Sambhava Parva — Ilistory of Shakuntala
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 74
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच प्रतिज्ञाय तु दुष्यन्ते प्रतियाते शकुन्तलाम्। गर्भं सुषाव वामोरू: कुमारममितौजसम्॥ त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दीप्तानलसमद्युतिम्। रूपौदार्यगुणोपेतं दौष्यन्ति जनमेजय॥
2जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः। विधिवत् कारयामास वर्धमानस्य धीमतः॥
3दन्तैः शुकैः शिखरिभिः सिंहसंहननो महान्। चक्राङ्कितकरः श्रीमान् महामूर्धा महाबलः॥
4कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत। षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति॥ सिंहव्याघ्रान् वराहांश्च महिषांश्च गजांस्तथा। बबन्ध वृक्षे बलवानाश्रमस्य समीपतः॥
5आरोहन् दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति। ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः॥ अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यसौ। स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत॥ विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः।
6तं कुमारमृषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम्॥ समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच शकुन्तलाम्।
7तस्य तद् बलमाज्ञाय कण्वः शिष्यानुवाच ह॥ शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितो गृहात्। भर्तुः प्रापयतागारं सर्वलक्षणपूजिताम्॥
8नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते। कीर्तिचारित्रधर्मजस्तस्मान्नयत मा चिरम्॥
9तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्त महौजसः। शकुन्तलां पुरस्कृत्य दुष्यन्तस्य पुरं प्रति॥
10गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम्। आजगाम ततः सुभूर्दुष्यन्तं विदिताद् वनात्॥
11अभिसृत्य च राजानं विदिता च प्रवेशिता। सह तेनैव पुत्रेण बालार्कसमतेजसा॥
12निवेदयित्वा ते सर्वे आश्रमं पुनरागताः। पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीच शकुन्तला॥
13शकुन्तलोवाच अयं पुत्रस्त्वया राजन् यौवराज्येऽभिषिच्यताम्। त्वया ह्ययं सुतो राजन् मय्युत्पन्नः सुरोपमः। यथासमयमेतस्मिन् वर्तस्व पुरुषोत्तम॥
14यथा मत्सङ्गमे पूर्वं यः कृतः समयस्त्वया। तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति॥
15सोऽथ श्रुत्वैव तद् वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि। अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि॥
16धर्मकामार्थसम्बन्धं न स्मरामि त्वया सह। गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद् वापीच्छसि तत् कुरु॥
17सैवमुक्ता वरारोहा वीडितेव तपस्विनी। नि:संज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला॥
18संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणौष्ठसम्पुटा। कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग् राजानमैक्षत॥
19आकारं गूहमानां च मन्युना च समीरिता। तपसा सम्भृतं तेजो धारयामास वै तदा।॥
20सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता। भर्तारमभिसम्प्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनमब्रवीत्॥ जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे। न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतो जनः॥
21अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च। कल्याणं वद साक्ष्येण माऽऽत्मानमवमन्यथाः॥
22योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा॥
23एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनि पुराणम्। यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोपि॥
24मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद् वेत्ति मामिति। विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः॥
25आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्॥
26यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्। हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति॥
27न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः। तंयमः पापकर्माणं वियातयति दुष्कृतम्॥
28योऽवमन्यात्मनाऽऽत्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्॥ स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्थाः पतिव्रताम्। अर्चाहीं नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्॥
29किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि। न खल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे॥
30यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि। दुष्यन्त शतधा मूर्धा ततस्तेऽद्य स्फुटिष्यति॥
31भार्यां पतिः सम्प्रविश्य स यस्माजायते पुनः। जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः॥
32यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते। तत् तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान् पितामहान्॥
33पुत्राम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः। तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा॥
34(पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते। अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहः।।)
35सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती। सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता॥
36अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा। भार्या मूलं त्रिवर्गस्य भार्या मूलं तरिष्यतः॥
37भार्यावन्त: क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः। भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः॥
38सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः। पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः॥
39कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनिकस्य वै। यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद् दाराः परागतिः॥४४।
40संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्। भावान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता॥
41प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते। पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चात् साध्व्यनुगच्छति॥
42एतस्मात् कारणाद् राजन् पाणिग्रहणमिष्यते। यदाप्नोति पतिर्भार्यामिहलोके परत्र च॥
43आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः। तस्माद् भार्यां नरः पश्येन्मातृवत् पुत्रमातरम्॥
44भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शेष्विव चाननम्। ह्लादते जनिता प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्॥
45दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिश्चातुरा नराः। ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु धर्मार्ताः सलिलेष्विव॥
46सुसंरब्धोऽपि रामाणां न कुर्यादप्रियं नरः। रतिं प्रीतिं च धर्मं च तास्वायत्तमवेक्ष्य हि॥
47आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्यं रामाः सनातनम्। ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजाम्॥
48प्रतिपद्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठितः। पितुराश्लिष्यतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः॥
49स त्वं स्वयमभिप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम्। प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे॥ अण्डानि बिभ्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिकाः। न भरेथाः कथं न त्वं धर्मज्ञः सन् स्वमात्मजम्॥
50न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः। शिशोरालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः॥
51ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्। गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः॥
52स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः। पुत्रस्पर्शात् सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते॥
53त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम। इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकविनाशनम्॥ आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव। इति वागन्तरिक्षे मां सूतकेऽभ्यवदत् पुरा॥
54ननु नामाङ्कमारोप्य स्नेहाद् ग्रामान्तरं गताः। मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः॥
55वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः। जातकर्माणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा॥
56अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्॥
57जीवितं त्वदधीनं मे संतानमपि चाक्षयम्। तस्मात् त्वं जीव मे पुत्र सुसुखी शरदां शतम्॥
58त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात् पुरुषोऽपरः। वै सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य सुतम्॥
59यथा ह्याहवनीयोऽग्निर्गार्हपत्यात् प्रणीयते। तथा त्वत्तः प्रसूतोऽयं त्वमेकः सन् द्विधा कृतः॥ मृगावकृष्टेन पुरा मृगयां परिधावता। अहमासादिता राजन् कुमारी पितुराश्रमे॥
60उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका। विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः॥
