The lamentation of Dhritarashtra
Volume II — Vana Parva · Chapter 51
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच तेषां तच्चरितं श्रुत्वा मनुष्यातीतमद्भुतम्। चिन्ताशोकपरीतात्मा मन्युनाभिपरिप्लुतः॥ दीर्घमुष्णं च निःश्वस्यधृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। अब्रवीत् संजयं सूतमामन्त्र्य पुरुषर्षभ॥
2न रात्रौ न दिवा सूत शान्ति प्राप्नोमि वै क्षणम्। संचिन्त्य दुर्नयं घोरमतीतं द्यूतजं हि तत्॥
3तेषामसह्यवीर्याणां शौर्यधैर्यधृति पराम्। अन्योन्यमनुरागं च भ्रातृणामतिमानुषम्॥
4देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती। नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ॥ दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ। शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ॥ भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि। स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ॥ न शेषमिह पश्यामि मम सैन्यस्य संजय। तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ॥
5द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न ऑस्यते त्वमर्षिणौ। वृष्णयोऽथ महेष्वासाः पञ्चाला वा महौजसः॥ युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः। प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम्॥
6रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन। न शक्यः सहितुं वेगः सर्वैस्तैरपि संयुगे॥
7तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः। शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति॥ तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः॥
8ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः। स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा॥
9संजय उवाच व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः। समर्थेनापि यन्मोहात् पुत्रस्ते न निवारितः॥
10श्रुत्वा हि निर्जितान् द्यूते पाण्डवान् मधुसूदनः। त्वरितः काम्यके पार्थान् समभावयदच्युतः॥
11द्रुपदस्य तथा पुत्राधृष्टद्युम्नपुरोगमाः। विराटोधृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः॥
12तैश्च यत् कथितं राजन् दृष्ट्वा पार्थान् पराजितान् चारेण विदितं सर्वं तन्मयाऽऽवेदितं च ते॥
13समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः। सारथ्ये फाल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान् हरिः॥
14अमर्षितो हि कृष्णोऽपि दृष्ट्वा पार्थांस्तथा गतान्। कृष्णाजिनोत्तरासंगानब्रवीच्च युधिष्ठिरम्॥
15या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह। राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा॥
16यत्र सर्वान् महीपालाञ्छस्त्रतेजोभयातिान्। सवङ्गाङ्गान् सपौण्ड्रोड्रान् सचोलद्रवाडिा-ध्रकान्॥ सागरानूपकांश्चैव ये च प्रान्ताभिवासिनः। सिंहलान् बर्बरान् म्लेच्छान् ये च लङ्कानिवासिनः।। पश्चिमानि च राष्ट्राणि शतशः सागरान्तिकान्। पह्नवान् दरदान् सर्वान् किरातान् यवनाञ्छकान्॥ हारहूणांश्च चीनांश्च तुषारान् सैन्धवांस्तथा। जागुडान् रामठान् मुण्डान् स्त्रीराज्यमथ तङ्गणान्॥ केकयान् मालवांश्चैव तथा काश्मीरकानपि। अद्राक्षमहमाहूतान् यज्ञे ते परिवेषकान्॥
17सा ते समृद्धिरात्ता चपला प्रतिसारिणी। आदाय जीवितं तेषामहरिष्यामि तामहम्॥
18रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस्तथा। अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च।॥ धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च। दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत॥ दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यते। ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन्।॥ धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्।
19अथैनमब्रवीद् राजा तस्मिन् वीरसमागमे॥ शृण्वत्स्वेतेषु वीरेषुधृष्टद्युम्नमुखेषु च।
20युधिष्ठिर उवाच प्रतिगृहणामि ते वाचमिमां सत्यां जनार्दन॥
21अमित्रान् मे महाबाहो सानुबन्धान् हनिष्यसि। वर्षात् त्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव॥ प्रतिज्ञातो वने वासो राजमध्ये मया ह्ययम्।
22तद्धर्मराजवचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः॥ धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते शमयामासुरञ्जसा। केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम्॥
23पाञ्चालीं प्राहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः। दुर्योधनस्तव क्रोधाद् देवि त्यक्ष्यति जीवितम्॥
24प्रतिजानीमहे सत्यं मा शुचो वरवर्णिनी। ये स्म तेऽक्षजितां कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा मांसानि तेषां खादन्तो हरिष्यन्ति वृकद्विजाः॥
25पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा। उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैः कृष्टासि सभातले॥ तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चाली गात्राणि पृथिवीतले। क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत्॥
