Tirthayatra Parva — The destruction Jatasura
Volume II — Vana Parva · Chapter 157
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततस्तान् परिविश्वस्तान् वसतस्तत्र पाण्डवान्। पर्वतेन्द्रे द्विजैः सार्धं पार्थागमनकाझ्या॥
2गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च। रहितान् भीमसेनेन कदाचित् तान् यदृच्छया।॥
3जहारधर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः। ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वशास्त्रविदुत्तमः॥
4इति ब्रुवन् पाण्डवेयान् पर्युपास्ते स्म नित्यदा। परीप्समानः पार्थानां कलापानिधनूंषि च॥ अन्तर सम्परिप्रेप्सुयॊपद्या हरणं प्रति। दुष्टात्मा पापबुद्धिः स नाम्ना ख्यातो जटासुरः॥
5पोषणं तस्य राजेन्द्र चक्रे पाण्डवनन्दनः। बुबुधे न च तं पापं भस्मच्छन्नमिवानलम्॥
6स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिन्दम। घटोत्कचं सानुचरं दृष्ट्वा विप्रद्रुतं दिशः॥
7लोमशप्रभृतींस्तांस्तु महर्षीच समाहितान्। स्नातुं विनिर्गतान् दृष्ट्वा पुष्पार्थं च तपोधनान्॥
8रूपमन्यत् समास्थाय विकृतं भैरवं महत्। गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदी परिगृह्य च॥
9प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन् गृहीत्वा च पाण्डवान्। सहदेवस्तु यत्नेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवः॥
10विक्रम्य कौशिकं खङ्गं मोक्षयित्वा ग्रहं रिपोः। आक्रन्दद् भीमसेनं वै येन यातो महाबलः॥
11तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः। धर्मस्ते हीयते मूढ न तत्त्वं समवेक्षसे॥
12येऽन्ये क्वचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगताश्च ये। धर्मं ते समवेक्षन्ते रक्षांसि च विशेषतः॥
13धर्मस्य राक्षसा मूलंधर्मं ते विदुरुत्तमम्। एतत् परीक्ष्य सर्वं त्वं समीपे स्थातुमर्हसि॥
14देवाश्च ऋषयः सिद्धाः पितरश्चापि राक्षस। गन्धर्वोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा॥ तिर्यग्योनिगताचैव अपि कीटपिपीलिकाः। मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमपि जीवसि॥
15समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमध्यति। इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः॥
16पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि। वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस॥
17राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम्। न च राजावमन्तव्यो राक्षसा जात्वनागसि॥
18अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन। विघसाशान् यथाशक्त्या कुर्महे देवतादिषु॥
19गुरूंश्च ब्राह्मणांश्चैव प्रणामप्रवणा: सदा। द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित्॥ येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात् प्रतिश्रयः। स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः॥
20भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्मान् जिहीर्षसि। एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः॥
21वृथामरणमर्हश्च वृथाद्य न भविष्यसि। अथ चेद् दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्विवर्जितः॥
22प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदी हर। अथ चेत् त्वमविज्ञानादिदं कर्म करिष्यसि॥ अधर्मं चाप्यकीर्ति च लोके प्राप्स्यसि केवलम्। एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम्॥ विषमेतत् समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया। ततो युधिष्ठिरस्तस्य गुरुकः समपद्यत॥
23स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत्। अथाब्रवीद् द्रौपदी च नकुलं च युधिष्ठिरः॥
24मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद् गतिरस्य मया हृता। नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः॥
25अस्मिन् मुहूर्ते सम्प्राप्ते न भविष्यति राक्षसः। सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतनम्॥
26उवाच वचनं राजन् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। राजन् किंनाम सत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम्॥
27यद् युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छठे जयेत वा। एष चास्मान् वयं चैनं युद्ध्यमानाः परंतप॥
28सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप। क्षत्रधर्मस्य सम्प्राप्तः कालः सत्यपराक्रमः॥
29जयन्तो हन्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम्। राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद् यदि॥
30नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत। भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवः॥
31हत्वा वा मां नयस्वैनां हतो वाद्येह स्वप्स्यसि। तदा ब्रुवति माद्रेये भीमसेनो यदृच्छया।॥
32प्रत्यदृश्यद् गदाहस्तः सवज्र इव वासवः। सोऽपश्यद् भ्रातरौ तत्र द्रौपदी च यशस्विनीम्॥
33क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा। मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम्॥
34भ्रमन्तं तत्र तत्रैव देवेन विनिवारितम्। भ्रातृस्तान् ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदी च महाबलः॥
35क्रोधमाहारयद् भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत्। विज्ञातोऽसि मया पूर्वं पाप शस्त्रपरीक्षणे॥
36आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदा। ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम्॥
37प्रियेषु रममाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम्। अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम्॥
38राक्षसं जानमानोऽपि यो हन्यानरकं व्रजेत्। अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते॥
39नूनमद्यासि सम्पक्वो यथा ते मतिरीदृशी। दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा॥
40बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः। मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथमद्यभविष्यसि॥
41यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते। न तं गन्तासि गन्तासि मार्ग बकहिडिम्बयोः। :॥
42एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः। भीत उत्सृज्य तान् सर्वान् युद्धाय समुपस्थितः॥
43अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात् प्रस्फुरिताधरः। न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बितम्॥
44श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे। तेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम्॥
45एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन्। स्मयमान इव क्रोधात् साक्षात् कालान्तकोपमः।॥ बाहुसंरम्भमेवैक्षन्नभिदुद्राव राक्षसम्। राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम्॥ मुहुर्मुहुाददानः सृक्किणी परिसंलिहन्। अभिदुद्राव संरब्धो बलिर्वज्रधरं यथा॥
46वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे। माद्रीपुत्रावतिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम्॥
47न्यवारयत् तौ प्रहसन् कुन्तीपुत्रो वृकोदरः। शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत्॥
48आत्मना भ्रातृभिश्चैवधर्मेण सुकृतेन च। इष्टेन च शपे राजन् सूदयिष्यामि राक्षसम्॥
49इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम्। बाहुभ्यां समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ॥
50तयोरासीत् सम्प्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः। अमृष्यमाणयोः सङ्घये देवदानवयोरिव॥
51आरुज्यारुज्य तौ वृक्ष्यानन्योन्यमभिजघ्नतुः। जीमूताविव गर्जन्तौ निनदन्तौ महाबलौ॥
52बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ। अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ॥
53तद् वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम्। वालिसुग्रीवयोर्धात्रोः पुरा स्त्रीकाक्षिणोर्यथा॥
54आविध्याविध्य तौ वृक्षान् मुहूर्तमितरेतरम्। ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः॥ तस्मिन् देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः। पुञ्जीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया॥
55तत: शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारत। महाभैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ॥
56शिलाभिरुग्ररूपाभिवृहतीभिः परस्परम्। वचैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ॥
57अभिद्रुत्य च भूयस्तावन्योन्यं बलदर्पितौ। भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव॥
58मुष्टिभिश्च महाघोरैरन्योन्यमभिजघ्नतुः। ततः कटकटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः॥
59ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम्। वेगेनाभ्यहनद् भीमो राक्षसस्य शिरोधराम्॥
60ततः श्रान्तं तु तद् रक्षो भीमसेनभुजाहतम्। सुपरिश्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत॥
61तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमः। समुत्क्षिप्य बलाद् भीमो विनिष्पिष्य महीतले॥
62तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः। अरनिना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत्॥ संदष्टौष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृक्षादिव च्युतम्। जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धतम्॥
63पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम्। तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत्। स्तूयमानो द्विजावयैस्तु मरुद्भिरिव वासवः॥
English
1Vaishampayana said : When the Pandavas had grown confident of living on that king of mountains, with the Brahmanas in expectation of the return of Partha (Arjuna).