61तासां सा मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः। दिवः सम्प्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्॥
62सा मां हिमवतः प्रस्थे सुषुवे मनेकाप्सराः। अवकीर्य च मां याता परात्मजमिवासती॥
63किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यन्यजन्मनि। यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये सम्प्रति च त्वया।॥
64कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्यामि स्वमाश्रमम्। इमं तु बालं संत्यक्तुं नार्हस्यात्मजमात्मनः॥
65दुष्यन्त उवाच न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले। असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः॥ मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव। यया हिमवतः पृष्ठे निर्माल्यमिव चोज्झिता॥
66स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव। विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामवशं गतः॥
67मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां पिता च ते। तयोरपत्यं कस्मात् त्वं पुंश्चलीव प्रभाषसे॥
68अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लजसे। विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्॥
69व महर्षिः स चैवाग्र्यः साप्सराः क्व च मेनका। क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी॥
70अतिकायश्च ते पुत्रो बालोऽतिबलवानयम्। कथमल्पेन कालेन शालस्तम्भ इवोद्गतः॥
71सुनिकृष्टा च ते योनिः पुंश्चलीव प्रभाषसे। यदृच्छया कामरागाजाता मेनकया ह्यसि॥
72सर्वमेतत् परोक्षं मे यत् त्वं वदसि तापसि। नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया॥
73शकुन्तलोवाच राजन् सर्पपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि। आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि॥
74मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्। ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मनः॥
75क्षितावटसि राजेन्द्र अन्तरिक्षे चराम्यहम्। आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव॥
76महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च। भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप॥
77सत्यश्चापि प्रवादोऽयं यं प्रवक्ष्यामि तेऽनघ। निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तं क्षन्तुमर्हसि॥
78विरूपो यावदादर्श नात्मनः पश्यते मुखम्। मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्॥
79यदा स्वमुखमादर्श विकृतं सोऽभिवीक्षते। तदान्तरं विजानीते आत्मानं चेतरं जनम्।। ८८
80अतीवरूपसम्पन्नो न कंचिदवमन्यते। अतीव जल्पन् दुर्वाचो भवतीह विहेठकः॥
81मूतॊ हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः॥
82प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। गुणवद् वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः॥
83अन्यान् परिवदन् साधुर्यथा हि परितप्यते। तथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः॥
84अभिवाद्य यथा वृद्धान् सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम्। एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्यो भवति निर्वृतः॥ सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः। यत्र वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्॥
85अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते। यत्र दुर्जनमित्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम्॥
86सत्यधर्मच्युतात् पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव। अनास्तिकोऽप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः॥
87स्वयमुत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं यो न मन्यते। तस्य देवाः श्रियं प्रन्ति न च लोकानुपाश्नते॥
88कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्। उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात् पुत्रं न सन्त्यजेत्॥
89स्वपत्नीप्रभवान् पञ्च लब्धान् क्रीतान् विवर्धितान्। कृतानन्यासु चोत्पन्नान् पुत्रान् वै मनुरब्रवीत्॥
90धर्मकीर्त्यावहा नृणां मनस: प्रीतिवर्धनाः। त्रायन्ते नरकाजाता: पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्। १०० ।।
91स त्वं नृपतिशार्दूल पुत्रं न त्यक्तुमर्हसि। आत्मानं सत्यधर्मी च पालयन् पृथिवीपते। नरेन्द्रसिंह कटं न वोढुं त्वमिहार्हसि॥
92वरं कूपशताद् वापी वरं वापीशतात् क्रतुः। वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशताद् वरम्॥
93अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते॥
94सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। सत्यं च वचनं राजन् समं वा स्यान्न वा समम्।। १०४।
95नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद् विद्यते परम्। न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते॥
96राजन् सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः। मा त्याक्षीः समयं राजन् सत्यं संगतमस्तु ते॥
97अनृते चेत् प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत् स्वयम्। आत्मना हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्॥
98त्वामृतेऽपि हि दुष्यन्त शैलराजावतंसकाम्। चतुरन्ताभिमामुर्वी पुत्रो मे पालयिष्यति॥
99वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा राजानं प्रातिष्ठत शकुन्तला। अथान्तरिक्षाद् दुष्यन्तं वागुवाचाशरीरिणी॥ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्च वृतं तदा।
100भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः॥ भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्। रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात्॥ त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला। जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्गं द्विधा कृतम्॥
101तस्माद् भरस्व दुष्यन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप। अभूतिरेषा यत् त्यक्त्वा जीवेजीवन्तमात्मजम्॥
102शाकुन्तलं महात्मानं दौष्यन्ति भर पौरव। भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि॥ तस्माद् भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः।
103तच्छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं त्रिदिवौकसाम्॥ पुरोहितममात्यांश्च सम्प्रहृष्टोऽब्रवीदिदम्। शृण्वन्त्वेतद् भवन्तोऽस्य देवदूतस्य भाषितम्॥
104अहं चाप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम्। यद्यहं वचनादस्या गृह्णीयामि ममात्मजम्॥ भवेद्धि शङ्कयो लोकस्य नैव शुद्धो भवेदयम्।
105वैशम्पायन उवाच तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत। हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्॥
106ततस्तस्य तदा राजा पितृकर्माणि सर्वशः। कारयामास मुदितः प्रीतिमानात्मजस्य ह॥
107मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे। सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च वन्दिभिः। स मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः॥
108धर्मतः। तां चैव भार्या दुष्यन्तः पूजयामास अब्रवीचैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वचः॥
109कृतो लोकपरोक्षोऽयं सम्बन्धो वै त्वया सह। तस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम्॥ मन्यते चैव लोकस्ते स्त्रीभावान्मयि संगतम्। पुत्रश्चायं वृतो राज्ये मया तस्माद् विचारितम्॥
110यच्च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रिये। प्रणयिन्या विशालाक्षि तत् क्षान्तं ते मया शुभे॥
111तामेवमुक्त्वा राजर्षिर्दुष्यन्तो महिषीं प्रियाम्। वासोभिरन्नपानैश्च पूजयामास भारत॥
112दुष्यन्तस्तु तदा राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा। भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यषेचयत्॥
113तस्य तत् प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः। भास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत्॥
114स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः। चचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः॥
115स राजा चक्रवर्त्यासीत् सार्वभौमः प्रतापवान्। ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः॥
116याजयामास तं कण्वो विधिवद् भूरिदक्षिणम्। श्रीमान् गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सः। यस्मिन् सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ॥
117भरताद् भारती कीर्तिर्यनदं भारतं कुलम्। अपरे ये च पूर्वे वै भारता इति विश्रुता॥
118भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः। बभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः॥ येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः। तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत। महाभागान् देवकल्पान् सत्यार्जवपरायणान्॥
English
1Vaishampayana said : When Dushyanta went away from the hermitage, making the (above) promises to Shakuntala, she gave birth to a boy of immeasurable energy. When the child grew only three years old, he became in splendour as blazing as the blazing fire. O Janamejaya, he was endued with great beauty, magnanimity and all accomplishments.
