Nalopakhyana Parva — The Svayamvara of Damayanti
Volume II — Vana Parva · Chapter 57
Sanskrit
1बृहदश्व उवाच अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा। आजुहाव महीपालान् भीमो राजा स्वयंवरे॥
2तच्छ्रुत्वा पृथिवीपाला: सर्वे हृच्छयपीडिताः। त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः॥
3कनकस्तभरुचिरं तोरणेन विराजितम्। विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंहा इवाचलम्॥
4तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः। सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः॥
5तां राजसमिति पुण्यां नागैर्भोगवतीमिव। सम्पूर्णां पुरुषव्याङ्ग्रा।गिरिगुहामिव॥
6तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः। आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः॥
7सुकेशान्तानि चारुणि सुनासाक्षिभ्रुवाणि च। मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि॥
8दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना। मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चढूंषि च मनांसि च॥
9तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्। तत्र तत्रैव सक्ताभून चचाल च पश्यताम्॥
10ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत। ददर्श भैमी पुरुषान् पञ्चतुल्याकृतीनिह॥
11तान् समीक्ष्य ततः सर्वान् निर्विशेषाकृती स्थितान। संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्॥
12यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम्। सा चिन्तयन्ती तर्कयामास भाविनी॥
13बुद्ध्याथ कथं हि देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्। एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता॥
14श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत। देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे॥ तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये। सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः॥ शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत।
15वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा॥ देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्। हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः। पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे॥
16मनसा वचसा चैव यथा नाभिचराम्यहम्। तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे॥
17यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे॥
18यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे॥
19स्वं चैव रूपं कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वराः। यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्॥
20निशम्य दमयन्त्यास्तत् करुणं प्रतिदेवितम्। निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे॥ मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे। यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्य लिङ्गधारणे॥
21सापश्यद् विबुधान् सर्वानस्वेदान् स्तब्धलोचनान्। हृषितस्रग्रजोहीनान् स्थितानस्पृशतः क्षितिम्॥
22छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजः स्वेदसमन्वितः। भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः॥
23सा समीक्ष्य तु तान् देवान् पुण्यश्लोकं च भारत। नैषधं वरयामास भैमीधर्मेण पाण्डव॥
24विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना। स्कन्ध देशेऽसृजत् तस्य स्रजं परमशोभनाम्॥ वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी।
25ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपः॥
26देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साध्विति भारत। विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम्॥
27दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः। आश्वासयद् वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना।॥
28तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेवं ते वचने रतम्॥
29यावच्च मेधरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते। तावत् त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
30दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः। तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान्॥ तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा।
31वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः॥ प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान् ददुः।
32प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्॥ नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः।
33अग्निरात्मभवं प्रादाद् यत्र वाञ्छति नैषधः॥ लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः।
34यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्म च परमां स्थितिम्॥
35अपां पतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः। स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वे च मिथुनं ददुः॥
36वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः। पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः॥ दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम्।
37गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः॥ विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च।
38उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वरः॥ भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम्।
39अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः॥ रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा।
40अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिव॥ अरञ्जयत् प्रजा वीरोधर्मेण परिपालयन्।
41ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः॥ अन्यैश्च बहुभिर्धीमान् क्रतुभिश्चातदक्षिणैः।
42पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च॥ दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः।
43जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः। इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्यकाम्॥
44एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः। ररक्ष वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिपः॥
English
1Brihadashva said: When the auspicious hour, the sacred lunar day and the propitious season set in the king Bhima summoned all the rulers of the earth to the Svayamvara.
2Hearing this, all the rulers of the carth, repressed by her love and filled with the desire for Damayanti, repaired (to the Svayamvara).
3Those kings entered the amphi-thcater furnished with golden pillars and adorned with beautiful gates even as the furious lions force their way into the mountain caves.
4There all the rulers of the earth decked in fragrant garlands and adorned with ornaments set with gems suspended from their cars, took their respective seats.
5That sacred conclave of the rulers of the earth abounded in the foremost of men even as Bhogavati abounds in the Nagas or as the mountain caves in tigers.
6Their arms were sincwy looking like maces; and they were well-shaped and smooth, even as the five-headed snakes.
