Ramopakhyana Parva — The installation of Rama
Volume II — Vana Parva · Chapter 291
Sanskrit
1मार्कण्डेय उवाच स हत्वा रावणं क्षुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम्। बभूव हृष्टः ससुहृद् रामः सौमित्रिणा सह॥
2ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः। आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानचुस्तं महाभुजम्॥
3रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः। गन्धर्वाः पुष्पवर्षेच वाग्भिश्च त्रिदशालयाः॥
4पूजयित्वा यथा रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम्। तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत॥
5ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः। विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरञ्जयः॥
6ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्। अविध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ॥
7उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितः। प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति॥
8एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात्। बाष्पेणापिहितां सीतां ददशेक्ष्वाकुनन्दनः॥
9तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गी यानस्थां शोककर्शिताम् मलोपचितसर्वाङ्गी जटिलां कृष्णवाससम्॥
10उवाच रामो वैदेही परामर्शविशङ्कितः। गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत् कार्यं तन्मया कृतम्॥
11मामासाद्य पतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि। जरां व्रजेथा इति मे निहतोऽसौ निशाचरः॥
12कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन् धर्मविनिश्चयम्। परहस्तगतां नारी मुहूर्तमपि धारयेत्॥
13सुवृत्तामसुवृत्तां वाप्यहं त्वामद्य मैथिलि। नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा॥
14ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः। पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा॥
15योऽप्यस्या हर्षसम्भूतो मुखरागस्तदाभवत्। क्षणेन स पुनर्नष्टो निःश्वास इव दर्पणे॥
16ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम्। गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः॥
17ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः। पायोनिर्जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम्॥
18शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव च। यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः॥
19राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान्। विमानेन महाहेण हंसयुक्तेन भास्वता॥
20ततोऽन्तरिक्षं तत् सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम्। शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम्॥
21तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ये यशस्विनी। उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम्॥
22राजपुत्र न ते दोषं करोमि विदिता हि ते। गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम॥
23अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः। स मे विमुञ्चतु प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्॥
24अग्निरापस्तथाऽऽकाशं पृथिवी वायुरेव च। विमुञ्चन्तु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम्॥
25यथाहं त्वदृते वीर नान्यं स्वप्नेऽप्यचिन्तयम्। तथा मे देवनिर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव॥
26ततोऽन्तरिक्षे वागासीत् सुभगा लोकसाक्षिणी। पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम्॥
27वायुरुवाच भो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः। अपापा मैथिली राजन् संगच्छ सह भार्यया॥
28अग्निरुवाच अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन। सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति॥
29वरुण उवाच रसा वै मतप्रसूता हि भूतदेहेषु राघव। अहं वै त्रां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम्॥
30ब्रह्मोवाच पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मणि। साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम॥
31शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम्। यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः॥३.।।
32अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात् पुराभवत्। कस्माच्चित् कारणात् पापः कञ्चित् कालमुपेक्षितः॥
33वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना। नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया॥
34यदि ह्यकामा सेवेत स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम्। शतधास्य फलेन्मूर्धा इत्युक्तः सोऽभवत् पुरा॥
35नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते। कृतं त्वया महत् कार्यं देवानाममरप्रभ॥
36दशरथ उवाच प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मिते। अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम॥
37राम उवाच अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम। गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात् तव॥
38मार्कण्डेय उवाच तमुवाच पिता गच्छायोध्यां प्रशाधीति रामं रक्तान्तलोचनम्॥ सम्पूर्णानीह वर्षाणि चतुर्दश महाद्युते।
39ततो देवान् नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितः॥ महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान्।
40ततो वरं ददौ तस्मै ह्यविध्याय परंतपः॥ त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम्। भूयः प्रहृष्टो भरतर्षभ।
41तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रपुरोगमैः॥ कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान्।
42वने रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम्॥ राक्षसैनिहतानां च वानराणां समुद्भवम्।
43ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा॥ समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः।
44सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ॥ रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति।
45दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा॥ उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन।
46ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम्॥ अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः।
47दृष्ट्वा रामं तु जानक्या संगतं शक्रसारथिः॥ उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः। वगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम्॥ अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम।
48सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः॥ कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद् भूमिर्धरिष्यति।
49इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम्॥ सम्पूज्यापाक्रमत् तेन रथेनादित्यवर्चसा।
50ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह॥ सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः। विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः॥ संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम्। पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता॥ कामगेन यथामुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी।
51ततस्तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः॥ तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः।
52अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूजय च।॥ विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः।
53गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्केषु तेषु च।॥ सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत्।
54विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा॥ पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन् वनम्। किष्किन्धांत समासाद्य रामः प्रहरतां ववः॥ अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत्।
55ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह॥ यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति।
56अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततः॥ भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयत् तदा।
57लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य वै॥ वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत्।
58स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम्॥ अचतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने।
59संगतो भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान्॥ राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ।
60ततो भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा॥ वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः।
61तस्मै तद् भरतो राज्यमागतायातिसत्कृतम्। न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा॥
62ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिमतेऽहनि। वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम्॥
63सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम्। विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद् गृहान् प्रति॥
64अभ्यर्च्य विविधैर्भोगैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ। समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह॥
65पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः। प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः॥
66ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु। दशाश्वमेधानाजढे जारूथ्यान् स निरर्गलान्॥
English
1Markandeya said : Having killed the mean-minded Ravana, the lord of the Rakshasas and the enemy of the gods, great indeed was the joy of Rama and the son of Sumitra.
2The ten-necked being slain, the celestials with the Rishis at their head eulogised the mighty-armed one by uttering blessings indicative of victory,
3All the gods together with the Gandharvas and the inhabitants of the celestials regions delighted Rama gifted with eyes resembling lotus-petals by (chanting) hymns (in his praise) and showering flowers (over his head).