26परिक्लिष्टासि यैस्तत्र यैश्चासि समुपेक्षिता। तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम्॥
27एवं बहुविधा वाचस्त ऊचुर्भरतर्षभ। सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः॥ तेधर्मराजेन वृता वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात्। पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः॥
28रामश्च कृष्णश्चधनंजयश्च प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ। माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः पाञ्चालपुत्राः सह मत्स्यराज्ञा॥ एतान् सर्वान् लोकवीरानजेयान् महात्मनः सानुबन्धान ससैन्यान्। को जीवितार्थी समरेऽभ्युदीयात् क्रुद्धान् सिंहान् केसरिणो यथैव॥
29धृतराष्ट्र उवाच यन्माब्रवीद विदुरो द्यूतकाले त्वं पाण्डवाञ्जेष्यसि चेन्नरेन्द्र। ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो महाभयो भविता शोणितौघः॥
30मन्ये तथा तद् भवितेति सूत यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम्। असंशयं भविता युद्धमेतद् गते काले पाण्डवानां यथोक्तम्॥
English
1Vaishampayana said : The foremost of men, Dhritarashtra, the son of Ambika, having heard this most extraordinary and wonderful account (the mode of life of the Pandava king in the Kamyaka forest) became filled with grief and anxiety; and overwhelmed with melancholy and breathing hot and long he addressing his charioteer Sanjaya said,
2“O charioteer, I do not enjoy a moment's rest either during the day or in the night, thinking of the terrible misconduct of my sons resulting from their past gambling;
3And thinking of the heroism, patience superior fortitude and the extraordinary mutual love of those brothers of unbearable prowess.
4When the two Pandavas, Nakula and Sahadeva who are of divine origin, most exalted, equal to the king of the gods in splendour, invincible in battle, steady in management of weapons, able to shoot at a great distance indefatigable in battle, lighthanded, of inextinguishable wrath, persevering, of untiring activity, mighty as the lions, unbearable as the Ashvins themselves will come to the field of battle placing Bhima and Arjuna in the front, then I see, O Sanjaya, that my soldiers will be slain to a mass; and those mighty and matchless warriors of divine origin will not show mercy.
5As they are very angry at the insult upon Draupadi. And the most powerful warriors of the Vrishni race and the Panchalas of great strength and the sons of Pritha themselves guarded by Vasudeva of indomitable strength, will defeat my son's legions.
6O son of charioteer, my assembled forces are incapable of standing the push as given by the Vrishnis, when commanded by Rama and Krishna.
7The mighty-warrior Bhima of terrible prowess, armed with his uplifted mace, capable of crushing every hero, will rove about in their midst. The kings on my side will not be able to stand against the twang of Gandiva, as loud as the thunder of heaven and the push of the mace of Bhima.
8It is then that I, ever obedient to the counsels of Duryodhana, shall call to my memory the advices of my friends, which, I should have listened to beforehand.
9Sanjaya said : O king, you did not care for this, your great fault was that though capable you did not prevent out of affection your son from doing what he had done.
10Having heard the defeat at dice of the Pandavas, the slayer of Madhu, that hero of imperishable fame, went at once to the forest of Kamyaka.
11So also Dhristadyumna at the head of the sons of Drupada and Virata and Dhristaketu and those mighty warriors, the Kaikeyas.
12O king, I have learnt through the spies whatever they talked of after they had seen the sons of Pandu defeated at dice.
13Having advanced towards the slayer of Madhu, the Pandavas appointed him to the charioteership of Falguni in battle; and Hari in response to their request said-"So be it."
14And Krishna, beholding the sons of Pritha, gone to the woods and dressed in the skins of black deer, became greatly annoyed and addressing Yudhishthira, said,
15“I beheld the prosperity of the sons of Pritha at Indraprastha, on the occasion of the Rajasuya sacrifice, which could not even painfully be obtained by other kings.
