Conitnued The destruction of the Daityas of Hiranyapur
Volume II — Vana Parva · Chapter 173
Sanskrit
1अर्जुन उवाच निवर्तमानेन मया महद् दृष्टं ततोऽपरम्। कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्॥
2रत्नदुममयश्चित्रैः सुस्वरैश्च पतत्रिभिः। पौलोमैः कालकजैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम्॥
3गोपुराट्टालकोपेतं चतुरं दुरासदम्। सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्॥
4दुमैः पुष्यफलोपेतैः सर्वरत्नमयैर्वृतम्। तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैः॥
5असुरैनित्यमुदितैः शूलटिमुसलायुधैः। चापमुद्गरहस्तैश्च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम्॥
6तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम्। अपृच्छं मातलिं राजन् किमिदं वर्ततेऽद्भुतम्॥
7मातलिरुवाच पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी। दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः॥
8तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरदद् वरम्। अगृहणीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम्॥ अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः। पुरं सुरमणीयं च खचरं सुमहाप्रभम्॥
9सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि। महर्षियक्षगन्धर्वपन्नगासुरराक्षसैः॥
10सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम्। ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम्॥
11तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम्। पौलोमाध्युषितं वीर कालकझैश्च दानवैः॥
12हिरण्यपुरमित्येवं ख्यायते नगरं महत्। रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः॥
13त एते मुदिता राजन्नवध्याः सर्वदैवतैः। निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः॥
14मानुषान्मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा। एतानपि रणे पार्थ कालकञ्जान् दुरासदान्। वज्रास्त्रेण नयस्वाशु विनाशं सुमहाबलान्॥
15अर्जुन उवाच सुरासुरैरवध्यं तदहं ज्ञात्वा विशाम्पते। अब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत् पुरमञ्जसा॥
16त्रिदशेशद्विषो यावत् क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम्। न कथञ्चिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः॥
17उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात्। रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः॥
18ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः। समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः॥
19ततो नालीकनाराचैर्भल्लैः शक्त्यष्टितोमरैः। प्रत्यघ्नन् दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः॥
20तदहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम्। शस्त्रवर्षं महद् राजन् विद्याबलमुपाश्रितः॥
21व्यामोहयं च तान् सर्वान् रथमार्गश्चरन् रणे। तेऽन्योन्यमभिसम्मूढाः पातयन्ति स्म दानवान्।॥
22तेषामेवं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम्। शिरांसि विशिस्त्रैर्दीप्तै→हनं शतसङ्घशः॥
23ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत् पुनः खमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम्॥
24ततोऽहं शरवर्षेण महता कुरुनन्दन। मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्॥
25तत् पुरं खचरं दिव्यं कामगं सूर्यसप्रभम्। दैतेयैर्वरदानेनधार्यते स्म यथासुखम्॥
26अन्तर्भूमौ निपतति पुनरूज़ प्रतिष्ठते। पुनस्तिर्यक् प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति॥
27अमरावतिसंकाशं तत् पुरं कामगं महत्। अहमस्त्रैर्वहुविधैः प्रत्यगृहं परंतप॥
28ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रनुदितेन च। व्यगृहणं सह दैतेयैस्तत् पुरं पुरुषर्षभ॥
29विक्षतं चायसैर्बाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैः। महीमभ्यपतद् राजन् प्रभग्नं पुरमासुरम्॥
30ते वध्यमाना मद्वाणैर्वज्रवेगैरयस्मयैः। यथोर्मयः। पर्यध्रमन्त वै राजन्नसुराः कालचोदिताः॥
31ततो मातलिरारुह्य पुरस्तानिपतन्निव। महीमवातरत् क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा॥
32ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम्। युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत। तान्यहं निशितैर्बाणैर्व्यधमं गार्धराजितैः॥
33ते युद्धे सन्यवर्तन्त समुद्रस्य नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य तत्॥
34ततोऽहमानुपूर्येण दिव्यान्यस्त्राण्ययोजयम्। ततस्तानि सहस्राणि रथिनां चित्रयोधिनाम्॥ अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नन् शनकैरिव। रथमार्गान् विचित्रांस्ते विचरन्तो महाबलाः॥ प्रत्यदृश्यन्त संचामे शतशोऽथ सहस्रशः। विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः॥
35विचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः। अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रचुदितै रणे।॥
36नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां प्रत्यपीडयन्। तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैयुधि॥
37व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम। ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रयतो रणे॥
38स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समचोदयम्। यत् तद् रौद्रमिति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम्॥
39ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम्। त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम्॥
40लेलिहानैर्महानागैः कृतचीरममित्रहन्। विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम्॥
41दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ। नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे॥
42मुक्तवान् दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत। मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन् रूपाण्यासन् सहस्रशः॥
43मृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशाम्पते। ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्॥
44शरभाणां गजानां च वानराणां च सङ्घशः। ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च॥
45शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः। गृध्राणां गरुडानां च चमराणां तथैव च॥
46देवानां च ऋषीणां च गन्धर्वाणां च सर्वशः। पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम्॥
47गुह्यकानां च संचामे नैर्ऋतानां तथैव च। झषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च।॥
48मीनवाजिसरूपाणां नानाशस्त्रासिपाणिनाम्। तथैव यातुधानानां गदामुद्गरधारिणाम्॥
49एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैस्तथा। सर्वमासीज्जगद् व्याप्त तस्मिन्नस्त्रे विसर्मिते॥
50त्रिशिरोभिश्चतुर्दष्ट्रेश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैः। अनेकरूपसंयुक्तैर्मीसमेदोवसास्थिभिः॥ अभीक्ष्णं वध्यमानास्ते दानवा नाशमागताः। अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैः॥ अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैरपि निबर्हणैः। न्यहनं दानवान् सर्वान् मुहूर्तेनैव भारत॥
51गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान् गतासून् नभसश्च्युतान्। दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे॥
52तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान् दिव्याभरणभूषितान्। निशम्य परमं हर्षमगमद् देवसारथिः॥
53तदसां कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम्। दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः॥
54उवाच वचनं चेदं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः। सुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत् साधितं त्वया॥
55न ह्येतत् संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः। सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत् खगं महत्॥
56त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यतपसो बलात्। विध्वस्ते स्वपुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च॥
57विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्येतुर्नगराद् बहिः। प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः॥
58पेतुः पुत्रान् पितॄन् भ्रातृन् शोचमाना महीतले। रुदत्यो दीनकण्ठ्यस्तु निनदन्त्यो हतेश्वराः॥ उरांसि परिनिघ्नन्त्यो विस्रस्तस्रग्विभूषणाः। तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम्॥ न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम्। गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव हृदम्॥ शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत् पुरम्। भां तु संहष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्॥
59देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात्। हिरण्यपुरमुत्सृज्य निहत्य च महासुरान्॥
60निवातकवचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम्। मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिविस्तरेण तत्॥ सर्वं विश्रावयामास यथाभूतं महाद्युते। हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम्॥ निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम्। तच्छ्रुत्वा भगवान् प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः॥ मरुद्भिः सहितः श्रीमान् साधु साध्वित्यथाब्रवीत्। ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनः॥ अब्रवीद् विबुधैः सार्धमिदं स मधुरं वचः। अतिदेवासुरं कर्म कृतमेव त्वया रणे॥
61गुर्वर्थश्च कृतः पार्थ महाशत्रून् घनता मम। एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौधनंजय॥
62असम्मूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम्। अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः॥ सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः। वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्वाहुबलनिर्जिताम्। पालयिष्यतिधर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥
English
1Arjuna said: Then, while returning (to the abode of Indra), I beheld on my way a great celestials city, moving at will, endued with the splendour of the fire or the sun,
2Containing trees made of jewels, teeming with many-coloured birds of sweet voice, inhabited by the Paulomas and the Kalakanja ever merry,
3Adorned with gate-ways, towers and four gates, impregnable, made of all sorts of jewels celestials wonderful to look at,
4Containing trees made of all sorts of jewels and bearing fruits and flowers, inhabited by beautiful and celestials feathery creatures,
5Surrounded on all sides by the Asuras, always cheerful, adorned with garlands and holding in their hands maces, swords, darts, bows and clubs.
6Beholding that city of the Daitya, wonderful to look at, O king, I asked Matali "What is it that looks so marvellous?"
7Matali said : (Formerly) a Daitya-female, named Puloma and another great giantess, Kalaka (by name), practised severe austerities for a thousand celestials years.
8When they had finished their austerities, the self-existent (god) Svayambhu granted them boons. (And), O king of kings, they obtained the boons-viz., that their children might never suffer distress; that (they) might obtain a highly beautiful and an exceedingly splendid aerial city,
9Full of all sorts of gems, unassailable even by immortals, the Maharshis, the Yakshas, the Gandharvas, the Pannagas, the Asuras and the Rakshasas,
10Containing all the desirable objects and devoid of grief and desire. O best of the Bharatas, created by Brahma for the Kalakeyas,
11This is that celestials city, devoid of gods, which is moving about. O hero, it is inhabited by the Pauloma and he Kalakeya Danavas.
12This mighty city is called Hiranyapura and is guarded by the powerful Asuras, the Kalakeyas and the Paulomas.
13O king of kings, there they dwell happily, indestructible by the gods, free from anxiety and having all their desires fulfilled.
14Formerly it was destined by Brahma that they should be killed by mortals. O Partha, (therefore) destroy speedily these invincible and exceedingly powerful Kalakanjas in battle by the weapon Vajra (thunderbolt).
15Arjuna said: O lord of earth, learning that they were indestructible by the gods and Asuras. I gladly said to Matali "do you go to this city speedily.
16I will bring about the destruction of all these enemies of the celestials with weapons. There exist no wicked enemies of the gods whom I do not consider my victims."
17Thereupon, Matali had me speedily conveyed by that celestials car, yoked with steeds, towards the-neighbourhood of Hiranyapura.
18On beholding me, those sons of Diti, wearing various sorts of garments and mounted on chariots, rushed at me with great violence.
19Then those foremost of the Danavas (possessed) of fiery prowess, angrily assailed me with Nalikas, Narachas, Bhallas, Maces, swords and Tomaras.
20Thereupon, O king, availing myself of the strength of my knowledge (in arms), I warded off that shower of weapons by mighty discharges of arrows;
21And coursing through the field of battle on the car, bewildered them. Thus confounded, the Danavas began to fell down one another.
22(And) with blazing arrows I cut off, by hundreds, the heads of those who, getting confounded, were rushing at one another.
23Thus smitten (by me) those sons of Diti, taking refuge in that city, again rose up in the air with it, by the help of illusion peculiar to the Danavas.
24Thereupon, O descendant of the Kurus, covering the passage of the Daityas by heavy shower of arrows, I obstructed their movement.
25(But) the sons of Diti, on the strength of their boon, easily supported themselves on that celestials and aerial city of sun-like splendour and moving at will.
26At one time it plunged into the earth and then rose up in the air again, now it took a curved direction and then again submerged under water.
27(Then), O tormentor of foes, I surrounded with various weapons that mighty moving about at will.
28And, O best of the Bharatas, I assailed that city together with the Daityas by showers of arrows, shot from celestials weapons.
29(And), O king, that city of the Asuras, riven and broken by straight-coursing steels darts shot by me, fell to the ground.
30Those Asuras too, O king, wounded by my iron shafts, fleet as the thunder and propelled by Fate, began to rove about.
31Then, Matali, soaring to the heavens, as if taking a leap in front, speedily came down to the earth on that chariot effulgent as the sun.
32O Bharata, then, desirous of fighting with me, they furiously hemmed me in with sixty thousand cars. (But) I destroyed those (cars) by sharpened arrows adorned with vulture feathers.
33They were, then, engaged in the fight, like billows on the sea. Thereupon, considering that they would not be destroyed by the manner of fighting peculiar to mortals,
34I took to discharging duly the celestials weapons. But the thousands of weapons, discharged by those car-warriors, the wonderful fighters, gradually repelled my celestials weapons, and I beheld hundreds and thousands of exceedingly powerful (Danavas) ranging on their cars, in battle, displaying various tactics. Adorned with variegated helmets ornamented mails, furnished with beautiful flags.