4Having thus worshipped Rama, they returned to their respective abodes. And O being of everlasting fame, it then appeared as if a great carnival was being held in the firmament.
5Then the highly-renowned lord Rama, the destroyer of his enemy's cities, having slain Ravana, gave Lanka to Vibhishana.
6Then Avindhya, the wise and old adviser of Ravana, preceded by Sita who was herself preceded by Vibhishana, set out from Lanka.
7And he (Avindhya) with great humility said to the high-souled descendant of Kakustha, “O high-souled one, accept this divine lady, the daughter of Janaka, of spotless character."
8Hearing these words, Rama, the descendant of Kakustha got down from that excellent car and saw Sita weeping profusely.
9And beholding her of faultless proportions, seated in the vehicle weighed down with grief, covered all over with dirt, having matted locks and wearing a dirty cloth.
10Rama, suspecting the loss of her virtue, addressed the daughter of the king of Mithila thus, "O Princess of Videha, go (wheresoever you like)! You are now liberated (from your captivity). I have done my duty.
11O gentle creatures, I have killed that nightranger thinking that myself being your husband you should not grow old in the abode of the Rakshasa.
12How can men like us, well acquainted with moral duty, accept for even a moment, a woman carried off by another?
13O daughter of the king of Mithila, whether you are of pure or impure character, I dare not enjoy you, who are now like sanctified butter lapped by a dog?"
14That divine lady, hearing these cruel words (of Rama) was sorely afflicted with grief and suddenly fell down (to the ground) like a plantain tree torn up by the roots.
15And the lively colour of her face sprung from her delight (at seeing Rama) as quickly disappeared as breath on a mirror.
16Then, hearing these words of Rama all the monk ys together with Lakshmana became motionless as death itself.
17Then the pure-souled and the four-faced god (Brahma) the creator of the universe, who sprang from a lotus (on the nave of Vishnu), appeared before the descendant of Raghu on a chariot.
18(Then) Shakra, Agni, Vayu, Yama, Varuna, the divine lord of the Yakshas, the seven holy sages (whom Brahma created first of all).
19And king Dasharatha also in his celestials appearance and robes and mounted on a highly-resplendent and bright car (appeared on the scene).
20Then the firmament crowded with the gods and the Gandharvas shone like the autumnal sky studded with stars.
21Then rising in the midst of them, the blessed and renowned princess of Videha spoke these words to the broad-chested Rama.
22"O prince, I do not blame you; (for) you are conversant with the ways of men and women. (Yet) listen to these my words.
23The air which is always in motion, moves within (the hearts of) all the creatures. If I have sinned, let it forsake my life.
24And not only let air, but let fire, water, space and earth forsake my life if I have erred.
25As, O hero, I have thought of no other person than you even in my dreams, so you only be my husband as ordained by the gods."
26Then a sacred and auspicious voice, joyful to the high-souled monkeys, was heard in the firmament which made the whole universe bear testimony to it.
27Vayu said: O descendant of Raghu, (what Sita has said) is true. I am the wind (god) and ever in motion. O king, the princess of Mithila is pure. Be united with your wife.
28Agni said: O scion of Raghu's race, I am in the body of every creature. O descendant of Kakustha, the princess of Videha is thoroughly guiltless.
29Varuna said: O descendant of Raghu, the humours in animal bodies owe their existence to me. (Therefore) I ask you to accept the princess of Mithila.
30Brahma said: O descendant of Kakustha, O son of good character, this (behaviour) is not surprising on your part, (because) you are honest and know the duties of the royal sages: (Now) hear these my words.
31O hero, this enemy of the gods, the Gandharvas, the Uragas, the Yakshas, the Danavas and the Maharshis has been destroyed by yol.
32Formerly, he was made, through my favour, indestructible of all the creatures. And for some reason I spared that sinful wretch for sometime.
33It was for his own destruction that Sita was carried off by that wicked-souled (wretch). (But) I protected her (from being violated) through Nalakubera's curse.
34For, he (Ravana) was formerly cursed by that person (Nalakubera) to the effect that if he would enjoy any woman against her will, his head should surely be split into a hundred fragments.
35O highly-resplendent one, O creature of divine effulgence, you need not entertain any doubt on this point. You have, (indeed) done a great service to the gods (by slaying Ravana).
36Dasharatha said: My son, I am pleased with you. May you be blessed. I am your father Dasharatha. O foremost of men, I command you to govern your kingdom.
37Rama said : O king of kings, if you are my father I bow down to you. I will repair to the beautiful city of Ayodhya at your command.
38Markandeya said : O best of the Bharatas, well pleased with Rama, the corners of whose eyes were red, his father again said to him "O highly resplendent one, now that the fourteen years (of your exile) are complete, repair to Ayodhya and reign there."
39Then, bowing down to the gods and congratulated by his friends, he was united with his wife like Mahendra with the daughter Pauloma.
40That tormentor of foes then conferred a boon on Avindhya. He then honoured and gave riches to the Rakshasa woman Trijata.
41Then Brahma together with (all) the celestials headed by Shakra said to him, “O son of Kausalya, what desirable boons shall we bestow on you today"?
42(Thereupon) Rama asked for these boons viz., devotion to virtue, victory over his enemies and the revival of those monkeys killed by the Rakshasas.
43And when Brahma had said "be it so," O mighty monarch, the monkeys brought back to life, rose up.
44And the highly fortunate Sita also, conferred on Hanuman this boon, saying “My son, you will live as long as Rama's achievements.
45And through my favour, O yellow-eyed Hanuman, celestials dishes and drinks will over be within your reach.
46Then in the very sight of those heroes of untiring achievements, all the gods with Shakra at their head vanished away.
47Then the charioteer of Shakra seeing Rama united with the daughter of Janaka was well pleased and addressed him, in the midst of friends, these words. “O truly-powerful one, as you have done away with this distress of the gods, the Gandharvas, the Yakshas, the mortals, the Asuras and the serpents.
48Therefore always the Asuras, Gandharvas, Yakshas, Rakshasas and the Punagas and all the world will speak (well) of you so long as the world will exist.