16At the Rajasuya I saw also all the kings those of the Bangas and Angas, Paundras and Odras, Cholas and Dravidas and Andhakas; and the rulers of several islands and the countries on the sea-coast and the kings of the frontier dominions i.e. the chiefs of the Sinhalas, the barbarians Mlechchhas, the aboriginal tribes of Lanka and hundreds of the kings of the west and the chiefs of the sea-coast principalities and all those of the Pahlavas and the Daradas. The various tribes of the Kiratas, the Yavanas, the Cakras, the Harahunas, the Chinas, the Thukharas, the Sindavas, the Jugudas, the Ramathas and the Mundas; and the natives of the kingdom of women, the Tanganas, the Kaikeyas, the Malavas and the inhabitants of Kashmira, who were greatly afflicted with the terror of your weapons, strength and who, having been present as you had invited them, performed various offices.
17That prosperity, so very ephemeral was taken away by your enemies and now rests upon them, which I shall recover from them for you by depriving them of their very life.
18O chief of the Kurus, I shall, with the help of Rama, Bhima and Arjuna and the twins and of Akrura, Gada and Samba and Pradyumna and Ahuka and also with the assistance of the heroic Dhristadyumna and the of Shishupala, kill Duryodhana and Karna in a day and so also Dushasana, Subala's son and all others who will stand against us in battle. And thereafter you shall, O Bharata, live in Hastinapur with your brothers and having in possession the prosperity that is now being enjoyed by the sons of Dhritarashtra, govern this earth."
19Thereupon the king (Yudhishthira) spoke unto Krishna in the hearing of those heroes at the head of whom was Dhristadyumna whilst they were listening to him.
20Yudhishthira said : O Janardana, I accept these words of your to be true. son
21O mighty-armed one, slay my enemies with their followers subsequent to the expiration of the thirteen years. O Keshava, swear this to me. I really promised in the assembly of the kings to live in the woods as I am now doing.
22Sanjay Said: Hearing these words of the most righteous, Yudhishthira his courtiers headed by Dhristadyumna instantly pacified the indignant Keshava with sweet words most suitable to the occasion.
23They, (the courtiers) in the hearing of Vasudeva, said to the daughter of Panchala (Draupadi), “O lady, Duryodhana shall certainly give up his life on account of your wrath.
24O fair-complexioned one, we make this promise unto you and therefore grieve no more. O Krishna, the flesh of those that laughed on beholding the victory at dice will be devoured by the wolves and birds.
25They themselves will be mocked; and their blood will be drunk by the jackals and vultures. ( daughter of Panchala, you shall see the bodies of those that dragged you by the hair at once dragged and devoured by the carnivorous animals.
26Krishna, the blood, of those with severed heads, by whom you were much aggrieved and neglected, will be drunk by the earth.”
27The foremost ones of the Bharata race uttered these and various other speeches (in order to console Draupadi). Yudhishthira made this request to those brave heroes who were all impressed with the marks of battle, that they should after the expiration of the thirteenth year (of life in the forest), come to the field (of battle) keeping Vasudeva at their head.
28Who is there that, desiring to have his existence in earth, will appear in the field of battle and encounter these most illustrious and invincible heroes (like the furious lions with erect manes) viz. Rama and Krishna and Dhananjaya, Pradyumna and Samba and Yuyudhana and Bhima and the sons of Madri and the Kaikeya and Panchala princes, attended by the king of Matsya, who will come to the battle with all their troops and attendants.
29Dhritarashtra said: Vidura in the occasion of the past gambling told me this “O king, you shall surely defeat the Pandavas at dice; but certainly there will ensue a terrible bloodshed, resulting in the total destruction of the Kurus."