2And when those Rakshasas had all gone away as well as the son of Bhimasena (Ghatotkacha) and when Bhima had gone away to rove (on the mountain) at pleasure,
3A certain Rakshasa carried away Dharmaraja (Yudhishthira), the twins and also Krishna (Draupadi).
4Alleging that he was a Brahmana wellskilled in counsel and learned in all the Shastras, he always lived with the Pandavas with the intention of possessing their bows, quivers and other weapons. He had been watching an opportunity to steal away Draupadi. That wicked and sinful wretch was known by the name of Jatasura.
5O king of kings, the son of Pandu (Yudhishthira) was supporting him; he could not recognise that wretch who was like the fire covered with ashes.
6When that chastiser of foes, Bhimasena, went out hunting and when he (Jatasura) saw that Ghatotkacha and his followers were scattered in all directions,
7And when he saw that the self-controlled great Rishis and ascetics, Lomasha and others, had gone to bathe or to collect flowers,
8He (Jatasura) assumed a different form, monstrous, fearful and huge. Having secured all the weapons and taken up Draupadi,
9And also having taken the Pandavas that wicked-minded wretch fled away. The Pandava Sahadeva extricated himself (from the grasp of the Rakshasa) with great efforts.
10He snatched by force the sword named Kaushika from the hand of the enemy and loudly calling Bhimasena went in the direction that mighty Rakshasa had gone.
11Having been thus stolen (by the Rakshasa), Dharmaraja Yudhishthira thus spoke to him, "O fool virtue decreases in you; you do not look to it.
12Whether belonging to the human race or to the lower order of creatures, all pay regard to virtue, more specially the Rakshasa.
13Rakshasas are the root of all virtues. In the beginning they knew virtue better than others. Having considered all this, you should have adhered to virtue.
14O Rakshasa, the celestials, the Pitris, the Siddhas, the Rishis, the Gandharvas, the animals, even worms and ants, depend on men for their lives; you too also live (depending on men).
15If prosperity attends the human race, your (Rakshasa) race will also be prosperous. If calamity falls on men, even the celestials thereby suffer grief.
16Being gratified by offerings (offered by men) the celestials prosper. O Rakshasa, we are the guardians, governors and protectors of kingdoms.
17If kingdoms become unprotected, how can prosperity and happiness be produced? unless an offence is given, no Rakshasa should commit any oppression on a king.
18O cannibal, we have never committed the least wrong. Living on Vegasha we serve the celestials and other to the best of our power.
19We are ever intent on bowing down to our superiors and the Brahmanas. A friend, a confiding man, he whose food has been partaken and he who has given shelter should never be injured; you have happily lived in our place and you were duly honoured by us.
20O wicked wretch, having partaken of our food how can you steal us away? As your acts are improper, as you have in vain become old and as your propensities are bad,
21So do you deserve to die for nothing; and for nothing will your (surely) die today. If you are really evil-disposed and devoid of all virtue,
22Give us back our weapons, carry away Draupadi after a fight. But if through your folly you must do this, then you will get only demerit and infamy in the world. O Rakshasa, by doing violence to this lady of the human race, you have as if drunk poison after having shaken the vessel.” Thereupon Yudhishthira grew heavy to the Rakshasa.
23Being thus oppressed with the weight, he (the Rakshasa) could not go fast as before. Then Yudhishthira thus spoke to Draupadi and Nakula.
24"Don't be afraid of this wicked Rakshasa; I have checked his speed. The mighty-armed son of Vayu (Bhima) is not far away.
25On Bhima coming up at the next moment, the Rakshasa will not live." Seeing the Rakshasa deprived of all (good) sense, Sahadeva,
26O king, spoke thus to the son of Kunti, Yudhishthira, "What can be more meritorious for a Kshatriya.
27Than to fall in the field of battle or to defeat a foe. O chastiser of foes, we shall fight; and either he will kill us or we will kill him.
28O mighty-armed king, O hero of great prowess, this is the (proper) time and place which has come to display our Kshatriya prowess.
29We should gain the blessed state, either by defeating the foe or by being killed by him. If the sun sets today and the Rakshasa remains alive.
30O descendant of Bharata, I will not then any more say that I am a Kshatriya. Ho, Ho, Rakshasa, stay, I am the son of Pandu, Sahadeva.
31Either after having killed me today, carry this lady away or being killed by me, lie senseless here. When the son of Madri (Sahadeva) was thus speaking, Bhimasena, roaring at pleasure,
32Came there with the mace in his hand like a secord Vasava (Indra) wielding the thunderbolt. He saw there his brothers and the illustrious Draupadi.