7The countenance of the kings, embellished with beautiful locks and fine noses and brows, glittered even as the stars shine in the firmament.
8Thereupon the fair-complexioned Damayanti entered the amphi-theater; and thus attracted the eyes and hearts of the assembled princes.
9When the kings beheld her, their cyes, unmoved, were finally fixed upon those parts of her body, wherever they had fallen first.
10Thereupon, ( Bharata, the names of the kings having been ultered, the daughter of Bhima beheld five persons all alike in their form.
11Thereafter the daughter of the king of the Vidharbhas, having seen all of them of similar forms could not make out which one was prince Nala; for doubts had already arisen in her mind.
12Whomsoever she saw among the kings, she supposed him to be the prince Nala; and thus the thoughtful lady pondered and deliberated in her mind.
13'How shall I discern the gods and how shall I ascertain prince Nala?' This thought engrossed the mind of the daughter of the king of the Vidarbhas and also afflicted her with great grief.
14O Bharata, she deliberated in her mind upon the marks of which she heard, as appertaining to the gods, I have heard from the old men whatever marks belong to the celestials and indeed those are never seen to appertain to any one of these assembled in this earth.' Thus she thought on this subject over and over in several ways and came to the conclusion, viz., that she should, after saluting the celestials.
15After that with the mind and words and with joined hands, resolve upon obtaining the assistance of the gods themselves. Trembling with fear she spoke to the celestials thus, "On hearing the words of the swans I accepted the prince of the Nishadhas as my husband. For the sake of that vow of mine, O celestials, point him out to me.
16As I am always firm to him either in speech or thought, so for the sake of that truth, it beloves the celestials to point him out to me.
17When it was settled to me by the celestials that the prince of the Nishadhas should be my husband; for the sake of that truth it behoves the celestials to point him to me.
18When I have commenced my vow for the worship of king Nala; for the sake of that truth, it behoves the celestials to reveal him to me.
19It behoves the Lokapalas, the most excellent of the gods, therefore, to assume their respective forms, that I may ascertain that virtuous prince (Nala).
20The celestials, having heard the words of Damayanti full of compassion and known for certain that her love for the prince of the Nishadhas was most fervent and also realizing her fixed will, purity of heart and mind and her passion for that prince, fulfilled what they had been prayed for by assuming their proper forms.
21She then beheld all the gods, not perspiring, with fixed eyes and spotless garlands (round their neck) and seated without touching the earth.
22She, on the other hand, saw Nala standing pre-eminent with his own shadow and (unlike the gods) full of perspiration and with floral wreaths stained with dust and the king of the Nishadhas was also seated on the ground with staring eyes.
23O Bharata, she saw both the celestials and that righteous king. But, O descendant of Pandu, the daughter of Bhima accepted (as her husband) the prince of the Nishadhas in accordance with her vow.
24The bashful and larged-eyed maiden held the flying-end of her cloth and put a most handsome garland round his neck. Thus the . fair-faced damsel had chosen him as his lord.
25Thereupon all the celestials suddenly gave utterance to their woe by saying, Ah! Alas!!
26O Bharata! all the celestials and the great sages became struck with amazement and uttered the cry. “Excellent and Excellent” while at the same time they were praising king Nala.
27O Kauravya! the prince-the son of Virasena, with the gladness of heart, consoled that faircomplexioned maiden thusयत् त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ।
28O blessed one, as you rejecting all the gods, choose a man to be your lord; so know me, therefore, for your husband, ever ready to obey your words (of command).
29O you of blameless smiles, I truly promise to you that as long as my life will reside in my body, till then I will continue to be yours.
30Damayanti, with joined hands, showed due respect to him (Nala) by similar expressions. Thereupon the happy pair, each having seen those celestials headed by Agni, mentally prayed for their protection.
31Then the guardians of the worlds of great splendour, beholding the prince of the Nishadhas accepted by the daughter of Bhima, became greatly gratified; and they all granted to Nala eight boons.
32At first Shakra, the husband of Sachi, well pleased, bestowed upon the king of the Nishadhas a boon. viz., that in the sacrifices he should attain to divinity and thence to each of the extraordinarily great and happy abodes.
33Agni gave assurance of his own presence wherever the king of the Nishadhas would wish. Hutashana also granted to him regions as resplendent as himself.
