The conversation between Draupadi and Yudhishthira
Volume II — Vana Parva · Chapter 29
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः। इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ॥
2यो हि संहरते क्रोधं भवस्तस्य सुशोभने। वः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे। तस्याभावाय भवथि क्रोधः परमदारुणः॥
3क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते। तत् कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम्॥
4क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात् क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि। क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते॥
5वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्। नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा॥
6हिंस्यात् क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान् सम्पूजयीत च आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद् यमसादनम्॥
7एतान् दोषान् प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः। इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्॥
8तं क्रोधं वर्जितंधीरैः कथमस्मद्विधश्चरत्। एतद् द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते॥
9आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात्। क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन् द्वयोरेष चिकित्सकः॥
10मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान् नरः। बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमात्मना॥
11तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः। तस्माद् द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम्॥
12विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति। अनाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति॥
13तस्माद् बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा। क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता॥
14मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः। क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम्॥
15सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंस्याच्चानृशंसता। तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम्॥ मादृशः प्रसृजेत् कस्मात् सुयोधनवधादपि। तेजस्वीति यमा हुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः॥ न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम्। यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते॥ तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत् प्रपश्यति। नाकार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति॥
16हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून् क्रुद्धस्तुदत्यपि। तस्मात् तेजसि कर्तव्यः क्रोधो दूरे प्रतिष्ठितः॥
17दाक्ष्यं घमर्ष: शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः। गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा॥
18क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक् तेजोऽभिपद्यते। कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धस्तेज: सुदुःसहम्॥
19क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत् तेज इत्यभिनिश्चितम्। रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषं प्रति॥
20तस्माच्छश्वत् त्यजेत् क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन्। श्रेयान् स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम्॥
21यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम्। अतिक्रमो मद्विधस्य कथंस्वित् स्यादनिन्दिते॥
22यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः। न स्यात् संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः॥
23अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद् गुरुणा हतः। एवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत्॥
24आक्रुष्टः पुरुषः सर्वं प्रत्याक्रोशेदनन्तरम्। प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः॥ हंन्युर्हि पितरः पुत्रान् पुत्राश्चापि तथा पितृन्। हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन् भार्यास्तथैव च॥ एवं संकुपिते लोके शमः कृष्णे न विद्यते। प्रजानां संधिमूलं हि शमं विद्धि शुभानने॥
25ताः क्षिपेरन् प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे। तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च॥
26यस्मात् तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः। तस्माज्जनम् च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते॥
27क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशोभने। क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम्॥
28आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा। यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः॥
29प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः। क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह न नश्यति॥
30अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम्। गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना॥
31क्षमाधर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम्। य एतदेवं जानाति स सर्वं क्षन्तुमहति॥
32क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च। क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदंघृतं जगत्॥
33अति यज्ञविदां लोकान् क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च। अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्॥
34अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा। क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः॥
35क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम्। क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शमः॥
36तां क्षमा तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत्। यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः॥
37क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता। यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।॥
38क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्। इह सम्मानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम्॥
39येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाभिहतः सदा। तेषां परतरे लोकास्तस्मात् क्षान्तिः परा मता॥
40इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम्। श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः।४५॥
41पितामहः शान्तनवः शमं सम्पूजयिष्यति। कृष्णाश्च देवकीपुत्रः शमं सम्पूजयिष्यति॥
42आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः। कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः॥
43सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च। पितामहाश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः॥
44एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति। राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति॥
45कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये। निश्चितं मे सदैवैतत् पुरस्तादपि भाविनि॥
46सुयोधनो नाहतीति क्षमामेवं न विन्दति। अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा॥
47एतदात्मवतां वृत्तमेषधर्मः सनातनः। क्षमा चैवानृशंस्यं च तत् कर्तास्म्यहमञ्जसा॥
English
1Yudhishthira said: Anger is the destroyer of mankind and anger again places them in prosperity; consider, therefore, O highly-intelligent lady, that anger is the root of prosperity and adversity.
2Prosperity crown him, O beautiful lady, who destroys anger; and the greatly terrible anger brings on his adversity who cannot always control it, O fair one.
3Anger is in this world, the root of the destruction of mankind; how can, one like me indulge in anger which brings about the destruction of the world?
4The angry man commits a sin; the angry man murders his preceptor; the angry man insults his elders with harsh words.