49Saying these words to Rama, the foremost of the wielders of weapons and taking leave of and paying his respects to him (matali) set out (for the celestials regions) on that car of sunlike splendour.
50Then Rama with Sita in this front and accompanied by the son of Sumitra and by all the monkeys with Sugriva at their head and preceded by Vibhishana and taking steps for the protection of Lanka and one that selfcontained (Rama) surrounded by his chief advisers in order of precedence rode on that sky-ranging car Pushpaka, moving anywhere at will re-crossed the abode of the Makaras (i.e. the ocean) by means of the same bridge.
51Then that virtuous lord of the earth together with all the monkeys took up his (temporary) quarter son that portion of the sea-shore where had lain down before (on a bed of Kusha grass to invoke the aid of the ocean).
52Then the descendant of Raghu bringing all those (monkeys) together at the due time worshipped them all. He then dismissed them all after having satisfied them with gifts of gems.
53Those foremost of monkeys, the apes with tails like cows and the bears having departed, Rama reentered Kishkindha with Sugriva.
54(And on his way from the sea-shore to Kishkindha) Rama in company with Vibhishana and Sugriva, riding on the car Pushpaka showed the princess of Videha all the woods. Having reached Kishkindha, Rama, the most efficient of all smiters, made the successful Angada prince-regent.
55(He) then, together with all these and accompanied by the son of Sumitra, set out for his capital by the same route by which he had come.
56Having reached Ayodhya the king sent Hanuman as his messenger to Bharata.
57(Hanuman) then communicated to him the happy news on having observed his external signs and (gestures). And the son of the windgod having come back, (Rama himself) went to Nandigrama.
58He there saw Bharata covered with dirt, attired in barks of trees and seated on the throne with (Rama's) shoes before him.
59Then, O best of the Bharatas, the mighty descendant of Raghu together with the son of Sumitra experienced a great delight on being joined with Bharata and Shatrughna.
60And Bharata and Shatrughna too being united with their eldest brother and beholding the princess of Mithila rejoiced exceedingly.
61Having paid his respects to Rama who had returned (from exile) Bharata with great pleasure made over the kingdom, to him, which he governed as a trustee (for Rama).
62Then Vasishtha together with Vamadeva installed that hero, at the eighth muhurta (a muhurta is equal to two dandas that is 4 minutes), of day under the constellation Shravana.
63Being installed (on the throne) Rama gave his permission to that foremost of monkeys, Sugriva together with his friends and also to Vibhishana, the son of Pulastya to return to their homes.
64Having entertained those two (friends) Sugriva and Vibhishana who were well pleased and exceedingly glad, with various sorts of foods and drinks and having done his duty suitable to the occasion he dismissed them with a heavy heart.
65And having worshipped the car Pushpaka, the descendant of Raghu, gladly gave it back to Kubera.
66Then assisted by that divine sage (Vasishtha) he safely celebrated ten horse sacrifices on the banks of the (river) Gomati by offering to the Brahmanas presents thrice (as much as usual).
Hindi
1मार्कण्डेय ने कहा — राक्षसराज और देवताओं के शत्रु उस नीचबुद्धि रावण का वध करके राम तथा सुमित्रापुत्र का हर्ष सचमुच महान् था।
2उस दशग्रीव के मारे जाने पर ऋषियों को आगे रखे देवताओं ने विजयसूचक आशीर्वादों का उच्चारण करके उन महाबाहु की स्तुति की।
3गन्धर्वों तथा स्वर्गलोक के निवासियों सहित समस्त देवताओं ने कमलदल के समान नेत्रों वाले राम को (उनकी स्तुति में) स्तोत्रों के गान से और (उनके मस्तक पर) पुष्पवर्षा से आनन्दित किया।
4इस प्रकार राम की पूजा करके वे अपने-अपने धामों को लौट गए। और हे अक्षय कीर्तिवाले, तब ऐसा प्रतीत हुआ मानो आकाश में कोई महान् उत्सव मनाया जा रहा हो।
5तब शत्रुओं के नगरों का नाश करने वाले परम यशस्वी भगवान् राम ने रावण का वध करके लङ्का विभीषण को दे दी।
6तब रावण के बुद्धिमान् और वृद्ध मन्त्री अविन्ध्य, सीता को आगे किए, जिनके आगे स्वयं विभीषण थे, लङ्का से चल पड़े।
7और उन्होंने (अविन्ध्य ने) महान् विनम्रता से उन महात्मा ककुत्स्थवंशी से कहा — "हे महात्मन्, निष्कलङ्क चरित्र वाली जनक की पुत्री इस दिव्य देवी को स्वीकार कीजिए।"
8ये वचन सुनकर ककुत्स्थवंशी राम उस उत्तम रथ से उतरे और उन्होंने सीता को फूट-फूटकर रोते देखा।
9और उन निर्दोष अङ्गों वाली को उस वाहन में बैठी देखकर, जो शोक से दबी थीं, सर्वाङ्ग मैल से ढँकी थीं, जटा धारण किए थीं और मलिन वस्त्र पहने थीं —
10राम ने, उनके शील की हानि की शङ्का करके, मिथिलानरेश की पुत्री को इस प्रकार सम्बोधित किया — "हे विदेहराजकुमारी, (जहाँ चाहो) चली जाओ! तुम अब (अपनी बन्दिनी अवस्था से) मुक्त हो। मैंने अपना कर्तव्य पूरा कर दिया है।
11हे भद्रे, मैंने उस निशाचर का वध यह सोचकर किया कि तुम्हारा पति होते हुए मुझे यह सहन न होगा कि तुम राक्षस के धाम में बुढ़ापा बिताओ।
12धर्म से भलीभाँति परिचित हम जैसे पुरुष किसी अन्य द्वारा हर ली गई स्त्री को क्षण भर के लिए भी कैसे स्वीकार कर सकते हैं?