34Then again Yama lent him a superior taste for food, as well as a highest place in virtue.
35The presiding god of the water granted to Nala the boon of his own presence wherever he would wish, as well a floral wreaths of superior fragrance. Thus each one of the assembled gods had given Nala a couple of boons.
36Having granted these boons to him, all the celestials returned to heaven. And the monarchs also, having witnessed this choicemarriage of Damayanti with Nala, became filled with astonishment; and highly gratified, went away wherever they came from.
37And after the departure of the best rulers of the earth, the lofty-minded and well-pleased Bhima celebrated the marriage ceremony of Damayanti and Nala.
38The foremost of men, the prince of the Nishadhas, having passed there some time his in-laws house, then return to his own city with the permission of the king Bhima.
39O king, that righteous prince, having obtained a maiden like a gem, began to enjoy her sweet company, even as the slayer of Bala and Vritra enjoys the company of Sachi.
40The warlike monarch, resplendent as the sun, was exceedingly glad to rule and maintain his subjects most righteously.
41That talented one like Yayati the son of Nahusha held the horse and several other sacrifices, offering abundant gifts of the Brahmanas.
42Then again Nala passed his days in joy in the company of Damayanti in the woods and the pleasure gardens, even as the immortals themselves.
43Thereupon the illustrious prince begot upon Damayanti a son named Indrasena and a daughter named Indrasenā.
44Thus the ruler of the earth, the fore-most of men having celebrated the sacrifices and passed his days in joy (with Damayanti), governed the earth abounding in wealth.
Hindi
1बृहदश्व ने कहा — जब शुभ मुहूर्त, पवित्र तिथि तथा अनुकूल ऋतु आ उपस्थित हुई, तब राजा भीम ने पृथ्वी के समस्त शासकों को स्वयंवर के लिए बुलाया।
2यह सुनकर पृथ्वी के वे समस्त शासक, दमयन्ती के प्रेम से अभिभूत तथा उन्हें पाने की इच्छा से भरे हुए, (स्वयंवर में) आ पहुँचे।
3वे राजा स्वर्ण के स्तम्भों से युक्त तथा सुन्दर तोरणों से सुशोभित उस रंगभूमि में इस प्रकार प्रविष्ट हुए जैसे क्रुद्ध सिंह पर्वत की गुफाओं में बलपूर्वक प्रवेश करते हैं।
4वहाँ पृथ्वी के वे समस्त शासक सुगन्धित मालाओं से सज्जित तथा अपने रथों से उतरकर रत्नजटित आभूषणों से विभूषित होकर अपने-अपने आसनों पर बैठ गए।
5पृथ्वी के शासकों की वह पवित्र सभा नरश्रेष्ठों से वैसे ही भरी थी जैसे भोगवती नागों से अथवा पर्वत की गुफाएँ व्याघ्रों से भरी रहती हैं।