5The angry man cannot distinguish what should be and should not be said by him; there is nothing which cannot be said or done by an angry man.
6From anger a man may kill one who should not be killed and adore one that should be slain, an angry man may even dispatch his own self to the abode of Yama.
7Beholding these evils, anger is conquered by one desirous of excellent well-being both in this world and in the next.
8Why should persons like myself indulge in that anger which has been controlled by persons of tranquil mind; thinking this, O Draupadi, my anger is not excited.
9One, that does not act against a person whose anger has been excited, saves himself and others from great fear-in fact he is the physician of both.
10When a weak man when oppressed by others is angry with those that are more powerful, he brings about his own ruin.
11There is no region hereafter for such a man who deliberately brings about his own destruction; therefore it is said, O Draupadi, that a weak man should control his anger.
12And the wise man too, who though oppressed does not allow his anger to be excited, rejoices in the next world for having treated his persecutor with indifference.
13For this, it is said that a wise man whether he be strong or weak, should always forgive his persecutor, even if he is in difficulty.
14The pious always praise him, O Krishna (Draupadi), who has conquered his anger; it is held by the pious that the honest and forgiving man is always victorious.
15Truth is superior to untruth and gentle to cruel conduct; why should I, for slaying Suyodhana, display that anger of many evils, renounced by the virtuous? The far-sceing sages regard him as a man of character in whom anger does not exist; the learned men, seeing the real things, always regard him as a man of character who restrains his rising wrath. O you of fair hips, the angry man does not observe the real state of things; the angry man does not see his way nor regard persons.
16The angry man kills those who should not be killed; he even slays his preceptor; therefore a man of character should always leave off anger at a distance.
17The man that is possessed by anger does not easily acquire generosity, dignity, bravery, skill and other accomplishments of a real man of character.
18Renouncing anger a man can display his true energy, whereas it is difficult, O highly wise one, for an angry man to display energy at the proper hour.
19Anger is regarded by the illiterate as equivalent to energy, anger has been given to mankind for the destruction of the world.
20The person, who wishes to behave with decorum, should renounce anger; even one who has forsaken the virtues of his own order, docs not indulge in anger.
21Light-minded fools might transgress all these, but O faultless damsel, how can persons like myself (transgress).
22If there were not persons amongst mankind equal to the earth in forgiveness there would be no peace amongst them but perpetual dissension's engendered by anger.
23If the injured persons were to return their injuries; if one admonished by his superiors were to chastise his superiors in return, the result would be the destruction of all creatures and sin would take its root firm.
24If the man when vilified by another vilifies him in return; if the injured man returns his injuries; if the chastised man chastises in return; if fathers kill their sons and sons their fathers; and if husbands destroy their wives and wives their husbands; then, how can, O Krishna, births take place in this world where anger so predominates? Know you, O fair damsel, that birth of creatures in this world, is dependent upon peace.
25If the kings yield to anger, O Draupadi, their subjects soon meet with ruin. Thus anger brings on destruction and distress of mankind.
26Because persons forgiving like the earth are seen in this world, it is therefore that creatures are born and enjoy prosperity.
27O fair damsel, in every form of injury, persons should forgive; it is said that the birth of creatures is due to the forgiveness of mankind.
28He is considered as an excellent and learned person who, having conquered his anger, always shows his forgiveness even when insulted, oppressed and excited by a strong man.
29Eternal regions are for that person, who, though powerful (conquers his anger), while he that is angry, is foolish and meets with ruin both in this world and in the next.
30As an illustration of this, the following hymn, O Krishna, in honor of the forgiving has been sung by the high-souled and everforgiving Kashyapa.
31Forgiveness is virtue, forgiveness is sacrifice, forgiveness is the Vedas, forgiveness is Shruti; he who knows all this is capable of forgive all.
32Forgiveness is Brahma, forgiveness is truth, forgiveness is the accumulated and future (ascetic) merit, forgiveness is the devout penance and forgiveness is purity; and by forgiveness the universe is sustained.
33Forgiving persons attain to the regions of those conversant with the rituals, of those wellversed with the knowledge of Brahman and those of ascetics.
34Persons performing Vedic rites as well as those performing other rituals attain to other regions; whereas forgiving persons attain to the highly adored regions in the world of Brahma.
35Forgiveness is the energy of the energetic; forgiveness is the sacrifice and forgiveness is the control of mind; forgiveness is the truth of the truthful; forgiveness is the control of mind.