35And decked with various ornaments (they) attracted my mind. I, in that encounter, by showers of arrows shot from weapons,
36Could not oppress them; but they sorely afflicted me. (Thus) hard pressed by numerous (Asuras), furnished with weapons and skilled in battle,
37I was afflicted in that terrible encounter and was seized with a dreadful terror. Thereupon, mustering up (courage), I (bowed down) to the god of gods, Rudra,
38Saying "may all beings remain in place," and sent that mighty weapon which is named Rudra and is destructive of all enemies.
39Then I beheld a person with three heads, nine eyes, three faces, six arms and with hair blazing as the sun or the fire.
40(And) O destroyer of foes, as for his clothing he wore huge serpents issuing out their tongues.
41Then, O best of the Bharatas, beholding that terrible and eternal Rudra and shaking off my fear, I fixed it on the Gandiva. (And) bowing down to the three eyed Sarva of unrivalled energy,
42O Bharata, I discharged (it) for the destruction of those foremost of the Danavas. No sooner had I hurled it, than it at once assumed a thousand shapes;
43(Such as), O lord of the earth, those of deer, of lions, of tigers, of bears, of buffaloes, of serpents, of cows.
44O Sharabhas, of elephants, of monkeys in vast numbers, of bulls, of boars, of cats,
45Of dogs, of ghosts, of all the Bhurundas, of vultures, of Garudas of Chamaras,
46Of the celestials, of the Rishis, of all the Gandharva, of the Pishachas, of the Yakshas, of the enemies of the gods,
47Of the Guhyakas in battle, of the Nirritas, of elephant-mouthed sharks, of owls,
48Of the creatures having the shapes of fishes and horses, of beings armed with various weapons and swords and of the Rakshasas, armed with maces and clubs.
49These and numerous other (beings), wearing various shapes, filled the universe when the weapon was discharged.
50(And) repeatedly smitten by creatures of many shapes covered with flesh, fat, bones and marrow, having three heads, four tusks, four mouths and four arms, the Danavas met with destruction. O Bharata, then, with numerous other shafts, blazing like the sun or fire, glaring like the fire of thunderbolt and made of the essence of rocks, I killed all the Danavas in a moment.
51(And) seeing them cut to pieces by the Gandiva weapon, deprived of life and thrown down from the sky. I again bowed down to that god, the slayer of the (Asura), Tripura,
52The charioteer of the gods (Matali), beholding them, that were decked with celestials ornaments, crushed by the Rudra weapon was highly pleased.
53Seeing that I performed this unbearable feat (of arms), unachievable even by the celestials, Matali, the charioteer of Shakra, eulogised me;
54And with great delight, said these words with joined-hands-the feat, that you have achieved, is incapable of being borne (even) by the gods and the Asuras.
55Even the lord of the gods cannot perform such a fcat in battle. This great aerial city, indestructible by the gods and the Asuras,
56Has been destroyed by you, O hero, by your prowess and strength of asceticism. That city being destroyed and the Danavas being killed,
57All their sorrowing wives smitten with grief and with hair dishevelled, issued out of their city lamenting like Kuraris.
58Mourning for their sons, fathers and brothers, uttering piteous cries of distress for the loss of their lords and beating their breasts, (they) fell down upon the ground, their ornaments falling off from their bodies. That city of the Danavas, resembling the city of the Gandharvas, filled with lamentation, afflicted with sorrow and distress, devoid of beauty and deprived of its lords, looked like a lake devoid of elephants or like a forest with all its trees dead, (and then) vanished (from sight). (And) Matali speedily brought me, well-pleased,
59And successful in my mission, to the abode of the king of the gods. Having destroyed Hiranyapur and killed those mighty Asuras,
60The Nivatakavachas, I returned to Shakra. And, O highly effulgent (king), Matali narrated in detail to the lord of the gods, my entire feat (of arms) as it had happened. The prosperous hundred-eyed lord Purandara, together with the Vasus, hearing the fall of Hiranyapur, the dispersion of the illusion and the destruction of the exceedingly powerful Nivatakavachas in battle, became pleased and exclaimed “bravo! bravo!" Then the lord of the gods together with the celestials, repeatedly cheering me, spoke these highly delightful words: “The feat that you have displayed in battle, surpasses that of the gods and of the Asuras.
61O Partha, you have (now) paid your preceptor's fees by slaying my powerful enemies. O Dhananjaya, you will, thus, ever remain cool-headed in battle,
62And be able to discharge your weapons unerringly. Neither the celestials, nor the Danavas, nor the Rakshasas, nor the Yakshas, nor the Asuras, nor the Gandharvas, nor the birds, nor the serpents shall be to stand you in fight. (And)O Kuru's son, O virtuous son of Kunti, Yudhishthira, having conquered the earth by the strength of your arms, will govern it.
Hindi
1अर्जुन ने कहा — तदनन्तर (इन्द्र के धाम को) लौटते हुए मैंने मार्ग में एक विशाल दिव्य नगरी देखी, जो इच्छानुसार विचरण करती थी और अग्नि अथवा सूर्य के तेज से सम्पन्न थी —
2— जिसमें रत्नों के बने वृक्ष थे, जो मधुर स्वर वाले रंग-बिरंगे पक्षियों से भरी थी और जिसमें सदा प्रसन्न रहने वाले पौलोम और कालकंज निवास करते थे —
3— जो तोरणों, अट्टालिकाओं और चार द्वारों से अलंकृत थी, जो अजेय थी, जो सब प्रकार के रत्नों से बनी थी और जो दिव्य तथा देखने में अद्भुत थी —
4— जिसमें सब प्रकार के रत्नों के बने वृक्ष थे जो फल और फूल धारण करते थे, और जिसमें सुन्दर तथा दिव्य पंखधारी प्राणी निवास करते थे —
5— और जो चारों ओर से उन असुरों से घिरी थी जो सदा प्रसन्न रहते थे, मालाओं से अलंकृत थे और हाथों में गदाएँ, तलवारें, भाले, धनुष तथा मुद्गर लिए हुए थे।
6दैत्यों की उस देखने में अद्भुत नगरी को देखकर, हे राजन्, मैंने मातलि से पूछा — "यह क्या है जो इतनी विलक्षण दिखाई देती है?"
