The flight of Jayadratha
Volume II — Vana Parva · Chapter 271
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच संतिष्ठत प्रहरत तूर्णं विपरिधावत। इति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान् नृपान्॥
2ततो घोरतमः शब्दो रणे समभवत् तदा। भीमार्जुनयमान् दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान्॥
3शिबिसौवीरसिन्धूनां विषादश्चाप्यजायत। तान् दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान् व्याघ्रानिव बलोत्कटान्॥
4हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम्। प्रगृह्याभ्यद्रवद् भीम: सैन्धवं कालचोदितम्॥
5तदन्तरमथावृत्य कोटिकास्योऽभ्यहारयत्। महता रथवंशेन परिवार्य वृकोदरम्॥
6शक्तितोमरनाराचैर्वीरबाहुप्रचोदितैः। कीर्यमाणोऽपि बहुभिर्न स्म भीमोऽभ्यकम्पत॥
7गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दश। जघान गदया भीमः सैन्धवध्वजिनीमुखे॥
8पार्थः पञ्च शतान् शूरान् पर्वतीयान् महारथान्। परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे॥
9राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम्। निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा॥
10ददृशे नकुलस्तत्र स्थात् प्रस्कन्ध खड्गधृक्। शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत् प्रवपन् मुहुः॥
11सहदेवस्तु संयाय रथेन गजयोधिनः। पातयामास नाराचैर्दुमेभ्य इव बर्हिणः॥
12ततस्त्रिगर्तः सधनुरवतीर्य महारथात्। गदया चतुरो वाहान् राज्ञस्तस्य तदावधीत्॥
13तमभ्याशगतं राजा पदाति कुन्तिनन्दनः। अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधोरसि धर्मराट्॥
14स भिन्नहृदयो वीरो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्। पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव दुमः॥
15इन्द्रसेनद्वितीयस्तु रथात् प्रस्कन्ध धर्मराट्। हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम्॥
16नकुलं त्वभिसंधाय क्षेमङ्करमहामुखौ। उभावुभयतस्तीक्ष्णैः शरवर्षैरवर्षताम्॥
17तोमरैरभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिको। एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः॥
18त्रिगर्तराजः सुरथस्तस्याथ रथधूर्गतः। रथमाक्षेपयामास गजेन गजयानवित्॥
19नकुलस्त्वपभीस्तस्माद् रथाच्चर्मासिपाणिमान्। उद्भ्रान्तं स्थानमास्थाय तस्थौ गिरिरिवाचलः॥
20सुरथस्तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु। प्रेषयामास सक्रोधमत्युच्छ्रितकरं ततः॥
21नकुलस्तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः। सविषाणं भुजं मूले खड्न निरकृन्तत॥
22स विनद्य महानादं गजः किङ्किणभूषणः। पतन्नवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहमपोथयत्॥
23स तत् कर्म महत् कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतः। भीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः॥
24भीमस्त्वापततो राज्ञः कोटिकास्यस्य सङ्गरे। सूतस्य नुदतो वाहान् क्षुरेणापाहरच्छिरः॥
25न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना। तस्याश्वा व्यद्रवन् संख्ये हतसूतास्ततस्ततः॥
26विमुखं हतसूतं तं भीमः प्रहरतां वरः। जघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः॥
27द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः। चकर्त निशितैर्भल्लैर्धनूंषि च शिरांसि च॥
28शिबीनिक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान् सैन्धवानपि। जघानातिरथः संख्ये बाणगोचरमागतान्॥
29सादिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना। सपताकाच मातङ्गाः सध्वजाश्च महारथाः॥
30प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वमायोधनं प्रति। शरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च॥
31श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः। अतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः॥
32हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथः। विमुच्य कृष्णां संत्रस्त: पलायनपरोऽभवत्॥
33स तस्मिन् संकुले सैन्ये द्रौपदीमवतार्य ताम्। प्राणप्रेप्सुरुपाधावद् वनं येन नराधमः॥
34द्रौपदी धर्मराजस्तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम्। माद्रीपुत्रेण वीरेण रथमारोपयत् तदा॥
35ततस्तद् विद्रुतं सैन्यमपयाते जयद्रथे। आदिश्यादिश्य नाराचैराजघान वृकोदरः॥
36सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम्। वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान्॥
37अर्जुन उवाच यस्यापचारात् प्राप्तोऽयमस्मान् क्लेशो दुरासदः तमस्मिन् समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम्॥
38तमेवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर्निपातितः। अनामिषमिदं कर्म कथं वा मन्यते भवान्॥
39वैशम्पायन उवाच इत्युक्तो भीमसेनस्तु गुडाकेशेन धीमता। युधिष्ठिरमभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनमब्रवीत्॥
40हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विदुता दिशः। गृहीत्वा द्रौपदी राजन् निवर्ततु भवानितः॥
41यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना। प्राप्याश्रमपदं राजन् द्रौपदी परिसान्त्वय॥
42न हि मे मोक्ष्यते जीवन मूढः सैन्धवको नृपः। पातालतलसंस्थोऽपि यदि शक्रोऽस्य सारथिः॥
43युधिष्ठिर उवाच न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्मापि स सैन्धवः। दुःशलामभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्॥
44वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीममुवाच व्याकुलेन्द्रिया। कुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ॥