36How can, O Krishna, the persons like me renounce such forgiveness in which are established Brahma, truth, wisdom and the three worlds.
37Even, knowing all, person should always forgive; whoever forgives everything attains to Brahma.
38This world belongs to the forgiving, the other world also belongs to the forgiving, they obtain honors here and holy blessedness in the next.
39Those persons, whose anger is overpowered by forgiveness, attain to the higher regions; therefore forgiveness is considered the highest (virtue).
40These verses were always chanted by Kashyapa in honor of the forgiving; hearing these verses of forgiveness, be pleased and be not angry, O Draupadi.
41Our grandfather, the son of Shantanu, worships peace, as well as Krishna, the son of Devaki.
42The preceptor and Vidura, (known as) Khattva both speak of peace; Kripa as well as Sanjaya also speak of peace.
43Somadatta, Yuyutsu, Drona's son as well as our grandfather Vyasa daily speak of peace.
44Being led by all these towards peace the king will return us the kingdom; if he yields to temptation he will meet with destruction.
45A dreadful time has set in to bring about the misfortune of the Bharatas; from some time before this has been settled conclusion, O fair damsel.
46Suyodhana does not deserve kingdom and therefore he does not know forgiveness; I deserve it and therefore forgiveness has taken possession of me.
47Forgiveness and humility are the qualities of the self-controlled and constitute the eternal virtue and I shall therefore adopt them.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — क्रोध मनुष्यों का विनाशक है, और वही क्रोध उन्हें समृद्धि में भी स्थापित करता है; इसलिए हे परमबुद्धिमती, यह समझ लो कि क्रोध ही समृद्धि और विपत्ति — दोनों का मूल है।
2हे सुन्दरी, जो क्रोध का नाश कर देता है, समृद्धि उसे वरण करती है; और हे शुभे, जो उसे सदा वश में नहीं रख सकता, उसका वह अत्यन्त भयंकर क्रोध ही विपत्ति ले आता है।
3इस संसार में क्रोध ही मनुष्यों के विनाश का मूल है; फिर मुझ जैसा पुरुष उस क्रोध में कैसे प्रवृत्त हो जो संसार का विनाश ले आता है?
4क्रोधी पुरुष पाप करता है; क्रोधी पुरुष अपने गुरु तक की हत्या कर बैठता है; क्रोधी पुरुष कठोर वचनों से अपने बड़ों का अपमान करता है।
5क्रोधी पुरुष यह विवेक नहीं कर पाता कि उसे क्या कहना चाहिए और क्या नहीं; ऐसा कुछ नहीं जो क्रोधी पुरुष कह या कर न सके।
6क्रोध के वश होकर मनुष्य अवध्य का वध कर सकता है और वध के योग्य की पूजा कर सकता है; क्रोधी पुरुष तो अपने आपको भी यमलोक भेज सकता है।
7इन दोषों को देखकर, जो इस लोक और परलोक — दोनों में उत्तम कल्याण चाहता है, वह क्रोध को जीत लेता है।
8जिस क्रोध को शान्तचित्त पुरुषों ने वश में कर लिया है, उसमें मुझ जैसे पुरुष क्यों प्रवृत्त हों? हे द्रौपदी, यही सोचकर मेरा क्रोध जाग्रत नहीं होता।
9जो क्रुद्ध हुए पुरुष के प्रति प्रत्याक्रमण नहीं करता, वह अपने को तथा दूसरों को महान् भय से बचा लेता है — वस्तुतः वही दोनों का चिकित्सक है।
10जब दुर्बल पुरुष दूसरों से पीड़ित होकर अपने से अधिक बलवानों पर क्रोध करता है, तब वह अपने ही विनाश को बुला लेता है।
