन सुनकर तुम्हें उत्तर दे, उसके वचन तुम मुझ तक पहुँचाना।

Nepali

हे द्विजश्रेष्ठ! जुन पुरुषले तिम्रा यी वचन सुनेर तिमीलाई जवाफ दिन्छ, उसका वचन तिमीले मसम्म पुर्‍याउनू।

Verse 40
Sanskrit

यथा च वो न जानीयाद् ब्रुवतो मम शासनात्। पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितैः॥

English

Do you take care that no body should know that these words are uttered by you at my behest; neither do you do such to return to me.

Hindi

तुम इस बात का ध्यान रखना कि कोई यह न जान सके कि ये वचन तुमने मेरी आज्ञा से कहे हैं; और न ही ऐसा कुछ करना जिससे तुम मेरे पास लौट न सको।

Nepali

तिमीले यो कुराको ध्यान राख्नू कि कसैले यो थाहा नपाओस् कि यी वचन तिमीले मेरो आज्ञाले भनेका हौ; र यस्तो केही पनि नगर्नू जसले गर्दा तिमी ममा फर्किन नसक।

Verse 41
Sanskrit

यदि वासौ समृद्धः स्याद् यदि वाप्यधनो भवेत्। यदि वाप्यसमर्थः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम्॥

English

You should know whether the man is rich or poor or powerless; and know also his desires.

Hindi

तुम यह भी जान लेना कि वह पुरुष धनवान् है या निर्धन अथवा निर्बल; और उसकी अभिलाषाएँ भी जान लेना।

Nepali

तिमीले यो पनि थाहा पाउनू कि त्यो पुरुष धनी हो कि निर्धन अथवा निर्बल; र उसका अभिलाषा पनि थाहा पाउनू।

nala
Verse 42
Sanskrit

एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम्। ते पुराणि नलं मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा॥ सराष्ट्राणि ग्रामान् घोषांस्तथाऽऽश्रमान्। अन्वेषन्तो नलं राजन् नाधिजग्मुर्द्विजातयः॥

English

O king, thus advised, the Brahmanas departed in all directions in order to search for Nala, who had fallen into such great calamity. O monarch, the regenerate ones wandered in the cities, kingdoms, villages, the dwellings of the cowherds and the retreats of he sages in search of king Nala.

Hindi

हे राजन्! इस प्रकार उपदेश पाकर वे ब्राह्मण ऐसी महान् विपत्ति में पड़े हुए नल की खोज के लिए सब दिशाओं में चल पड़े। हे सम्राट्! वे द्विज राजा नल की खोज में नगरों, राज्यों, ग्रामों, गोपालों की बस्तियों तथा ऋषियों के आश्रमों में भटकते रहे।

Nepali

हे राजन्! यसरी उपदेश पाएर ती ब्राह्मणहरू यस्तो महान् विपत्तिमा परेका नलको खोजीका लागि सबै दिशामा हिँडे। हे सम्राट्! ती द्विजहरू राजा नलको खोजीमा नगर, राज्य, गाउँ, गोपालका बस्ती तथा ऋषिहरूका आश्रममा भौँतारिइरहे।

damayanti
Verse 43
Sanskrit

तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशाम्यते। श्रावयांचक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम्॥

English

O ruler of the earth, all the Brahmanas repeated the words, wherever they wandered, which Damayanti had enjoined them to do.

Hindi

हे पृथ्वीपते! वे सब ब्राह्मण जहाँ-जहाँ भटके, वहाँ-वहाँ उन वचनों को दुहराते रहे, जिन्हें कहने की आज्ञा दमयन्ती ने उन्हें दी थी।

Nepali

हे पृथ्वीपते! ती सबै ब्राह्मण जहाँ-जहाँ भौँतारिए, त्यहाँ-त्यहाँ ती वचन दोहोर्‍याइरहे, जुन भन्ने आज्ञा दमयन्तीले उनीहरूलाई दिएकी थिइन्।