45कर्तव्यं चेत् प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः। सैन्धवापसदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः॥
46भार्याभिहर्ता वैरी यो यश्च राज्यहरो रिपुः। याचमानोऽपि संग्रामे न मोक्तव्यः कथंचन॥
47इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर्यत्र सैन्धवः। राजा निववृते कृष्णामादाय सपुरोहितः॥
48स प्रविश्याश्रमपदमपविद्धबृसीमठम्। मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैरनुकीर्णं ददर्श ह॥
49द्रौपदीमनुशोचद्भिाह्मणैस्तैः समाहितैः। समिमाय महाप्राज्ञः सभार्यो भ्रातृमध्यगः॥
50ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुन: प्रत्यागतं नृपम्। जित्वा तान् सिन्धु सौवीरान् द्रौपदीं चाहतां पुनः॥
51स तैः परिवृतो राजा तत्रैवोपविवेश ह। प्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भाविनी॥
52भीमसेनार्जुनौ चापि श्रुत्वा क्रोशगतं रिपुम्। स्वयमश्वांस्तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम्॥
53इदमत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषोऽर्जुनः। कोशमात्रगतानश्वान् सैन्धवस्य जघान यत्॥
54स हि दिव्यास्त्रसम्पन्नः कृच्छ्रकालेऽप्यसम्भ्रमः। अकरोद् दुष्करं कर्म शरैरस्त्रानुमन्त्रितैः॥
55ततोऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौ। हताश्वं सैन्धवं भीतमेकं व्याकुलचेतसम्॥
56सैन्धवस्तु हतान् दृष्ट्वा तथाश्वान् स्वान् सुदुःखितः। अतिविक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम्॥
57पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद् येन वै वनम्। सैन्धवं त्वभिसम्प्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने॥
58अनुयाय महाबाहुः फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्। अनेन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात्॥
59राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम्। कथं ह्यनुचरान् हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे॥
60इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तत। तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद् बली। मा वधीरिति पार्थस्तं दयावान् प्रत्यभाषत॥
English
1Vaishampayana said: In the interval, the king of Sindhu was commanding the princes saying, “Halt, strike, march quick."
2Then there arose a dreadful noise in the encounter when the soldiers saw, Bhima, Arjuna and the twin brothers with Yudhishthira.
3Seeing those powerful heroes like dreadful tigers the heroes of Shibi, Sauvira and Sindhu tribes lost heart.
4Then armed with a mace made entirely of Shaikya iron and coated with gold, Bhimasena rushed towards the Saindhava king doomed to death.
5Thereupon quickly encircling Vrikodara with mighty charioteers Kotikasya interposed between and separated the combatants.
6And although assailed by many clubs and iron shafts hurled at him by the mighty arms of hostile heroes, Bhima did not waver for a moment.
7But he slew, with mace, an elephant with its driver and fourteen foot-soldiers fighting in front of a Jayadratha's chariot.
8Wishing to seize the Sauvira king, Partha too killed five hundred brave mountaineers fighting in the van of the Sindhu army.
9In the twinkling of an eye the king himself destroyed, in that encounter, the flowers of the Sauviras.
10And Nakula was seen there coming down from the chariot, with a sword in hand and scattering in no time the heads of the battalions fighting on the rear like a cultivator sowing seeds.
11From his chariot, Sahadeva began to cut down with his iron arrows, many heroes fighting on elephants like birds dropped from the branches of a tree.
12Thereupon descending from his huge car Trigarta, with bow in hand, slew the four horses of the king with his mace.
13Seeing the enemy approach so near and fighting on foot the pious king Yudhishthira, the son of Kunti, pierced his breast with a crescent-shaped shaft.
14Thus struck on the breast that hero began to vomit blood and fell down on earth like an uprooted tree by the side of Pritha's son.
15Having his horse thus slain the pious king, with Indrasena, descended from his chariot and got upon the huge car of Sahadeva.
16Then singling out Nakula, the two heroes Kshemankara and Mahamukha began to hurl at him from both sides with keen-edged arrows.
17With two arrows however the son of Madri succeeded in killing those two heroes who had been pouring on him a shower of arrows like clouds in rains.
18Going to the front of Nakula's chariot, Suratha, the king of Trigarta, expert in driving elephants, caused it to be dragged by the elephant of which he mounted.
19Little afraid at this, Nakula jumped out of his car and securing an advantageous position, stood, shield and sword in hand immoveable as a hill.
20Thereupon desiring to kill Nakula at once Suratha goaded his huge and infuriated elephant with its trunk upraised (to rush towards him).
21But he with his sword cut off from his head both trunk and tusks when the elephant came near him.
22Then emitting a loud noise that elephant, clad with mail, fell headlong upon the ground crushing its riders by its fall.