7मातलि ने कहा — (पूर्वकाल में) पुलोमा नामक एक दैत्य-स्त्री और कालका नामक एक अन्य महादैत्या ने एक सहस्र दिव्य वर्षों तक कठोर तपस्या की।
8जब उनकी तपस्या पूरी हुई, तब स्वयम्भू भगवान् ने उन्हें वर दिए। (और), हे राजाधिराज, उन्होंने ये वर प्राप्त किए — कि उनकी सन्तानें कभी कष्ट न पाएँ; कि उन्हें एक परम सुन्दर और अत्यन्त तेजस्वी आकाशचारी नगरी मिले —
9— जो सब प्रकार के रत्नों से पूर्ण हो, जो अमरों, महर्षियों, यक्षों, गन्धर्वों, पन्नगों, असुरों और राक्षसों तक के लिए अजेय हो —
10— जिसमें समस्त वांछित वस्तुएँ हों और जो शोक तथा कामना से रहित हो। हे भरतश्रेष्ठ, ब्रह्मा द्वारा कालकेयों के लिए रची गई —
11— यह वही दिव्य नगरी है, जो देवताओं से रहित है और जो घूमती रहती है। हे वीर, इसमें पौलोम और कालकेय दानव निवास करते हैं।
12इस विशाल नगरी का नाम हिरण्यपुर है और इसकी रक्षा बलशाली असुर, कालकेय तथा पौलोम करते हैं।
13हे राजाधिराज, वहाँ वे सुखपूर्वक निवास करते हैं — देवताओं द्वारा अवध्य, चिन्ता से मुक्त और समस्त कामनाएँ पूरी किए हुए।
14पूर्वकाल में ब्रह्मा ने यह विधान किया था कि वे मनुष्यों द्वारा मारे जाएँगे। हे पार्थ, (इसलिए) वज्र अस्त्र से युद्ध में इन अजेय और अत्यन्त बलशाली कालकंजों का शीघ्र संहार करो।
15अर्जुन ने कहा — हे पृथ्वीपते, यह जानकर कि वे देवताओं और असुरों द्वारा अवध्य हैं, मैंने प्रसन्नतापूर्वक मातलि से कहा — "आप शीघ्र इस नगरी की ओर चलिए।
16मैं अस्त्रों से देवताओं के इन समस्त शत्रुओं का विनाश कर डालूँगा। देवताओं का कोई भी दुष्ट शत्रु ऐसा नहीं जिसे मैं अपना वध्य न मानूँ।"
17तदनन्तर मातलि ने अश्वों से जुते उस दिव्य रथ से मुझे शीघ्र ही हिरण्यपुर के समीप पहुँचा दिया।
18मुझे देखकर विविध प्रकार के वस्त्र पहने और रथों पर आरूढ़ दिति के वे पुत्र बड़े वेग से मुझ पर टूट पड़े।
19तब प्रचण्ड पराक्रम वाले उन दानवश्रेष्ठों ने क्रोधपूर्वक मुझ पर नालिक, नाराच, भल्ल, गदा, तलवारें और तोमर बरसाए।
20तदनन्तर, हे राजन्, अपने (अस्त्र) ज्ञान के बल का आश्रय लेकर मैंने बाणों की प्रचण्ड वर्षा से अस्त्रों की उस वर्षा को रोक दिया।
21और रणभूमि में रथ पर विचरण करते हुए मैंने उन्हें भ्रमित कर दिया। इस प्रकार भ्रमित होकर दानव एक-दूसरे को गिराने लगे।
22(और) प्रज्वलित बाणों से मैंने उनके सिर सैकड़ों की संख्या में काट डाले जो भ्रमित होकर एक-दूसरे पर झपट रहे थे।
23इस प्रकार (मेरे द्वारा) आहत होकर दिति के वे पुत्र उस नगरी की शरण लेकर दानवों की विशिष्ट माया की सहायता से उसके साथ ही पुनः आकाश में उठ गए।
24तदनन्तर, हे कुरुवंशी, बाणों की भारी वर्षा से दैत्यों का मार्ग रोककर मैंने उनकी गति अवरुद्ध कर दी।
25(किन्तु) दिति के पुत्र अपने वर के बल पर सूर्य के समान तेजस्वी और इच्छानुसार विचरण करने वाली उस दिव्य आकाशचारी नगरी पर सहजता से टिके रहे।
26कभी वह पृथ्वी में समा जाती, फिर पुनः आकाश में उठ जाती; कभी वह टेढ़ी दिशा पकड़ लेती और फिर जल में डूब जाती।
27(तब), हे शत्रुदमन, मैंने विविध अस्त्रों से इच्छानुसार विचरण करने वाली उस विशाल (नगरी) को घेर लिया।
28और, हे भरतश्रेष्ठ, मैंने दिव्य अस्त्रों से छोड़े गए बाणों की वर्षा से दैत्यों सहित उस नगरी पर प्रहार किया।
29(और), हे राजन्, मेरे द्वारा छोड़े गए सीधे जाने वाले लौह बाणों से विदीर्ण और भग्न होकर असुरों की वह नगरी भूमि पर गिर पड़ी।
30हे राजन्, वे असुर भी, वज्र के समान वेगवान् मेरे लौह बाणों से घायल होकर और नियति से प्रेरित होकर, इधर-उधर भटकने लगे।
31तब मातलि, मानो आगे की ओर छलाँग लगाते हुए, आकाश में उड़कर सूर्य के समान तेजस्वी उस रथ पर वेग से पृथ्वी पर उतर आए।
32हे भरतवंशी, तदनन्तर मुझसे युद्ध करने की इच्छा से उन्होंने साठ सहस्र रथों से मुझे क्रोधपूर्वक घेर लिया। (किन्तु) मैंने गीध के पंखों से अलंकृत तीक्ष्ण बाणों से उन (रथों) को नष्ट कर दिया।
33तब वे समुद्र की तरंगों के समान युद्ध में जुट गए। तदनन्तर यह विचार करके कि वे मनुष्यों की युद्धशैली से नष्ट नहीं होंगे —