2The best of pious men, Kanvas, performed all the rites ordained by the scriptures on that intelligent boy who began to grow up day by day.
3The boy was gifted with sharp, strong and pearly teeth; he was strong enough to kill lions, he had all auspicious signs on his palms, he had a broad forehead, he was beautiful and strong.
4Like a celestial child, he began daily to grow up. When he grew six years old, he was so strong that he seized and bound tigers, boars, buffaloes and elephants to the trees that stood near the hermitage.
5He rode on some of these wild beasts; he seized some of them and sometimes he pursued some of them in playful mood. The dwellers of the hermitage of Kanva, (finding all this), gave him a name. (They said,) “As he subjugated all beasts, let him be called Sarvadamana". Thus the prince came to be called Sarvadamana, endued as he was with great strength, energy and powers.
6Seeing the extraordinary acts of the boy, the Rishi (Kanva) told Shakuntala that the time had come when he should be installed as the heir-apparent.
7Seeing the great strength of the boy, Kanva spoke to his disciples thus, "Take Shakuntala with her son from the hermitage to the house of her husband, blessed with all auspicious signs."
8"It is not fit for women to live for ever in the house of their paternal or maternal relations. Such residence destroys their good name, good conduct and virtue. Therefore, take her to her husband's house without delay."
9The greatly effulgent disciples (of Kanva), having promised to do it, started with Shakuntala and her son towards the city of Hastinapur.
10That beauty of fair eye-brows, taking her lotus-eyed son of celestial beauty with her, left the forest where she had first met Dushyanta.
11Having sent words, she entered the royal court with her son, as effulgent as the morning sun. And she was then introduced to him.
12The disciples of the Rishi, having told the king everything, returned to the hermitage. And Shakuntala, after duly worshipping the
13Shakuntala said : O King, this is your son. Let him be installed as your heir-apparent. O King, this god-like boy was begotten by you on me. O best of men, fulfil now the promise you made of me.
14O illustrious man, call to your mind the agreement you made with me on the occasion of our marriage at the hermitage of Kanva.
15Having heard her words, the King remembered everything, but he said, “I remember nothing. O wicked ascetic woman, to whom do you belong?"
16"I do not remember to have any connection with you with regard to (either) Dharma, Artha and Kama. Go or stay or do whatever you please."
17Thus being addressed, the beautiful ascetic lady was filled with shame. She lost her consciousness from grief and she stood like a wooden post.
18Soon became her eyes red like copper; her lips began to quiver; she cast upon the king her (angry) glances which seemed to burn him.
19Her rising anger and blazing fire of her asceticism she kept down with a great effort.
20Collecting her thought in a moment, she thus addressed her husband looking straight at him in grief and in anger. “O great king, knowing everything, how can you, like a mean and inferior man, say that you know nothing'?
21Your heart is the witness to the truth or to the falsehood of my words. Therefore, speak the truth and do not degrade yourself.
22He, who has one thing in his mind, but represents another thing to others, is a thief and a robber of his own self. What sin is he not capable of committing?
23You think that you alone know what you did. But do you not know that the great Omniscient One dwells in your heart. He knows all your sins and you sin in his presence.
24Man, when sinning, thinks that no one sees him. But he is seen by the celestials and by the Deity who dwells in every heart.
25The sun, the moon, the air, the fire, the earth, the sky, the water, the heart, Yama, the day, the night, the twilight and Dharma see every act of man.
26Yama, the son of Vivasvata, takes no account of the sins of that man with whom the Deity, the witness of all acts, remains pleased.
27But that sinner, with whom the great Deity is not pleased, is punished by Yama for his wicked deeds.
28He, who falsely represents his self and thus degrades himself, is never blessed by the celestials. Even his own soul does not bless him. I have come of my own accord, but I am a devoted wife to my husband. Do not disrespect me. I am your wife and deserve to be treated respectfully.
29Why do you treat me before all these men like an ordinary woman? I am certainly not crying in the wilderness. Do you not hear me?
30O Dushyanta, If you refuse what I ask you to do, your head will to day be divided into a thousand pieces.
31The learned men of old say that the husband himself, entering into the womb of his wife, comes out as the son. Therefore, the wife is called Jaya.
32The son, that is born to a wise man, rescues the spirits of his deceased ancestors.