23Performing that great exploit the heroic and mighty car-warrior, son of the Madri, ascending Bhimasen's car, got some rest.
24Beholding the prince Kotikasya rush to the battle, Bhima, with a horse shoe shaft, sundered the head of his charioteer.
25The king could not perceive that his charioteer had been slain by the mighty-armed (enemy). The horses, no longer restrained by the driver, ran about hither and thither in the battle field.
26The Pandava Bhima, the foremost of heroes, slew, with a bearded arrow, that prince who had lost his chariot and was flying from the battle-field.
27With his sharp crescent-shaped shafts Dhananjaya also cut off the heads and bows of all the twelve Sauvira heroes.
28That great warrior slew with shafts in battle, the leader of the Ikshvakus, the army of the Shibis, Trigarta and Saindhava.
29Many elephants with flags and great cars with standards were to have been destroyed by Savyasachi. seen
30There lay covering the entire field of battle heads without trunks and trunks without heads.
31Dogs, heroes, ravens, crows, falcons, jackals and vultures feasted on the flesh and blood of the heroes killed in the battle-field.
32Beholding his warriors slain, Jayadratha, the king of Sindhu became terrified and anxious to run away leaving Krishna behind.
33Getting Draupadi down, the wretch, in the confusion, fled away for life following the same forest path by which he had come.
34Beholding Draupadi with Dhaumya walking before, the pious king Yudhishthira made her taken up on the car by the heroic Sahadeva, the son of Madri.
35After Jayadratha had fled away Vrikodara, with Narachas, slew all those soldiers who were running away, marking (each one of them).
36Beholding Jayadratha fled, Savyasachi asked Bhima to desist from killing the remnant of the Saindhava army.
37Arjuna said: I do not see Jayadratha in the battle-field through whose folly we have met with this misfortune.
38Seek him out; may good betide you. What is the use of killing these soldiers? Why are you bent upon this useless business?
39Vaishampayana said : Being thus accosted by the intelligent Gudakesha, Bhimasena, skilled in speech, turning to Yudhishthira, said,
40"Many of the enemy's heroes have been slain; others have fled away to various directions; taking Draupadi with you, O king, return home.
41O king of kings, O king, reaching hermitage with the twins and the high-souled Dhaumya console Draupadi.
42I shall not let along the stupid king of Sindhu even if he finds shelter in the nether world or is supported by Indra himself.
43Yudhishthira said: O you of mighty arms, remembering our sister Dushala and the illustrious Gandhari, the wicked-minded Saindhava should not be slain by you.
44Vaishampayana said: Hearing those words Draupadi was excited; that bashful, angry and intelligent (lady) said to her husbands Bhima and Arjuna.
45“If you wish to encompass my pleasure, that vile, wretch of a man, the wicked-minded, infamous and despicable king of the Saindhava race should be killed by you.
46The enemy who carries away one's wife or wrests his kingdom, should by no means be forgiven in battle even if he craves for mercy.”
47Having been thus addressed those two foremost of men went where Saindhava was; taking Draupadi with him, the king alone with his priest returned.
48Entering the hermitage he saw it covered with the seats for the ascetics, filled with their disciples and graced with the presence of Markandeya and other Brahmanas.
49While those self-controlled Brahmanas where lamenting for Draupadi, the greatly wise (king) with his wife and brothers joined them.
50Beholding the king then return, having vanquished the Sindhu and Sauvira princes and taken Draupadi, they were delighted.
51Encircled by them the king sat there and the good Krishna, alone with the twins, entered the hermitage.
52Hearing that the enemy has gone only two miles Bhima and Arjuna spurred their horses to greatest speed in pursuit of him.
53The heroic Arjuna performed a wonderful fcat by killing the horses of Saindhava, which were at a distance of two miles.
54Armed with celestials weapons and undaunted by difficulties he performed this difficult work with weapons inspired with Mantras.
55Then the two heroes Bhima and Arjuna rushed towards the terror-stricken king of Sindhu whose horses had been killed and who was perplexed in mind.
56Beholding his own horses slain and Dhananjaya perform such a greatly powerful exploits Saindhava was greatly sorry.
57Determined on flying away he followed the same forest path by which he had come. Beholding Saindhava thus engaged in flying away.
58The mighty-armed Falguna, following him, said "with such prowess how could you desire to take away a female by force?
59Desist, O princes it does not behoove you, leaving your followers in the midst of enemies, to take to your heels?
60(Although) addressed by Partha thus Saindhava did not return. Saying "Wait, wait! the mighty Bhima all on a sudden overtook him. But the merciful Partha said, "Don't kill him."