30O charioteer, I think it is now almost certain what Vidura had told me of old, that undoubtedly you would happen, a most fearful battle with the Pandavas just after the expire of the said period of thirteen years.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — अम्बिकापुत्र नरश्रेष्ठ धृतराष्ट्र इस परम विलक्षण तथा अद्भुत वृत्तान्त (काम्यक वन में पाण्डवराज के जीवनयापन की रीति) को सुनकर शोक और चिन्ता से भर गए; और विषाद से अभिभूत होकर लम्बी तथा गर्म साँसें लेते हुए उन्होंने अपने सारथि सञ्जय को सम्बोधित करके कहा —
2"हे सारथि, अपने पुत्रों के उस भूतकालीन द्यूत से उत्पन्न घोर दुराचार का स्मरण करके मुझे न दिन में और न रात में क्षण भर भी विश्राम मिलता है;
3और उन दुःसह पराक्रम वाले भाइयों के शौर्य, धैर्य, उत्तम सहनशीलता तथा असाधारण पारस्परिक प्रेम का स्मरण करके भी।
4जब दिव्य उत्पत्ति वाले, परम उन्नत, तेज में देवराज के तुल्य, युद्ध में अजेय, शस्त्रसञ्चालन में स्थिर, अत्यन्त दूर तक बाण चलाने में समर्थ, युद्ध में अश्रान्त, लघुहस्त, अनिर्वाप्य क्रोध वाले, दृढ़प्रतिज्ञ, अथक कर्मशील, सिंहों के समान बलवान् तथा साक्षात् अश्विनीकुमारों के समान दुःसह वे दोनों पाण्डव — नकुल और सहदेव — भीम तथा अर्जुन को आगे रखकर रणभूमि में आएँगे, तब हे सञ्जय, मैं देखता हूँ कि मेरे सैनिक राशि-राशि मारे जाएँगे; और दिव्य उत्पत्ति वाले वे महाबली तथा अनुपम योद्धा तनिक भी दया नहीं दिखाएँगे।
5क्योंकि वे द्रौपदी के अपमान से अत्यन्त क्रुद्ध हैं। और वृष्णिवंश के महाबली योद्धा, महाबल पाञ्चाल तथा अदम्य बल वाले वासुदेव द्वारा रक्षित स्वयं पृथापुत्र — ये मेरे पुत्र की सेनाओं को परास्त कर देंगे।
6हे सूतपुत्र, राम (बलराम) तथा कृष्ण के संचालन में वृष्णियों द्वारा किए गए आक्रमण को सहने में मेरी एकत्रित सेनाएँ असमर्थ हैं।
7घोर पराक्रम वाला महारथी भीम, अपनी उठी हुई गदा से सज्जित और प्रत्येक वीर को कुचल डालने में समर्थ, उनके बीच विचरण करेगा। मेरे पक्ष के राजा आकाश की गर्जना के समान प्रचण्ड गाण्डीव की टंकार तथा भीम की गदा के आघात के सम्मुख टिक न सकेंगे।
8तब ही मैं, जो सदा दुर्योधन की सलाह के अधीन रहा, अपने मित्रों के उन उपदेशों का स्मरण करूँगा, जिन्हें मुझे पहले ही सुन लेना चाहिए था।
9सञ्जय ने कहा — हे राजन्, आपने इसकी चिन्ता नहीं की; आपका महान् दोष यह था कि समर्थ होते हुए भी आपने स्नेहवश अपने पुत्र को वह करने से नहीं रोका जो उसने किया।
10पाण्डवों की द्यूत में पराजय सुनकर मधुसूदन, वे अक्षय कीर्ति वाले वीर, तत्काल काम्यक वन को गए।
11इसी प्रकार द्रुपद के पुत्रों के अग्रणी धृष्टद्युम्न तथा विराट, धृष्टकेतु और वे महारथी कैकेय भी (गए)।
12हे राजन्, पाण्डुपुत्रों को द्यूत में पराजित देखने के पश्चात् उन्होंने जो कुछ कहा, वह सब मैंने गुप्तचरों से जान लिया है।
13मधुसूदन के समीप जाकर पाण्डवों ने उन्हें युद्ध में फाल्गुनि (अर्जुन) का सारथ्य सौंपा; और हरि ने उनकी प्रार्थना के उत्तर में कहा — "ऐसा ही हो।"
14और कृष्ण, पृथापुत्रों को वन में गया हुआ तथा कृष्णमृग के चर्म पहने देखकर अत्यन्त क्षुब्ध हुए और युधिष्ठिर को सम्बोधित करके कहा —
15"राजसूय यज्ञ के अवसर पर इन्द्रप्रस्थ में मैंने पृथापुत्रों की वह समृद्धि देखी थी, जो अन्य राजाओं को महान् क्लेश उठाकर भी प्राप्त नहीं हो सकती थी।
