Tirthayatra Parva — Entering Gandamadana
Volume II — Vana Parva · Chapter 145
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच धर्मज्ञों बलवाञ्शूरः सत्यो राक्षसपुङ्गवः। भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो भीम गृहणातु मा चिरम्॥
2तव भीम सुतेनाहमतिभीमपराक्रम। अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम्॥
3वैशम्पायन उवाच भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम्। आदिदेश नरव्याघ्रस्तनयं शत्रुकर्शनम्॥
4भीमसेन उवाच हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव मातापराजित। त्वं च कामगमस्तात बलवान् वह तां खग॥
5स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा। गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः॥
6घटोत्कच उवाच धर्मराजं चधौम्यं च कृष्णां च यमजौ तथा। एकोऽप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान्।॥
7अन्ये च शतशः शूरा विहङ्गाः कामरूपिणः। सर्वान् वो ब्राह्मणैः सार्धं वक्ष्यन्ति सहितानघ॥
8एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः। पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे॥
9लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः। स्वेनैव स प्रभावेण द्वितीय इव भास्करः॥
10ब्राह्मणांश्चापि तान् सर्वान् समुपादाय राक्षसाः। नियोगाद् राक्षसेन्द्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः॥
11एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च। आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरी प्रति॥
12ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाजवैः। उह्यमाना ययुः शीघ्रं दीर्घमध्वानमल्पवत्॥
13देशान् म्लेच्छजनाकीर्णान् नानारत्नाकरायुतान्। ददृशुर्गिरि पादांश्च नानाधातुसमाचितान्॥
14विद्याधरसमाकीर्णान् युतान् वानरकिन्नरैः। तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्च समन्ततः॥
15मयूरैश्चमरैश्चैव वानरै रुरुभिस्तथा। वराहैर्गवयैश्चैव महिषैश्च समावृतान्॥
16नदीजालसमाकीर्णान् नानापक्षियुतान् बहून्। नानाविधमृगैर्जुष्टान् वानरैश्चोपशोभितान्॥
17समदैश्चापि विहगैः पादपैरन्वितास्तथा। तेऽवतीर्य बहून् देशानुत्तमच्छिसमन्वितान्॥
18ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलास पर्वतोत्तमम्। तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम्॥
19उपेतं पापैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः। ददृशुस्तां च बदरी वृत्तस्कन्धां मनोरमाम्॥
20स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम्। पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम्॥
21विशालशाखा विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम्। फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभि शम्॥
22मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम्। मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम्॥
23अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके। नीलशाद्वलसंच्छन्ने देवगन्धर्वसेविते॥
24सुसमीकृतभूभागे स्वभावविहिते शुभे। जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके॥
25तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः। अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः॥
26ततस्तमाश्रमं रम्यं नरनारायणाश्रितम्। ददृशुः पाण्डवा राजन् सहिता द्विजपुङ्गवैः॥
27तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः। क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम्॥
28महर्षिगणसम्बाधं ब्राह्म या लक्ष्या समन्वितम्। दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः॥
29बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसम्मृष्टानुलेपनम्। दिव्यपुष्योपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम्॥
30विशालैरग्निशरणैः उम्भाण्डैराचितं शुभैः। महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम्॥
31शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोषनिनादितम्। दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम्॥
32श्रिया युतमनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम्। फलमूलाशनैर्दान्तैश्चारुकृष्णाजिनाम्बरैः॥ सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः। महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः॥ ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः। सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन् प्रयतः शुचिः॥ भ्रातृभिः सहितोधीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम्॥
33अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः। आशीर्वादान् प्रयुञ्जानाः स्वाध्यायनिरता भृशम्॥
34प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः। उपाजहुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि॥
35स तैः प्रीत्याथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः। प्रयतः प्रतिगृह्याथधर्मराजो युधिष्ठिरः॥
36तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम्। प्रीतः स्वर्गापमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया॥ विवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ। ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहस्रशः॥
37तत्रापश्यतधर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम्।। नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम्॥
38पश्यन्तस्ते नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः। मधुस्रवफलं दिव्यं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्॥
39तदुपेत्य महात्मानस्तेऽवसन् ब्राह्मणैः सह। मुदा युक्ता महात्मानो रेमिरे तत्र ते तदा॥
40आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम्। हिरण्यशिखरं चैव तच्च बिन्दुसरः शिवम्॥
41तस्मिन् विहरमाणाश्च पाण्डवाः सह कृष्णया। मनोज्ञे काननवरे सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वले॥
42पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामिभिः। शोभिते सर्वतो रम्यैः पुंस्कोकिलगणायुतैः॥
43स्निग्धपत्रैरविरलैः शीतच्छायैर्मनोरमैः। सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च॥
44कमलैः सोत्पलैश्चैव भ्राजमानानि सर्वशः। पश्यन्तश्चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः॥
45पुण्यगन्धःसुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः। ह्लादयन् पाण्डवान् सर्वान् द्रौपद्या सहितान् प्रभो॥
46भागीरथी सुतीर्थां च शीतां विमलपङ्कजाम्। मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुपशोभिताम्॥ दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनःप्रीतिविवर्धिनीम्। वीक्षमाणा महात्मानो विशाला बदरीमनु॥
47तस्मिन् देवर्षिचरिते देशे परमदुर्गमे। भागीरथीपुण्यजले तर्पयांचक्रिरे तदा॥ देवानृषींश्च कौन्तेयाः परमं शौचमास्थिताः। तत्र ते तर्पयन्तश्च जपन्तश्च कुरूद्वहाः॥
48ब्राह्मणैः सहिता वीरा ह्यवसन् पुरुषर्षभाः। कृष्णायास्तत्र पश्यन्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः। विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः॥
English
1Yudhishthira said : O Bhima, let this powerful and heroic Rakshasha chief, your own begotten son, ever devoted to us and always truthful, carry (his) mother (Draupadi) without any delay.