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — इसी बीच सिन्धुराज अपने राजकुमारों को आज्ञा दे रहा था — "रुको, प्रहार करो, शीघ्र आगे बढ़ो।"
2तब जब सैनिकों ने युधिष्ठिर सहित भीम, अर्जुन तथा दोनों जुड़वाँ भाइयों को देखा, तब उस संग्राम में भयंकर कोलाहल मच गया।
3भयंकर व्याघ्रों के समान उन महाबली वीरों को देखकर शिबि, सौवीर और सिन्धु कुलों के वीरों का साहस टूट गया।
4तब पूर्णतः शैक्य लोहे की बनी और स्वर्ण से मढ़ी हुई गदा लेकर भीमसेन मृत्यु के मुख में पड़े हुए सैन्धवराज की ओर झपटे।
5तब कोटिकास्य ने महारथियों सहित शीघ्र वृकोदर को घेरकर बीच में आकर दोनों योद्धाओं को अलग कर दिया।
6और शत्रुवीरों की बलिष्ठ भुजाओं से फेंकी गई अनेक गदाओं और लौह बाणों से आहत होकर भी भीम एक क्षण के लिए भी विचलित नहीं हुए।
7किन्तु उन्होंने गदा से एक हाथी को उसके महावत सहित तथा जयद्रथ के रथ के आगे लड़ने वाले चौदह पदाति सैनिकों को मार डाला।
8सौवीरराज को पकड़ने की इच्छा से पार्थ ने भी सिन्धु सेना के अग्रभाग में लड़ने वाले पाँच सौ वीर पर्वतवासियों का वध किया।
9पलक झपकते ही राजा ने स्वयं उस संग्राम में सौवीरों के फूल-समान श्रेष्ठ योद्धाओं का संहार कर दिया।
10और वहाँ नकुल रथ से उतरते हुए दिखाई दिए, हाथ में खड्ग लिए हुए, और पीछे की ओर लड़ने वाली टुकड़ियों के मस्तक क्षण भर में इस प्रकार बिखेरते हुए जैसे कोई कृषक बीज बोता हो।
11अपने रथ से सहदेव अपने लौह बाणों से हाथियों पर लड़ने वाले अनेक वीरों को इस प्रकार काट गिराने लगे जैसे वृक्ष की शाखाओं से पक्षी गिर रहे हों।
12तत्पश्चात् अपने विशाल रथ से उतरकर त्रिगर्तराज ने हाथ में धनुष लिए हुए अपनी गदा से राजा के चारों अश्वों का वध कर दिया।
13शत्रु को इतने निकट आया और पैदल लड़ता देखकर धर्मात्मा राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने अर्धचन्द्राकार बाण से उसका वक्षःस्थल बेध दिया।
14इस प्रकार वक्ष पर आहत होकर वह वीर रक्त वमन करने लगा और पृथापुत्र के पार्श्व में उखड़े हुए वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़ा।
15अपने अश्वों के इस प्रकार मारे जाने पर वे धर्मात्मा राजा इन्द्रसेन के साथ अपने रथ से उतरे और सहदेव के विशाल रथ पर चढ़ गए।
16तब नकुल को अकेला लक्ष्य बनाकर क्षेमंकर और महामुख नामक दोनों वीर दोनों ओर से उन पर तीक्ष्ण धार वाले बाण बरसाने लगे।
17किन्तु माद्रीपुत्र केवल दो बाणों से उन दोनों वीरों का वध करने में सफल हो गए, जो उन पर वर्षा ऋतु के मेघों के समान बाणों की झड़ी लगा रहे थे।
18नकुल के रथ के सामने आकर गजसंचालन में निपुण त्रिगर्तराज सुरथ ने जिस हाथी पर वह सवार था, उसी से उस रथ को खिंचवा दिया।
19इससे तनिक भी भयभीत हुए बिना नकुल अपने रथ से कूद पड़े और एक सुविधाजनक स्थान लेकर हाथ में ढाल और खड्ग लिए पर्वत के समान अचल खड़े हो गए।
20तब नकुल को तत्काल मार डालने की इच्छा से सुरथ ने अपने उस विशाल और मदोन्मत्त हाथी को, जिसकी सूँड़ ऊपर उठी हुई थी, (उन पर झपटने के लिए) प्रेरित किया।
21किन्तु जब वह हाथी उनके निकट आया, तब उन्होंने अपने खड्ग से उसके मस्तक से सूँड़ और दोनों दाँत काट डाले।
22तब कवच से ढका हुआ वह हाथी भयंकर चिंघाड़ करता हुआ भूमि पर औंधे मुँह गिर पड़ा और अपने गिरने से अपने सवारों को कुचल डाला।
23वह महान् पराक्रम करके वीर महारथी माद्रीपुत्र भीमसेन के रथ पर चढ़कर कुछ विश्राम करने लगे।
24राजकुमार कोटिकास्य को युद्ध में झपटते देखकर भीम ने अश्वखुर के आकार वाले बाण से उसके सारथि का मस्तक काट डाला।
25वह राजकुमार यह जान ही न सका कि उन महाबाहु (शत्रु) ने उसके सारथि का वध कर दिया है। सारथि द्वारा अब वश में न रखे जाने पर अश्व रणभूमि में इधर-उधर दौड़ने लगे।
26वीरों में श्रेष्ठ पाण्डव भीम ने उस राजकुमार का, जो अपना रथ खो चुका था और रणभूमि से भाग रहा था, दाढ़ीदार बाण से वध कर दिया।
27अपने तीक्ष्ण अर्धचन्द्राकार बाणों से धनंजय ने भी उन बारहों सौवीर वीरों के मस्तक और धनुष काट डाले।
28उन महान् योद्धा ने युद्ध में अपने बाणों से इक्ष्वाकुओं के नायक तथा शिबि, त्रिगर्त और सैन्धव की सेनाओं का संहार किया।