33Because the son rescues his ancestors from the hell, called Put, therefore he has been called by the self-created (Brahma) himself as Putra.
34A man conquers the world by the birth of a son; he enjoys eternity by that of a grandson; the great grandfathers enjoy eternal happiness by the birth of a grandson's son.
35She is a true wife who is a good housewife; she is a true wife whose heart is devoted to her husband; she is a true wife who is faithful to her husband,
36A man's half is his wife, the wife is her husband's best of friends; the wife is the source of Dharma, Artha and Kama; the wife is the source of salvation.
37Those that have wives can perform religious acts; those that have wives lead domestic lives. Those that have wives can be happy and those that have wives can achieve good fortune.
38The sweet-speeched wives their husband's friends on the occasion of joy; they are as fathers on occasions of religious acts; they are as mothers in the hours of illness and are woe.
39Even in the deep forest, the wife is the refreshment and solace to her roaming husband. He who has a wife, is trusted by all. The wife, therefore, is man's great means of salvation.
40When the husband goes to the land of Yama, leaving this world, it is the devoted wife only that accompanies him there.
41The wife, gone before (dying before her husband), waits for the spirit of her husband and if the husband goes before, the chaste wife soon follows him.
42O king, for all these reasons, marriage exists (in this world). The husband enjoys the company of his wife, both here in this world and hereafter.
43The learned men have said that a man himself is born as his son; therefore, a man whose wife has given birth to a son, should look upon her as his mother.
44Looking at the face of the son, begotten on his wife, a man sees his own face as he does in a mirror; and feels himself as happy as a virtuous man attaining to heaven.
45Men, burnt out by mental grief or afflicted by disease, feel as much relieved in the company of their wives as a perspiring man does in a cool bath.
46No man, even in anger, should even do any thing that is disagreeable to his wife; for happiness, joy, virtue and everything depend on the wife.
47Wife is the sacred soil in which the husband is born again. Even Rishis cannot create men without women.
48What is a greater happiness to a father than what the father feels when his son, running to him, clasps him with his (tiny little) arms, though his body is full of dust and dirt?
49Why are you treating with indifference this your son who has himself come to you and who is wistfully casting his glances towards you? Even ants support their off-spring and do not destroy their eggs. Why then should you not, being learned in the rules of piety, support your own child?
50The touch of the sandal-paste, that of women and water, is not so pleasing as that of one's own infant son, locked in his embrace.
51As the Brahmana is the best among bipeds (men), as cow is the best among quadrupeds, as preceptor is the best among all superiors, so is the son among all objects pleasing to the touch.
52Let this handsome son touch you in your embrace. There is nothing in the world more pleasing to the touch than that of a son.
53O chastiser of foes, O great king, I gave birth to this boy, the dispeller of your grief, after the completion of three years. O descendant of the Puru race, when I was in the lying-in room, the following words were uttered in the sky, He shall perform one hundred horse-sacrifices.
54Men, going to places remote from their homes, take up other men's sons on their laps and smelling their heads, feel great happiness.
55You know that the Brahmanas utter the following Vedic Mantras at the birthday, ceremony of the child.
56“You are born of my body; you have sprung from my heart. You are myself in the form of my son. Live for one hundred years."
57"My life depends on you. The continuation of my race also depends on you. Therefore, live in happiness for one hundred years."
58He (this boy) has sprung from your body, he is a second being begotten from you. Behold your own self in your own son, as you see your image in the clear waters of the lake.
59As the sacrificial fire is kindled from the domestic fire, so has this one (your son), sprung from you. Though you are one, you have divided yourself in two. O king, in your hunting expedition, I was approached by you when I was a virgin in my father's hermitage.
60Urvashi, Purvachitti, Sahajanya, Menaka, Vishvachi and Ghritachi, these are the six foremost Apsaras.
61Amongst them again, Menaka, born of a Brahmana, is the first. Descending from heaven on earth, she gave me birth from her association with Vishvamitra.
62The Apsara Menaka gave me birth in a valley of the Himalayas. Devoid of affections, she went away, leaving me there, as if I was a child of some others.
63What great sin did I commit of old in some other life that I was cast away by my parents in my infancy and now I am cast away by you?
64Cast off from you, I am ready to go back to the hermitage. But you should not cast off this child who is your own son.
65Dushyanta said : O Shakuntala, I do not know that I begot this child on you. Women generally speak falsehood. Who will believe your words? Your mother is lewd Menaka, destitute of affection; she cast off you in the valley of the Himalayas as one casts off the flowers after offering them to the gods.
66Your father also is lustful Vishvamitra of the Kshatriya race, destitute of all affection, the ! man who was tempted to become a Brahmana.
67But (if you say), Menaka is the foremost of Apsaras and Vishvamitra is the foremost of Rishis, why then do you, being their daughter, speak like a lewd woman?
68Your these words deserve no credence. Are you not ashamed to utter them, specially before me? Go away, O wicked ascetic woman.
69Where is now that best of great Rishis (Vishvamitra) and that best of Apsaras Menaka? And where are you, (though) in the humble garb of ascetics.
70Your this son is very big and appears to be very strong. How has he, within so short time, grown up like a Sala sprout?
71You are born very low, you speak also like a lewd woman. You were lustfully conceived by Menaka.
72O ascetic woman, all that you say is quite unknown to me. I do not know you. Go away wherever you please.
73Shakuntala said: O king, you (can) see the faults of others, though they may be as small as the mustard seed. But you can not see your own faults, though they are as big as the Bilva fruit.
74Menaka is a celestial, (nay) Menaka is considered to be the best of celestial. O Dushyanta, my birth is noble than your own.
75O great king, you walk on earth, but I roam in the sky. Know that the difference between you and me is like that of a mustard seed and the Meru (mountain).
76O king, behold, I can go to the abodes of Indra, Kubera, Yama and Varuna.
77O sinless man, there is a proverb which I am going to mention to you; (but I am not doing it) from any evil motive, but only as an example. Therefore, kindly pardon me for referring to it.