2O greatly powerful hero, by your strength of arins I shall go with the Panchala princess to Gandhamadana.
3Vaishampayana said : Having heard the words of his brother, that foremost of men Bhimasena spoke thus to that chastiser of foes, Ghatotkacha.
4Bhima said: O invincible hero, O son of Hidimba, O child, O ranger of skies, you are capable of going everywhere at will. Your mother is worn out with fatigue; therefore, O strong hero, carry her.
5On your shoulder and go with us adopting a course not far overhead, so that you may not make her feel uneasy. Let blessings be on you.
6Ghatotkacha said : I can myself alone carry Dharmaraja (Yudhishthira), Dhaumya, Krishna (Draupadi) and the twins (Nakula and Sahadeva), what wonder is then there that I shall today carry them when I have others to help me!
7O sinless one, hundreds of other heroes (Rakshasas), capable of ranging in the skies and of assuming any form at will, will carry you with all the Brahmanas.
8Vaishampayana said: Having said this, Ghatotkacha carried Krishna (Draupadi) in the midst of the Pandavas. The other (Rakshasas) carried the Pandavas.
9Lomasha of matchless effulgence proceeded in the path of the Siddhas by virtue of his own (ascetic) prowess, like a second sun.
10Being ordered by the Rakshasas chief, other greatly powerful Rakshasas took up all the Brahmanas (on their shoulders) and proceeded along.
11Blazing up many highly charming forests and woods, they went towards the great Badari tree.
12Being carried by the greatly swift and heroic Rakshasas, who were capable of going great distance within the shortest time, they passed over a long way as if it were but a short one.
13They saw (on their way) many regions crowded with Mlechas, many mines of gems, many hillocks full of various minerals,
14Thronged with Vidyadharas, abounding on all sides in the monkeys and the Kinnaras, the Kimpurushas and the Gandharvas,
15Full of peacocks, Chamaru cows, apes, Rurus, bears, Gavayas and buffaloes,
16Intersected by many rivulets and abounding in a large number of birds of various kinds and also in various sorts of beasts, beautified by elephants.
17Adorned with various trees and enraptured birds. Having passed many such regions and also the country of Uttara-Kurus.
18They then saw that best of mountains, the Kailasa, full of wonderful sights. They then saw the hermitage of Nara and Narayana.
19Adorned with celestials trees bearing fruits and flowers in all seasons of the year. They then saw that charming Badari of large trunk.
20It was full of freshness, of deep shade, of excellent beauty and of thick, soft and green foliage; it was blessed and healthful,
21With gigantic and wide spreading boughs of matchless lustre, it bore full grown, tasteful and holy fruits.
22All dropping excellent honey. It was frequented by the great Rishis and it was always inhabited by various birds maddened with animal spirits.
23It grew in a place where there were no mosquitoes and gad flies and it abounded in fruits, roots and water, it was covered with green grass, inhabited by the celestials and the Gandharvas.
24It stood on a smooth surface of land which was naturally blessed and healthful it was thronless, beauteous and cool and pleasant in touch.
25Having reached the place with those foremost of Brahmanas, the illustrious (Pandavas) all slowly alighted from the shoulders of the Rakshasas.
26O king, the Pandavas, accompanied by those best of Brahmanas, saw the charming hermitage of Nara and Narayana.
27It was free from darkness, it was holy, it was untouched by the solar rays, it was free from all the miseries, namely hunger and thirst, heat and cold; it destroyed all sorrows.
28It was crowded by the great Rishis and adorned with the grace of the Vedas. It was inaccessible to those men who were beyond the pale of religion.