16राजसूय में मैंने उन समस्त राजाओं को भी देखा था — बंग तथा अंग, पौण्ड्र तथा ओड्र, चोल, द्रविड़ और अन्धक के राजाओं को; अनेक द्वीपों तथा समुद्रतटवर्ती देशों के शासकों को और सीमान्त राज्यों के राजाओं को, अर्थात् सिंहलों के प्रमुखों, बर्बर म्लेच्छों, लंका की आदिम जातियों तथा पश्चिम के सैकड़ों राजाओं और समुद्रतट की रियासतों के प्रमुखों को और उन समस्त पह्लवों तथा दरदों को। किरातों, यवनों, शकों, हारहूणों, चीनों, तुखारों, सिन्धवों, जुगुडों, रमठों तथा मुण्डों की विविध जातियों को; और स्त्रीराज्य के निवासियों, तंगणों, कैकेयों, मालवों तथा कश्मीर के निवासियों को, जो तुम्हारे अस्त्रबल तथा शक्ति के भय से अत्यन्त पीड़ित थे और जो तुम्हारे निमन्त्रण पर उपस्थित होकर विविध सेवाएँ कर रहे थे।
17वह अत्यन्त क्षणभंगुर समृद्धि तुम्हारे शत्रुओं ने हर ली और अब उन्हीं पर टिकी है; उसे मैं उनके प्राण हरकर तुम्हारे लिए उनसे पुनः प्राप्त करूँगा।
18हे कुरुश्रेष्ठ, मैं राम (बलराम), भीम तथा अर्जुन और दोनों जुड़वाँ भाइयों की सहायता से, तथा अक्रूर, गद, साम्ब, प्रद्युम्न और आहुक की, और वीर धृष्टद्युम्न तथा शिशुपाल के पुत्र की सहायता से भी, एक ही दिन में दुर्योधन और कर्ण को मार डालूँगा, और वैसे ही दुःशासन, सुबलपुत्र (शकुनि) तथा उन सबको जो युद्ध में हमारे सम्मुख खड़े होंगे। और उसके पश्चात् हे भारत, तुम अपने भाइयों सहित हस्तिनापुर में रहकर, धृतराष्ट्रपुत्रों द्वारा अब भोगी जा रही समृद्धि को अपने अधिकार में लेकर इस पृथ्वी का शासन करना।"
19तब राजा (युधिष्ठिर) ने धृष्टद्युम्न जिनके अग्रणी थे, उन वीरों के सुनते हुए कृष्ण से कहा, जबकि वे उनकी बात सुन रहे थे।
20युधिष्ठिर ने कहा — हे जनार्दन, मैं आपके इन वचनों को सत्य मानता हूँ।
21हे महाबाहु, तेरह वर्ष की अवधि बीत जाने के पश्चात् मेरे शत्रुओं को उनके अनुयायियों सहित मार डालिए। हे केशव, मुझे इसका वचन दीजिए। मैंने राजाओं की सभा में वास्तव में यह प्रतिज्ञा की थी कि मैं वन में रहूँगा, जैसा कि अब कर रहा हूँ।
22सञ्जय ने कहा — परम धर्मात्मा युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर धृष्टद्युम्न जिनके अग्रणी थे, उन सभासदों ने अवसर के सर्वथा अनुरूप मधुर वचनों से क्रुद्ध केशव को तत्काल शान्त किया।
23उन (सभासदों) ने वासुदेव के सुनते हुए पाञ्चालराजकुमारी (द्रौपदी) से कहा — "हे देवि, तुम्हारे क्रोध के कारण दुर्योधन निश्चय ही अपने प्राण त्यागेगा।
24हे सुन्दरवर्णा, हम तुमसे यह प्रतिज्ञा करते हैं; अतः अब और शोक मत करो। हे कृष्णे, द्यूत में विजय देखकर जो हँसे थे, उनका मांस भेड़िए और पक्षी खाएँगे।
25वे स्वयं उपहास के पात्र होंगे; और उनका रक्त सियार तथा गीध पिएँगे। हे पाञ्चालपुत्री, जिन्होंने तुम्हें केश पकड़कर घसीटा था, उनके शरीरों को तुम मांसभक्षी पशुओं द्वारा तत्काल घसीटे और खाए जाते देखोगी।
26हे कृष्णे, जिन्होंने तुम्हें अत्यन्त पीड़ित तथा अपमानित किया था, उनके कटे हुए सिरों से बहने वाला रक्त पृथ्वी पिएगी।"
27भरतवंश के श्रेष्ठ पुरुषों ने (द्रौपदी को सान्त्वना देने के लिए) ये तथा अन्य अनेक वचन कहे। युधिष्ठिर ने युद्ध के चिह्नों से अंकित उन वीर शूरों से यह प्रार्थना की कि वे तेरहवें वर्ष (वनवास) की समाप्ति के पश्चात् वासुदेव को अपने अग्रणी बनाकर रणभूमि में आएँ।
28ऐसा कौन है जो पृथ्वी पर जीवित रहना चाहते हुए भी रणभूमि में उपस्थित होकर इन परम यशस्वी तथा अजेय वीरों से — जो फैली हुई अयाल वाले क्रुद्ध सिंहों के समान हैं — भिड़ेगा, अर्थात् राम (बलराम) और कृष्ण तथा धनञ्जय, प्रद्युम्न और साम्ब तथा युयुधान और भीम तथा माद्रीपुत्र और कैकेय तथा पाञ्चाल राजकुमार, जो मत्स्यराज सहित अपनी समस्त सेनाओं तथा अनुचरों के साथ युद्ध में आएँगे?