33And also Sahadeva who was rebuking the Rakshasa and also that foolish Rakshasa who, being deprived of his (good) sense by Fate,
34Was going round in different directions through bewilderment caused by Destiny. Seeing his brothers and Draupadi thus being carried off, the greatly powerful (Bhima).
35Was inflamed with anger and he thus spoke to the Rakshasa, "O sinful wretch, I found you out long ago by (observing) your scrutiny of our weapons.
36But as I had no apprehension from you, I did not kill you. You are in the disguise of a Brahmana and you did not speak towards us any harsh words.
37You took delight in pleasing us, you did not do us any harm and again you were our guest, how could I therefore kill you who were in the garb of a Brahmana and who were innocent?
38He who kills such a one even knowing him to be a Rakshasa goes to hell. Besides you cannot be killed before the (fixed) time (for your death) comes.
39Today that time has surely come, in as much as your mind has been led away by the wonder-performing fate to carry off Krishna (Draupadi).
40(By thus allowing you to commit this act), you have swallowed the hook fastened to the line of Fate. Like the fish (hooked) you will meet with your destruction today.
41You shall not have to go where you intend to go or where you have already mentally gone. You shall go (today) to the place where Hidimba and Baka have gone.”
42Having been thus addressed by Bhima, the Rakshasa became alarmed. He put them down and being forced by Fate came to fright.
43With his lips trembling in anger, he thus spoke to Bhima,“ sinful wretch, I am not bewildered; I am waiting for you.
44I have heard about those Rakshasas whom you have killed in battle. I will today offer oblations of your blood to them."
45Having been thus addressed, Bhima, as if bursting with rage, like Yama himself at the time of universal dissolution, rushed towards the Rakshasa, licking the corners of his mouth and staring at him as he struck his own arms with his hands. Seeing Bhima waiting in expectation of fight, the Rakshasa rushed towards him in anger like Bali towards the wielder of thunder (Indra), gaping again and again and licking the corners of his mouth.
46When they were fighting a fearful wrestling match, the sons of Madri (Nakula and Sahadeva), becoming exceedingly angry, rushed forward.
47The son of Kunti, Vrikodara (Bhima), smiled and asked them to stop. He spoke to them, “Behold, I am more than a match for this (Rakshasa).
48O king, by my own self, by my brothers, by my merit, by my good deeds and by my sacrifices, I swear that I shall kill this Rakshasa."
49Having said this, those two heroes, the Rakshasa and Vrikodara, challenged each other and caught each other by the arms.
50They did not forgive each other; the angry Bhima and the Rakshasa fought a terrible battle like that between a celestials and a demon.
51Uprooting the trees, those two greatly strong heroes again and again struck each other, roaring and shouting like masses of clouds.
52Those two foremost of strong men, each wishing to kill the other and each rushing at the other with great force, broke down many gigantic trees by (the press of) their thighs.
53Thus went on that battle with trees, destructive of plants like that between the two brothers Bali and Sugriva, both desirous of possessing the woman.
54Brandishing trees, they struck each other continually shouting. And when all the trees of that spot were pulled down and crushed into hundred parts by their attempt to kill each other,
55O descendant of Bharata, they instantly took up rocks; and those two greatly strong heroes fought like a mountain and a great mass of clouds.
56Not allowing a moment's rest to each other, they struck each other with hard and (large pieces of) rocks each resembling a thunderbolt.
57Defying each other from their great strength, they again rushed at each other and grasping each other by their arms they wrestled like two elephants.
58They administered each other terrible blows; and those two greatly powerful heroes made chattering sounds by knashing their teeth.
59At last Bhima, clenching his fist like a five headed snake, dealt with great force a blow on the neck of the Rakshasa.
60Thereupon, struck by the fist of Bhima the Rakshasa fainted away and Bhima seeing this, too, holding that exhausted one.
61Then the celestials-like and mighty-armed Bhima lifted him up with his two arms; and dashing him with force on the ground.
62That son of Pandu pounded (into atoms) all his limbs; and striking him with his elbow, he severed from his body the head with bitten lips and rolling eyes like a fruit from its stem. The head of Jatasura, being severed by the strength of Bhimasena.
63Fell besmeared with blood and with bitten lips. Having killed him, that great warrior came to Yudhishthira; and the foremost of Brahmanas (all) began to praise him as Marutas do Vasava (Indra).