29It was adorned with offerings and havyas, it was holy, well swept and daubed with fragrance. It shone beautiful with the offerings of celestials blossoms all around.
30It was covered over with sacrificial altars, sacred ladles and posts and graced with large water jars and baskets.
31It was the refuge of all creatures, it echoed with the recitations of the Vedas. It was heavenly and a fit place for a holy hermitage; it destroyed all fatigue.
32It was full of splendour, it produced matchless merits, it was majestic with divine qualities. It was inhabited by many great Rishis living on fruits and roots, having their passions controlled, wearing black deer skins, looking as effulgent as the sun and Agni, possessing souls magnified by asceticism and mind intent on emancipation, leading the Vanaprastha life, identifying themselves with the Supreme Soul and reciting the Vedas. That greatly effulgent of Dharma, Yudhishthira, with his brothers, restraining his senses and purifying himself, went to those Rishis, who, having seen by their supernatural knowledge the arrival of Yudhishthira,
33Received him with joy. Those Rishis, engaged in the recitation of the Vedas conferred blessings on him.
34Those fire-like ones gladly gave him a fitting, teçeption in due form. They gave him pure water, fruits, flowers and roots,
35Dharmaraja Yudhishthira gladly received with subdued soul the offerings offered by the great Rishis for his reception. son
36O sinless one, the Pandava (Yudhishthira) with Krishna (Draupadi) and his brothers and with also thousands of Brahmanas, learned in the Vedas and the Vedangas, entered that sacred hermitage which was like the abode of Indra, resembling heaven itself, beautiful and full of celestials fragrance.
37Then the virtuous-minded (Yudhishthira) saw the hermitage of Nara and Narayana, adored by the celestials and the celestials Rishis and beautified by the Bhagirathi.
38Seeing it frequented by the Brahmana Rishis and abounding in fruits dropping excellent honey, those foremost of men, the Pandavas, were filled with great delight.
39Having arrived there those high-souled ones lived at that place with the cheerfully sported there.
40Seeing the Mainaka mountain with golden peaks and also the auspicious Binda lake abounding in various sorts of birds.
41The Pandavas with Krishna (Draupadi) derived great pleasure in roaming in those excellent and charming woods blossomed with flowers of all seasons.
42They were beautiful on all sides with trees bearing brown blossoms, bending down with the weight of their fruits, frequented by numerous male Kokilas,
43With glossy and beautiful foliage, with cool shade and with beautiful loveliness, with various lakes of crystal waters,
44Adorned all around with lotuses and lilies. Seeing this charming scene, the Pandavas derived great delight.
45O lord, a balmy breeze with holy fragrance always blew there, delighting all the Pandavas with Krishna (Draupadi).
46The high-souled ones saw near the great Badari tree, the Bhagirathi of easy descent and cool water, adorned with beautiful lotuses, with stairs made of rubies and corals, beautified with trees and scattered over with celestials flowers and giving great pleasure to the mind.
47Those sons of Kunti, after having purified themselves, offered oblations to the Pitris, the celestials, the Rishis, in the sacred waters of the Bhagirathi in that extremely inaccessible place, frequented by the celestials Rishis. Those perpetuators of the Kuru race thus offered oblations and passed their time in reciting holy writs.
48Those foremost of men, those heroes then lived there with the Brahmanas. Those best of men, the celestials-like Pandavas, seeing the various scenes with Krishna (Draupadi) derived great pleasure.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भीम, यह बलवान् और वीर राक्षसराज, तुम्हारा ही उत्पन्न किया हुआ पुत्र, जो सदा हमारे प्रति समर्पित और सदा सत्यवादी है, बिना किसी विलम्ब के (अपनी) माता (द्रौपदी) को उठा ले चले।
2हे महाबली वीर, तुम्हारे भुजबल के सहारे मैं पाञ्चालराजकुमारी सहित गन्धमादन जाऊँगा।
3वैशम्पायन ने कहा — अपने भाई के वचन सुनकर उन पुरुषश्रेष्ठ भीमसेन ने उस शत्रुदमन घटोत्कच से इस प्रकार कहा।
4भीम ने कहा — हे अजेय वीर, हे हिडिम्बापुत्र, हे बालक, हे आकाशचारी, तुम इच्छानुसार सर्वत्र जा सकते हो। तुम्हारी माता थकान से चूर हैं; इसलिए हे बलवान् वीर, उन्हें उठा लो।
5उन्हें अपने कन्धे पर उठाकर हमारे साथ ऐसा मार्ग अपनाकर चलो जो अधिक ऊँचा न हो, जिससे तुम उन्हें असुविधा न पहुँचाओ। तुम्हारा कल्याण हो।
6घटोत्कच ने कहा — मैं अकेला ही धर्मराज (युधिष्ठिर), धौम्य, कृष्णा (द्रौपदी) और दोनों जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) को उठा ले चल सकता हूँ, फिर आज जब मेरी सहायता के लिए और भी हैं, तब उन्हें ले चलने में क्या आश्चर्य!