6उनकी भुजाएँ गदाओं के समान पुष्ट दिखाई देती थीं; और वे सुडौल तथा चिकनी थीं, ठीक पाँच फणों वाले सर्पों के समान।
7सुन्दर केशों तथा सुडौल नासिका और भ्रुकुटियों से सुशोभित उन राजाओं के मुख वैसे ही दमक रहे थे जैसे आकाश में तारे चमकते हैं।
8तदनन्तर गौरवर्णा दमयन्ती ने उस रंगभूमि में प्रवेश किया; और इस प्रकार वहाँ एकत्रित राजाओं के नेत्रों तथा हृदयों को अपनी ओर खींच लिया।
9जब उन राजाओं ने उन्हें देखा, तब उनके नेत्र निश्चल होकर उनके शरीर के उन्हीं अंगों पर टिक गए, जहाँ वे पहले पड़े थे।
10तब हे भरत, राजाओं के नाम पुकारे जाने पर भीम की उस कन्या ने पाँच पुरुषों को रूप में एक समान देखा।
11तदनन्तर विदर्भराज की उस कन्या ने उन सबको एक समान रूप वाला देखकर यह न जान सकीं कि इनमें राजा नल कौन हैं; क्योंकि उनके मन में पहले ही सन्देह उत्पन्न हो चुका था।
12उन राजाओं में वे जिस किसी को देखतीं, उसी को राजा नल समझ लेतीं; और इस प्रकार वह विचारशील कन्या मन ही मन सोचती और विचार करती रहीं।
13"मैं देवताओं को कैसे पहचानूँ और राजा नल को कैसे जानूँ?" यह विचार विदर्भराज की उस कन्या के मन में छाया रहा और उन्हें महान् शोक से भी पीड़ित करता रहा।
14हे भरत, उन्होंने मन ही मन उन चिह्नों पर विचार किया जो देवताओं के विषय में उन्होंने सुन रखे थे — "देवताओं के जो-जो चिह्न होते हैं, वे मैंने वृद्ध पुरुषों से सुने हैं और वस्तुतः वे इस पृथ्वी पर यहाँ एकत्रित इनमें से किसी में भी दिखाई नहीं देते।" इस प्रकार उन्होंने इस विषय पर अनेक प्रकार से बारम्बार विचार किया और इस निष्कर्ष पर पहुँचीं कि उन्हें देवताओं को प्रणाम करके —
15तत्पश्चात् मन, वचन तथा हाथ जोड़कर स्वयं देवताओं की ही सहायता प्राप्त करने का निश्चय करना चाहिए। भय से काँपती हुई उन्होंने देवताओं से इस प्रकार कहा — "हंसों के वचन सुनकर मैंने निषधराज को अपना पति स्वीकार किया है। हे देवगण, मेरे उस व्रत के निमित्त उन्हें मुझे दिखा दीजिए।
16जैसे मैं वाणी अथवा मन से सदा उन्हीं में स्थिर रही हूँ, उस सत्य के निमित्त देवताओं को चाहिए कि वे उन्हें मुझे दिखा दें।
17जब देवताओं ने ही यह निश्चित कर दिया था कि निषधराज मेरे पति होंगे; उस सत्य के निमित्त देवताओं को चाहिए कि वे उन्हें मुझे दिखा दें।
18जब मैंने राजा नल की उपासना का व्रत आरम्भ कर दिया है; उस सत्य के निमित्त देवताओं को चाहिए कि वे उन्हें मुझ पर प्रकट कर दें।
19अतः देवताओं में परम श्रेष्ठ लोकपालों को चाहिए कि वे अपने-अपने वास्तविक रूप धारण करें, जिससे मैं उन धर्मात्मा राजा (नल) को पहचान सकूँ।"
20दमयन्ती के करुणा से भरे वे वचन सुनकर तथा यह निश्चित रूप से जानकर कि निषधराज के प्रति उनका प्रेम अत्यन्त प्रगाढ़ है, और उनके दृढ़ संकल्प, हृदय तथा मन की पवित्रता और उन राजा के प्रति उनके अनुराग को समझकर देवताओं ने अपने-अपने यथार्थ रूप धारण करके उनकी प्रार्थना पूर्ण कर दी।