29ध्वजाओं से युक्त अनेक हाथी और पताकाओं से युक्त बड़े-बड़े रथ सव्यसाची द्वारा नष्ट किए हुए दिखाई दे रहे थे।
30सारी रणभूमि को ढकते हुए वहाँ धड़विहीन सिर और सिरविहीन धड़ पड़े हुए थे।
31कुत्ते, बगुले, कौवे, काक, बाज, गीदड़ और गीध रणभूमि में मारे गए वीरों के मांस और रक्त पर टूट पड़े।
32अपने योद्धाओं को मारा गया देखकर सिन्धुराज जयद्रथ भयभीत हो गया और कृष्णा को छोड़कर भाग जाने को व्याकुल हो उठा।
33द्रौपदी को नीचे उतारकर वह नराधम उस अफरा-तफरी में उसी वनमार्ग से, जिससे वह आया था, अपने प्राण बचाने के लिए भाग निकला।
34धौम्य को आगे-आगे चलते हुए और द्रौपदी को उनके साथ देखकर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने वीर माद्रीपुत्र सहदेव से उन्हें रथ पर चढ़वा लिया।
35जयद्रथ के भाग जाने के पश्चात् वृकोदर ने नाराचों से उन सब सैनिकों का, जो भाग रहे थे, एक-एक को लक्ष्य करके वध कर डाला।
36जयद्रथ को भागा हुआ देखकर सव्यसाची ने भीम से कहा कि वे सैन्धव सेना के बचे हुए भाग का वध करना बन्द कर दें।
37अर्जुन ने कहा — जिसकी मूर्खता से हम पर यह विपत्ति आ पड़ी, उस जयद्रथ को मैं रणभूमि में नहीं देख रहा।
38उसे खोज निकालिए; आपका कल्याण हो। इन सैनिकों को मारने से क्या लाभ? आप इस निरर्थक कार्य में क्यों लगे हुए हैं?
39वैशम्पायन ने कहा — बुद्धिमान् गुडाकेश के इस प्रकार कहने पर वाक्पटु भीमसेन ने युधिष्ठिर की ओर मुड़कर कहा —
40"शत्रु के अनेक वीर मारे जा चुके हैं; अन्य विविध दिशाओं में भाग गए हैं; हे राजन्! द्रौपदी को साथ लेकर आप आश्रम लौट जाइए।
41हे राजाओं के राजा! हे राजन्! दोनों जुड़वाँ भाइयों तथा महात्मा धौम्य के साथ आश्रम पहुँचकर द्रौपदी को सान्त्वना दीजिए।
42मैं उस मूर्ख सिन्धुराज को नहीं छोड़ूँगा, चाहे वह पाताल में शरण ले ले या स्वयं इन्द्र उसका सहारा बनें।"
43युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबाहु! हमारी बहन दुःशला और यशस्विनी गान्धारी का स्मरण करके तुम्हें उस दुर्बुद्धि सैन्धव का वध नहीं करना चाहिए।
44वैशम्पायन ने कहा — ये वचन सुनकर द्रौपदी उत्तेजित हो उठीं; उन लज्जाशीला, क्रुद्ध और बुद्धिमती (देवी) ने अपने पतियों भीम और अर्जुन से कहा —
45"यदि आप मेरा प्रिय करना चाहते हैं, तो उस नीच, अधम पुरुष, उस दुर्बुद्धि, कलंकित और घृणित सैन्धववंशी राजा का आपको वध करना ही चाहिए।
46जो शत्रु किसी की पत्नी हर ले जाए अथवा उसका राज्य छीन ले, उसे युद्ध में किसी भी प्रकार क्षमा नहीं करना चाहिए, चाहे वह दया की भीख ही क्यों न माँगे।"
47इस प्रकार कहे जाने पर वे दोनों नरश्रेष्ठ वहाँ गए जहाँ सैन्धव था; और द्रौपदी को साथ लेकर राजा अपने पुरोहित के साथ लौट आए।
48आश्रम में प्रवेश करके उन्होंने उसे तपस्वियों के आसनों से भरा, उनके शिष्यों से पूर्ण तथा मार्कण्डेय और अन्य ब्राह्मणों की उपस्थिति से सुशोभित देखा।
49जब वे जितेन्द्रिय ब्राह्मण द्रौपदी के लिए विलाप कर रहे थे, तभी वे परम बुद्धिमान् (राजा) अपनी पत्नी और भाइयों सहित उनसे आ मिले।
50सिन्धु और सौवीर के राजकुमारों को पराजित करके तथा द्रौपदी को वापस लेकर राजा को लौटा देखकर वे प्रसन्न हुए।
51उनसे घिरे हुए राजा वहीं बैठ गए और साध्वी कृष्णा दोनों जुड़वाँ भाइयों के साथ आश्रम में चली गईं।
52यह सुनकर कि शत्रु केवल दो कोस ही गया है, भीम और अर्जुन ने उसका पीछा करने के लिए अपने अश्वों को अत्यन्त वेग से दौड़ाया।
53वीर अर्जुन ने दो कोस की दूरी पर स्थित सैन्धव के अश्वों का वध करके एक अद्भुत पराक्रम कर दिखाया।
54दिव्यास्त्रों से सुसज्जित और कठिनाइयों से अविचलित उन्होंने मन्त्रों से अभिमन्त्रित अस्त्रों द्वारा यह दुष्कर कार्य सम्पन्न किया।
55तब वे दोनों वीर भीम और अर्जुन उस भयभीत सिन्धुराज की ओर झपटे, जिसके अश्व मारे जा चुके थे और जिसका मन विकल हो गया था।
56अपने अश्वों को मारा गया देखकर तथा धनंजय को ऐसा महापराक्रम करते देखकर सैन्धव अत्यन्त शोकाकुल हो गया।
57भाग जाने का निश्चय करके वह उसी वनमार्ग से चला जिससे वह आया था। सैन्धव को इस प्रकार भागते हुए देखकर —
58— उसका पीछा करते हुए महाबाहु फाल्गुन ने कहा — "इतने ही पराक्रम से तूने एक स्त्री को बलपूर्वक हर ले जाने की इच्छा कैसे की?