7हे निष्पाप, अन्य सैकड़ों वीर (राक्षस), जो आकाश में विचरण करने और इच्छानुसार कोई भी रूप धारण करने में समर्थ हैं, आपको समस्त ब्राह्मणों सहित उठा ले चलेंगे।
8वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर घटोत्कच ने पाण्डवों के बीच कृष्णा (द्रौपदी) को उठा लिया। अन्य (राक्षसों) ने पाण्डवों को उठा लिया।
9अनुपम तेजस्वी लोमश अपने ही (तपोबल के) प्रभाव से सिद्धों के मार्ग से दूसरे सूर्य के समान आगे बढ़े।
10राक्षसराज की आज्ञा पाकर अन्य महाबली राक्षसों ने समस्त ब्राह्मणों को (अपने कन्धों पर) उठा लिया और आगे चले।
11अनेक अत्यन्त मनोहर वन और उपवन पार करते हुए वे उस महान् बदरीवृक्ष की ओर बढ़े।
12अत्यन्त वेगवान् और वीर राक्षसों द्वारा उठाकर ले जाए जाने पर, जो अत्यल्प समय में महान् दूरी तय करने में समर्थ थे, उन्होंने दीर्घ मार्ग इस प्रकार पार कर लिया मानो वह अत्यन्त छोटा हो।
13उन्होंने (मार्ग में) म्लेच्छों से भरे अनेक प्रदेश, रत्नों की अनेक खानें, नाना खनिजों से भरी अनेक पहाड़ियाँ देखीं,
14जो विद्याधरों से भरी थीं, चारों ओर वानरों और किन्नरों, किम्पुरुषों तथा गन्धर्वों से भरी हुई थीं,
15मयूरों, चमरी गायों, वानरों, रुरु मृगों, भालुओं, गवयों और भैंसों से पूर्ण थीं,
16अनेक जलधाराओं से विभाजित थीं और नाना प्रकार के पक्षियों की तथा नाना प्रकार के पशुओं की बड़ी संख्या से भरी हुई थीं, तथा हाथियों से सुशोभित थीं।
17नाना वृक्षों और आनन्दमग्न पक्षियों से सुशोभित थीं। ऐसे अनेक प्रदेश तथा उत्तर-कुरु देश भी पार करके,
18तब उन्होंने अद्भुत दृश्यों से भरे उस पर्वतश्रेष्ठ कैलास को देखा। तब उन्होंने नर और नारायण का आश्रम देखा।
19जो वर्ष की सब ऋतुओं में फल और फूल धारण करने वाले दिव्य वृक्षों से सुशोभित था। तब उन्होंने विशाल तने वाला वह मनोहर बदरीवृक्ष देखा।
20वह सजीवता से पूर्ण, गहन छाया वाला, उत्तम शोभा से युक्त और घने, कोमल तथा हरे पत्तों वाला था; वह मङ्गलमय और स्वास्थ्यप्रद था,
21अनुपम कान्ति वाली विशाल और दूर तक फैली शाखाओं सहित वह पूर्ण पके, स्वादिष्ट और पवित्र फल धारण करता था,
22जिनसे उत्तम मधु टपकता था। वह महर्षियों द्वारा सेवित था और उसमें सदा उमङ्ग से उन्मत्त नाना पक्षी निवास करते थे।
23वह ऐसे स्थान पर उगा था जहाँ मच्छर और डाँस नहीं थे और जो फलों, कन्दमूलों तथा जल से भरा था, हरी घास से ढँका था तथा देवताओं और गन्धर्वों द्वारा बसाया हुआ था।
24वह भूमि की समतल सतह पर खड़ा था, जो स्वभाव से ही मङ्गलमय और स्वास्थ्यप्रद थी; वह काँटों से रहित, सुन्दर तथा स्पर्श में शीतल और सुखद थी।
25उन ब्राह्मणश्रेष्ठों सहित उस स्थान पर पहुँचकर वे यशस्वी (पाण्डव) सब धीरे-धीरे राक्षसों के कन्धों से उतरे।
26हे राजन्, उन ब्राह्मणश्रेष्ठों सहित पाण्डवों ने नर और नारायण का वह मनोहर आश्रम देखा।
27वह अन्धकार से रहित था, वह पवित्र था, वह सूर्य की किरणों से अछूता था, वह भूख-प्यास और शीत-उष्ण — इन समस्त दुःखों से मुक्त था; वह समस्त शोकों का नाश करता था।