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — जब पाण्डव उस पर्वतराज पर ब्राह्मणों के साथ पार्थ (अर्जुन) की प्रतीक्षा करते हुए निश्चिन्त होकर रहने लगे,
2और जब वे सब राक्षस तथा भीमसेन के पुत्र (घटोत्कच) चले गए और जब भीम इच्छानुसार (पर्वत पर) विचरण करने चले गए,
3तब एक राक्षस धर्मराज (युधिष्ठिर), दोनों जुड़वाँ भाइयों तथा कृष्णा (द्रौपदी) को उठा ले गया।
4वह अपने को मन्त्रणा में निपुण और समस्त शास्त्रों का ज्ञाता ब्राह्मण बताकर पाण्डवों के धनुष, तूणीर तथा अन्य अस्त्र-शस्त्रों को हस्तगत करने की इच्छा से सदा उनके साथ रहता था। वह द्रौपदी का हरण करने के लिए अवसर की ताक में था। वह दुष्ट और पापी नराधम जटासुर नाम से प्रसिद्ध था।
5हे राजाधिराज, पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर) उसका भरण-पोषण कर रहे थे; वे उस नीच को पहचान न सके, जो राख से ढकी हुई अग्नि के समान था।
6जब शत्रुदमन भीमसेन आखेट के लिए बाहर गए और जब उसने (जटासुर ने) देखा कि घटोत्कच तथा उसके अनुचर चारों दिशाओं में बिखर गए हैं,
7और जब उसने देखा कि जितेन्द्रिय महर्षि तथा तपस्वी — लोमश आदि — स्नान करने अथवा पुष्प चुनने चले गए हैं,
8तब उसने (जटासुर ने) एक भिन्न रूप धारण किया, जो विकराल, भयंकर और विशाल था। समस्त अस्त्र-शस्त्रों को अधिकार में करके और द्रौपदी को उठाकर,
9तथा पाण्डवों को भी उठाकर वह दुर्बुद्धि नराधम भाग चला। पाण्डुपुत्र सहदेव ने महान् प्रयत्न से अपने को (राक्षस की पकड़ से) छुड़ा लिया।
10उन्होंने शत्रु के हाथ से कौशिक नामक तलवार बलपूर्वक छीन ली और भीमसेन को उच्च स्वर से पुकारते हुए उसी दिशा में चले, जिधर वह महाबली राक्षस गया था।
11इस प्रकार (राक्षस के द्वारा) हरे जाने पर धर्मराज युधिष्ठिर ने उससे इस प्रकार कहा — "अरे मूढ़, तेरा धर्म क्षीण हो रहा है; तू उसकी ओर देखता ही नहीं।
12मनुष्य जाति के हों अथवा निम्न योनि के प्राणी हों, सभी धर्म का आदर करते हैं, और राक्षस तो विशेष रूप से।
13राक्षस समस्त धर्मों के मूल हैं। आदिकाल में वे धर्म को औरों से अधिक जानते थे। यह सब विचारकर तुझे धर्म पर ही स्थिर रहना चाहिए था।
14हे राक्षस, देवता, पितर, सिद्ध, ऋषि, गन्धर्व, पशु, यहाँ तक कि कीट और चींटियाँ भी अपने जीवन के लिए मनुष्यों पर ही निर्भर हैं; तू भी (मनुष्यों के आश्रय पर ही) जीवित है।
15यदि मनुष्य जाति की समृद्धि होती है, तो तेरी (राक्षस) जाति भी समृद्ध होती है। यदि मनुष्यों पर विपत्ति आती है, तो देवता भी उससे शोक भोगते हैं।
16(मनुष्यों के द्वारा अर्पित) हविष्य से तृप्त होकर देवता समृद्ध होते हैं। हे राक्षस, हम राज्यों के रक्षक, शासक और पालक हैं।
17यदि राज्य अरक्षित हो जाएँ, तो समृद्धि और सुख कैसे उत्पन्न हो सकते हैं? जब तक कोई अपराध न किया गया हो, तब तक किसी राक्षस को राजा पर अत्याचार नहीं करना चाहिए।
18हे नरभक्षी, हमने तेरा तनिक भी अनिष्ट नहीं किया है। वन के फल-मूल पर निर्वाह करते हुए हम यथाशक्ति देवताओं तथा अन्यों की सेवा करते हैं।
19हम सदा अपने गुरुजनों तथा ब्राह्मणों को प्रणाम करने में तत्पर रहते हैं। मित्र का, विश्वास करने वाले का, जिसका अन्न खाया गया हो उसका और जिसने आश्रय दिया हो उसका कभी अनिष्ट नहीं करना चाहिए; तू हमारे यहाँ सुखपूर्वक रहा और हमने तेरा यथोचित सत्कार किया।
20अरे दुष्ट नराधम, हमारा अन्न खाकर तू हमें कैसे हर सकता है? तेरे कर्म अनुचित हैं, तू व्यर्थ ही वृद्ध हुआ है और तेरी प्रवृत्तियाँ दूषित हैं,
21इसलिए तू व्यर्थ ही मरने योग्य है; और व्यर्थ ही तू आज (निश्चय) मरेगा। यदि तू सचमुच दुष्ट स्वभाव वाला और समस्त धर्म से रहित है,
22तो हमें हमारे अस्त्र-शस्त्र लौटा दे, और युद्ध करके द्रौपदी को हर ले जा। किन्तु यदि अपनी मूढ़ता से तुझे यही करना है, तो तुझे संसार में केवल पाप और अपयश ही मिलेगा। हे राक्षस, इस मनुष्य-जाति की स्त्री पर बलात्कार करके तूने मानो पात्र को हिलाकर विष पी लिया है।" तदनन्तर युधिष्ठिर राक्षस के लिए भारी हो गए।
23इस प्रकार भार से दबकर वह (राक्षस) पहले की भाँति तीव्र गति से न चल सका। तब युधिष्ठिर ने द्रौपदी और नकुल से इस प्रकार कहा —
24"इस दुष्ट राक्षस से मत डरो; मैंने इसकी गति रोक दी है। महाबाहु वायुपुत्र (भीम) दूर नहीं हैं।
25भीम के अगले ही क्षण आ पहुँचने पर यह राक्षस जीवित नहीं रहेगा।" राक्षस को समस्त (सद्) बुद्धि से रहित देखकर सहदेव ने,
26हे राजन्, कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा — "क्षत्रिय के लिए इससे अधिक पुण्यप्रद और क्या हो सकता है
27कि वह रणभूमि में गिरे अथवा शत्रु को परास्त करे? हे शत्रुदमन, हम युद्ध करेंगे; और या तो यह हमें मारेगा या हम इसे मारेंगे।
28हे महाबाहु राजन्, हे महापराक्रमी वीर, अपना क्षात्र-पराक्रम दिखाने का यही (उचित) समय और स्थान आया है।
29या तो शत्रु को परास्त करके या उसके द्वारा मारे जाकर हमें मंगलमय गति प्राप्त करनी चाहिए। यदि आज सूर्य अस्त हो जाए और यह राक्षस जीवित रह जाए,
30तो हे भरतवंशी, मैं फिर कभी यह नहीं कहूँगा कि मैं क्षत्रिय हूँ। अरे, अरे राक्षस, ठहर, मैं पाण्डुपुत्र सहदेव हूँ।
31या तो आज मुझे मारकर इस देवी को ले जा, या मेरे हाथों मारा जाकर यहीं निश्चेष्ट पड़ा रह।" जब माद्रीनन्दन (सहदेव) यह कह रहे थे, तभी भीमसेन इच्छानुसार गर्जना करते हुए,
32हाथ में गदा लिए वहाँ आ पहुँचे — मानो वज्र धारण किए हुए दूसरे वासव (इन्द्र) हों। उन्होंने वहाँ अपने भाइयों तथा यशस्विनी द्रौपदी को देखा,
33तथा सहदेव को भी, जो राक्षस को फटकार रहे थे, और उस मूढ़ राक्षस को भी, जो नियति के द्वारा अपनी (सद्) बुद्धि से वंचित होकर,
34विधाता के रचे मोह से भ्रमित होकर भिन्न-भिन्न दिशाओं में चक्कर काट रहा था। अपने भाइयों तथा द्रौपदी को इस प्रकार हरा जाता देखकर वे महाबली (भीम)
35क्रोध से जल उठे और उन्होंने राक्षस से इस प्रकार कहा — "अरे पापी नराधम, हमारे अस्त्र-शस्त्रों को तेरे परखते हुए देखकर मैंने तुझे बहुत पहले ही पहचान लिया था।
36किन्तु मुझे तुझसे कोई आशंका न थी, इसलिए मैंने तुझे नहीं मारा। तू ब्राह्मण के छद्मवेश में था और तूने हमसे कोई कठोर वचन नहीं कहा था।
37तू हमें प्रसन्न करने में आनन्द लेता था, तूने हमारा कोई अनिष्ट नहीं किया और फिर तू हमारा अतिथि भी था; तो फिर मैं तुझे कैसे मारता, जो ब्राह्मण के वेश में था और निरपराध जान पड़ता था?