34— मैंने विधिपूर्वक दिव्य अस्त्रों का प्रयोग आरम्भ किया। किन्तु उन महारथियों — उन अद्भुत योद्धाओं — द्वारा छोड़े गए सहस्रों अस्त्रों ने धीरे-धीरे मेरे दिव्य अस्त्रों को रोक दिया, और मैंने सैकड़ों-सहस्रों अत्यन्त बलशाली (दानवों) को युद्ध में अपने रथों पर विविध व्यूह-कौशल दिखाते हुए विचरण करते देखा। वे विचित्र शिरस्त्राणों से, अलंकृत कवचों से और सुन्दर ध्वजाओं से सुसज्जित थे —
35— और विविध आभूषणों से सजे हुए (वे) मेरे मन को आकर्षित करते थे। मैं उस संग्राम में अस्त्रों से छोड़े गए बाणों की वर्षा से —
36— उन्हें दबा नहीं सका; किन्तु उन्होंने मुझे अत्यन्त पीड़ित किया। इस प्रकार अस्त्रों से सुसज्जित और युद्ध में कुशल असंख्य (असुरों) से घिरकर —
37— मैं उस भयंकर संग्राम में व्यथित हो गया और मुझे एक भयंकर आतंक ने घेर लिया। तदनन्तर (साहस) बटोरकर मैंने देवाधिदेव रुद्र को प्रणाम किया —
38— और "समस्त प्राणी अपने-अपने स्थान पर स्थिर रहें" कहते हुए उस प्रचण्ड अस्त्र को छोड़ा जो रुद्र नाम से विख्यात है और समस्त शत्रुओं का विनाशक है।
39तब मैंने तीन सिर, नौ नेत्र, तीन मुख और छह भुजाओं वाला एक पुरुष देखा, जिसके केश सूर्य अथवा अग्नि के समान प्रज्वलित थे।
40(और) हे शत्रुनाशक, वस्त्र के रूप में उसने विशाल सर्प धारण कर रखे थे जो अपनी जिह्वाएँ लपलपा रहे थे।
41तब, हे भरतश्रेष्ठ, उन भयंकर और सनातन रुद्र को देखकर और अपना भय झटककर मैंने उसे गाण्डीव पर चढ़ाया। (और) अतुलनीय तेज वाले त्रिनेत्र सर्व को प्रणाम करके —
42— हे भरतवंशी, मैंने उन श्रेष्ठ दानवों के विनाश के लिए उसे छोड़ा। छोड़ते ही उसने तत्काल सहस्रों रूप धारण कर लिए —
43— (जैसे), हे पृथ्वीपते, मृगों के, सिंहों के, व्याघ्रों के, भालुओं के, महिषों के, सर्पों के, गौओं के —
44— शरभों के, हाथियों के, असंख्य वानरों के, वृषभों के, वराहों के, बिलावों के —
45— कुत्तों के, प्रेतों के, समस्त भुरुण्डों के, गीधों के, गरुड़ों के, चमरों के —
46— देवताओं के, ऋषियों के, समस्त गन्धर्वों के, पिशाचों के, यक्षों के, देवशत्रुओं के —
47— युद्ध में गुह्यकों के, निर्ऋतियों के, हाथी के मुख वाले मकरों के, उलूकों के —
48— मछलियों और अश्वों के आकार वाले प्राणियों के, विविध अस्त्रों तथा तलवारों से सुसज्जित प्राणियों के और गदाओं तथा मुद्गरों से सुसज्जित राक्षसों के (रूप)।
49अस्त्र छोड़े जाने पर ये तथा विविध रूप धारण किए असंख्य अन्य (प्राणी) सम्पूर्ण विश्व में भर गए।
50(और) मांस, मेद, अस्थि और मज्जा से ढके, तीन सिर, चार दाढ़ों, चार मुख और चार भुजाओं वाले नाना रूपधारी प्राणियों द्वारा बार-बार आहत होकर दानवों का विनाश हो गया। हे भरतवंशी, तदनन्तर सूर्य अथवा अग्नि के समान प्रज्वलित, वज्राग्नि के समान चमकते हुए और शिलाओं के सार से बने असंख्य अन्य बाणों से मैंने क्षण भर में समस्त दानवों का वध कर डाला।
51(और) उन्हें गाण्डीव के अस्त्र से टुकड़े-टुकड़े हुए, प्राणों से रहित और आकाश से नीचे गिरे हुए देखकर मैंने पुनः उन देवता को प्रणाम किया जो त्रिपुर (असुर) के संहारक हैं।
52दिव्य आभूषणों से सजे उन दानवों को रुद्र अस्त्र से चूर-चूर हुआ देखकर देवताओं के सारथि (मातलि) अत्यन्त प्रसन्न हुए।
53यह देखकर कि मैंने (अस्त्रों का) यह असह्य पराक्रम दिखाया, जो देवताओं के लिए भी असाध्य है, शक्र के सारथि मातलि ने मेरी स्तुति की —
54— और बड़े हर्ष से हाथ जोड़कर ये वचन कहे — "जो कार्य तुमने किया है, वह देवताओं और असुरों के लिए भी असह्य है।
55स्वयं देवराज भी युद्ध में ऐसा कार्य नहीं कर सकते। देवताओं और असुरों द्वारा अविनाश्य यह विशाल आकाशचारी नगरी —
56— हे वीर, तुमने अपने पराक्रम और तपोबल से नष्ट कर दी।" उस नगरी के नष्ट हो जाने और दानवों के मारे जाने पर —
57— उनकी समस्त शोकाकुल पत्नियाँ दुःख से पीड़ित होकर और बाल बिखराए हुए अपनी नगरी से बाहर निकलकर कुररियों के समान विलाप करने लगीं।