21तब उन्होंने समस्त देवताओं को देखा — जिन्हें पसीना नहीं था, जिनके नेत्र निर्निमेष थे, (गले में) निर्मल मालाएँ थीं और जो पृथ्वी को बिना छुए बैठे थे।
22दूसरी ओर उन्होंने नल को देखा, जो अपनी छाया सहित प्रत्यक्ष खड़े थे और (देवताओं के विपरीत) पसीने से भरे थे, जिनकी पुष्पमालाएँ धूलि से मलिन थीं; और वे निषधराज पलक झपकाते नेत्रों के साथ भूमि पर ही बैठे थे।
23हे भरत, उन्होंने देवताओं तथा उन धर्मात्मा राजा दोनों को देखा। किन्तु हे पाण्डुवंशज, भीम की उस कन्या ने अपने व्रत के अनुसार निषधराज को ही (अपने पति के रूप में) स्वीकार किया।
24उस लज्जाशील तथा विशाल नेत्रों वाली कन्या ने अपने वस्त्र का उड़ता हुआ छोर थामकर उनके गले में एक परम सुन्दर माला डाल दी। इस प्रकार उस सुमुखी कन्या ने उन्हें अपना स्वामी चुन लिया।
25तब सहसा समस्त देवताओं ने "हा! हाय!!" कहकर अपने खेद को व्यक्त किया।
26हे भरत! समस्त देवता तथा महर्षि विस्मय से स्तम्भित हो गए और उन्होंने "साधु! साधु!" का उद्घोष किया, और साथ ही राजा नल की स्तुति की।
27हे कौरव्य! वीरसेन के पुत्र उन राजा ने हृदय के हर्ष के साथ उस गौरवर्णा कन्या को इस प्रकार सान्त्वना दी —
28"हे कल्याणी, जब तुमने समस्त देवताओं को छोड़कर एक मनुष्य को अपना स्वामी चुना है; तो मुझे अपना ऐसा पति जानो, जो सदा तुम्हारे वचनों (आज्ञा) का पालन करने को तत्पर रहेगा।
29हे निर्दोष मुस्कान वाली, मैं तुमसे सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ कि जब तक मेरे शरीर में प्राण रहेंगे, तब तक मैं तुम्हारा ही बना रहूँगा।"
30दमयन्ती ने भी हाथ जोड़कर वैसे ही वचनों से उन (नल) के प्रति यथोचित आदर प्रकट किया। तदनन्तर उस सुखी दम्पति ने अग्नि को अग्रणी बनाकर उपस्थित उन देवताओं को देखकर मन ही मन उनसे अपनी रक्षा की प्रार्थना की।
31तब महातेजस्वी लोकपाल भीम की कन्या द्वारा निषधराज को स्वीकार किया गया देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुए; और उन्होंने नल को आठ वरदान दिए।
32सर्वप्रथम शची के पति शक्र ने प्रसन्न होकर निषधराज को यह वरदान दिया कि यज्ञों में उन्हें देवत्व की प्राप्ति हो और उससे भी आगे उन असाधारण रूप से महान् तथा सुखमय लोकों में से प्रत्येक की प्राप्ति हो।
33अग्नि ने यह आश्वासन दिया कि निषधराज जहाँ भी चाहेंगे, वहीं वे स्वयं उपस्थित होंगे। हुताशन ने उन्हें अपने ही समान तेजस्वी लोक भी प्रदान किए।
34फिर यम ने उन्हें भोजन में उत्तम स्वाद तथा धर्म में सर्वोच्च स्थान प्रदान किया।
35जल के अधिष्ठाता देव ने नल को यह वरदान दिया कि वे जहाँ भी चाहें वहीं उनकी उपस्थिति होगी, तथा उत्तम सुगन्ध वाली पुष्पमालाएँ भी दीं। इस प्रकार वहाँ एकत्रित प्रत्येक देवता ने नल को दो-दो वरदान दिए।
36उन्हें ये वरदान देकर समस्त देवता स्वर्ग को लौट गए। और वे राजा भी दमयन्ती के नल के साथ इस स्वयंवर-विवाह को देखकर विस्मय से भर गए; और अत्यन्त प्रसन्न होकर जहाँ से आए थे वहीं लौट गए।