38जो ऐसे व्यक्ति को राक्षस जानते हुए भी मारता है, वह नरक जाता है। इसके अतिरिक्त (तेरी मृत्यु का) नियत समय आए बिना तू मारा भी नहीं जा सकता था।
39आज वह समय निश्चय ही आ पहुँचा है, क्योंकि आश्चर्यजनक कर्म करने वाली नियति ने तेरे मन को कृष्णा (द्रौपदी) के हरण की ओर खींच लिया है।
40(तुझे यह कर्म करने देकर) तूने नियति की डोरी में बँधे काँटे को निगल लिया है। बंसी में फँसी मछली की भाँति आज तेरा विनाश होगा।
41तू वहाँ नहीं जा पाएगा जहाँ जाने का तेरा विचार है अथवा जहाँ तू मन से पहले ही पहुँच चुका है। तू (आज) वहीं जाएगा जहाँ हिडिम्ब और बक गए हैं।"
42भीम के इस प्रकार कहने पर वह राक्षस भयभीत हो गया। उसने उन्हें नीचे उतार दिया और नियति से प्रेरित होकर भय को प्राप्त हुआ।
43क्रोध से ओष्ठ काँपते हुए उसने भीम से इस प्रकार कहा — "अरे पापी नराधम, मैं मोहित नहीं हूँ; मैं तेरी ही प्रतीक्षा कर रहा था।
44मैंने उन राक्षसों के विषय में सुना है, जिन्हें तूने युद्ध में मारा है। आज मैं उन्हें तेरे रुधिर का तर्पण दूँगा।"
45इस प्रकार कहे जाने पर भीम, मानो क्रोध से फट पड़ते हुए, प्रलयकाल के साक्षात् यम के समान, अपने मुख के कोने चाटते हुए और उसे घूरते हुए, अपने हाथों से अपनी भुजाएँ ठोंकते हुए राक्षस की ओर झपटे। भीम को युद्ध की प्रतीक्षा में खड़ा देखकर वह राक्षस भी क्रोध में, बार-बार मुख फैलाते और मुख के कोने चाटते हुए, उनकी ओर वैसे ही झपटा जैसे बलि वज्रधारी (इन्द्र) की ओर झपटा था।
46जब वे दोनों भयंकर मल्लयुद्ध कर रहे थे, तब माद्रीपुत्र (नकुल और सहदेव) अत्यन्त क्रुद्ध होकर आगे बढ़े।
47कुन्तीनन्दन वृकोदर (भीम) ने मुस्कराकर उन्हें रुक जाने को कहा। उन्होंने उनसे कहा — "देखो, मैं अकेला ही इस (राक्षस) के लिए पर्याप्त हूँ।
48हे राजन्, मैं अपनी शपथ खाकर, अपने भाइयों की, अपने पुण्य की, अपने सत्कर्मों की और अपने यज्ञों की शपथ खाकर कहता हूँ कि मैं इस राक्षस को अवश्य मारूँगा।"
49यह कहकर वे दोनों वीर — राक्षस और वृकोदर — एक-दूसरे को ललकारते हुए एक-दूसरे की भुजाएँ पकड़कर भिड़ गए।
50उन्होंने एक-दूसरे को तनिक भी नहीं बख्शा; क्रुद्ध भीम और वह राक्षस देवता और दानव के बीच होने वाले युद्ध के समान भयंकर युद्ध करने लगे।
51वृक्षों को उखाड़-उखाड़कर वे दोनों महाबली वीर बार-बार एक-दूसरे पर प्रहार करते और मेघसमूह के समान गरजते तथा चिल्लाते थे।
52वे दोनों बलवानों में श्रेष्ठ, एक-दूसरे को मारने की इच्छा से और महान् वेग से एक-दूसरे पर टूटते हुए, अपनी जंघाओं के (दबाव से) अनेक विशाल वृक्षों को तोड़ डालते थे।
53इस प्रकार वृक्षों से होने वाला वह युद्ध वनस्पतियों का विनाशक होकर वैसे ही चलता रहा, जैसा एक ही स्त्री को पाने की इच्छा रखने वाले दोनों भाइयों — बलि और सुग्रीव — के बीच हुआ था।
54वृक्ष घुमाते हुए वे निरन्तर चिल्लाते हुए एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे। और जब उस स्थान के समस्त वृक्ष एक-दूसरे को मारने के उनके प्रयत्न में उखाड़कर सैकड़ों टुकड़ों में चूर कर दिए गए,
55तब हे भरतवंशी, उन्होंने तत्काल शिलाएँ उठा लीं; और वे दोनों महाबली वीर पर्वत और विशाल मेघसमूह के समान लड़ने लगे।
56एक-दूसरे को क्षण भर का भी विश्राम न देते हुए वे वज्र के समान कठोर और (विशाल) शिलाखण्डों से एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे।
57अपने महान् बल के कारण एक-दूसरे को ललकारते हुए वे फिर एक-दूसरे पर झपटे और एक-दूसरे की भुजाएँ पकड़कर दो हाथियों के समान गुत्थमगुत्था हो गए।
58उन्होंने एक-दूसरे पर भयंकर मुष्टिप्रहार किए; और वे दोनों महाबली वीर दाँत पीसते हुए कटकटाहट की ध्वनि करने लगे।