58अपने पुत्रों, पिताओं और भाइयों के लिए शोक करती हुईं, अपने स्वामियों के वियोग में करुण क्रन्दन करती हुईं और छाती पीटती हुईं (वे) भूमि पर गिर पड़ीं और उनके शरीरों से आभूषण झड़ने लगे। गन्धर्वों की नगरी के समान दानवों की वह नगरी, विलाप से भरी, शोक और सन्ताप से पीड़ित, शोभा से रहित और अपने स्वामियों से वंचित होकर हाथियों से रहित सरोवर के समान अथवा समस्त वृक्षों के सूख जाने पर वन के समान लगने लगी, (और तब) दृष्टि से लुप्त हो गई। (और) मातलि शीघ्र ही मुझे — प्रसन्न —
59— और अपने कार्य में सफल — देवराज के धाम ले आए। हिरण्यपुर को नष्ट करके और उन महाबली असुरों —
60— निवातकवचों — का वध करके मैं शक्र के पास लौटा। और, हे महातेजस्वी (राजन्), मातलि ने देवराज से मेरे सम्पूर्ण पराक्रम का, जैसा हुआ था वैसा ही, विस्तार से वर्णन किया। हिरण्यपुर के पतन का, माया के छिन्न-भिन्न होने का और युद्ध में अत्यन्त बलशाली निवातकवचों के विनाश का समाचार सुनकर वसुओं सहित समृद्ध सहस्राक्ष भगवान् पुरन्दर प्रसन्न हुए और बोल उठे — "साधु! साधु!" तदनन्तर देवताओं सहित देवराज ने बार-बार मेरा उत्साह बढ़ाते हुए ये अत्यन्त आनन्ददायक वचन कहे — "जो पराक्रम तुमने युद्ध में दिखाया है, वह देवताओं और असुरों के पराक्रम से भी बढ़कर है।
61हे पार्थ, मेरे बलशाली शत्रुओं का वध करके तुमने (अब) अपनी गुरुदक्षिणा चुका दी है। हे धनंजय, इस प्रकार तुम युद्ध में सदा स्थिरचित्त रहोगे —
62— और अचूक रूप से अपने अस्त्र छोड़ने में समर्थ रहोगे। न देवता, न दानव, न राक्षस, न यक्ष, न असुर, न गन्धर्व, न पक्षी और न सर्प ही युद्ध में तुम्हारे सम्मुख टिक सकेंगे। (और) हे कुरुवंशी, हे कुन्ती के धर्मात्मा पुत्र, युधिष्ठिर तुम्हारी भुजाओं के बल से पृथ्वी को जीतकर उस पर शासन करेंगे।"
Nepali
1अर्जुनले भने — त्यसपछि (इन्द्रको धामतिर) फर्कँदै गर्दा मैले बाटोमा एउटा विशाल दिव्य नगरी देखेँ, जो इच्छाअनुसार विचरण गर्दथी र अग्नि अथवा सूर्यको तेजले सम्पन्न थिई —
2— जसमा रत्नका बनेका वृक्ष थिए, जो मधुर स्वर भएका रङ्गीचङ्गी पक्षीले भरिएकी थिई र जसमा सधैँ प्रसन्न रहने पौलोम र कालकञ्ज निवास गर्दथे —
3— जो तोरण, अट्टालिका र चार ढोकाले अलंकृत थिई, जो अजेय थिई, जो सबै प्रकारका रत्नले बनेकी थिई र जो दिव्य तथा हेर्नमा अद्भुत थिई —
4— जसमा सबै प्रकारका रत्नले बनेका वृक्ष थिए जसले फल र फूल धारण गर्दथे, र जसमा सुन्दर तथा दिव्य पखेटाधारी प्राणी निवास गर्दथे —
5— र जो चारैतिरबाट ती असुरहरूले घेरिएकी थिई जो सधैँ प्रसन्न रहन्थे, मालाले अलंकृत थिए र हातमा गदा, तरवार, भाला, धनुष तथा मुद्गर लिएका थिए।
6दैत्यहरूको त्यस हेर्नमा अद्भुत नगरी देखेर, हे राजन्, मैले मातलिलाई सोधेँ — "यो के हो जो यति विलक्षण देखिन्छ?"
7मातलिले भने — (पूर्वकालमा) पुलोमा नामकी एउटी दैत्य-स्त्री र कालका नामकी अर्की महादैत्याले एक हजार दिव्य वर्षसम्म कठोर तपस्या गरे।
8जब तिनको तपस्या पूरा भयो, तब स्वयम्भू भगवान्ले तिनलाई वर दिए। (र), हे राजाधिराज, तिनीहरूले यी वर प्राप्त गरे — कि तिनका सन्तानले कहिल्यै कष्ट नपाऊन्; कि तिनीहरूलाई एउटा परम सुन्दर र अत्यन्त तेजस्वी आकाशचारी नगरी मिलोस् —
9— जो सबै प्रकारका रत्नले पूर्ण होस्, जो अमर, महर्षि, यक्ष, गन्धर्व, पन्नग, असुर र राक्षससम्मका लागि अजेय होस् —
10— जसमा सम्पूर्ण वाञ्छित वस्तु होऊन् र जो शोक तथा कामनाबाट रहित होस्। हे भरतश्रेष्ठ, ब्रह्माद्वारा कालकेयहरूका लागि रचिएकी —
11— यो त्यही दिव्य नगरी हो, जो देवताहरूबाट रहित छ र जो घुमिरहन्छ। हे वीर, यसमा पौलोम र कालकेय दानवहरू निवास गर्दछन्।
12यस विशाल नगरीको नाम हिरण्यपुर हो र यसको रक्षा बलशाली असुर, कालकेय तथा पौलोमहरूले गर्दछन्।
13हे राजाधिराज, त्यहाँ तिनीहरू सुखपूर्वक निवास गर्दछन् — देवताहरूद्वारा अवध्य, चिन्ताबाट मुक्त र सम्पूर्ण कामना पूरा भएका।
14पूर्वकालमा ब्रह्माले यो विधान गरेका थिए कि तिनीहरू मानिसहरूद्वारा मारिनेछन्। हे पार्थ, (त्यसैले) वज्र अस्त्रले युद्धमा यी अजेय र अत्यन्त बलशाली कालकञ्जहरूको चाँडै संहार गर।