11जो जान-बूझकर अपना विनाश बुला लेता है, उसके लिए परलोक में कोई गति नहीं; इसीलिए हे द्रौपदी, कहा गया है कि दुर्बल पुरुष को अपना क्रोध वश में रखना चाहिए।
12और जो बुद्धिमान् पुरुष पीड़ित होकर भी अपने क्रोध को जाग्रत नहीं होने देता, वह अपने उत्पीड़क की उपेक्षा करने के कारण परलोक में आनन्द भोगता है।
13इसीलिए कहा गया है कि बुद्धिमान् पुरुष — चाहे वह बलवान् हो या दुर्बल — विपत्ति में पड़े होने पर भी अपने उत्पीड़क को सदा क्षमा करे।
14हे कृष्णे (द्रौपदी), जिसने अपने क्रोध को जीत लिया है, धर्मात्मा जन सदा उसकी प्रशंसा करते हैं; धर्मात्माओं का मत है कि सरल और क्षमाशील पुरुष सदा विजयी होता है।
15सत्य असत्य से श्रेष्ठ है और सौम्य आचरण क्रूर आचरण से; फिर सुयोधन का वध करने के लिए मैं उस अनेक दोषों वाले क्रोध को, जिसका सज्जनों ने त्याग किया है, क्यों प्रकट करूँ? दूरदर्शी ऋषि उसी को सच्चरित्र मानते हैं जिसमें क्रोध है ही नहीं; तत्त्व को देखने वाले विद्वान् उसी को सदा सच्चरित्र मानते हैं जो उठते हुए क्रोध को रोक लेता है। हे सुश्रोणि, क्रोधी पुरुष वस्तुओं की वास्तविक स्थिति नहीं देख पाता; क्रोधी पुरुष न अपना मार्ग देखता है, न व्यक्तियों का विचार करता है।
16क्रोधी पुरुष अवध्य का वध कर देता है; वह अपने गुरु तक को मार डालता है; इसलिए सच्चरित्र पुरुष को क्रोध सदा दूर ही रखना चाहिए।
17जिस पुरुष पर क्रोध का अधिकार है, वह उदारता, गरिमा, शौर्य, कौशल तथा सच्चरित्र पुरुष के अन्य गुण सहज ही प्राप्त नहीं कर पाता।
18क्रोध का त्याग करके मनुष्य अपना सच्चा तेज प्रकट कर सकता है, जबकि हे परमबुद्धिमती, क्रोधी पुरुष के लिए उचित समय पर तेज प्रकट करना कठिन है।
19अज्ञानी लोग क्रोध को ही तेज के समान मानते हैं; किन्तु क्रोध तो मनुष्यों को संसार के विनाश के लिए ही दिया गया है।
20जो मर्यादा के अनुसार आचरण करना चाहता है, उसे क्रोध का त्याग कर देना चाहिए; जिसने अपने वर्ण के धर्मों का भी त्याग कर दिया है, वह भी क्रोध में प्रवृत्त नहीं होता।
21चपल बुद्धि वाले मूर्ख इन सबका उल्लंघन कर सकते हैं, किन्तु हे निर्दोष सुन्दरी, मुझ जैसे पुरुष कैसे (उल्लंघन करें)?
22यदि मनुष्यों में पृथ्वी के समान क्षमाशील पुरुष न होते, तो उनमें शान्ति कभी न रहती, अपितु क्रोध से उत्पन्न निरन्तर कलह ही बना रहता।
23यदि पीड़ित पुरुष अपनी पीड़ा का बदला चुकाने लगें; यदि गुरुजनों द्वारा फटकारा गया पुरुष बदले में अपने गुरुजनों को दण्ड देने लगे, तो इसका परिणाम समस्त प्राणियों का विनाश होगा और पाप की जड़ दृढ़ हो जाएगी।
24यदि निन्दित पुरुष बदले में निन्दा करने लगे; यदि पीड़ित पुरुष अपनी पीड़ा का प्रतिशोध लेने लगे; यदि दण्डित पुरुष बदले में दण्ड देने लगे; यदि पिता पुत्रों का और पुत्र पिताओं का वध करने लगें; और यदि पति पत्नियों का तथा पत्नियाँ पतियों का नाश करने लगें — तो हे कृष्णे, ऐसे संसार में, जहाँ क्रोध इस प्रकार प्रबल हो, जन्म कैसे हो सकता है? हे सुन्दरी, जान लो कि इस संसार में प्राणियों का जन्म शान्ति पर ही आश्रित है।
25हे द्रौपदी, यदि राजा क्रोध के वश हो जाएँ तो उनकी प्रजा शीघ्र ही विनाश को प्राप्त होती है। इस प्रकार क्रोध मनुष्यों का विनाश और दुःख ले आता है।
26इस संसार में पृथ्वी के समान क्षमाशील पुरुष दिखाई देते हैं, इसी से प्राणी जन्म लेते हैं और समृद्धि भोगते हैं।
27हे सुन्दरी, प्रत्येक प्रकार के अपकार में मनुष्य को क्षमा करनी चाहिए; कहा गया है कि प्राणियों का जन्म मनुष्यों की क्षमा के ही कारण होता है।