37और पृथ्वी के उन श्रेष्ठ शासकों के चले जाने के पश्चात् उदारचेता तथा परम प्रसन्न भीम ने दमयन्ती और नल का विवाह-संस्कार सम्पन्न किया।
38नरश्रेष्ठ निषधराज कुछ समय वहाँ अपने श्वसुर के घर में बिताकर, तदनन्तर राजा भीम की अनुमति लेकर अपनी नगरी को लौट गए।
39हे राजन्, रत्न के समान उस कन्या को प्राप्त करके वे धर्मात्मा राजा उनका मधुर सान्निध्य वैसे ही भोगने लगे जैसे बल तथा वृत्र के संहारक (इन्द्र) शची का सान्निध्य भोगते हैं।
40सूर्य के समान तेजस्वी वे युद्धप्रिय नरेश अत्यन्त प्रसन्न होकर अपनी प्रजा का परम धर्मपूर्वक शासन तथा पालन करने लगे।
41नहुष के पुत्र ययाति के समान उन प्रतिभाशाली राजा ने अश्वमेध तथा अन्य अनेक यज्ञ किए और ब्राह्मणों को प्रचुर दान दिए।
42तदनन्तर नल ने वनों तथा क्रीड़ा-उद्यानों में दमयन्ती के साथ साक्षात् अमरों के समान ही आनन्दपूर्वक अपने दिन बिताए।
43तत्पश्चात् उन यशस्वी राजा ने दमयन्ती से इन्द्रसेन नामक एक पुत्र तथा इन्द्रसेना नाम्नी एक कन्या उत्पन्न की।
44इस प्रकार पृथ्वी के वे शासक, नरश्रेष्ठ, यज्ञों का अनुष्ठान करते हुए तथा (दमयन्ती के साथ) आनन्दपूर्वक अपने दिन बिताते हुए, धन-धान्य से समृद्ध इस पृथ्वी का शासन करते रहे।
Nepali
1बृहदश्वले भने — जब शुभ मुहूर्त, पवित्र तिथि तथा अनुकूल ऋतु आइपुग्यो, तब राजा भीमले पृथ्वीका सम्पूर्ण शासकहरूलाई स्वयंवरका लागि बोलाए।
2यो सुनेर पृथ्वीका ती सम्पूर्ण शासक, दमयन्तीको प्रेमले अभिभूत तथा उनलाई पाउने इच्छाले भरिएका, (स्वयंवरमा) आइपुगे।
3ती राजाहरू सुनका स्तम्भले युक्त तथा सुन्दर तोरणले सुशोभित त्यो रङ्गभूमिमा यसरी प्रवेश गरे जसरी क्रुद्ध सिंहहरू पर्वतका गुफामा बलपूर्वक प्रवेश गर्छन्।
4त्यहाँ पृथ्वीका ती सम्पूर्ण शासक सुगन्धित मालाले सजिएका तथा आफ्ना रथबाट ओर्लेर रत्नजडित गहनाले विभूषित भई आ-आफ्ना आसनमा बसे।
5पृथ्वीका शासकहरूको त्यो पवित्र सभा नरश्रेष्ठहरूले त्यसै गरी भरिएको थियो जसरी भोगवती नागहरूले वा पर्वतका गुफा बाघहरूले भरिएका हुन्छन्।
6तिनीहरूका पाखुरा गदासमान पुष्ट देखिन्थे; र ती सुडौल तथा चिल्ला थिए, ठिक पाँच फणा भएका सर्पसमान।
7सुन्दर केश तथा सुडौल नाक र आँखीभौंले सुशोभित ती राजाहरूका मुख त्यसै गरी चम्किरहेका थिए जसरी आकाशमा ताराहरू चम्किन्छन्।
8त्यसपछि गौरवर्णा दमयन्तीले त्यो रङ्गभूमिमा प्रवेश गरिन्; र यसरी त्यहाँ एकत्रित राजाहरूका नेत्र तथा हृदय आफूतिर तानिन्।
9जब ती राजाहरूले उनलाई देखे, तब तिनीहरूका नेत्र निश्चल भई उनको शरीरका तिनै अङ्गमा टाँसिए, जहाँ ती पहिले परेका थिए।
10तब हे भरत, राजाहरूका नाम पुकारिएपछि भीमकी ती कन्याले पाँच पुरुषलाई रूपमा एकैसमान देखिन्।
11त्यसपछि विदर्भराजकी ती कन्याले तिनीहरू सबैलाई एकैसमान रूप भएको देखेर थाहा पाउन सकिनन् कि यीमध्ये राजा नल को हुन्; किनभने उनको मनमा पहिले नै शङ्का उत्पन्न भइसकेको थियो।