29धृतराष्ट्र ने कहा — उस बीते हुए द्यूत के अवसर पर विदुर ने मुझसे यह कहा था — "हे राजन्, आप निश्चय ही पाण्डवों को द्यूत में परास्त करेंगे; किन्तु उससे निश्चित रूप से घोर रक्तपात होगा, जिसका परिणाम कुरुवंश का समूल विनाश होगा।"
30हे सारथि, मैं समझता हूँ कि विदुर ने प्राचीन काल में मुझसे जो कहा था, वह अब प्रायः निश्चित है — कि उन कहे हुए तेरह वर्षों की अवधि बीतते ही पाण्डवों के साथ नितान्त भयंकर युद्ध अवश्य होगा।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — अम्बिकापुत्र नरश्रेष्ठ धृतराष्ट्र यो परम विलक्षण तथा अद्भुत वृत्तान्त (काम्यक वनमा पाण्डवराजको जीवनयापनको रीति) सुनेर शोक र चिन्ताले भरिए; र विषादले अभिभूत भई लामो तथा तातो सास फेर्दै उनले आफ्ना सारथि सञ्जयलाई सम्बोधन गरेर भने —
2"हे सारथि, आफ्ना पुत्रहरूको त्यो विगतको द्यूतबाट उत्पन्न घोर दुराचारको सम्झना गरेर मलाई न दिनमा न रातमा क्षणभर पनि विश्राम मिल्दैन;
3र ती दुःसह पराक्रम भएका भाइहरूको शौर्य, धैर्य, उत्तम सहनशीलता तथा असाधारण पारस्परिक प्रेमको सम्झना गरेर पनि।
4जब दिव्य उत्पत्ति भएका, परम उन्नत, तेजमा देवराजसमान, युद्धमा अजेय, शस्त्रसञ्चालनमा स्थिर, अत्यन्त टाढासम्म बाण हान्न समर्थ, युद्धमा नथाक्ने, लघुहस्त, ननिभ्ने क्रोध भएका, दृढप्रतिज्ञ, अथक कर्मशील, सिंहसमान बलवान् तथा साक्षात् अश्विनीकुमारसमान दुःसह ती दुई पाण्डव — नकुल र सहदेव — भीम तथा अर्जुनलाई अगाडि राखेर रणभूमिमा आउनेछन्, तब हे सञ्जय, म देख्छु कि मेरा सैनिकहरू राशि-राशि मारिनेछन्; र दिव्य उत्पत्ति भएका ती महाबली तथा अनुपम योद्धाहरूले तनिक पनि दया देखाउनेछैनन्।
5किनभने तिनीहरू द्रौपदीको अपमानले अत्यन्त क्रुद्ध छन्। र वृष्णिवंशका महाबली योद्धा, महाबल पाञ्चाल तथा अदम्य बल भएका वासुदेवद्वारा रक्षित स्वयं पृथापुत्रहरू — यिनीहरूले मेरा पुत्रका सेनाहरूलाई परास्त गर्नेछन्।
6हे सूतपुत्र, राम (बलराम) तथा कृष्णको सञ्चालनमा वृष्णिहरूले गरेको आक्रमण सहन मेरा एकत्रित सेनाहरू असमर्थ छन्।
7घोर पराक्रम भएका महारथी भीम, आफ्नो उठाइएको गदाले सज्जित र प्रत्येक वीरलाई कुल्चिन समर्थ, तिनीहरूका बीचमा विचरण गर्नेछन्। मेरो पक्षका राजाहरू आकाशको गर्जनसमान प्रचण्ड गाण्डीवको टङ्कार तथा भीमको गदाको प्रहारअगाडि टिक्न सक्नेछैनन्।
8तब मात्र म, जो सधैँ दुर्योधनको सल्लाहको अधीन रहेँ, आफ्ना मित्रहरूका ती उपदेशहरू सम्झनेछु, जुन मैले पहिले नै सुन्नुपर्थ्यो।
9सञ्जयले भने — हे राजन्, तपाईंले यसको चिन्ता गर्नुभएन; तपाईंको महान् दोष यही थियो कि समर्थ हुँदाहुँदै पनि तपाईंले स्नेहवश आफ्ना पुत्रलाई त्यो गर्नबाट रोक्नुभएन जुन उसले गर्यो।