78The ugly man, until he sees his face in a mirror, considers himself more handsome than others.
79But when he sees his own face in the mirror, it is then that he perceives the difference between himself and others.
80He, who is really very handsome, never taunts others. He, who too much vilifies others, is only considered to be a reviler.
81As the swine seeks for the dirt and filth even when it is in a flower-garden, so does a wicked man chose only evil out of the evil and the good that others speak.
82But as the geese always extract milk, though inixed with water, so does a wise man accept only what is good from the speech that is intermixed with both good and evil.
83Honest men always feel pain to speak ill of others, but wicked men always derive pleasure in doing it.
84Honest men always feel pleasure in showing respect towards the old (good men), but the fools always feel pleasure in abusing them. Honest men are happy in not seeking others' fault, but the fools are happy in doing it. The wicked always speak ill of honest men, but honest men never injure the wicked, even if injured by them.
85What could be more ridiculous in the world than this, that those that are wicked should represent really honest men as wicked.
86Even atheists are afraid of those who have fallen from truth and virtue, as all men are afraid of the snakes of virulent poison. (When such is the case with an atheist), what shall I speak of me who is atheist?
87The man, who having begotten a son who is his own image, does not look after him, never gains the higher worlds. The celestial destroy his good fortune an wealth.
88The Pitris (ancestors) have said that the son continues the race and supports the relations; therefore, to give birth to a son is the best of all pious acts. Therefore, your this son should not be abandoned.
89Manu has said that there are five kinds of sons, namely those begotten by one on his wife, those obtained from others, those purchased for a price, those reared out of affection and those begotten on other women.
90Sons support the religion and achievements of men; they increase their happiness; they rescue the dead ancestor from hell.
91Therefore, O best of kings, it is not proper for you to abandon your son. O king of the earth, cherish your own self, truth and virtue, more more (by cherishing your this son). () best of the kings, it is not proper for you to play hypocrite's in this matter.
92The dedication of a tank is meritorious than that of one hundred wells. A sacrifice is meritorious than the dedication of a tank. But (to beget a son) is inore meritorious than the celebration of sacrifices. Truth (however) is more meritorious than the birth of one hundred sons.
93If one thousand horse-sacrifices and truth were weighed, truth would be found heavier than one thousand horse-sacrifices.
94O king, I tell you, truth is equal to the study of the entire Vedas and ablutions in all the sacred pilgrimages.
95There is no virtue equal to truth, there is nothing (in this world) superior to truth. And there is nothing (again) more sinful than falsehood.
96O king, truth is the great Brahma, truth is the great vow; therefore, O king, do not violate your pledge. Let truth and yourself be ever united.
97If, however, you are united with falsehood, li you do not place any credence on my word, I shall go away from this place of my own accord. Your companionship should not be sought after.
98But, ( Dushyanta, (know this for a certainty), that when you are dead, my this son shall rule the whole earth, surrounded by the four seas and adorned by the king of mountains.
99Vaishampayana said : Having said all this to the king, Shakuntala turned her back. Thereupon a voice from the sky, coming from one who had no visible shape, addressed Dushyanta who was sitting, surrounded by his ministers, priests and Ritvikas.
100(It said), “O Dushyanta, the mother is but a sheath of flesh (within which the son dwells). The son, sprung from the father, is the father himself. Therefore, cherish your son and do not insult Shakuntala. O best of men, the son begotten by one's own self, rescues him from the abode of Yama. You are the father of this son. Shakuntala has spoken the truth. The husband divides his body in two parts and is born in the womb of his wife as the son.
101O king, O Dushyanta, therefore, cherish your this son, born of Shakuntala. To forsake one's own son and to live thereafter is a great misfortune.
102Therefore, O descendant of the Puru race, cherish your this high-souled son, born of Shakuntala. As you will cherish this child at our word, therefore, your this son will be known by the name of Bharata.
103Having heard these words of the dwellers of heaven, the king of the Puru race was much pleased and addressing his priests and ministers, he said : “Hear all of you the words of the messenger of heaven."
104"I myself know that this boy is my son. If I had accepted him as my son at Shakuntala's words, my people would have been suspicious and my son also would not have been considered to be pure (of pure birth).”
105Vaishampayana said : O descendant of the Virata race, the king was exceedingly pleased, because the purity of the birth of his son was established by the messenger of heaven.
106He then performed with joy all those rites which a father should perform for his son.
107He smelt his son's head; he embraced him with affection. The Brahmanas uttered blessings on him and the bards began to applaud him. The king then enjoyed the great pleasure that one feels at the touch of one's own son.
108Dushyanta also received his wife (Shakuntala) with all honour and affection. Affectionately pacifying her, he spoke to her thus,
109“O lady, my union with you took place in private. None knew of it and therefore, it is natural that people should have thought that our union was only out of lust and that we were not husband and wife. This son, installed as my heir-apparent, would have been considered as a man of impure birth. Therefore, I was thinking how best to establish your purity.
110"O dearest, O lady of beautiful eyes, I have forgiven you for all the hard words you have uttered in anger. You are my darling.”
111O descendant of the Bharata race, having spoken thus to his dear queen (Shakuntala), the royal sage Dushyanta, received her with the presents of perfume, food and drink.
112The king Dushyanta, thereupon, installed the son of Shakuntala as his heir-apparent bestowing upon him the name of Bharata.
113From that day the invincible car of Bharata, like the car of the celestials, with its famous and bright wheels, traversed the whole earth, filling it with its rattle.
114The son of Dushyanta (Bharata) brought under his sway all the kings of the world. He ruled his subjects virtuously and gained great fame.
115That king (Bharata) was known by the name of Chakravarti and Sarvabhauma. He performed many sacrifices like Indra, the lord of the Marutas.
116Kanva was the chief priest in those sacrifices and great offerings were made to the Brahmanas. The fortunate king performed both the cow and the horse-sacrifices. Bharata gave one thousand gold coins to Kanva as his sacrificial fee.