13हे मिथिलानरेश की पुत्री, तुम्हारा चरित्र शुद्ध हो या अशुद्ध, मैं तुम्हें भोगने का साहस नहीं कर सकता, जो अब कुत्ते द्वारा चाटे गए संस्कारित घृत के समान हो।"
14(राम के) ये क्रूर वचन सुनकर वह दिव्य देवी शोक से अत्यन्त पीड़ित हो गईं और जड़ से उखाड़े गए केले के वृक्ष के समान अकस्मात् (भूमि पर) गिर पड़ीं।
15और (राम को देखने के) हर्ष से उनके मुख पर उभरा जीवन्त रङ्ग उतनी ही शीघ्रता से लुप्त हो गया जितनी शीघ्रता से दर्पण पर पड़ी साँस।
16तब राम के ये वचन सुनकर लक्ष्मण सहित समस्त वानर मृत्यु के समान निश्चल हो गए।
17तब (विष्णु की नाभि पर) कमल से उत्पन्न, विशुद्धात्मा और चतुर्मुख देव ब्रह्मा, जो जगत् के स्रष्टा हैं, एक रथ पर आरूढ़ होकर उन रघुवंशी के सम्मुख प्रकट हुए।
18(तब) शक्र, अग्नि, वायु, यम, वरुण, यक्षों के दिव्य स्वामी (कुबेर), सात पवित्र ऋषि (जिन्हें ब्रह्मा ने सबसे पहले रचा),
19और राजा दशरथ भी अपने दिव्य रूप और वस्त्रों में, महातेजस्वी और उज्ज्वल रथ पर आरूढ़ होकर (वहाँ प्रकट हुए)।
20तब देवताओं और गन्धर्वों से भरा आकाश तारों से जड़े शरत्कालीन आकाश के समान शोभा पाने लगा।
21तब उनके बीच में उठकर उन कल्याणी और यशस्विनी विदेहराजकुमारी ने विशाल वक्ष वाले राम से ये वचन कहे।
22"हे राजकुमार, मैं आपको दोष नहीं देती; (क्योंकि) आप पुरुषों और स्त्रियों की रीतियों से परिचित हैं। (तथापि) मेरे ये वचन सुनिए।
23जो वायु सदा गतिशील रहता है, वह समस्त प्राणियों के (हृदयों के) भीतर विचरता है। यदि मैंने पाप किया हो तो वह मेरे प्राण त्याग दे।
24और केवल वायु ही नहीं, यदि मैंने भूल की हो तो अग्नि, जल, आकाश और पृथ्वी भी मेरे प्राण त्याग दें।
25हे वीर, जैसे मैंने स्वप्न में भी आपके अतिरिक्त किसी अन्य पुरुष का विचार नहीं किया, वैसे ही देवताओं के विधान के अनुसार आप ही मेरे पति हों।"
26तब महात्मा वानरों को आनन्दित करने वाली एक पवित्र और मङ्गलमय वाणी आकाश में सुनाई दी, जिसने समस्त ब्रह्माण्ड को उसका साक्षी बना दिया।
27वायु ने कहा — हे रघुवंशी, (सीता ने जो कहा है वह) सत्य है। मैं वायु (देव) हूँ और सदा गतिशील रहता हूँ। हे राजन्, मिथिलाराजकुमारी शुद्ध हैं। अपनी पत्नी से मिल जाइए।
28अग्नि ने कहा — हे रघुवंश के वंशज, मैं प्रत्येक प्राणी के शरीर में हूँ। हे ककुत्स्थवंशी, विदेहराजकुमारी पूर्णतया निर्दोष हैं।
29वरुण ने कहा — हे रघुवंशी, प्राणियों के शरीरों के रस मुझसे ही अस्तित्व पाते हैं। (इसलिए) मैं आपसे कहता हूँ कि मिथिलाराजकुमारी को स्वीकार कीजिए।
30ब्रह्मा ने कहा — हे ककुत्स्थवंशी, हे सच्चरित्र पुत्र, आपकी ओर से यह (आचरण) आश्चर्यजनक नहीं है, (क्योंकि) आप सत्यनिष्ठ हैं और राजर्षियों के धर्म को जानते हैं। (अब) मेरे ये वचन सुनिए।
31हे वीर, देवताओं, गन्धर्वों, उरगों, यक्षों, दानवों और महर्षियों के इस शत्रु का आपके द्वारा नाश हुआ है।
32पहले वह मेरी कृपा से समस्त प्राणियों के लिए अवध्य बना दिया गया था। और किसी कारणवश मैंने उस पापी दुष्ट को कुछ समय के लिए छोड़ दिया था।
33सीता का हरण उस दुष्टात्मा (नीच) ने अपने ही विनाश के लिए किया था। (किन्तु) मैंने नलकूबर के शाप द्वारा उनकी (शीलभङ्ग से) रक्षा की।
34क्योंकि उसे (रावण को) पहले उस पुरुष (नलकूबर) ने यह शाप दिया था कि यदि वह किसी स्त्री को उसकी इच्छा के विरुद्ध भोगेगा तो उसका मस्तक निश्चय ही सौ टुकड़ों में फट जाएगा।
35हे महातेजस्वी, हे दिव्य तेज वाले, आपको इस विषय में कोई सन्देह नहीं करना चाहिए। आपने (रावण का वध करके) सचमुच देवताओं का महान् उपकार किया है।
36दशरथ ने कहा — हे पुत्र, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। तुम्हारा कल्याण हो। मैं तुम्हारा पिता दशरथ हूँ। हे पुरुषश्रेष्ठ, मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ कि अपने राज्य का शासन करो।
37राम ने कहा — हे राजाधिराज, यदि आप मेरे पिता हैं तो मैं आपको प्रणाम करता हूँ। आपकी आज्ञा से मैं सुन्दर नगरी अयोध्या को जाऊँगा।
38मार्कण्डेय ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, जिनके नेत्रों के कोर लाल थे, उन राम से भलीभाँति प्रसन्न होकर उनके पिता ने पुनः उनसे कहा — "हे महातेजस्वी, अब जब (तुम्हारे वनवास के) चौदह वर्ष पूर्ण हो चुके हैं, अयोध्या जाओ और वहाँ राज्य करो।"
39तब देवताओं को प्रणाम करके और अपने मित्रों से बधाई पाकर वे अपनी पत्नी से इस प्रकार मिले जैसे महेन्द्र पुलोमा की पुत्री (शची) से।
40तब उन शत्रुतापन ने अविन्ध्य को वर प्रदान किया। फिर उन्होंने राक्षसी त्रिजटा का सम्मान किया और उसे धन दिया।
41तब शक्र को आगे रखे (समस्त) देवताओं सहित ब्रह्मा ने उनसे कहा — "हे कौसल्यापुत्र, आज हम तुम्हें कौन-से अभीष्ट वर प्रदान करें?"