12ती राजाहरूमध्ये उनले जसलाई देखिन्, उसैलाई राजा नल ठान्थिन्; र यसरी ती विचारशील कन्या मनमनै सोच्दै र विचार गर्दै रहिन्।
13"म देवताहरूलाई कसरी चिनूँ र राजा नललाई कसरी थाहा पाऊँ?" यो विचार विदर्भराजकी ती कन्याको मनमा छाइरह्यो र उनलाई महान् शोकले पनि पीडित पार्दै रह्यो।
14हे भरत, उनले मनमनै ती चिह्नमाथि विचार गरिन् जो देवताहरूको विषयमा उनले सुनेकी थिइन् — "देवताहरूका जुन-जुन चिह्न हुन्छन्, ती मैले वृद्ध पुरुषहरूबाट सुनेकी छु र वस्तुतः ती यस पृथ्वीमा यहाँ एकत्रित यीमध्ये कसैमा पनि देखिँदैनन्।" यसरी उनले यस विषयमा अनेक प्रकारले बारम्बार विचार गरिन् र यो निष्कर्षमा पुगिन् कि उनले देवताहरूलाई प्रणाम गरेर —
15त्यसपछि मन, वचन तथा हात जोडेर स्वयं देवताहरूकै सहायता प्राप्त गर्ने निश्चय गर्नुपर्छ। भयले काँप्दै उनले देवताहरूलाई यसरी भनिन् — "हाँसका वचन सुनेर मैले निषधराजलाई आफ्नो पति स्वीकार गरेकी छु। हे देवगण, मेरो त्यो व्रतका निमित्त उनलाई मलाई देखाइदिनुहोस्।
16जसरी म वाणी वा मनले सधैँ उनैमा स्थिर रहेकी छु, त्यो सत्यका निमित्त देवताहरूले उनलाई मलाई देखाइदिनुपर्छ।
17जब देवताहरूले नै यो निश्चित गरिदिएका थिए कि निषधराज मेरा पति हुनेछन्; त्यो सत्यका निमित्त देवताहरूले उनलाई मलाई देखाइदिनुपर्छ।
18जब मैले राजा नलको उपासनाको व्रत सुरु गरिसकेकी छु; त्यो सत्यका निमित्त देवताहरूले उनलाई ममाथि प्रकट गरिदिनुपर्छ।
19त्यसैले देवताहरूमा परम श्रेष्ठ लोकपालहरूले आ-आफ्नो वास्तविक रूप धारण गर्नुपर्छ, जसबाट म ती धर्मात्मा राजा (नल)लाई चिन्न सकूँ।"
20दमयन्तीका करुणाले भरिएका ती वचन सुनेर तथा यो निश्चित रूपमा थाहा पाएर कि निषधराजप्रति उनको प्रेम अत्यन्त प्रगाढ छ, र उनको दृढ सङ्कल्प, हृदय तथा मनको पवित्रता र ती राजाप्रतिको उनको अनुराग बुझेर देवताहरूले आ-आफ्नो यथार्थ रूप धारण गरी उनको प्रार्थना पूरा गरिदिए।
21तब उनले सम्पूर्ण देवताहरूलाई देखिन् — जसलाई पसिना थिएन, जसका नेत्र निर्निमेष थिए, (गलामा) निर्मल माला थिए र जो पृथ्वीलाई नछोईकन बसेका थिए।
22अर्कोतर्फ उनले नललाई देखिन्, जो आफ्नो छायासहित प्रत्यक्ष उभिएका थिए र (देवताहरूको विपरीत) पसिनाले भरिएका थिए, जसका पुष्पमाला धूलोले मलिन थिए; र ती निषधराज आँखा झिम्क्याउँदै भुइँमै बसेका थिए।
23हे भरत, उनले देवताहरू तथा ती धर्मात्मा राजा दुवैलाई देखिन्। तर हे पाण्डुवंशज, भीमकी ती कन्याले आफ्नो व्रतअनुसार निषधराजलाई नै (आफ्नो पतिका रूपमा) स्वीकार गरिन्।
24ती लजालु तथा विशाल नेत्र भएकी कन्याले आफ्नो वस्त्रको उडिरहेको छेउ समातेर उनको गलामा एउटा परम सुन्दर माला लगाइदिइन्। यसरी ती सुमुखी कन्याले उनलाई आफ्नो स्वामी छानिन्।
25तब सहसा सम्पूर्ण देवताहरूले "हा! हाय!!" भनेर आफ्नो खेद व्यक्त गरे।
26हे भरत! सम्पूर्ण देवता तथा महर्षिहरू विस्मयले स्तम्भित भए र उनीहरूले "साधु! साधु!" को उद्घोष गरे, र सँगसँगै राजा नलको स्तुति गरे।