28जो अपने क्रोध को जीतकर, बलवान् पुरुष द्वारा अपमानित, पीड़ित और उत्तेजित किए जाने पर भी सदा क्षमा दिखाता है, वही श्रेष्ठ और विद्वान् पुरुष माना जाता है।
29जो शक्तिशाली होकर भी (अपने क्रोध को जीत लेता है) उसके लिए शाश्वत लोक हैं; किन्तु जो क्रोध करता है वह मूढ़ है और इस लोक तथा परलोक — दोनों में विनाश को प्राप्त होता है।
30हे कृष्णे, इसी के दृष्टान्तस्वरूप महात्मा और सदा क्षमाशील कश्यप ने क्षमाशीलों की प्रशंसा में यह स्तोत्र गाया है।
31क्षमा धर्म है, क्षमा यज्ञ है, क्षमा वेद है, क्षमा श्रुति है; जो यह सब जानता है वह सब कुछ क्षमा करने में समर्थ होता है।
32क्षमा ब्रह्म है, क्षमा सत्य है, क्षमा संचित तथा भावी (तपस्या का) पुण्य है, क्षमा उग्र तप है और क्षमा पवित्रता है; और क्षमा से ही यह विश्व टिका हुआ है।
33क्षमाशील पुरुष उन लोकों को प्राप्त करते हैं जो कर्मकाण्ड के ज्ञाताओं के, ब्रह्मज्ञानियों के तथा तपस्वियों के हैं।
34वैदिक कर्म करने वाले तथा अन्य कर्मकाण्ड करने वाले अन्य लोकों को प्राप्त करते हैं; जबकि क्षमाशील पुरुष ब्रह्मलोक के परम पूजित लोकों को प्राप्त करते हैं।
35क्षमा तेजस्वियों का तेज है; क्षमा यज्ञ है और क्षमा मन का निग्रह है; क्षमा सत्यवादियों का सत्य है; क्षमा ही मन का संयम है।
36हे कृष्णे, जिस क्षमा में ब्रह्म, सत्य, ज्ञान तथा तीनों लोक प्रतिष्ठित हैं, उस क्षमा का मुझ जैसे पुरुष कैसे त्याग करें?
37सब कुछ जानते हुए भी मनुष्य को सदा क्षमा ही करनी चाहिए; जो सब कुछ क्षमा कर देता है, वह ब्रह्म को प्राप्त होता है।
38यह लोक क्षमाशीलों का है, परलोक भी क्षमाशीलों का ही है; वे यहाँ सम्मान और परलोक में पवित्र कल्याण प्राप्त करते हैं।
39जिन पुरुषों का क्रोध क्षमा से पराभूत हो जाता है, वे उच्चतर लोकों को प्राप्त करते हैं; इसलिए क्षमा ही सर्वोच्च (धर्म) मानी जाती है।
40ये श्लोक कश्यप ने सदा क्षमाशीलों की प्रशंसा में गाए थे; क्षमा के इन श्लोकों को सुनकर, हे द्रौपदी, प्रसन्न हो जाओ और क्रोध मत करो।
41हमारे पितामह शान्तनुनन्दन (भीष्म) शान्ति की उपासना करते हैं, और वैसे ही देवकीपुत्र कृष्ण भी।
42आचार्य (द्रोण) तथा क्षत्ता नाम से विख्यात विदुर — दोनों शान्ति की बात करते हैं; कृप तथा सञ्जय भी शान्ति की ही बात करते हैं।
43सोमदत्त, युयुत्सु, द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) तथा हमारे पितामह व्यास प्रतिदिन शान्ति की बात करते हैं।
44इन सबके द्वारा शान्ति की ओर प्रेरित होकर राजा हमें हमारा राज्य लौटा देंगे; और यदि वे लोभ के वश हो गए तो विनाश को प्राप्त होंगे।
45भरतवंशियों का दुर्भाग्य लाने वाला भयंकर काल आ पहुँचा है; हे सुन्दरी, यह निर्णय तो इससे बहुत पहले ही हो चुका था।
46सुयोधन राज्य के योग्य नहीं है, इसीलिए वह क्षमा को नहीं जानता; मैं उसके योग्य हूँ, इसीलिए क्षमा ने मुझे अपने अधिकार में कर लिया है।
47क्षमा तथा विनय जितेन्द्रिय पुरुषों के गुण हैं और सनातन धर्म हैं; इसलिए मैं उन्हीं को ग्रहण करूँगा।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — क्रोध मानिसहरूको विनाशक हो, र त्यही क्रोधले तिनीहरूलाई समृद्धिमा पनि स्थापित गर्दछ; त्यसैले हे परमबुद्धिमती, यो बुझ कि क्रोध नै समृद्धि र विपत्ति — दुवैको मूल हो।
2हे सुन्दरी, जसले क्रोधको नाश गर्दछ, समृद्धिले उसैलाई वरण गर्दछे; र हे शुभे, जसले त्यसलाई सधैँ वशमा राख्न सक्दैन, उसको त्यही अत्यन्त भयङ्कर क्रोधले नै विपत्ति ल्याउँछ।
3यस संसारमा क्रोध नै मानिसहरूको विनाशको मूल हो; अनि मजस्तो पुरुष त्यस क्रोधमा कसरी प्रवृत्त होस् जसले संसारको विनाश ल्याउँछ?