59अन्ततः भीम ने पाँच फणों वाले सर्प के समान अपनी मुट्ठी बाँधकर राक्षस की गर्दन पर पूरे वेग से प्रहार किया।
60तब भीम के मुष्टिप्रहार से आहत होकर वह राक्षस मूर्च्छित हो गया और यह देखकर भीम ने उस थके हुए (राक्षस) को पकड़ लिया।
61तदनन्तर देवोपम महाबाहु भीम ने उसे अपनी दोनों भुजाओं से ऊपर उठाया; और वेग से पृथ्वी पर पटक दिया।
62उन पाण्डुनन्दन ने उसके समस्त अंगों को (चूर-चूर) कुचल डाला; और अपनी कोहनी से प्रहार करके चबाए हुए ओष्ठों और घूमती हुई आँखों वाले उसके सिर को उसके शरीर से वैसे ही अलग कर दिया, जैसे डंठल से फल। भीमसेन के बल से कटा हुआ जटासुर का वह सिर,
63रुधिर से सना और ओष्ठ चबाए हुए, भूमि पर गिर पड़ा। उसे मारकर वे महारथी युधिष्ठिर के पास आए; और श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने (सब मिलकर) उनकी वैसे ही स्तुति की, जैसे मरुद्गण वासव (इन्द्र) की करते हैं।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — जब पाण्डवहरू त्यो पर्वतराजमा ब्राह्मणहरूसँग पार्थ (अर्जुन)को प्रतीक्षा गर्दै निश्चिन्त भएर बस्न थाले,
2र जब ती सबै राक्षस तथा भीमसेनका पुत्र (घटोत्कच) गइसके र जब भीम इच्छाअनुसार (पर्वतमा) विचरण गर्न गए,
3तब एउटा राक्षसले धर्मराज (युधिष्ठिर), दुवै जुम्ल्याहा भाइहरू तथा कृष्णा (द्रौपदी)लाई उठाएर लग्यो।
4ऊ आफूलाई मन्त्रणामा निपुण र सम्पूर्ण शास्त्रको ज्ञाता ब्राह्मण भन्दै पाण्डवहरूका धनुष, तरकस तथा अन्य अस्त्रशस्त्र हातपार्ने इच्छाले सधैँ उनीहरूसँगै बस्थ्यो। ऊ द्रौपदीको हरण गर्न अवसरको ढुकाइमा थियो। त्यो दुष्ट र पापी नराधम जटासुर नामले प्रसिद्ध थियो।
5हे राजाधिराज, पाण्डुपुत्र (युधिष्ठिर)ले उसको भरणपोषण गरिरहेका थिए; उनले त्यो नीचलाई चिन्न सकेनन्, जो खरानीले छोपिएको आगोजस्तै थियो।
6जब शत्रुदमन भीमसेन आखेटका लागि बाहिर गए र जब उसले (जटासुरले) देख्यो कि घटोत्कच तथा उसका अनुचरहरू चारै दिशामा छरिएका छन्,
7र जब उसले देख्यो कि जितेन्द्रिय महर्षि तथा तपस्वीहरू — लोमश आदि — स्नान गर्न अथवा पुष्प टिप्न गएका छन्,
8तब उसले (जटासुरले) एउटा भिन्नै रूप धारण गर्यो, जो विकराल, भयङ्कर र विशाल थियो। सम्पूर्ण अस्त्रशस्त्र अधीनमा पारेर र द्रौपदीलाई उठाएर,
9तथा पाण्डवहरूलाई पनि उठाएर त्यो दुर्बुद्धि नराधम भाग्यो। पाण्डुपुत्र सहदेवले महान् प्रयत्नले आफूलाई (राक्षसको पकडबाट) छुटाए।
10उनले शत्रुको हातबाट कौशिक नामक तरवार बलपूर्वक खोसे र भीमसेनलाई उच्च स्वरले बोलाउँदै त्यही दिशातिर लागे, जता त्यो महाबली राक्षस गएको थियो।
11यसरी (राक्षसद्वारा) हरण गरिएपछि धर्मराज युधिष्ठिरले उसलाई यसरी भने — "अरे मूढ, तेरो धर्म क्षीण हुँदै छ; तँ त्यसतर्फ हेर्दै हेर्दैनस्।
12मानिस जातिका होऊन् वा तल्लो योनिका प्राणी होऊन्, सबैले धर्मको आदर गर्छन्, र राक्षसले त झन् विशेष रूपमा।
13राक्षसहरू सम्पूर्ण धर्मका मूल हुन्। आदिकालमा उनीहरूले धर्मलाई अरूभन्दा बढी जान्दथे। यो सबै विचार गरेर तैँले धर्ममै स्थिर रहनुपर्थ्यो।
14हे राक्षस, देवता, पितृ, सिद्ध, ऋषि, गन्धर्व, पशु, यहाँसम्म कि कीरा र कमिलाहरू पनि आफ्नो जीवनका लागि मानिसमाथि नै निर्भर छन्; तँ पनि (मानिसकै आश्रयमा) जीवित छस्।
15यदि मानिस जातिको समृद्धि हुन्छ भने, तेरो (राक्षस) जाति पनि समृद्ध हुन्छ। यदि मानिसमाथि विपत्ति आउँछ भने, देवताहरूले पनि त्यसबाट शोक भोग्छन्।
16(मानिसद्वारा अर्पित) हविष्यले तृप्त भएर देवताहरू समृद्ध हुन्छन्। हे राक्षस, हामी राज्यका रक्षक, शासक र पालक हौँ।