59रुक जा, हे राजकुमार! अपने अनुचरों को शत्रुओं के बीच छोड़कर पीठ दिखाकर भाग जाना तेरे योग्य नहीं है।"
60पार्थ के इस प्रकार कहने पर भी सैन्धव नहीं लौटा। "ठहर, ठहर!" कहते हुए महाबली भीम ने सहसा उसे जा पकड़ा। किन्तु दयालु पार्थ ने कहा — "इसे मत मारो।"
Nepali
1वैशम्पायनले भने — यसैबीच सिन्धुराजले आफ्ना राजकुमारहरूलाई आज्ञा दिँदै थियो — "रोकिओ, प्रहार गर, शीघ्र अगाडि बढ।"
2तब जब सैनिकहरूले युधिष्ठिरसहित भीम, अर्जुन तथा दुवै जुम्ल्याहा भाइलाई देखे, तब त्यस सङ्ग्राममा भयंकर कोलाहल मच्चियो।
3भयंकर बाघसमान ती महाबली वीरहरूलाई देखेर शिबि, सौवीर र सिन्धु कुलका वीरहरूको साहस टुट्यो।
4तब पूर्ण रूपले शैक्य फलामको बनेको र सुनले मोहरिएको गदा लिएर भीमसेन मृत्युको मुखमा परेको सैन्धवराजतिर झम्टिए।
5तब कोटिकास्यले महारथीहरूसहित शीघ्र वृकोदरलाई घेरेर बीचमा आई दुवै योद्धालाई अलग गरिदिए।
6र शत्रुवीरहरूका बलिष्ठ पाखुराले फ्याँकिएका अनेक गदा र फलामे बाणले घाइते भएर पनि भीम एक क्षणका लागि पनि विचलित भएनन्।
7तर उनले गदाले एउटा हात्तीलाई त्यसको माहुतेसहित तथा जयद्रथको रथको अगाडि लड्ने चौध पैदल सैनिकलाई मारिदिए।
8सौवीरराजलाई समात्ने इच्छाले पार्थले पनि सिन्धु सेनाको अग्रभागमा लड्ने पाँच सय वीर पर्वतवासीको वध गरे।
9आँखा झिम्काउँदै राजाले आफैँ त्यस सङ्ग्राममा सौवीरहरूका फूलसमान श्रेष्ठ योद्धाहरूको संहार गरिदिए।
10र त्यहाँ नकुल रथबाट ओर्लंदै देखिए, हातमा खड्ग लिएर, र पछाडिपट्टि लड्ने टुकडीहरूका शिर क्षणभरमै यसरी छरिदिँदै जसरी कुनै कृषकले बीउ छर्छ।
11आफ्नो रथबाट सहदेव आफ्ना फलामे बाणले हात्तीमा लड्ने अनेक वीरलाई यसरी काटेर खसाल्न थाले जसरी रूखका हाँगाबाट पक्षी खसिरहेका हुन्।
12त्यसपछि आफ्नो विशाल रथबाट ओर्लेर त्रिगर्तराजले हातमा धनुष लिएर आफ्नो गदाले राजाका चारै अश्वको वध गरिदियो।
13शत्रुलाई यति नजिक आएको र पैदल लडिरहेको देखेर धर्मात्मा राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले अर्धचन्द्राकार बाणले उसको छाती छेडिदिए।
14यसरी छातीमा घाइते भई त्यो वीर रगत ओकल्न थाल्यो र पृथापुत्रको छेउमा उखेलिएको रूखसमान भुइँमा ढल्यो।
15आफ्ना अश्व यसरी मारिएपछि ती धर्मात्मा राजा इन्द्रसेनसँग आफ्नो रथबाट ओर्ले र सहदेवको विशाल रथमा चढे।
16तब नकुललाई एक्लै लक्ष्य बनाएर क्षेमङ्कर र महामुख नामक दुवै वीरले दुवैतिरबाट उनीमाथि तीखो धार भएका बाण बर्साउन थाले।
17तर माद्रीपुत्रले केवल दुई बाणले ती दुवै वीरको वध गर्न सफल भए, जसले उनीमाथि वर्षा ऋतुका बादलसमान बाणको झरी लगाइरहेका थिए।
18नकुलको रथको अगाडि आएर गजसञ्चालनमा निपुण त्रिगर्तराज सुरथले जुन हात्तीमा ऊ सवार थियो, त्यसैले त्यो रथ तनाइदियो।