28वह महर्षियों से भरा था और वेदों की शोभा से सुशोभित था। जो मनुष्य धर्म की सीमा से बाहर थे उनके लिए वह दुर्गम था।
29वह आहुतियों और हव्यों से सुशोभित था, वह पवित्र था, भलीभाँति बुहारा हुआ और सुगन्ध से लिपा हुआ था। वह चारों ओर दिव्य पुष्पों की भेंटों से सुन्दर शोभा पाता था।
30वह यज्ञवेदियों, पवित्र स्रुवाओं और यूपों से ढँका था तथा बड़े जलपात्रों और टोकरियों से सुशोभित था।
31वह समस्त प्राणियों का आश्रय था, वह वेदों के पाठ से गूँजता था। वह स्वर्गोपम था और पवित्र आश्रम के योग्य स्थान था; वह समस्त थकान का नाश करता था।
32वह तेज से पूर्ण था, वह अनुपम पुण्य उत्पन्न करता था, वह दिव्य गुणों से महिमामय था। वहाँ अनेक महर्षि निवास करते थे, जो फल-मूल पर जीवन-निर्वाह करते, अपनी वासनाओं को वश में रखते, काले मृगचर्म धारण करते, सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी दिखाई देते, तपस्या से महिमामण्डित आत्मा और मोक्ष में लगे मन वाले थे, वानप्रस्थ जीवन बिताते, स्वयं को परमात्मा से एकरूप करते और वेदों का पाठ करते थे। वे धर्म के महातेजस्वी पुत्र युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित, अपनी इन्द्रियों को वश में करके और स्वयं को पवित्र करके उन ऋषियों के पास गए, जिन्होंने अपने अलौकिक ज्ञान से युधिष्ठिर के आगमन को देख लिया था,
33और उन्होंने हर्षपूर्वक उनका स्वागत किया। वेदों के पाठ में लगे उन ऋषियों ने उन्हें आशीर्वाद दिए।
34उन अग्नि के समान तेजस्वी ऋषियों ने प्रसन्नतापूर्वक विधिपूर्वक उनका यथोचित सत्कार किया। उन्होंने उन्हें शुद्ध जल, फल, फूल और कन्दमूल दिए।
35धर्मराज युधिष्ठिर ने महर्षियों द्वारा अपने स्वागत के लिए अर्पित की गई भेंटें संयत चित्त से प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार कीं।
36हे निष्पाप, वे पाण्डव (युधिष्ठिर) कृष्णा (द्रौपदी) और अपने भाइयों सहित, तथा वेद और वेदाङ्गों में निपुण सहस्रों ब्राह्मणों सहित भी, उस पवित्र आश्रम में प्रविष्ट हुए, जो इन्द्र के धाम के समान था, स्वयं स्वर्ग के सदृश था, सुन्दर था और दिव्य सुगन्ध से पूर्ण था।
37तब उन धर्मात्मा (युधिष्ठिर) ने नर और नारायण का वह आश्रम देखा, जो देवताओं और देवर्षियों द्वारा पूजित था और भागीरथी से सुशोभित था।
38उसे ब्रह्मर्षियों द्वारा सेवित और उत्तम मधु टपकाने वाले फलों से भरा देखकर वे पुरुषश्रेष्ठ पाण्डव महान् आनन्द से भर गए।
39वहाँ पहुँचकर वे महात्मा उस स्थान पर रहने लगे और वहाँ प्रसन्नतापूर्वक विहार करने लगे।
40स्वर्णमय शिखरों वाले मैनाक पर्वत को तथा नाना प्रकार के पक्षियों से भरे मङ्गलमय बिन्द सरोवर को देखकर,
41कृष्णा (द्रौपदी) सहित पाण्डवों ने उन उत्तम और मनोहर वनों में विचरण करने में महान् आनन्द पाया, जो सब ऋतुओं के फूलों से खिले हुए थे।
42वे चारों ओर उन वृक्षों से सुन्दर थे, जो भूरे पुष्प धारण किए हुए थे, अपने फलों के भार से झुके हुए थे और असङ्ख्य नर कोकिलों से सेवित थे,
43चिकने और सुन्दर पत्तों वाले, शीतल छाया वाले और सुन्दर मनोहारिता वाले, स्फटिक-सदृश जल के नाना सरोवरों से युक्त,