4क्रोधी पुरुषले पाप गर्दछ; क्रोधी पुरुषले आफ्नो गुरुसम्मको हत्या गरिदिन्छ; क्रोधी पुरुषले कठोर वचनले आफ्ना ठूलाबडाको अपमान गर्दछ।
5क्रोधी पुरुषले यो विवेक गर्न सक्दैन कि उसले के भन्नुपर्ने हो र के भन्नु हुँदैन; यस्तो केही छैन जो क्रोधी पुरुषले भन्न वा गर्न नसकोस्।
6क्रोधको वशमा परेर मानिसले अवध्यको वध गर्न सक्छ र वधयोग्यको पूजा गर्न सक्छ; क्रोधी पुरुषले त आफैँलाई पनि यमलोक पठाउन सक्छ।
7यी दोषहरू देखेर, जसले यस लोक र परलोक — दुवैमा उत्तम कल्याण चाहन्छ, उसले क्रोधलाई जित्दछ।
8जुन क्रोधलाई शान्तचित्त पुरुषहरूले वशमा पारेका छन्, त्यसमा मजस्ता पुरुष किन प्रवृत्त हुनु? हे द्रौपदी, यही सोचेर मेरो क्रोध जाग्दैन।
9जसले क्रुद्ध भएको पुरुषप्रति प्रत्याक्रमण गर्दैन, उसले आफूलाई तथा अरूलाई महान् भयबाट बचाउँछ — वस्तुतः उही दुवैको चिकित्सक हो।
10जब दुर्बल पुरुष अरूबाट पीडित भई आफूभन्दा बढी बलवान्हरूमाथि क्रोध गर्छ, तब उसले आफ्नै विनाश निम्त्याउँछ।
11जसले जानीजानी आफ्नो विनाश निम्त्याउँछ, उसका लागि परलोकमा कुनै गति छैन; त्यसैले हे द्रौपदी, भनिएको छ कि दुर्बल पुरुषले आफ्नो क्रोध वशमा राख्नुपर्छ।
12र जुन बुद्धिमान् पुरुषले पीडित भएर पनि आफ्नो क्रोध जाग्न दिँदैन, उसले आफ्नो उत्पीडकको उपेक्षा गरेकाले परलोकमा आनन्द भोग्छ।
13त्यसैले भनिएको छ कि बुद्धिमान् पुरुषले — चाहे ऊ बलवान् होस् वा दुर्बल — विपत्तिमा परेको बेला पनि आफ्नो उत्पीडकलाई सधैँ क्षमा गरोस्।
14हे कृष्णा (द्रौपदी), जसले आफ्नो क्रोध जितेको छ, धर्मात्माहरूले सधैँ उसको प्रशंसा गर्छन्; धर्मात्माहरूको मत छ कि सरल र क्षमाशील पुरुष सधैँ विजयी हुन्छ।
15सत्य असत्यभन्दा श्रेष्ठ छ र सौम्य आचरण क्रूर आचरणभन्दा; अनि सुयोधनको वध गर्न म त्यो अनेक दोषयुक्त क्रोध, जसलाई सज्जनहरूले त्यागेका छन्, किन प्रकट गरूँ? दूरदर्शी ऋषिहरूले उसैलाई सच्चरित्र मान्छन् जसमा क्रोध छँदै छैन; तत्त्व देख्ने विद्वान्हरूले उसैलाई सधैँ सच्चरित्र मान्छन् जसले उठ्दै गरेको क्रोध रोक्दछ। हे सुश्रोणि, क्रोधी पुरुषले वस्तुहरूको वास्तविक स्थिति देख्न सक्दैन; क्रोधी पुरुषले न आफ्नो मार्ग देख्छ, न व्यक्तिहरूको विचार गर्छ।
16क्रोधी पुरुषले अवध्यको वध गरिदिन्छ; उसले आफ्नो गुरुसम्मलाई मारिदिन्छ; त्यसैले सच्चरित्र पुरुषले क्रोधलाई सधैँ टाढै राख्नुपर्छ।
17जुन पुरुषमाथि क्रोधको अधिकार छ, उसले उदारता, गरिमा, शौर्य, कौशल तथा सच्चरित्र पुरुषका अन्य गुण सजिलै प्राप्त गर्न सक्दैन।