15अर्जुनले भने — हे पृथ्वीपति, यो थाहा पाएर कि तिनीहरू देवता र असुरहरूद्वारा अवध्य छन्, मैले प्रसन्नतापूर्वक मातलिलाई भनेँ — "तपाईं चाँडै यस नगरीतिर जानुहोस्।
16म अस्त्रले देवताहरूका यी सम्पूर्ण शत्रुको विनाश गरिदिनेछु। देवताहरूको कुनै पनि दुष्ट शत्रु त्यस्तो छैन जसलाई म आफ्नो वध्य नठानूँ।"
17त्यसपछि मातलिले अश्व जोतिएको त्यस दिव्य रथले मलाई चाँडै नै हिरण्यपुरको नजिक पुर्याइदिए।
18मलाई देखेर विविध प्रकारका वस्त्र लगाएका र रथमा आरूढ दितिका ती पुत्रहरू ठूलो वेगले ममाथि जाइलागे।
19तब प्रचण्ड पराक्रम भएका ती दानवश्रेष्ठहरूले क्रोधपूर्वक ममाथि नालिक, नाराच, भल्ल, गदा, तरवार र तोमर बर्साए।
20त्यसपछि, हे राजन्, आफ्नो (अस्त्र) ज्ञानको बलको आश्रय लिएर मैले बाणको प्रचण्ड वर्षाले अस्त्रको त्यस वर्षालाई रोकिदिएँ।
21र रणभूमिमा रथमा विचरण गर्दै मैले तिनीहरूलाई भ्रमित पारेँ। यसरी भ्रमित भई दानवहरू एकआपसलाई ढाल्न थाले।
22(र) प्रज्वलित बाणले मैले तिनका शिर सयौँको संख्यामा काटिदिएँ जो भ्रमित भई एकआपसमाथि झम्टिरहेका थिए।
23यसरी (मबाट) आहत भई दितिका ती पुत्रहरू त्यस नगरीको शरण लिएर दानवहरूको विशिष्ट मायाको सहायताले त्यससँगै पुनः आकाशमा उठे।
24त्यसपछि, हे कुरुवंशी, बाणको भारी वर्षाले दैत्यहरूको बाटो छेकेर मैले तिनको गति अवरुद्ध पारिदिएँ।
25(तर) दितिका पुत्रहरू आफ्नो वरको बलले सूर्यजस्तै तेजस्वी र इच्छाअनुसार विचरण गर्ने त्यस दिव्य आकाशचारी नगरीमा सहजतापूर्वक अडिरहे।
26कहिले त्यो पृथ्वीमा समाउँथी, फेरि पुनः आकाशमा उठ्थी; कहिले त्यो बाङ्गो दिशा समात्थी र फेरि जलमा डुब्थी।
27(तब), हे शत्रुदमन, मैले विविध अस्त्रले इच्छाअनुसार विचरण गर्ने त्यस विशाल (नगरी)लाई घेरेँ।
28र, हे भरतश्रेष्ठ, मैले दिव्य अस्त्रबाट छाडिएका बाणको वर्षाले दैत्यहरूसहित त्यस नगरीमाथि प्रहार गरेँ।
29(र), हे राजन्, मैले छाडेका सीधा जाने फलामे बाणले विदीर्ण र भग्न भई असुरहरूकी त्यो नगरी भूमिमा खसी।
30हे राजन्, ती असुरहरू पनि, वज्रजस्तै वेगवान् मेरा फलामे बाणले घाइते भएर र नियतिले प्रेरित भएर, यताउता भौँतारिन थाले।
31तब मातलि, मानौँ अगाडितिर फड्को मार्दै, आकाशमा उडेर सूर्यजस्तै तेजस्वी त्यस रथमा वेगले पृथ्वीमा ओर्लिए।
32हे भरतवंशी, त्यसपछि मसँग युद्ध गर्ने इच्छाले तिनीहरूले साठी हजार रथले मलाई क्रोधपूर्वक घेरे। (तर) मैले गिद्धका प्वाँखले अलंकृत तीखा बाणले ती (रथ) नष्ट पारिदिएँ।
33तब तिनीहरू समुद्रका छालजस्तै युद्धमा जुटे। त्यसपछि यो विचार गरेर कि तिनीहरू मानिसहरूको युद्धशैलीले नष्ट हुनेछैनन् —
34— मैले विधिपूर्वक दिव्य अस्त्रको प्रयोग सुरु गरेँ। तर ती महारथी — ती अद्भुत योद्धा — हरूले छाडेका हजारौँ अस्त्रले बिस्तारै मेरा दिव्य अस्त्रलाई रोके, र मैले सयौँ-हजारौँ अत्यन्त बलशाली (दानव)लाई युद्धमा आफ्ना रथमा विविध व्यूह-कौशल देखाउँदै विचरण गरिरहेको देखेँ। तिनीहरू विचित्र शिरस्त्राणले, अलंकृत कवचले र सुन्दर ध्वजाले सुसज्जित थिए —
35— र विविध आभूषणले सजिएका (तिनीहरूले) मेरो मन आकर्षित गर्दथे। म त्यस संग्राममा अस्त्रबाट छाडिएका बाणको वर्षाले —
36— तिनीहरूलाई दबाउन सकिनँ; तर तिनीहरूले मलाई अत्यन्त पीडित पारे। यसरी अस्त्रले सुसज्जित र युद्धमा कुशल असंख्य (असुर)हरूले घेरिएर —
37— म त्यस भयंकर संग्राममा व्यथित भएँ र मलाई एउटा भयंकर आतंकले घेर्यो। त्यसपछि (साहस) बटुलेर मैले देवाधिदेव रुद्रलाई प्रणाम गरेँ —
38— र "सम्पूर्ण प्राणी आ-आफ्नो स्थानमा स्थिर रहून्" भन्दै त्यो प्रचण्ड अस्त्र छाडेँ जो रुद्र नामले विख्यात छ र सम्पूर्ण शत्रुको विनाशक छ।
39तब मैले तीन शिर, नौ नेत्र, तीन मुख र छ भुजा भएको एउटा पुरुष देखेँ, जसका केश सूर्य अथवा अग्निजस्तै प्रज्वलित थिए।
40(र) हे शत्रुनाशक, वस्त्रका रूपमा उसले विशाल सर्प धारण गरेको थियो जसले आफ्ना जिब्रा लपलपाइरहेका थिए।