44चारों ओर कमलों और कुमुदों से सुशोभित। इस मनोहर दृश्य को देखकर पाण्डवों ने महान् आनन्द पाया।
45हे प्रभो, वहाँ पवित्र सुगन्ध लिए सुखद वायु सदा बहती रहती थी, जो कृष्णा (द्रौपदी) सहित समस्त पाण्डवों को आनन्दित करती थी।
46उन महात्माओं ने उस महान् बदरीवृक्ष के समीप भागीरथी को देखा, जिसका उतार सुगम और जल शीतल था, जो सुन्दर कमलों से सुशोभित थी, जिसकी सीढ़ियाँ माणिक्य और मूँगे की बनी थीं, जो वृक्षों से सुन्दर लगती थी और जिस पर दिव्य पुष्प बिखरे हुए थे, तथा जो मन को महान् आनन्द देती थी।
47उन कुन्तीपुत्रों ने स्वयं को पवित्र करके, देवर्षियों द्वारा सेवित उस अत्यन्त दुर्गम स्थान में, भागीरथी के पवित्र जल में पितरों, देवताओं और ऋषियों को तर्पण अर्पित किया। इस प्रकार कुरुवंश के उन प्रवर्धकों ने तर्पण अर्पित किया और पवित्र ग्रन्थों का पाठ करते हुए अपना समय बिताया।
48तब वे पुरुषश्रेष्ठ, वे वीर ब्राह्मणों सहित वहीं रहने लगे। वे नरश्रेष्ठ, देवताओं के समान पाण्डव, कृष्णा (द्रौपदी) सहित नाना दृश्य देखते हुए महान् आनन्द पाते रहे।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे भीम, यो बलवान् र वीर राक्षसराज, तिम्रै जन्माएको छोरा, जो सधैँ हामीप्रति समर्पित र सधैँ सत्यवादी छ, कुनै ढिलाइविना (आफ्नी) आमा (द्रौपदी)लाई बोकेर लैजाओस्।
2हे महाबली वीर, तिम्रो भुजबलको सहारामा म पाञ्चालराजकुमारीसहित गन्धमादन जानेछु।
3वैशम्पायनले भने — आफ्नो दाजुका वचन सुनेर ती पुरुषश्रेष्ठ भीमसेनले त्यस शत्रुदमन घटोत्कचलाई यसरी भने।
4भीमले भने — हे अजेय वीर, हे हिडिम्बापुत्र, हे बालक, हे आकाशचारी, तिमी इच्छानुसार सर्वत्र जान सक्छौ। तिम्री आमा थकानले चूर छिन्; त्यसैले हे बलवान् वीर, उनलाई बोक।
5उनलाई आफ्नो काँधमा बोकेर हामीसँग यस्तो मार्ग अपनाएर हिँड जो धेरै अग्लो नहोस्, जसबाट तिमीले उनलाई असुविधा नपुर्याऊ। तिम्रो कल्याण होस्।
6घटोत्कचले भन्यो — म एक्लैले धर्मराज (युधिष्ठिर), धौम्य, कृष्णा (द्रौपदी) र दुवै जुम्ल्याहा भाइ (नकुल र सहदेव)लाई बोकेर लैजान सक्छु, अनि आज जब मेरो सहायताका लागि अरू पनि छन्, तब उहाँहरूलाई लैजानमा के आश्चर्य!
7हे निष्पाप, अन्य सयौँ वीर (राक्षस), जो आकाशमा विचरण गर्न र इच्छानुसार कुनै पनि रूप धारण गर्न समर्थ छन्, तपाईंलाई सम्पूर्ण ब्राह्मणहरूसहित बोकेर लैजानेछन्।
8वैशम्पायनले भने — यसो भनेर घटोत्कचले पाण्डवहरूको बीचमा कृष्णा (द्रौपदी)लाई बोक्यो। अन्य (राक्षसहरू)ले पाण्डवहरूलाई बोके।
9अनुपम तेजस्वी लोमश आफ्नै (तपोबलको) प्रभावले सिद्धहरूको मार्गबाट दोस्रो सूर्यजस्तै अगाडि बढे।
10राक्षसराजको आज्ञा पाएर अन्य महाबली राक्षसहरूले सम्पूर्ण ब्राह्मणहरूलाई (आफ्ना काँधमा) बोके र अगाडि हिँडे।
11अनेक अत्यन्त मनोहर वन र उपवन पार गर्दै उनीहरू त्यस महान् बयरको रूखतिर बढे।
12अत्यन्त वेगवान् र वीर राक्षसहरूद्वारा बोकेर लगिँदा, जो अत्यल्प समयमा महान् दूरी तय गर्न समर्थ थिए, उनीहरूले दीर्घ मार्ग यसरी पार गरे मानौँ त्यो अत्यन्तै छोटो होस्।