42(तब) राम ने ये वर माँगे — अर्थात् धर्म में निष्ठा, अपने शत्रुओं पर विजय, और राक्षसों द्वारा मारे गए उन वानरों का पुनर्जीवन।
43और जब ब्रह्मा ने "ऐसा ही हो" कह दिया, तब हे महाराज, जीवन में लौटाए गए वे वानर उठ खड़े हुए।
44और परम भाग्यशालिनी सीता ने भी हनुमान् को यह वर दिया — "हे पुत्र, तुम तब तक जीवित रहोगे जब तक राम के कीर्तिकर्म रहेंगे।
45और हे पीतनेत्र हनुमान्, मेरी कृपा से दिव्य व्यञ्जन और पेय सदा तुम्हारी पहुँच में रहेंगे।"
46तब उन अथक कीर्तिकर्मा वीरों के देखते-देखते ही शक्र को आगे रखे समस्त देवता अन्तर्धान हो गए।
47तब शक्र के सारथि ने राम को जनक की पुत्री से मिला हुआ देखकर अत्यन्त प्रसन्न होकर मित्रों के बीच उनसे ये वचन कहे — "हे यथार्थ पराक्रमी, जब आपने देवताओं, गन्धर्वों, यक्षों, मर्त्यों, असुरों और सर्पों का यह सङ्कट दूर कर दिया है,
48इसलिए जब तक यह संसार रहेगा तब तक असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग और समस्त लोक सदा आपका (गुणगान) करते रहेंगे।"
49अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ राम से ये वचन कहकर, उनसे विदा लेकर और उन्हें प्रणाम करके वे (मातलि) सूर्य के समान तेजस्वी उस रथ पर (स्वर्गलोक की ओर) चल पड़े।
50तब राम, सीता को आगे किए, सुमित्रापुत्र सहित तथा सुग्रीव को आगे रखे समस्त वानरों सहित, और विभीषण को अग्रगामी बनाकर, लङ्का की रक्षा के उपाय करके, अपने प्रधान मन्त्रियों से क्रमानुसार घिरे हुए वे संयतात्मा (राम) इच्छानुसार सर्वत्र जाने वाले उस आकाशचारी पुष्पक रथ पर आरूढ़ होकर उसी सेतु से मकरों के धाम (अर्थात् समुद्र) को पुनः पार कर गए।
51तब उन धर्मात्मा पृथ्वीपति ने समस्त वानरों सहित समुद्रतट के उसी भाग पर अपना (अस्थायी) निवास बनाया जहाँ वे पहले (समुद्र की सहायता की याचना के लिए कुश की शय्या पर) लेटे थे।
52तब उन रघुवंशी ने उन समस्त (वानरों) को उपयुक्त समय पर एकत्र करके सबकी पूजा की। फिर उन्होंने रत्नों की भेंटों से सबको सन्तुष्ट करके विदा किया।
53उन वानरश्रेष्ठों, गायों के समान पूँछ वाले वानरों तथा भालुओं के चले जाने पर राम सुग्रीव सहित पुनः किष्किन्धा में प्रविष्ट हुए।
54(और समुद्रतट से किष्किन्धा के मार्ग में) राम ने विभीषण और सुग्रीव के साथ पुष्पक रथ पर आरूढ़ होकर विदेहराजकुमारी को समस्त वन दिखाए। किष्किन्धा पहुँचकर समस्त प्रहारकर्ताओं में परम समर्थ राम ने विजयी अङ्गद को युवराज बनाया।
55(वे) फिर इन सबके साथ तथा सुमित्रापुत्र सहित उसी मार्ग से अपनी राजधानी की ओर चल पड़े जिससे वे आए थे।
56अयोध्या पहुँचकर राजा ने हनुमान् को अपने दूत के रूप में भरत के पास भेजा।
57(हनुमान् ने) तब उनके बाह्य लक्षण और (चेष्टाएँ) देखकर उन्हें यह शुभ समाचार सुनाया। और वायुपुत्र के लौट आने पर (स्वयं राम) नन्दिग्राम गए।
58वहाँ उन्होंने भरत को मैल से ढँका, वल्कल वस्त्र धारण किए और (राम की) पादुकाएँ अपने सम्मुख रखकर सिंहासन पर बैठा हुआ देखा।
59तब हे भरतश्रेष्ठ, सुमित्रापुत्र सहित उन महाबली रघुवंशी ने भरत और शत्रुघ्न से मिलकर महान् आनन्द का अनुभव किया।
60और भरत तथा शत्रुघ्न भी अपने ज्येष्ठ भ्राता से मिलकर तथा मिथिलाराजकुमारी के दर्शन करके अत्यन्त हर्षित हुए।
61(वनवास से) लौटे हुए राम को प्रणाम करके भरत ने महान् प्रसन्नता से वह राज्य उन्हें सौंप दिया, जिसका शासन वे (राम के लिए) न्यासी के रूप में कर रहे थे।
62तब वसिष्ठ ने वामदेव सहित उन वीर का अभिषेक श्रवण नक्षत्र में दिन के आठवें मुहूर्त में (एक मुहूर्त दो दण्ड के बराबर होता है) किया।