41तब, हे भरतश्रेष्ठ, ती भयंकर र सनातन रुद्रलाई देखेर र आफ्नो भय झट्कारेर मैले त्यसलाई गाण्डीवमा चढाएँ। (र) अतुलनीय तेज भएका त्रिनेत्र सर्वलाई प्रणाम गरेर —
42— हे भरतवंशी, मैले ती श्रेष्ठ दानवहरूको विनाशका लागि त्यो छाडेँ। छाड्नासाथ त्यसले तत्काल हजारौँ रूप धारण गर्यो —
43— (जस्तै), हे पृथ्वीपति, मृगका, सिंहका, बाघका, भालुका, राँगाका, सर्पका, गाईका —
44— शरभका, हात्तीका, असंख्य वानरका, साँढेका, बँदेलका, बिरालाका —
45— कुकुरका, प्रेतका, सम्पूर्ण भुरुण्डका, गिद्धका, गरुडका, चमरका —
46— देवताका, ऋषिका, सम्पूर्ण गन्धर्वका, पिशाचका, यक्षका, देवशत्रुका —
47— युद्धमा गुह्यकका, निर्ऋतिका, हात्तीको मुख भएका मकरका, उल्लूका —
48— माछा र अश्वका आकार भएका प्राणीका, विविध अस्त्र तथा तरवारले सुसज्जित प्राणीका र गदा तथा मुद्गरले सुसज्जित राक्षसका (रूप)।
49अस्त्र छाडिएपछि यी तथा विविध रूप धारण गरेका असंख्य अन्य (प्राणी) सम्पूर्ण विश्वमा भरिए।
50(र) मासु, बोसो, हड्डी र मज्जाले ढाकिएका, तीन शिर, चार दाह्रा, चार मुख र चार भुजा भएका नानाविध रूपधारी प्राणीहरूद्वारा पटक-पटक आहत भई दानवहरूको विनाश भयो। हे भरतवंशी, त्यसपछि सूर्य अथवा अग्निजस्तै प्रज्वलित, वज्राग्निजस्तै चम्किरहेका र शिलाको सारले बनेका असंख्य अन्य बाणले मैले क्षणभरमै सम्पूर्ण दानवको वध गरिदिएँ।
51(र) तिनीहरूलाई गाण्डीवको अस्त्रले टुक्रा-टुक्रा भएका, प्राणविहीन र आकाशबाट तल खसेका देखेर मैले पुनः ती देवतालाई प्रणाम गरेँ जो त्रिपुर (असुर)का संहारक हुन्।
52दिव्य आभूषणले सजिएका ती दानवलाई रुद्र अस्त्रले चूरचूर भएको देखेर देवताहरूका सारथि (मातलि) अत्यन्त प्रसन्न भए।
53यो देखेर कि मैले (अस्त्रको) यो असह्य पराक्रम देखाएँ, जो देवताहरूका लागि पनि असाध्य छ, शक्रका सारथि मातलिले मेरो स्तुति गरे —
54— र ठूलो हर्षले हात जोडेर यी वचन भने — "जुन कार्य तिमीले गरेका छौ, त्यो देवता र असुरहरूका लागि पनि असह्य छ।
55स्वयं देवराजले पनि युद्धमा यस्तो कार्य गर्न सक्दैनन्। देवता र असुरहरूद्वारा अविनाश्य यो विशाल आकाशचारी नगरी —
56— हे वीर, तिमीले आफ्नो पराक्रम र तपोबलले नष्ट पारिदियौ।" त्यस नगरी नष्ट भएपछि र दानवहरू मारिएपछि —
57— तिनका सम्पूर्ण शोकाकुल पत्नीहरू दुःखले पीडित भई र कपाल छरेर आफ्नो नगरीबाट बाहिर निस्केर कुररीहरूजस्तै विलाप गर्न थाले।
58आफ्ना पुत्र, पिता र भाइका लागि शोक गर्दै, आफ्ना स्वामीको वियोगमा करुण क्रन्दन गर्दै र छाती पिट्दै (तिनीहरू) भूमिमा ढले र तिनका शरीरबाट आभूषण झर्न थाले। गन्धर्वहरूको नगरीजस्तै दानवहरूको त्यो नगरी, विलापले भरिएकी, शोक र सन्तापले पीडित, शोभाबाट रहित र आफ्ना स्वामीबाट वञ्चित भई हात्तीविहीन सरोवरजस्तै अथवा सम्पूर्ण वृक्ष सुकेको वनजस्तै लाग्न थाली, (र तब) दृष्टिबाट लुप्त भई। (र) मातलिले चाँडै नै मलाई — प्रसन्न —
59— र आफ्नो कार्यमा सफल — देवराजको धाममा ल्याए। हिरण्यपुरलाई नष्ट पारेर र ती महाबली असुर —
60— निवातकवचहरू — को वध गरेर म शक्रकहाँ फर्केँ। र, हे महातेजस्वी (राजन्), मातलिले देवराजसँग मेरो सम्पूर्ण पराक्रमको, जस्तो भएको थियो त्यस्तै, विस्तारपूर्वक वर्णन गरे। हिरण्यपुरको पतनको, मायाको छिन्नभिन्न हुनुको र युद्धमा अत्यन्त बलशाली निवातकवचहरूको विनाशको समाचार सुनेर वसुहरूसहित समृद्ध सहस्राक्ष भगवान् पुरन्दर प्रसन्न भए र बोले — "साधु! साधु!" त्यसपछि देवताहरूसहित देवराजले पटक-पटक मेरो उत्साह बढाउँदै यी अत्यन्त आनन्ददायक वचन भने — "जुन पराक्रम तिमीले युद्धमा देखाएका छौ, त्यो देवता र असुरहरूको पराक्रमभन्दा पनि बढी छ।
61हे पार्थ, मेरा बलशाली शत्रुहरूको वध गरेर तिमीले (अब) आफ्नो गुरुदक्षिणा चुकाएका छौ। हे धनंजय, यसरी तिमी युद्धमा सधैँ स्थिरचित्त रहनेछौ —
62— र अचुक रूपमा आफ्ना अस्त्र छाड्न समर्थ रहनेछौ। न देवता, न दानव, न राक्षस, न यक्ष, न असुर, न गन्धर्व, न पक्षी र न सर्पले नै युद्धमा तिम्रो सामु टिक्न सक्नेछन्। (र) हे कुरुवंशी, हे कुन्तीका धर्मात्मा पुत्र, युधिष्ठिरले तिम्रा भुजाको बलले पृथ्वीलाई जितेर त्यसमाथि शासन गर्नेछन्।"