19यसबाट तनिक पनि भयभीत नभई नकुल आफ्नो रथबाट हामफाले र एउटा सुविधाजनक ठाउँ लिएर हातमा ढाल र खड्ग लिई पर्वतसमान अचल उभिए।
20तब नकुललाई तत्काल मारिहाल्ने इच्छाले सुरथले आफ्नो त्यस विशाल र मदोन्मत्त हात्तीलाई, जसको सुँड माथि उठेको थियो, (उनीमाथि झम्टिन) प्रेरित गर्यो।
21तर जब त्यो हात्ती उनको नजिक आयो, तब उनले आफ्नो खड्गले त्यसको टाउकोबाट सुँड र दुवै दाँत काटिदिए।
22तब कवचले ढाकिएको त्यो हात्ती भयंकर चिच्याहट गर्दै भुइँमा घोप्टो परेर ढल्यो र आफ्नो ढल्नाले आफ्ना सवारहरूलाई कुल्चिदियो।
23त्यो महान् पराक्रम गरेर वीर महारथी माद्रीपुत्र भीमसेनको रथमा चढेर केही विश्राम गर्न थाले।
24राजकुमार कोटिकास्यलाई युद्धमा झम्टिएको देखेर भीमले अश्वखुरको आकार भएको बाणले उसको सारथिको शिर काटिदिए।
25त्यो राजकुमारले यो थाहै पाउन सकेन कि ती महाबाहु (शत्रु) ले उसको सारथिको वध गरिदिएका छन्। सारथिले अब वशमा नराखेपछि अश्वहरू रणभूमिमा यताउता दौडन थाले।
26वीरहरूमा श्रेष्ठ पाण्डव भीमले त्यस राजकुमारको, जो आफ्नो रथ गुमाइसकेको थियो र रणभूमिबाट भागिरहेको थियो, दारा भएको बाणले वध गरिदिए।
27आफ्ना तीखा अर्धचन्द्राकार बाणले धनञ्जयले पनि ती बाह्रै सौवीर वीरका शिर र धनुष काटिदिए।
28ती महान् योद्धाले युद्धमा आफ्ना बाणले इक्ष्वाकुहरूका नायक तथा शिबि, त्रिगर्त र सैन्धवका सेनाहरूको संहार गरे।
29ध्वजाले युक्त अनेक हात्ती र पताकाले युक्त ठूल्ठूला रथ सव्यसाचीद्वारा नष्ट गरिएका देखिँदै थिए।
30सारा रणभूमिलाई ढाक्दै त्यहाँ धडविहीन शिर र शिरविहीन धड परिरहेका थिए।
31कुकुर, बकुल्ला, काग, कौवा, बाज, स्याल र गिद्धहरू रणभूमिमा मारिएका वीरहरूका मासु र रगतमाथि खनिए।
32आफ्ना योद्धाहरूलाई मारिएको देखेर सिन्धुराज जयद्रथ भयभीत भयो र कृष्णालाई छोडेर भाग्न व्याकुल भयो।
33द्रौपदीलाई तल ओराँलेर त्यो नराधम त्यस भागदौडमा त्यही वनमार्गबाट, जसबाट ऊ आएको थियो, आफ्नो प्राण बचाउन भाग्यो।
34धौम्यलाई अगाडि-अगाडि हिँडिरहेको र द्रौपदीलाई उनीसँगै देखेर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले वीर माद्रीपुत्र सहदेवद्वारा उनलाई रथमा चढाए।
35जयद्रथ भागेपछि वृकोदरले नाराचहरूले ती सबै सैनिकको, जो भागिरहेका थिए, एक-एकलाई लक्ष्य गरेर वध गरिदिए।
36जयद्रथलाई भागेको देखेर सव्यसाचीले भीमलाई भने कि उनले सैन्धव सेनाको बाँकी भागको वध गर्न बन्द गरून्।
37अर्जुनले भने — जसको मूर्खताले हामीमाथि यो विपत्ति आइपर्यो, त्यस जयद्रथलाई म रणभूमिमा देखिरहेको छैन।
38उसलाई खोजी निकाल्नुहोस्; तपाईंको कल्याण होस्। यी सैनिकहरूलाई मारेर के लाभ? तपाईं यस निरर्थक कार्यमा किन लाग्नुभएको छ?