117From this Bharata has followed this, "achievement of Bharata," from him has sprung this great race (of Bharata.) All kings that were born after him are called after his name.
118And in this Bharata race were many godlike and greatly powerful best of monarchs. They were like Brahma himself. Their names are countless. O descendant of the Bharata race, I shall name only the chief ones, who were all blessed with great fortune and devoted to truth and honesty. They were all like the celestial.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — शकुन्तला को (उपर्युक्त) वचन देकर जब दुष्यन्त आश्रम से चले गए, तब उन्होंने अपरिमेय तेजवाले एक बालक को जन्म दिया। जब वह बालक केवल तीन वर्ष का हुआ, तब वह प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान हो गया। हे जनमेजय, वह महान् सौन्दर्य, उदारता और समस्त गुणों से सम्पन्न था।
2धर्मात्माओं में श्रेष्ठ कण्व ने उस बुद्धिमान् बालक पर, जो दिन-प्रतिदिन बढ़ता जा रहा था, शास्त्रोक्त समस्त संस्कार सम्पन्न किए।
3वह बालक तीखे, दृढ़ और मोती के समान दाँतों से सम्पन्न था; वह सिंहों का वध करने में समर्थ था, उसकी हथेलियों पर समस्त मंगलमय चिह्न थे, उसका ललाट चौड़ा था, वह सुन्दर और बलवान् था।
4दिव्य बालक के समान वह प्रतिदिन बढ़ता गया। जब वह छह वर्ष का हुआ, तब वह इतना बलवान् था कि वह व्याघ्रों, वराहों, महिषों और हाथियों को पकड़कर आश्रम के निकट खड़े वृक्षों से बाँध देता था।
5वह इनमें से कुछ जंगली पशुओं पर सवारी करता; कुछ को पकड़ लेता और कभी-कभी क्रीड़ा के भाव से कुछ का पीछा करता। कण्व के आश्रम के निवासियों ने (यह सब देखकर) उसे एक नाम दिया। (उन्होंने कहा,) "चूँकि यह समस्त पशुओं का दमन करता है, इसलिए इसे सर्वदमन कहा जाए।" इस प्रकार वह राजकुमार सर्वदमन कहलाया, क्योंकि वह महान् बल, तेज और शक्तियों से सम्पन्न था।
6उस बालक के असाधारण कर्म देखकर ऋषि (कण्व) ने शकुन्तला से कहा कि अब वह समय आ गया है जब उसे युवराज के रूप में स्थापित किया जाना चाहिए।
7उस बालक का महान् बल देखकर कण्व ने अपने शिष्यों से इस प्रकार कहा, "समस्त मंगलमय लक्षणों से युक्त शकुन्तला को उसके पुत्र सहित आश्रम से उसके पति के घर ले जाओ।"
8"स्त्रियों के लिए सदा अपने पिता अथवा माता के सम्बन्धियों के घर में रहना उचित नहीं। ऐसा निवास उनका सुयश, सदाचार और धर्म नष्ट कर देता है। इसलिए उसे बिना विलम्ब उसके पति के घर ले जाओ।"
9(कण्व के) उन महातेजस्वी शिष्यों ने ऐसा करने का वचन देकर शकुन्तला और उनके पुत्र सहित हस्तिनापुर नगर की ओर प्रस्थान किया।
10सुन्दर भौंहों वाली वह सुन्दरी अपने कमलनयन, दिव्य सौन्दर्य वाले पुत्र को साथ लेकर उस वन से चलीं, जहाँ वे पहली बार दुष्यन्त से मिली थीं।
11सूचना भेजकर वे प्रातःकाल के सूर्य के समान तेजस्वी अपने पुत्र सहित राजसभा में प्रविष्ट हुईं। और तब उनका उनसे परिचय कराया गया।
12ऋषि के शिष्य राजा को सब कुछ बताकर आश्रम लौट गए। और शकुन्तला ने विधिपूर्वक (राजा की) पूजा करने के पश्चात् (कहा) —
13शकुन्तला ने कहा — हे राजन्, यह आपका पुत्र है। इसे आपका युवराज बनाया जाए। हे राजन्, यह देवतुल्य बालक आपने मुझसे उत्पन्न किया है। हे नरश्रेष्ठ, अब मुझसे किया गया अपना वचन पूरा कीजिए।
14हे यशस्वी पुरुष, कण्व के आश्रम में हमारे विवाह के अवसर पर आपने मुझसे जो करार किया था, उसे स्मरण कीजिए।
15उनके वचन सुनकर राजा को सब कुछ स्मरण हो आया, किन्तु उन्होंने कहा, "मुझे कुछ भी स्मरण नहीं। हे दुष्ट तपस्विनी, तुम किसकी हो?"
16"मुझे स्मरण नहीं कि धर्म, अर्थ अथवा काम — (किसी) के विषय में तुमसे मेरा कोई सम्बन्ध रहा हो। जाओ या ठहरो अथवा जो चाहो, करो।"
17इस प्रकार कहे जाने पर वह सुन्दरी तपस्विनी लज्जा से भर गईं। शोक से उनकी चेतना जाती रही और वे काठ के खम्भे के समान खड़ी रह गईं।
18शीघ्र ही उनके नेत्र ताँबे के समान लाल हो गए; उनके ओठ काँपने लगे; उन्होंने राजा पर अपनी (क्रुद्ध) दृष्टि डाली, जो उन्हें जलाती-सी प्रतीत हुई।
19अपने उठते क्रोध और अपनी तपस्या की धधकती अग्नि को उन्होंने बड़े प्रयत्न से दबा लिया।
20क्षण भर में अपने विचार समेटकर उन्होंने शोक और क्रोध में सीधे उनकी ओर देखते हुए अपने पति से इस प्रकार कहा — "हे महाराज, सब कुछ जानते हुए आप एक नीच और अधम पुरुष के समान यह कैसे कह सकते हैं कि 'मैं कुछ नहीं जानता'?