10पाण्डवहरूको द्यूतमा पराजय सुनेर मधुसूदन, ती अक्षय कीर्ति भएका वीर, तुरुन्तै काम्यक वनतिर गए।
11त्यसै गरी द्रुपदका पुत्रहरूका अग्रणी धृष्टद्युम्न तथा विराट, धृष्टकेतु र ती महारथी कैकेयहरू पनि (गए)।
12हे राजन्, पाण्डुपुत्रहरूलाई द्यूतमा पराजित देखेपछि तिनीहरूले जे-जति भने, ती सबै मैले गुप्तचरहरूबाट थाहा पाएको छु।
13मधुसूदनको समीप गएर पाण्डवहरूले उनलाई युद्धमा फाल्गुनि (अर्जुन)को सारथ्य सुम्पे; र हरिले तिनीहरूको प्रार्थनाको उत्तरमा भने — "यस्तै होस्।"
14र कृष्ण, पृथापुत्रहरूलाई वनमा गएका तथा कृष्णमृगको छाला लगाएका देखेर अत्यन्त क्षुब्ध भए र युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गरेर भने —
15"राजसूय यज्ञको अवसरमा इन्द्रप्रस्थमा मैले पृथापुत्रहरूको त्यो समृद्धि देखेको थिएँ, जुन अरू राजाहरूलाई महान् क्लेश उठाएर पनि प्राप्त हुन सक्दैनथ्यो।
16राजसूयमा मैले ती सम्पूर्ण राजाहरूलाई पनि देखेको थिएँ — बङ्ग तथा अङ्ग, पौण्ड्र तथा ओड्र, चोल, द्रविड र अन्धकका राजाहरूलाई; अनेक द्वीप तथा समुद्रतटवर्ती देशका शासकहरूलाई र सीमान्त राज्यका राजाहरूलाई, अर्थात् सिंहलहरूका प्रमुख, बर्बर म्लेच्छ, लङ्काका आदिम जाति तथा पश्चिमका सयौँ राजा र समुद्रतटका रियासतका प्रमुखहरूलाई र ती सम्पूर्ण पह्लव तथा दरदहरूलाई। किरात, यवन, शक, हारहूण, चीन, तुखार, सिन्धव, जुगुड, रमठ तथा मुण्डका विविध जातिहरूलाई; र स्त्रीराज्यका निवासी, तङ्गण, कैकेय, मालव तथा कश्मीरका निवासीहरूलाई, जो तिम्रो अस्त्रबल तथा शक्तिको भयले अत्यन्त पीडित थिए र जो तिम्रो निमन्त्रणामा उपस्थित भई विविध सेवा गरिरहेका थिए।
17त्यो अत्यन्त क्षणभङ्गुर समृद्धि तिम्रा शत्रुहरूले हरण गरे र अब तिनीहरूमै टिकेको छ; त्यो म तिनीहरूको प्राण हरेर तिम्रा लागि तिनीहरूबाट पुनः प्राप्त गर्नेछु।
18हे कुरुश्रेष्ठ, म राम (बलराम), भीम तथा अर्जुन र दुई जुम्ल्याहा भाइहरूको सहायताले, तथा अक्रूर, गद, साम्ब, प्रद्युम्न र आहुकको, र वीर धृष्टद्युम्न तथा शिशुपालका पुत्रको सहायताले पनि, एकै दिनमा दुर्योधन र कर्णलाई मारिदिनेछु, र त्यसै गरी दुःशासन, सुबलपुत्र (शकुनि) तथा ती सबैलाई जो युद्धमा हाम्रो सामु खडा हुनेछन्। र त्यसपछि हे भारत, तिमी आफ्ना भाइहरूसहित हस्तिनापुरमा बसेर, धृतराष्ट्रपुत्रहरूले अहिले भोगिरहेको समृद्धि आफ्नो अधिकारमा लिएर यस पृथ्वीको शासन गर्नू।"
19तब राजा (युधिष्ठिर)ले धृष्टद्युम्न जसका अग्रणी थिए, ती वीरहरूले सुन्दासुन्दै कृष्णलाई भने, जब तिनीहरू उनको कुरा सुनिरहेका थिए।