17यदि राज्यहरू अरक्षित भए भने, समृद्धि र सुख कसरी उत्पन्न हुन सक्छन्? जबसम्म कुनै अपराध गरिएको छैन, तबसम्म कुनै राक्षसले राजामाथि अत्याचार गर्नुहुँदैन।
18हे नरभक्षी, हामीले तेरो अलिकति पनि अनिष्ट गरेका छैनौँ। वनका फलफूल र कन्दमूलमा निर्वाह गर्दै हामी यथाशक्ति देवता तथा अरूको सेवा गर्छौँ।
19हामी सधैँ आफ्ना गुरुजन तथा ब्राह्मणहरूलाई प्रणाम गर्नमा तत्पर रहन्छौँ। मित्रको, विश्वास गर्नेको, जसको अन्न खाइएको छ उसको र जसले आश्रय दिएको छ उसको कहिल्यै अनिष्ट गर्नुहुँदैन; तँ हाम्रो ठाउँमा सुखपूर्वक बसिस् र हामीले तेरो यथोचित सत्कार गर्यौँ।
20अरे दुष्ट नराधम, हाम्रो अन्न खाएर तैँले हामीलाई कसरी हरण गर्न सक्छस्? तेरा कर्म अनुचित छन्, तँ व्यर्थै वृद्ध भइस् र तेरा प्रवृत्ति दूषित छन्,
21त्यसैले तँ व्यर्थै मर्न योग्य छस्; र व्यर्थै तँ आज (निश्चय) मर्नेछस्। यदि तँ साँच्चै दुष्ट स्वभावको र सम्पूर्ण धर्मबाट रहित छस् भने,
22त्यसो भए हामीलाई हाम्रा अस्त्रशस्त्र फिर्ता गर्, र युद्ध गरेर द्रौपदीलाई हरण गरेर लैजा। तर यदि आफ्नो मूढताले तँलाई यही गर्नु छ भने, तँलाई संसारमा केवल पाप र अपयश मात्र मिल्नेछ। हे राक्षस, यो मानिस जातिकी स्त्रीमाथि बलात्कार गरेर तैँले मानौँ भाँडो हल्लाएर विष पिइस्।" त्यसपछि युधिष्ठिर राक्षसका लागि गह्रौँ भए।
23यसरी भारले थिचिएर त्यो (राक्षस) पहिलेझैँ तीव्र गतिले हिँड्न सकेन। तब युधिष्ठिरले द्रौपदी र नकुललाई यसरी भने —
24"यो दुष्ट राक्षससँग नडराऊ; मैले यसको गति रोकिदिएको छु। महाबाहु वायुपुत्र (भीम) टाढा छैनन्।
25भीम अर्को क्षणमै आइपुगेपछि यो राक्षस जीवित रहनेछैन।" राक्षसलाई सम्पूर्ण (सद्) बुद्धिबाट रहित देखेर सहदेवले,
26हे राजन्, कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरलाई यसरी भने — "क्षत्रियका लागि यसभन्दा बढी पुण्यप्रद अरू के हुन सक्छ
27कि ऊ रणभूमिमा ढलोस् अथवा शत्रुलाई परास्त गरोस्? हे शत्रुदमन, हामी युद्ध गर्नेछौँ; र या त यसले हामीलाई मार्नेछ या हामीले यसलाई मार्नेछौँ।
28हे महाबाहु राजन्, हे महापराक्रमी वीर, आफ्नो क्षात्र-पराक्रम देखाउने यही (उचित) समय र स्थान आएको छ।
29या त शत्रुलाई परास्त गरेर या उसैद्वारा मारिएर हामीले मङ्गलमय गति प्राप्त गर्नुपर्छ। यदि आज सूर्य अस्ताओस् र यो राक्षस जीवितै रहोस् भने,
30त हे भरतवंशी, म फेरि कहिल्यै यो भन्नेछैनँ कि म क्षत्रिय हुँ। अरे, अरे राक्षस, पर्ख, म पाण्डुपुत्र सहदेव हुँ।
31या त आज मलाई मारेर यी देवीलाई लैजा, या मेरा हातबाट मारिएर यहीँ निश्चेष्ट पल्टिरह।" जब माद्रीनन्दन (सहदेव) यसो भन्दै थिए, त्यसै बेला भीमसेन इच्छाअनुसार गर्जँदै,
32हातमा गदा लिएर त्यहाँ आइपुगे — मानौँ वज्र धारण गरेका दोस्रा वासव (इन्द्र) हुन्। उनले त्यहाँ आफ्ना भाइहरू तथा यशस्विनी द्रौपदीलाई देखे,
33तथा सहदेवलाई पनि, जो राक्षसलाई हप्काइरहेका थिए, र त्यो मूढ राक्षसलाई पनि, जो नियतिद्वारा आफ्नो (सद्) बुद्धिबाट वञ्चित भएर,
34विधाताले रचेको मोहले भ्रमित भई भिन्नभिन्न दिशामा चक्कर काटिरहेको थियो। आफ्ना भाइहरू तथा द्रौपदीलाई यसरी हरण गरिँदै गरेको देखेर ती महाबली (भीम)
35क्रोधले जले र उनले राक्षसलाई यसरी भने — "अरे पापी नराधम, हाम्रा अस्त्रशस्त्र तैँले नियालेको देखेर मैले तँलाई धेरै पहिल्यै चिनिसकेको थिएँ।
36तर मलाई तँबाट कुनै आशङ्का थिएन, त्यसैले मैले तँलाई मारिनँ। तँ ब्राह्मणको छद्मवेशमा थिइस् र तैँले हामीलाई कुनै कठोर वचन भनेको थिइनस्।
37तँ हामीलाई प्रसन्न पार्नमा आनन्द लिन्थिस्, तैँले हाम्रो कुनै अनिष्ट गरिनस् र फेरि तँ हाम्रो अतिथि पनि थिइस्; त्यसो भए म तँलाई कसरी मार्थेँ, जो ब्राह्मणको वेशमा थिइस् र निरपराध देखिन्थिस्?