18क्रोधको त्याग गरेर मानिसले आफ्नो साँचो तेज प्रकट गर्न सक्छ, जब कि हे परमबुद्धिमती, क्रोधी पुरुषका लागि उचित समयमा तेज प्रकट गर्न कठिन हुन्छ।
19अज्ञानीहरूले क्रोधलाई नै तेजसमान मान्छन्; तर क्रोध त मानिसहरूलाई संसारको विनाशका लागि नै दिइएको हो।
20जसले मर्यादाअनुसार आचरण गर्न चाहन्छ, उसले क्रोधको त्याग गर्नुपर्छ; जसले आफ्नो वर्णका धर्म पनि त्यागेको छ, ऊ पनि क्रोधमा प्रवृत्त हुँदैन।
21चञ्चल बुद्धिका मूर्खहरूले यी सबैको उल्लङ्घन गर्न सक्लान्, तर हे निर्दोष सुन्दरी, मजस्ता पुरुषले कसरी (उल्लङ्घन गरून्)?
22यदि मानिसहरूमा पृथ्वीसमान क्षमाशील पुरुषहरू नहुँदा हुन् त, तिनीहरूमा शान्ति कहिल्यै रहने थिएन, अपितु क्रोधबाट उत्पन्न निरन्तर कलह मात्र रहने थियो।
23यदि पीडित पुरुषहरूले आफ्नो पीडाको बदला लिन थाले; यदि गुरुजनहरूबाट हप्काइएको पुरुषले बदलामा आफ्ना गुरुजनलाई दण्ड दिन थाल्यो भने, यसको परिणाम सम्पूर्ण प्राणीको विनाश हुनेछ र पापको जरा दृढ हुनेछ।
24यदि निन्दित पुरुषले बदलामा निन्दा गर्न थाल्यो; यदि पीडित पुरुषले आफ्नो पीडाको प्रतिशोध लिन थाल्यो; यदि दण्डित पुरुषले बदलामा दण्ड दिन थाल्यो; यदि पिताले छोराहरूको र छोराहरूले पिताको वध गर्न थाले; र यदि पतिहरूले पत्नीहरूको तथा पत्नीहरूले पतिहरूको नाश गर्न थाले — भने हे कृष्णा, यस्तो संसारमा, जहाँ क्रोध यसरी प्रबल होस्, जन्म कसरी हुन सक्छ? हे सुन्दरी, जानिराख कि यस संसारमा प्राणीहरूको जन्म शान्तिमै आश्रित छ।
25हे द्रौपदी, यदि राजाहरू क्रोधको वशमा परे भने तिनीहरूको प्रजा छिट्टै विनाश प्राप्त गर्दछ। यसरी क्रोधले मानिसहरूको विनाश र दुःख ल्याउँछ।
26यस संसारमा पृथ्वीसमान क्षमाशील पुरुषहरू देखिन्छन्, यसैले प्राणीहरू जन्म लिन्छन् र समृद्धि भोग्छन्।
27हे सुन्दरी, प्रत्येक प्रकारको अपकारमा मानिसले क्षमा गर्नुपर्छ; भनिएको छ कि प्राणीहरूको जन्म मानिसहरूको क्षमाकै कारण हुन्छ।
28जसले आफ्नो क्रोध जितेर, बलवान् पुरुषद्वारा अपमानित, पीडित र उत्तेजित पारिँदा पनि सधैँ क्षमा देखाउँछ, उही श्रेष्ठ र विद्वान् पुरुष मानिन्छ।
29जो शक्तिशाली भएर पनि (आफ्नो क्रोध जित्दछ) उसका लागि शाश्वत लोक छन्; तर जसले क्रोध गर्छ ऊ मूढ हो र यस लोक तथा परलोक — दुवैमा विनाश प्राप्त गर्दछ।
30हे कृष्णा, यसैको दृष्टान्तस्वरूप महात्मा र सधैँ क्षमाशील कश्यपले क्षमाशीलहरूको प्रशंसामा यो स्तोत्र गाएका छन्।