63(सिंहासन पर) अभिषिक्त होकर राम ने उन वानरश्रेष्ठ सुग्रीव को उनके मित्रों सहित तथा पुलस्त्यपुत्र विभीषण को भी अपने-अपने घर लौटने की अनुमति दी।
64उन दोनों (मित्रों) सुग्रीव और विभीषण का, जो भलीभाँति प्रसन्न और अत्यन्त हर्षित थे, नाना प्रकार के भोजन और पेयों से सत्कार करके तथा अवसर के अनुरूप अपना कर्तव्य पूरा करके उन्होंने भारी हृदय से उन्हें विदा किया।
65और पुष्पक रथ की पूजा करके उन रघुवंशी ने उसे प्रसन्नतापूर्वक कुबेर को लौटा दिया।
66तब उन दिव्य ऋषि (वसिष्ठ) की सहायता से उन्होंने गोमती (नदी) के तट पर दस अश्वमेध यज्ञ सकुशल सम्पन्न किए, जिनमें ब्राह्मणों को (सामान्य से) तिगुनी दक्षिणा अर्पित की।
Nepali
1मार्कण्डेयले भने — राक्षसराज र देवताहरूका शत्रु त्यस नीचबुद्धि रावणको वध गरेर राम तथा सुमित्रापुत्रको हर्ष साँच्चै महान् थियो।
2त्यस दशग्रीव मारिएपछि ऋषिहरूलाई अगाडि राखेका देवताहरूले विजयसूचक आशीर्वादको उच्चारण गरेर ती महाबाहुको स्तुति गरे।
3गन्धर्व तथा स्वर्गलोकका निवासीहरूसहित सम्पूर्ण देवताहरूले कमलदलजस्ता नेत्र भएका रामलाई (उनको स्तुतिमा) स्तोत्रको गानले र (उनको शिरमा) पुष्पवर्षाले आनन्दित पारे।
4यसरी रामको पूजा गरेर उनीहरू आ-आफ्ना धाममा फर्के। र हे अक्षय कीर्ति भएका, तब यस्तो प्रतीत भयो मानौँ आकाशमा कुनै महान् उत्सव मनाइँदै छ।
5तब शत्रुहरूका नगरको नाश गर्ने परम यशस्वी भगवान् रामले रावणको वध गरेर लङ्का विभीषणलाई दिए।
6तब रावणका बुद्धिमान् र वृद्ध मन्त्री अविन्ध्य, सीतालाई अगाडि लगाएर, जसका अगाडि स्वयं विभीषण थिए, लङ्काबाट हिँडे।
7र उनले (अविन्ध्यले) महान् विनम्रताका साथ ती महात्मा ककुत्स्थवंशीलाई भने — "हे महात्मन्, निष्कलङ्क चरित्र भएकी जनककी छोरी यी दिव्य देवीलाई स्वीकार गर्नुहोस्।"
8यी वचन सुनेर ककुत्स्थवंशी राम त्यस उत्तम रथबाट ओर्ले र उनले सीतालाई डाँको छोडेर रोइरहेको देखे।
9र ती निर्दोष अङ्ग भएकीलाई त्यस वाहनमा बसेकी देखेर, जो शोकले थिचिएकी थिइन्, सर्वाङ्ग मैलले छोपिएकी थिइन्, जटा धारण गरेकी थिइन् र मैला वस्त्र लगाएकी थिइन् —
10रामले, उनको शीलको हानिको शङ्का गरेर, मिथिलानरेशकी छोरीलाई यसरी सम्बोधन गरे — "हे विदेहराजकुमारी, (जहाँ मन लाग्छ) जाऊ! तिमी अब (आफ्नो बन्दिनी अवस्थाबाट) मुक्त छौ। मैले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेँ।
11हे भद्रे, मैले त्यस निशाचरको वध यो सोचेर गरेँ कि तिम्रो पति भएकाले मलाई यो सहन हुँदैनथ्यो कि तिमी राक्षसको धाममा बुढ्यौली बिताऊ।
12धर्मसँग राम्ररी परिचित हामीजस्ता पुरुषले अरू कसैले हरण गरेकी स्त्रीलाई क्षणभरका लागि पनि कसरी स्वीकार गर्न सक्छन्?
13हे मिथिलानरेशकी छोरी, तिम्रो चरित्र शुद्ध होस् वा अशुद्ध, म तिमीलाई भोग्ने साहस गर्न सक्दिनँ, जो अब कुकुरले चाटेको संस्कारित घिउसमान छौ।"
14(रामका) यी क्रूर वचन सुनेर ती दिव्य देवी शोकले अत्यन्त पीडित भइन् र जरैसहित उखेलिएको केराको बोटझैँ एक्कासि (भुइँमा) ढलिन्।
15र (रामलाई देखेको) हर्षले उनको मुखमा उब्जिएको जीवन्त रङ त्यति नै छिटो लुप्त भयो जति छिटो ऐनामा परेको सास।
16तब रामका यी वचन सुनेर लक्ष्मणसहित सम्पूर्ण वानरहरू मृत्युजस्तै निश्चल भए।
17तब (विष्णुको नाभिमा) कमलबाट उत्पन्न, विशुद्धात्मा र चतुर्मुख देव ब्रह्मा, जो जगत्का स्रष्टा हुन्, एउटा रथमा आरूढ भई ती रघुवंशीको सामु प्रकट भए।
18(तब) शक्र, अग्नि, वायु, यम, वरुण, यक्षहरूका दिव्य स्वामी (कुबेर), सात पवित्र ऋषि (जसलाई ब्रह्माले सबैभन्दा पहिले रचे),
19र राजा दशरथ पनि आफ्नो दिव्य रूप र वस्त्रमा, महातेजस्वी र उज्ज्वल रथमा आरूढ भई (त्यहाँ प्रकट भए)।