21मेरे वचनों के सत्य या असत्य का साक्षी आपका अपना हृदय है। इसलिए सत्य बोलिए और अपने को नीचे मत गिराइए।
22जिसके मन में एक बात हो, किन्तु वह दूसरों के सम्मुख दूसरी बात प्रस्तुत करे, वह चोर है और अपने ही आत्मा का लुटेरा है। वह कौन-सा पाप है जो वह न कर सके?
23आप समझते हैं कि आपने जो किया, वह केवल आप ही जानते हैं। किन्तु क्या आप नहीं जानते कि वह महान् सर्वज्ञ आपके हृदय में निवास करता है? वह आपके समस्त पापों को जानता है और आप उसी की उपस्थिति में पाप करते हैं।
24मनुष्य पाप करते समय सोचता है कि उसे कोई नहीं देखता। किन्तु उसे देवता देखते हैं और वह देव भी देखता है जो प्रत्येक हृदय में निवास करता है।
25सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, पृथ्वी, आकाश, जल, हृदय, यम, दिन, रात्रि, सन्ध्या और धर्म — ये मनुष्य के प्रत्येक कर्म को देखते हैं।
26विवस्वान् के पुत्र यम उस मनुष्य के पापों का लेखा नहीं रखते, जिससे समस्त कर्मों का साक्षी वह देव प्रसन्न रहता है।
27किन्तु जिस पापी से वह महादेव प्रसन्न नहीं रहता, वह अपने दुष्कर्मों के लिए यम द्वारा दण्डित होता है।
28जो अपने आपको मिथ्या रूप में प्रस्तुत करता है और इस प्रकार अपने को नीचे गिराता है, उसे देवता कभी आशीर्वाद नहीं देते। उसकी अपनी आत्मा भी उसे आशीर्वाद नहीं देती। मैं स्वेच्छा से आई हूँ, किन्तु मैं अपने पति के प्रति समर्पित पत्नी हूँ। मेरा अनादर मत कीजिए। मैं आपकी पत्नी हूँ और आदरपूर्वक व्यवहार पाने योग्य हूँ।
29इन सब लोगों के सम्मुख आप मेरे साथ एक साधारण स्त्री का-सा व्यवहार क्यों कर रहे हैं? मैं निश्चय ही निर्जन वन में नहीं रो रही। क्या आप मुझे सुनते नहीं?
30हे दुष्यन्त, यदि आप मेरी माँग अस्वीकार करेंगे, तो आज ही आपका मस्तक सहस्र टुकड़ों में विभक्त हो जाएगा।
31प्राचीन विद्वान् कहते हैं कि पति स्वयं ही अपनी पत्नी के गर्भ में प्रवेश करके पुत्र के रूप में बाहर आता है। इसीलिए पत्नी को जाया कहा जाता है।
32बुद्धिमान् पुरुष को जो पुत्र उत्पन्न होता है, वह अपने दिवंगत पूर्वजों की आत्माओं का उद्धार करता है।
33चूँकि पुत्र अपने पूर्वजों को 'पुत्' नामक नरक से उबारता है, इसीलिए स्वयम्भू (ब्रह्मा) ने ही उसे पुत्र कहा है।
34मनुष्य पुत्र के जन्म से संसार जीत लेता है; पौत्र के जन्म से वह अनन्तता भोगता है; और पौत्र के पुत्र के जन्म से प्रपितामह शाश्वत सुख भोगते हैं।
35वही सच्ची पत्नी है जो सुगृहिणी हो; वही सच्ची पत्नी है जिसका हृदय अपने पति में समर्पित हो; वही सच्ची पत्नी है जो अपने पति के प्रति निष्ठावान् हो।
36मनुष्य का आधा भाग उसकी पत्नी है; पत्नी अपने पति की श्रेष्ठतम मित्र है; पत्नी धर्म, अर्थ और काम का स्रोत है; पत्नी मोक्ष का स्रोत है।
37जिनके पत्नियाँ हैं, वे धार्मिक कर्म कर सकते हैं; जिनके पत्नियाँ हैं, वे गृहस्थ जीवन बिताते हैं। जिनके पत्नियाँ हैं, वे सुखी हो सकते हैं और जिनके पत्नियाँ हैं, वे सौभाग्य प्राप्त कर सकते हैं।
38मधुरभाषिणी पत्नियाँ हर्ष के अवसरों पर अपने पतियों की मित्र होती हैं; धार्मिक कर्मों के अवसरों पर वे पिता के समान होती हैं; रोग और शोक के समय वे माता के समान होती हैं।
39गहन वन में भी पत्नी अपने विचरण करते पति का विश्राम और सान्त्वना है। जिसकी पत्नी है, उस पर सब विश्वास करते हैं। इसलिए पत्नी मनुष्य का महान् मोक्ष-साधन है।
40जब पति इस लोक को छोड़कर यमलोक जाता है, तब केवल समर्पित पत्नी ही वहाँ उसके साथ जाती है।
41पहले चली गई (पति से पहले मरने वाली) पत्नी अपने पति की आत्मा की प्रतीक्षा करती है और यदि पति पहले चला जाए, तो पतिव्रता पत्नी शीघ्र ही उसका अनुसरण करती है।
42हे राजन्, इन्हीं सब कारणों से (इस संसार में) विवाह का अस्तित्व है। पति इस लोक में और परलोक में — दोनों में अपनी पत्नी का संग भोगता है।
43विद्वानों ने कहा है कि मनुष्य स्वयं ही अपने पुत्र के रूप में जन्म लेता है; इसलिए जिस मनुष्य की पत्नी ने पुत्र को जन्म दिया हो, उसे उसे अपनी माता के समान देखना चाहिए।
44अपनी पत्नी से उत्पन्न पुत्र का मुख देखकर मनुष्य अपना ही मुख देखता है, जैसे दर्पण में देखता है; और वह स्वयं को उतना ही सुखी अनुभव करता है जितना स्वर्ग प्राप्त करने वाला धर्मात्मा।
45मानसिक शोक से जले हुए अथवा रोग से पीड़ित मनुष्य अपनी पत्नियों के संग में उतना ही राहत अनुभव करते हैं जितना पसीने से लथपथ मनुष्य शीतल स्नान में।
46कोई मनुष्य क्रोध में भी ऐसा कुछ न करे जो अपनी पत्नी को अप्रिय हो; क्योंकि सुख, आनन्द, धर्म और सब कुछ पत्नी पर ही निर्भर है।
47पत्नी वह पवित्र भूमि है जिसमें पति पुनः जन्म लेता है। ऋषि भी स्त्रियों के बिना मनुष्यों की सृष्टि नहीं कर सकते।
48पिता के लिए इससे बड़ा सुख और क्या हो सकता है, जब उसका पुत्र दौड़कर उसके पास आता है और अपनी (नन्ही-नन्ही) भुजाओं से उससे लिपट जाता है, यद्यपि उसका शरीर धूल-मिट्टी से भरा हो?