39वैशम्पायनले भने — बुद्धिमान् गुडाकेशले यसरी भनेपछि वाक्पटु भीमसेनले युधिष्ठिरतिर फर्केर भने —
40"शत्रुका अनेक वीर मारिइसके; अरू विविध दिशामा भागिसके; हे राजन्! द्रौपदीलाई साथ लिएर तपाईं आश्रम फर्कनुहोस्।
41हे राजाहरूका राजा! हे राजन्! दुवै जुम्ल्याहा भाइ तथा महात्मा धौम्यसँग आश्रम पुगेर द्रौपदीलाई सान्त्वना दिनुहोस्।
42म त्यस मूर्ख सिन्धुराजलाई छोड्नेछैनँ, चाहे उसले पातालमा शरण लिओस् वा स्वयं इन्द्र उसको सहारा बनून्।"
43युधिष्ठिरले भने — हे महाबाहु! हाम्री बहिनी दुःशला र यशस्विनी गान्धारीलाई सम्झेर तिमीले त्यस दुर्बुद्धि सैन्धवको वध गर्नु हुँदैन।
44वैशम्पायनले भने — यी वचन सुनेर द्रौपदी उत्तेजित भइन्; ती लजालु, क्रुद्ध र बुद्धिमती (देवी) ले आफ्ना पति भीम र अर्जुनलाई भनिन् —
45"यदि तपाईंहरू मेरो प्रिय गर्न चाहनुहुन्छ भने, त्यस नीच, अधम पुरुष, त्यस दुर्बुद्धि, कलङ्कित र घृणित सैन्धववंशी राजाको तपाईंहरूले वध गर्नै पर्छ।
46जुन शत्रुले कसैकी पत्नी हरण गरेर लैजान्छ अथवा उसको राज्य खोस्छ, उसलाई युद्धमा कुनै पनि प्रकारले क्षमा गर्नु हुँदैन, चाहे उसले दयाको भिख नै किन नमागोस्।"
47यसरी भनिएपछि ती दुवै नरश्रेष्ठ त्यहाँ गए जहाँ सैन्धव थियो; र द्रौपदीलाई साथ लिएर राजा आफ्ना पुरोहितसँग फर्के।
48आश्रममा प्रवेश गरेर उनले त्यसलाई तपस्वीहरूका आसनले भरिएको, तिनका शिष्यहरूले पूर्ण तथा मार्कण्डेय र अन्य ब्राह्मणहरूको उपस्थितिले सुशोभित देखे।
49जब ती जितेन्द्रिय ब्राह्मणहरू द्रौपदीका लागि विलाप गरिरहेका थिए, त्यही बेला ती परम बुद्धिमान् (राजा) आफ्नी पत्नी र भाइहरूसहित तिनीहरूसँग आइमिले।
50सिन्धु र सौवीरका राजकुमारहरूलाई पराजित गरेर तथा द्रौपदीलाई फिर्ता लिएर राजालाई फर्केको देखेर तिनीहरू प्रसन्न भए।
51तिनीहरूले घेरिएका राजा त्यहीँ बसे र साध्वी कृष्णा दुवै जुम्ल्याहा भाइसँग आश्रमभित्र गइन्।
52यो सुनेर कि शत्रु केवल दुई कोस मात्र गएको छ, भीम र अर्जुनले उसको पछ्याइका लागि आफ्ना अश्वहरूलाई अत्यन्त वेगले दौडाए।
53वीर अर्जुनले दुई कोसको दूरीमा रहेका सैन्धवका अश्वहरूको वध गरेर एउटा अद्भुत पराक्रम गरेर देखाए।
54दिव्यास्त्रले सुसज्जित र कठिनाइबाट अविचलित उनले मन्त्रले अभिमन्त्रित अस्त्रद्वारा यो दुष्कर कार्य सम्पन्न गरे।
55तब ती दुवै वीर भीम र अर्जुन त्यस भयभीत सिन्धुराजतिर झम्टिए, जसका अश्व मारिइसकेका थिए र जसको मन विकल भइसकेको थियो।
56आफ्ना अश्व मारिएको देखेर तथा धनञ्जयलाई यस्तो महापराक्रम गरेको देखेर सैन्धव अत्यन्त शोकाकुल भयो।
57भाग्ने निश्चय गरेर ऊ त्यही वनमार्गबाट हिँड्यो जसबाट ऊ आएको थियो। सैन्धवलाई यसरी भागिरहेको देखेर —
58— उसको पछ्याइ गर्दै महाबाहु फाल्गुनले भने — "यत्ति नै पराक्रमले तैँले एउटी स्त्रीलाई बलपूर्वक हरण गर्ने इच्छा कसरी गरिस्?
59रोकिइहाल, हे राजकुमार! आफ्ना अनुचरहरूलाई शत्रुहरूको बीचमा छोडेर पिठ्युँ देखाएर भाग्नु तेरो योग्य होइन।"
60पार्थले यसरी भनेपछि पनि सैन्धव फर्केन। "पर्ख, पर्ख!" भन्दै महाबली भीमले अचानक उसलाई भेट्टाइहाले। तर दयालु पार्थले भने — "यसलाई नमार।"