20तब देवता र गन्धर्वहरूले भरिएको आकाश ताराले जडिएको शरत्कालीन आकाशझैँ शोभा पाउन थाल्यो।
21तब तिनीहरूको बीचमा उठेर ती कल्याणी र यशस्विनी विदेहराजकुमारीले विशाल छाती भएका रामलाई यी वचन भनिन्।
22"हे राजकुमार, म तपाईंलाई दोष दिन्नँ; (किनभने) तपाईं पुरुष र स्त्रीका रीतिसँग परिचित हुनुहुन्छ। (तथापि) मेरा यी वचन सुन्नुहोस्।
23जुन वायु सधैँ गतिशील रहन्छ, त्यो सम्पूर्ण प्राणीका (हृदय)भित्र विचरण गर्छ। यदि मैले पाप गरेकी छु भने त्यसले मेरो प्राण त्यागोस्।
24र वायुले मात्र होइन, यदि मैले भुल गरेकी छु भने अग्नि, जल, आकाश र पृथ्वीले पनि मेरो प्राण त्यागून्।
25हे वीर, जसरी मैले सपनामा पनि तपाईंबाहेक अरू कुनै पुरुषको विचार गरिनँ, त्यसै गरी देवताहरूको विधानअनुसार तपाईं नै मेरा पति हुनुहोस्।"
26तब महात्मा वानरहरूलाई आनन्दित पार्ने एउटा पवित्र र मङ्गलमय वाणी आकाशमा सुनियो, जसले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई त्यसको साक्षी बनायो।
27वायुले भने — हे रघुवंशी, (सीताले जे भनिन् त्यो) सत्य हो। म वायु (देव) हुँ र सधैँ गतिशील रहन्छु। हे राजन्, मिथिलाराजकुमारी शुद्ध छिन्। आफ्नी पत्नीसँग मिल्नुहोस्।
28अग्निले भने — हे रघुवंशका वंशज, म प्रत्येक प्राणीको शरीरमा छु। हे ककुत्स्थवंशी, विदेहराजकुमारी पूर्णतया निर्दोष छिन्।
29वरुणले भने — हे रघुवंशी, प्राणीहरूका शरीरका रस मबाटै अस्तित्व पाउँछन्। (त्यसैले) म तपाईंलाई भन्दछु कि मिथिलाराजकुमारीलाई स्वीकार गर्नुहोस्।
30ब्रह्माले भने — हे ककुत्स्थवंशी, हे सच्चरित्र पुत्र, तपाईंको तर्फबाट यो (आचरण) आश्चर्यजनक होइन, (किनभने) तपाईं सत्यनिष्ठ हुनुहुन्छ र राजर्षिहरूको धर्म जान्नुहुन्छ। (अब) मेरा यी वचन सुन्नुहोस्।
31हे वीर, देवता, गन्धर्व, उरग, यक्ष, दानव र महर्षिहरूका यस शत्रुको तपाईंद्वारा नाश भएको छ।
32पहिले ऊ मेरो कृपाले सम्पूर्ण प्राणीका लागि अवध्य बनाइएको थियो। र कुनै कारणवश मैले त्यस पापी दुष्टलाई केही समयका लागि छोडेको थिएँ।
33सीताको हरण त्यस दुष्टात्मा (नीच)ले आफ्नै विनाशका लागि गरेको थियो। (तर) मैले नलकूबरको शापद्वारा उनको (शीलभङ्गबाट) रक्षा गरेँ।
34किनभने उसलाई (रावणलाई) पहिले त्यस पुरुष (नलकूबर)ले यो शाप दिएका थिए कि यदि उसले कुनै स्त्रीलाई उसको इच्छाविरुद्ध भोग्यो भने उसको शिर निश्चय नै सय टुक्रामा फुट्नेछ।
35हे महातेजस्वी, हे दिव्य तेज भएका, तपाईंले यस विषयमा कुनै शङ्का गर्नु हुँदैन। तपाईंले (रावणको वध गरेर) साँच्चै देवताहरूको महान् उपकार गर्नुभएको छ।
36दशरथले भने — हे पुत्र, म तिमीसँग प्रसन्न छु। तिम्रो कल्याण होस्। म तिम्रा पिता दशरथ हुँ। हे पुरुषश्रेष्ठ, म तिमीलाई आज्ञा दिन्छु कि आफ्नो राज्यको शासन गर।
37रामले भने — हे राजाधिराज, यदि तपाईं मेरा पिता हुनुहुन्छ भने म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु। तपाईंको आज्ञाले म सुन्दर नगरी अयोध्या जानेछु।
38मार्कण्डेयले भने — हे भरतश्रेष्ठ, जसका नेत्रका कुना राता थिए, ती रामसँग राम्ररी प्रसन्न भई उनका पिताले पुनः उनलाई भने — "हे महातेजस्वी, अब जब (तिम्रो वनवासका) चौध वर्ष पूरा भइसके, अयोध्या जाऊ र त्यहाँ राज्य गर।"
39तब देवताहरूलाई प्रणाम गरेर र आफ्ना मित्रहरूबाट बधाइ पाएर उनी आफ्नी पत्नीसँग यसरी मिले जसरी महेन्द्र पुलोमाकी छोरी (शची)सँग।
40तब ती शत्रुतापनले अविन्ध्यलाई वर प्रदान गरे। अनि उनले राक्षसी त्रिजटाको सम्मान गरे र उनलाई धन दिए।
41तब शक्रलाई अगाडि राखेका (सम्पूर्ण) देवताहरूसहित ब्रह्माले उनलाई भने — "हे कौसल्यापुत्र, आज हामीले तिमीलाई कुन-कुन अभीष्ट वर प्रदान गरौँ?"