20युधिष्ठिरले भने — हे जनार्दन, म तपाईंका यी वचनलाई सत्य मान्दछु।
21हे महाबाहु, तेह्र वर्षको अवधि बितेपछि मेरा शत्रुहरूलाई तिनका अनुयायीसहित मारिदिनुहोस्। हे केशव, मलाई यसको वचन दिनुहोस्। मैले राजाहरूको सभामा वास्तवमै यो प्रतिज्ञा गरेको थिएँ कि म वनमा बस्नेछु, जस्तो अहिले गरिरहेको छु।
22सञ्जयले भने — परम धर्मात्मा युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर धृष्टद्युम्न जसका अग्रणी थिए, ती सभासदहरूले अवसरअनुकूल मधुर वचनले क्रुद्ध केशवलाई तुरुन्तै शान्त पारे।
23ती (सभासदहरू)ले वासुदेवले सुन्दासुन्दै पाञ्चालराजकुमारी (द्रौपदी)लाई भने — "हे देवी, तिम्रो क्रोधका कारण दुर्योधनले निश्चय नै आफ्नो प्राण त्याग्नेछ।
24हे सुन्दरवर्णा, हामी तिमीसँग यो प्रतिज्ञा गर्छौं; त्यसैले अब थप शोक नगर। हे कृष्णे, द्यूतमा विजय देखेर जो हाँसेका थिए, तिनीहरूको मासु ब्वाँसो र पक्षीहरूले खानेछन्।
25तिनीहरू आफैँ उपहासका पात्र हुनेछन्; र तिनीहरूको रगत स्याल तथा गिद्धले पिउनेछन्। हे पाञ्चालपुत्री, जसले तिमीलाई कपाल समातेर घिसारेका थिए, तिनीहरूका शरीर तिमीले मांसभक्षी पशुहरूद्वारा तुरुन्तै घिसारिएका र खाइएका देख्नेछ्यौ।
26हे कृष्णे, जसले तिमीलाई अत्यन्त पीडित तथा अपमानित गरेका थिए, तिनीहरूका काटिएका शिरबाट बग्ने रगत पृथ्वीले पिउनेछ।"
27भरतवंशका श्रेष्ठ पुरुषहरूले (द्रौपदीलाई सान्त्वना दिन) यी तथा अन्य अनेक वचन भने। युधिष्ठिरले युद्धका चिह्नले अङ्कित ती वीर शूरहरूसँग यो प्रार्थना गरे कि तिनीहरू तेह्रौँ वर्ष (वनवास)को समाप्तिपछि वासुदेवलाई आफ्नो अग्रणी बनाएर रणभूमिमा आऊन्।
28यस्तो को छ जसले पृथ्वीमा जीवित रहन चाहँदाचाहँदै पनि रणभूमिमा उपस्थित भई यी परम यशस्वी तथा अजेय वीरहरूसँग — जो फैलिएको अयाल भएका क्रुद्ध सिंहसमान छन् — भिड्नेछ, अर्थात् राम (बलराम) र कृष्ण तथा धनञ्जय, प्रद्युम्न र साम्ब तथा युयुधान र भीम तथा माद्रीपुत्रहरू र कैकेय तथा पाञ्चाल राजकुमारहरू, जो मत्स्यराजसहित आफ्ना सम्पूर्ण सेना तथा अनुचरहरूसँग युद्धमा आउनेछन्?
29धृतराष्ट्रले भने — त्यो बितेको द्यूतको अवसरमा विदुरले मलाई यसो भनेका थिए — "हे राजन्, तपाईंले निश्चय नै पाण्डवहरूलाई द्यूतमा परास्त गर्नुहुनेछ; तर त्यसबाट निश्चित रूपमा घोर रक्तपात हुनेछ, जसको परिणाम कुरुवंशको समूल विनाश हुनेछ।"
30हे सारथि, म ठान्छु कि विदुरले प्राचीन कालमा मलाई जे भनेका थिए, त्यो अब प्रायः निश्चित छ — कि ती भनिएका तेह्र वर्षको अवधि बित्नासाथ पाण्डवहरूसँग नितान्त भयङ्कर युद्ध अवश्य हुनेछ।