27हे कौरव्य! वीरसेनका पुत्र ती राजाले हृदयको हर्षका साथ ती गौरवर्णा कन्यालाई यसरी सान्त्वना दिए —
28"हे कल्याणी, जब तिमीले सम्पूर्ण देवताहरूलाई छोडेर एउटा मानिसलाई आफ्नो स्वामी छानेकी छ्यौ; त्यसो भए मलाई आफ्नो यस्तो पति जान, जो सधैँ तिम्रा वचन (आज्ञा)को पालन गर्न तत्पर रहनेछ।
29हे निर्दोष मुस्कान भएकी, म तिमीसँग साँचो प्रतिज्ञा गर्छु कि जबसम्म मेरो शरीरमा प्राण रहनेछन्, तबसम्म म तिम्रै भइरहनेछु।"
30दमयन्तीले पनि हात जोडेर त्यस्तै वचनले उनी (नल)प्रति यथोचित आदर प्रकट गरिन्। त्यसपछि ती सुखी दम्पतीले अग्निलाई अग्रणी बनाएर उपस्थित ती देवताहरूलाई देखेर मनमनै उनीहरूसँग आफ्नो रक्षाको प्रार्थना गरे।
31तब महातेजस्वी लोकपालहरू भीमकी कन्याद्वारा निषधराज स्वीकार गरिएको देखेर अत्यन्त प्रसन्न भए; र उनीहरूले नललाई आठ वरदान दिए।
32सर्वप्रथम शचीका पति शक्रले प्रसन्न भई निषधराजलाई यो वरदान दिए कि यज्ञहरूमा उनलाई देवत्वको प्राप्ति होस् र त्योभन्दा पनि अगाडि ती असाधारण रूपमा महान् तथा सुखमय लोकहरूमध्ये प्रत्येकको प्राप्ति होस्।
33अग्निले यो आश्वासन दिए कि निषधराजले जहाँ चाहनुहुनेछ, त्यहीँ उनी स्वयं उपस्थित हुनेछन्। हुताशनले उनलाई आफ्नै समान तेजस्वी लोक पनि प्रदान गरे।
34त्यसपछि यमले उनलाई भोजनमा उत्तम स्वाद तथा धर्ममा सर्वोच्च स्थान प्रदान गरे।
35जलका अधिष्ठाता देवले नललाई यो वरदान दिए कि उनले जहाँ चाहे त्यहीँ उनको उपस्थिति हुनेछ, तथा उत्तम सुगन्ध भएका पुष्पमाला पनि दिए। यसरी त्यहाँ एकत्रित प्रत्येक देवताले नललाई दुई-दुई वरदान दिए।
36उनलाई यी वरदान दिएर सम्पूर्ण देवताहरू स्वर्गतिर फर्के। र ती राजाहरू पनि दमयन्तीको नलसँगको यो स्वयंवर-विवाह देखेर विस्मयले भरिए; र अत्यन्त प्रसन्न भई जहाँबाट आएका थिए त्यहीँ फर्के।
37र पृथ्वीका ती श्रेष्ठ शासकहरू गइसकेपछि उदारचेता तथा परम प्रसन्न भीमले दमयन्ती र नलको विवाह-संस्कार सम्पन्न गरे।
38नरश्रेष्ठ निषधराज केही समय त्यहाँ आफ्ना ससुराको घरमा बिताएर, त्यसपछि राजा भीमको अनुमति लिई आफ्नो नगरीतिर फर्के।
39हे राजन्, रत्नसमान ती कन्यालाई प्राप्त गरेर ती धर्मात्मा राजाले उनको मधुर सान्निध्य त्यसै गरी भोग्न थाले जसरी बल तथा वृत्रका संहारक (इन्द्र)ले शचीको सान्निध्य भोग्छन्।
40सूर्यसमान तेजस्वी ती युद्धप्रिय नरेश अत्यन्त प्रसन्न भई आफ्ना प्रजाको परम धर्मपूर्वक शासन तथा पालन गर्न थाले।
41नहुषका पुत्र ययातिसमान ती प्रतिभाशाली राजाले अश्वमेध तथा अन्य अनेक यज्ञ गरे र ब्राह्मणहरूलाई प्रचुर दान दिए।
42त्यसपछि नलले वन तथा क्रीडा-उद्यानहरूमा दमयन्तीसँग साक्षात् अमरहरूसमान नै आनन्दपूर्वक आफ्ना दिन बिताए।
43त्यसपछि ती यशस्वी राजाले दमयन्तीबाट इन्द्रसेन नाम गरेका एक पुत्र तथा इन्द्रसेना नाम गरेकी एक कन्या उत्पन्न गरे।
44यसरी पृथ्वीका ती शासक, नरश्रेष्ठ, यज्ञहरूको अनुष्ठान गर्दै तथा (दमयन्तीसँग) आनन्दपूर्वक आफ्ना दिन बिताउँदै, धन-धान्यले समृद्ध यस पृथ्वीको शासन गरिरहे।