42(तब) रामले यी वर मागे — अर्थात् धर्ममा निष्ठा, आफ्ना शत्रुहरूमाथि विजय, र राक्षसहरूद्वारा मारिएका ती वानरहरूको पुनर्जीवन।
43र जब ब्रह्माले "त्यसै होस्" भने, तब हे महाराज, जीवनमा फर्काइएका ती वानरहरू उठे।
44र परम भाग्यशालिनी सीताले पनि हनुमान्लाई यो वर दिइन् — "हे पुत्र, तिमी तबसम्म जीवित रहनेछौ जबसम्म रामका कीर्तिकर्म रहनेछन्।
45र हे पीतनेत्र हनुमान्, मेरो कृपाले दिव्य व्यञ्जन र पेय सधैँ तिम्रो पहुँचमा रहनेछन्।"
46तब ती अथक कीर्तिकर्मा वीरहरूले हेर्दाहेर्दै शक्रलाई अगाडि राखेका सम्पूर्ण देवता अन्तर्धान भए।
47तब शक्रका सारथिले रामलाई जनककी छोरीसँग मिलेको देखेर अत्यन्त प्रसन्न भई मित्रहरूको बीचमा उनलाई यी वचन भने — "हे यथार्थ पराक्रमी, जब तपाईंले देवता, गन्धर्व, यक्ष, मर्त्य, असुर र सर्पहरूको यो सङ्कट हटाइदिनुभयो,
48त्यसैले जबसम्म यो संसार रहनेछ तबसम्म असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग र सम्पूर्ण लोकले सधैँ तपाईंको (गुणगान) गरिरहनेछन्।"
49अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ रामलाई यी वचन भनेर, उनीसँग बिदा लिएर र उनलाई प्रणाम गरेर ती (मातलि) सूर्यजस्तै तेजस्वी त्यस रथमा (स्वर्गलोकतिर) हिँडे।
50तब राम, सीतालाई अगाडि लगाएर, सुमित्रापुत्रसहित तथा सुग्रीवलाई अगाडि राखेका सम्पूर्ण वानरहरूसहित, र विभीषणलाई अग्रगामी बनाएर, लङ्काको रक्षाका उपाय गरेर, आफ्ना प्रधान मन्त्रीहरूले क्रमानुसार घेरिएका ती संयतात्मा (राम) इच्छानुसार सर्वत्र जान सक्ने त्यस आकाशचारी पुष्पक रथमा आरूढ भई त्यसै सेतुबाट मकरहरूको धाम (अर्थात् समुद्र) पुनः पार गरे।
51तब ती धर्मात्मा पृथ्वीपतिले सम्पूर्ण वानरहरूसहित समुद्रतटको त्यही भागमा आफ्नो (अस्थायी) निवास बनाए जहाँ उनी पहिले (समुद्रको सहायताको याचनाका लागि कुशको शय्यामा) पल्टेका थिए।
52तब ती रघुवंशीले ती सम्पूर्ण (वानरहरू)लाई उपयुक्त समयमा जम्मा गरेर सबैको पूजा गरे। अनि उनले रत्नका भेटीले सबैलाई सन्तुष्ट पारेर बिदा गरे।
53ती वानरश्रेष्ठ, गाईका जस्ता पुच्छर भएका वानर तथा भालुहरू गएपछि राम सुग्रीवसहित पुनः किष्किन्धामा प्रवेश गरे।
54(र समुद्रतटबाट किष्किन्धाको मार्गमा) रामले विभीषण र सुग्रीवसँगै पुष्पक रथमा आरूढ भई विदेहराजकुमारीलाई सम्पूर्ण वन देखाए। किष्किन्धा पुगेर सम्पूर्ण प्रहारकर्ताहरूमा परम समर्थ रामले विजयी अङ्गदलाई युवराज बनाए।
55(उनी) अनि यी सबैसँग तथा सुमित्रापुत्रसहित त्यसै मार्गबाट आफ्नो राजधानीतिर हिँडे जसबाट उनी आएका थिए।
56अयोध्या पुगेर राजाले हनुमान्लाई आफ्नो दूतका रूपमा भरतकहाँ पठाए।
57(हनुमान्ले) तब उनका बाह्य लक्षण र (चेष्टा) हेरेर उनलाई यो शुभ समाचार सुनाए। र वायुपुत्र फर्केपछि (स्वयं राम) नन्दिग्राम गए।
58त्यहाँ उनले भरतलाई मैलले छोपिएका, वल्कल वस्त्र धारण गरेका र (रामका) खडाउँ आफ्नो सामु राखेर सिंहासनमा बसेको देखे।
59तब हे भरतश्रेष्ठ, सुमित्रापुत्रसहित ती महाबली रघुवंशीले भरत र शत्रुघ्नसँग भेटेर महान् आनन्दको अनुभव गरे।
60र भरत तथा शत्रुघ्न पनि आफ्ना जेठा दाजुसँग भेटेर तथा मिथिलाराजकुमारीको दर्शन गरेर अत्यन्त हर्षित भए।
61(वनवासबाट) फर्केका रामलाई प्रणाम गरेर भरतले महान् प्रसन्नताका साथ त्यो राज्य उनलाई सुम्पिदिए, जसको शासन उनी (रामका लागि) न्यासीका रूपमा गरिरहेका थिए।
62तब वसिष्ठले वामदेवसहित ती वीरको अभिषेक श्रवण नक्षत्रमा दिनको आठौँ मुहूर्तमा (एक मुहूर्त दुई दण्ड बराबर हुन्छ) गरे।
63(सिंहासनमा) अभिषिक्त भई रामले ती वानरश्रेष्ठ सुग्रीवलाई उनका मित्रहरूसहित तथा पुलस्त्यपुत्र विभीषणलाई पनि आ-आफ्नो घर फर्कने अनुमति दिए।
64ती दुवै (मित्र) सुग्रीव र विभीषणलाई, जो राम्ररी प्रसन्न र अत्यन्त हर्षित थिए, नाना प्रकारका भोजन र पेयले सत्कार गरेर तथा अवसरअनुरूप आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेर उनले भारी हृदयले तिनलाई बिदा गरे।
65र पुष्पक रथको पूजा गरेर ती रघुवंशीले त्यसलाई प्रसन्नतापूर्वक कुबेरलाई फर्काइदिए।
66तब ती दिव्य ऋषि (वसिष्ठ)को सहायताले उनले गोमती (नदी)को किनारमा दस अश्वमेध यज्ञ सकुशल सम्पन्न गरे, जसमा ब्राह्मणहरूलाई (सामान्यभन्दा) तेब्बर दक्षिणा अर्पण गरे।