13उनीहरूले (मार्गमा) म्लेच्छहरूले भरिएका अनेक प्रदेश, रत्नका अनेक खानी, नाना खनिजले भरिएका अनेक पहाड देखे,
14जो विद्याधरहरूले भरिएका थिए, चारैतिर वानर र किन्नर, किम्पुरुष तथा गन्धर्वहरूले भरिएका थिए,
15मयूर, चमरी गाई, वानर, रुरु मृग, भालु, गवय र भैँसीहरूले पूर्ण थिए,
16अनेक जलधाराले विभाजित थिए र नाना प्रकारका पक्षीहरूको तथा नाना प्रकारका पशुहरूको ठूलो सङ्ख्याले भरिएका थिए, तथा हात्तीहरूले सुशोभित थिए।
17नाना रूख र आनन्दमग्न पक्षीहरूले सुशोभित थिए। यस्ता अनेक प्रदेश तथा उत्तर-कुरु देश पनि पार गरेर,
18तब उनीहरूले अद्भुत दृश्यले भरिएको त्यस पर्वतश्रेष्ठ कैलासलाई देखे। तब उनीहरूले नर र नारायणको आश्रम देखे।
19जो वर्षका सबै ऋतुमा फल र फूल धारण गर्ने दिव्य रूखहरूले सुशोभित थियो। तब उनीहरूले विशाल फेद भएको त्यो मनोहर बयरको रूख देखे।
20त्यो सजीवताले पूर्ण, गहन छाया भएको, उत्तम शोभायुक्त र बाक्ला, कोमल तथा हरिया पात भएको थियो; त्यो मङ्गलमय र स्वास्थ्यप्रद थियो,
21अनुपम कान्ति भएका विशाल र टाढासम्म फैलिएका हाँगासहित त्यसले पूर्ण पाकेका, स्वादिष्ट र पवित्र फल धारण गर्थ्यो,
22जसबाट उत्तम मह चुहिन्थ्यो। त्यो महर्षिहरूद्वारा सेवित थियो र त्यसमा सधैँ उमङ्गले उन्मत्त नाना पक्षी बस्थे।
23त्यो यस्तो स्थानमा उम्रेको थियो जहाँ लामखुट्टे र डाँस थिएनन् र जो फल, कन्दमूल तथा जलले भरिएको थियो, हरियो घाँसले छोपिएको थियो तथा देवता र गन्धर्वहरूले बसोबास गरेको थियो।
24त्यो भूमिको समतल सतहमा उभिएको थियो, जो स्वभावैले मङ्गलमय र स्वास्थ्यप्रद थियो; त्यो काँडाविहीन, सुन्दर तथा स्पर्शमा शीतल र सुखद थियो।
25ती ब्राह्मणश्रेष्ठहरूसहित त्यस स्थानमा पुगेर ती यशस्वी (पाण्डवहरू) सबै विस्तारै राक्षसहरूका काँधबाट ओर्ले।
26हे राजन्, ती ब्राह्मणश्रेष्ठहरूसहित पाण्डवहरूले नर र नारायणको त्यो मनोहर आश्रम देखे।
27त्यो अन्धकाररहित थियो, त्यो पवित्र थियो, त्यो सूर्यका किरणले अछुतो थियो, त्यो भोक-तिर्खा र जाडो-गर्मी — यी सम्पूर्ण दुःखबाट मुक्त थियो; त्यसले सम्पूर्ण शोकको नाश गर्थ्यो।
28त्यो महर्षिहरूले भरिएको थियो र वेदको शोभाले सुशोभित थियो। जो मानिसहरू धर्मको सिमानाभन्दा बाहिर थिए तिनका लागि त्यो दुर्गम थियो।
29त्यो आहुति र हव्यले सुशोभित थियो, त्यो पवित्र थियो, राम्ररी बढारिएको र सुगन्धले लिपिएको थियो। त्यो चारैतिर दिव्य पुष्पका भेटीले सुन्दर शोभा पाउँथ्यो।
30त्यो यज्ञवेदी, पवित्र स्रुवा र यूपहरूले छोपिएको थियो तथा ठूला जलपात्र र डालाहरूले सुशोभित थियो।
31त्यो सम्पूर्ण प्राणीहरूको आश्रय थियो, त्यो वेदको पाठले गुन्जिन्थ्यो। त्यो स्वर्गोपम थियो र पवित्र आश्रमयोग्य स्थान थियो; त्यसले सम्पूर्ण थकानको नाश गर्थ्यो।
32त्यो तेजले पूर्ण थियो, त्यसले अनुपम पुण्य उत्पन्न गर्थ्यो, त्यो दिव्य गुणले महिमामय थियो। त्यहाँ अनेक महर्षि निवास गर्थे, जो फलमूलमा जीवननिर्वाह गर्दै, आफ्ना वासना वशमा राख्दै, कालो मृगछाला धारण गर्दै, सूर्य र अग्निजस्तै तेजस्वी देखिँदै, तपस्याले महिमामण्डित आत्मा र मोक्षमा लागेको मन भएका थिए, वानप्रस्थ जीवन बिताउँथे, आफूलाई परमात्मासँग एकरूप गर्थे र वेदको पाठ गर्थे। ती धर्मका महातेजस्वी पुत्र युधिष्ठिर आफ्ना भाइहरूसहित, आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेर र आफूलाई पवित्र पारेर ती ऋषिहरूकहाँ गए, जसले आफ्नो अलौकिक ज्ञानले युधिष्ठिरको आगमन देखिसकेका थिए,