31क्षमा धर्म हो, क्षमा यज्ञ हो, क्षमा वेद हो, क्षमा श्रुति हो; जसले यो सबै जान्दछ ऊ सबै कुरा क्षमा गर्न समर्थ हुन्छ।
32क्षमा ब्रह्म हो, क्षमा सत्य हो, क्षमा सञ्चित तथा भावी (तपस्याको) पुण्य हो, क्षमा उग्र तप हो र क्षमा पवित्रता हो; र क्षमाले नै यो विश्व टिकेको छ।
33क्षमाशील पुरुषहरूले ती लोक प्राप्त गर्छन् जो कर्मकाण्डका ज्ञाताहरूका, ब्रह्मज्ञानीहरूका तथा तपस्वीहरूका हुन्।
34वैदिक कर्म गर्नेहरू तथा अन्य कर्मकाण्ड गर्नेहरूले अन्य लोक प्राप्त गर्छन्; जब कि क्षमाशील पुरुषहरूले ब्रह्मलोकका परम पूजित लोक प्राप्त गर्छन्।
35क्षमा तेजस्वीहरूको तेज हो; क्षमा यज्ञ हो र क्षमा मनको निग्रह हो; क्षमा सत्यवादीहरूको सत्य हो; क्षमा नै मनको संयम हो।
36हे कृष्णा, जुन क्षमामा ब्रह्म, सत्य, ज्ञान तथा तीनै लोक प्रतिष्ठित छन्, त्यस क्षमाको मजस्ता पुरुषले कसरी त्याग गरून्?
37सबै कुरा जान्दाजान्दै पनि मानिसले सधैँ क्षमा नै गर्नुपर्छ; जसले सबै कुरा क्षमा गर्दछ, उसले ब्रह्म प्राप्त गर्छ।
38यो लोक क्षमाशीलहरूको हो, परलोक पनि क्षमाशीलहरूकै हो; तिनीहरूले यहाँ सम्मान र परलोकमा पवित्र कल्याण प्राप्त गर्छन्।
39जुन पुरुषहरूको क्रोध क्षमाले पराभूत हुन्छ, तिनीहरूले उच्चतर लोक प्राप्त गर्छन्; त्यसैले क्षमा नै सर्वोच्च (धर्म) मानिन्छ।
40यी श्लोक कश्यपले सधैँ क्षमाशीलहरूको प्रशंसामा गाएका थिए; क्षमाका यी श्लोक सुनेर, हे द्रौपदी, प्रसन्न होऊ र क्रोध नगर।
41हाम्रा पितामह शान्तनुनन्दन (भीष्म) शान्तिको उपासना गर्नुहुन्छ, र त्यसै गरी देवकीपुत्र कृष्ण पनि।
42आचार्य (द्रोण) तथा क्षत्ता नामले विख्यात विदुर — दुवैले शान्तिको कुरा गर्छन्; कृप तथा सञ्जयले पनि शान्तिकै कुरा गर्छन्।
43सोमदत्त, युयुत्सु, द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) तथा हाम्रा पितामह व्यासले प्रतिदिन शान्तिको कुरा गर्नुहुन्छ।
44यी सबैद्वारा शान्तितर्फ प्रेरित भई राजाले हामीलाई हाम्रो राज्य फर्काइदिनेछन्; र यदि उनी लोभको वशमा परे भने विनाश प्राप्त गर्नेछन्।
45भरतवंशीहरूको दुर्भाग्य ल्याउने भयङ्कर काल आइपुगेको छ; हे सुन्दरी, यो निर्णय त यसभन्दा धेरै पहिले नै भइसकेको थियो।
46सुयोधन राज्यको योग्य छैन, त्यसैले उसले क्षमालाई चिन्दैन; म त्यसको योग्य छु, त्यसैले क्षमाले मलाई आफ्नो अधिकारमा लिएको छ।
47क्षमा तथा विनय जितेन्द्रिय पुरुषहरूका गुण हुन् र सनातन धर्म हुन्; त्यसैले म तिनैलाई ग्रहण गर्नेछु।