38जसले यस्तो व्यक्तिलाई राक्षस भनी जान्दाजान्दै मार्छ, ऊ नरक जान्छ। यसबाहेक (तेरो मृत्युको) नियत समय नआई तँ मारिन पनि सक्दैनथिस्।
39आज त्यो समय निश्चय नै आइपुगेको छ, किनभने आश्चर्यजनक कर्म गर्ने नियतिले तेरो मनलाई कृष्णा (द्रौपदी)को हरणतिर तानेको छ।
40(तँलाई यो कर्म गर्न दिएर) तैँले नियतिको डोरीमा बाँधिएको बल्छी निलिसकेको छस्। बल्छीमा फसेको माछाझैँ आज तेरो विनाश हुनेछ।
41तँ त्यहाँ जान पाउनेछैनस् जहाँ जाने तेरो विचार छ अथवा जहाँ तँ मनले पहिल्यै पुगिसकेको छस्। तँ (आज) त्यहीँ जानेछस् जहाँ हिडिम्ब र बक गएका छन्।"
42भीमले यसरी भनेपछि त्यो राक्षस भयभीत भयो। उसले उनीहरूलाई तल ओरालिदियो र नियतिबाट प्रेरित भई भयमा पर्यो।
43क्रोधले ओठ काँप्दै उसले भीमलाई यसरी भन्यो — "अरे पापी नराधम, म मोहित छैनँ; म तेरै प्रतीक्षा गरिरहेको थिएँ।
44मैले ती राक्षसहरूको विषयमा सुनेको छु, जसलाई तैँले युद्धमा मारेको छस्। आज म उनीहरूलाई तेरो रगतको तर्पण दिनेछु।"
45यसरी भनिएपछि भीम, मानौँ क्रोधले फुटिरहेका, प्रलयकालका साक्षात् यमजस्तै, आफ्नो मुखका कुना चाट्दै र उसलाई घुरेर हेर्दै, आफ्ना हातले आफ्ना पाखुरा ठोक्दै राक्षसतर्फ झम्टिए। भीमलाई युद्धको प्रतीक्षामा उभिएको देखेर त्यो राक्षस पनि क्रोधमा, बारम्बार मुख बाउँदै र मुखका कुना चाट्दै, उनीतर्फ त्यसै गरी झम्टियो जसरी बलि वज्रधारी (इन्द्र)तर्फ झम्टिएको थियो।
46जब ती दुवैले भयङ्कर मल्लयुद्ध गरिरहेका थिए, तब माद्रीपुत्रहरू (नकुल र सहदेव) अत्यन्त क्रुद्ध भई अगाडि बढे।
47कुन्तीनन्दन वृकोदर (भीम)ले मुस्कुराउँदै उनीहरूलाई रोकिन भने। उनले उनीहरूलाई भने — "हेर, म एक्लै यो (राक्षस)का लागि पर्याप्त छु।
48हे राजन्, म आफ्नो शपथ खाएर, आफ्ना भाइहरूको, आफ्नो पुण्यको, आफ्ना सत्कर्मको र आफ्ना यज्ञको शपथ खाएर भन्छु कि म यो राक्षसलाई अवश्य मार्नेछु।"
49यसो भनेर ती दुवै वीर — राक्षस र वृकोदर — एकअर्कालाई ललकार्दै एकअर्काका पाखुरा समातेर भिडे।
50उनीहरूले एकअर्कालाई अलिकति पनि छाडेनन्; क्रुद्ध भीम र त्यो राक्षसले देवता र दानवबीचको युद्धजस्तै भयङ्कर युद्ध गर्न थाले।
51रूखहरू उखेल्दै ती दुवै महाबली वीरले बारम्बार एकअर्कामाथि प्रहार गर्थे र मेघसमूहझैँ गर्जन्थे तथा चिच्याउँथे।
52ती दुवै बलवान्हरूमा श्रेष्ठ, एकअर्कालाई मार्ने इच्छाले र महान् वेगले एकअर्कामाथि जाइलाग्दै, आफ्ना तिघ्राको (चापले) अनेक विशाल रूख भाँचिदिन्थे।
53यसरी रूखहरूले हुने त्यो युद्ध वनस्पतिको विनाशक हुँदै त्यसै गरी चलिरह्यो, जस्तो एउटै स्त्रीलाई पाउने इच्छा राख्ने दुई भाइ — बलि र सुग्रीव — बीच भएको थियो।
54रूखहरू घुमाउँदै उनीहरूले निरन्तर चिच्याउँदै एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहे। र जब त्यस स्थानका सम्पूर्ण रूख एकअर्कालाई मार्ने उनीहरूको प्रयत्नमा उखेलिएर सयौँ टुक्रामा चूर पारिए,
55तब हे भरतवंशी, उनीहरूले तत्काल ढुङ्गाहरू उठाए; र ती दुवै महाबली वीर पर्वत र विशाल मेघसमूहजस्तै लड्न थाले।
56एकअर्कालाई क्षणभरको पनि विश्राम नदिई उनीहरूले वज्रजस्तै कठोर र (विशाल) ढुङ्गाका टुक्राले एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहे।
57आफ्नो महान् बलका कारण एकअर्कालाई ललकार्दै उनीहरू फेरि एकअर्कामाथि झम्टिए र एकअर्काका पाखुरा समातेर दुई हात्तीझैँ जुधे।
58उनीहरूले एकअर्कामाथि भयङ्कर मुक्का प्रहार गरे; र ती दुवै महाबली वीरले दाँत किट्दै कटकट आवाज निकाल्न थाले।
59अन्ततः भीमले पाँच फणा भएको सर्पजस्तै आफ्नो मुक्का कसेर राक्षसको घाँटीमा पूरा वेगले प्रहार गरे।
60तब भीमको मुक्का प्रहारले आहत भई त्यो राक्षस मूर्च्छित भयो र यो देखेर भीमले त्यो थाकेको (राक्षस)लाई समाते।
61त्यसपछि देवोपम महाबाहु भीमले उसलाई आफ्ना दुवै पाखुराले माथि उठाए; र वेगले पृथ्वीमा बजारे।
62ती पाण्डुनन्दनले उसका सम्पूर्ण अङ्ग (चूरचूर) कुल्चिदिए; र आफ्नो कुइनोले प्रहार गरेर टोकिएका ओठ र घुमिरहेका आँखा भएको उसको टाउको उसको शरीरबाट त्यसै गरी अलग गरिदिए, जसरी हाँगाबाट फल। भीमसेनको बलले काटिएको जटासुरको त्यो टाउको,
63रगतले लतपतिएको र ओठ टोकिएको त्यो टाउको भूमिमा खस्यो। उसलाई मारेर ती महारथी युधिष्ठिरकहाँ आए; र श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले (सबै मिलेर) उनको त्यसै गरी स्तुति गरे, जसरी मरुद्गणले वासव (इन्द्र)को गर्छन्।