33र उनीहरूले हर्षपूर्वक उनको स्वागत गरे। वेदको पाठमा लागेका ती ऋषिहरूले उनलाई आशीर्वाद दिए।
34ती अग्निजस्तै तेजस्वी ऋषिहरूले प्रसन्नतापूर्वक विधिपूर्वक उनको यथोचित सत्कार गरे। उनीहरूले उनलाई शुद्ध जल, फल, फूल र कन्दमूल दिए।
35धर्मराज युधिष्ठिरले महर्षिहरूद्वारा आफ्नो स्वागतका लागि अर्पण गरिएका भेटी संयत चित्तले प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार गरे।
36हे निष्पाप, ती पाण्डव (युधिष्ठिर) कृष्णा (द्रौपदी) र आफ्ना भाइहरूसहित, तथा वेद र वेदाङ्गमा निपुण हजारौँ ब्राह्मणहरूसहित पनि, त्यस पवित्र आश्रममा प्रवेश गरे, जो इन्द्रको धामजस्तै थियो, स्वयं स्वर्गसदृश थियो, सुन्दर थियो र दिव्य सुगन्धले पूर्ण थियो।
37तब ती धर्मात्मा (युधिष्ठिर)ले नर र नारायणको त्यो आश्रम देखे, जो देवता र देवर्षिहरूद्वारा पूजित थियो र भागीरथीले सुशोभित थियो।
38त्यसलाई ब्रह्मर्षिहरूद्वारा सेवित र उत्तम मह चुहाउने फलले भरिएको देखेर ती पुरुषश्रेष्ठ पाण्डवहरू महान् आनन्दले भरिए।
39त्यहाँ पुगेर ती महात्माहरू त्यस स्थानमा बस्न थाले र त्यहाँ प्रसन्नतापूर्वक विहार गर्न थाले।
40सुनका शिखर भएको मैनाक पर्वत तथा नाना प्रकारका पक्षीले भरिएको मङ्गलमय बिन्द सरोवर देखेर,
41कृष्णा (द्रौपदी)सहित पाण्डवहरूले ती उत्तम र मनोहर वनहरूमा विचरण गर्नमा महान् आनन्द पाए, जो सबै ऋतुका फूलले फुलेका थिए।
42ती चारैतिर ती रूखहरूले सुन्दर थिए, जो खैरा फूल धारण गरेका थिए, आफ्ना फलको भारले निहुरिएका थिए र असङ्ख्य भाले कोइलीले सेवित थिए,
43चिल्ला र सुन्दर पात भएका, शीतल छाया भएका र सुन्दर मनोहारिता भएका, स्फटिकसदृश जलका नाना सरोवरयुक्त,
44चारैतिर कमल र कुमुदले सुशोभित। यो मनोहर दृश्य देखेर पाण्डवहरूले महान् आनन्द पाए।
45हे प्रभो, त्यहाँ पवित्र सुगन्ध लिएको सुखद वायु सधैँ बगिरहन्थ्यो, जसले कृष्णा (द्रौपदी)सहित सम्पूर्ण पाण्डवहरूलाई आनन्दित पार्थ्यो।
46ती महात्माहरूले त्यस महान् बयरको रूखनजिकै भागीरथीलाई देखे, जसको ओरालो सुगम र जल शीतल थियो, जो सुन्दर कमलले सुशोभित थियो, जसका सिँढी माणिक्य र मुगाका बनेका थिए, जो रूखहरूले सुन्दर देखिन्थ्यो र जसमाथि दिव्य पुष्प छरिएका थिए, तथा जसले मनलाई महान् आनन्द दिन्थ्यो।
47ती कुन्तीपुत्रहरूले आफूलाई पवित्र पारेर, देवर्षिहरूद्वारा सेवित त्यस अत्यन्त दुर्गम स्थानमा, भागीरथीको पवित्र जलमा पितृ, देवता र ऋषिहरूलाई तर्पण अर्पण गरे। यसरी कुरुवंशका ती प्रवर्धकहरूले तर्पण अर्पण गरे र पवित्र ग्रन्थको पाठ गर्दै आफ्नो समय बिताए।
48तब ती पुरुषश्रेष्ठ, ती वीरहरू ब्राह्मणहरूसहित त्यहीँ बस्न थाले। ती नरश्रेष्ठ, देवतासमान पाण्डवहरू, कृष्णा (द्रौपदी)सहित नाना दृश्य हेर्दै महान् आनन्द पाइरहे।