49आप अपने इस पुत्र के प्रति उदासीनता क्यों दिखा रहे हैं, जो स्वयं आपके पास आया है और जो लालसा भरी दृष्टि से आपकी ओर देख रहा है? चींटियाँ तक अपनी सन्तान का पालन करती हैं और अपने अण्डे नष्ट नहीं करतीं। फिर आप धर्म के नियमों के ज्ञाता होकर अपनी ही सन्तान का पालन क्यों न करें?
50चन्दन-लेप का स्पर्श, स्त्रियों का स्पर्श और जल का स्पर्श उतना सुखद नहीं जितना अपने ही शिशु पुत्र का स्पर्श, जब वह आलिंगन में बँधा हो।
51जैसे ब्राह्मण द्विपदों (मनुष्यों) में श्रेष्ठ है, जैसे गौ चतुष्पदों में श्रेष्ठ है, जैसे गुरु समस्त गुरुजनों में श्रेष्ठ है, वैसे ही स्पर्श में सुखद समस्त वस्तुओं में पुत्र श्रेष्ठ है।
52यह रूपवान् पुत्र आपके आलिंगन में आपका स्पर्श करे। संसार में पुत्र के स्पर्श से अधिक सुखद और कुछ नहीं है।
53हे शत्रुदमन, हे महाराज, मैंने तीन वर्ष पूरे होने पर इस बालक को जन्म दिया, जो आपके शोक का नाशक है। हे पुरुवंशी, जब मैं सूतिकागृह में थी, तब आकाश में ये वचन कहे गए — "यह सौ अश्वमेध यज्ञ करेगा।"
54अपने घरों से दूर स्थानों में जाने वाले मनुष्य दूसरों के पुत्रों को अपनी गोद में उठाकर और उनके मस्तक सूँघकर महान् सुख अनुभव करते हैं।
55आप जानते हैं कि ब्राह्मण शिशु के जातकर्म-संस्कार के अवसर पर ये वैदिक मन्त्र कहते हैं —
56"तुम मेरे शरीर से उत्पन्न हुए हो; तुम मेरे हृदय से निकले हो। तुम मेरे पुत्र के रूप में मैं ही हूँ। सौ वर्ष जीवित रहो।"
57"मेरा जीवन तुम पर निर्भर है। मेरे वंश का चलना भी तुम पर निर्भर है। इसलिए सुखपूर्वक सौ वर्ष जीवित रहो।"
58यह (बालक) आपके शरीर से उत्पन्न हुआ है; यह आपसे उत्पन्न एक दूसरा प्राणी है। अपने ही पुत्र में अपने आपको देखिए, जैसे आप सरोवर के स्वच्छ जल में अपना प्रतिबिम्ब देखते हैं।
59जैसे यज्ञाग्नि गार्हपत्य अग्नि से प्रज्वलित की जाती है, वैसे ही यह (आपका पुत्र) आपसे उत्पन्न हुआ है। यद्यपि आप एक हैं, तथापि आपने स्वयं को दो में विभक्त कर लिया है। हे राजन्, अपनी आखेट-यात्रा में आपने मेरे पास तब आगमन किया था जब मैं अपने पिता के आश्रम में कुमारी थी।
60उर्वशी, पूर्वचित्ति, सहजन्या, मेनका, विश्वाची और घृताची — ये छह अग्रगण्य अप्सराएँ हैं।
61इनमें भी ब्राह्मण से उत्पन्न मेनका प्रथम है। स्वर्ग से पृथ्वी पर उतरकर उसने विश्वामित्र के संसर्ग से मुझे जन्म दिया।
62अप्सरा मेनका ने मुझे हिमालय की एक घाटी में जन्म दिया। स्नेह से रहित होकर वह मुझे वहीं छोड़कर चली गई, मानो मैं किसी और की सन्तान होऊँ।
63मैंने पूर्वकाल में किसी अन्य जन्म में कौन-सा महापाप किया था कि शैशव में मुझे मेरे माता-पिता ने त्याग दिया और अब आपने मुझे त्याग दिया?
64आपसे त्यागी जाकर मैं आश्रम लौटने को तैयार हूँ। किन्तु आपको इस बालक का त्याग नहीं करना चाहिए, जो आपका अपना पुत्र है।
65दुष्यन्त ने कहा — हे शकुन्तले, मैं नहीं जानता कि मैंने तुमसे यह बालक उत्पन्न किया। स्त्रियाँ प्रायः असत्य बोलती हैं। तुम्हारे वचनों पर कौन विश्वास करेगा? तुम्हारी माता कामलोलुपा मेनका है, जो स्नेह से रहित है; उसने तुम्हें हिमालय की घाटी में उसी प्रकार त्याग दिया जैसे कोई देवताओं को अर्पित करने के पश्चात् फूलों को फेंक देता है।
66तुम्हारा पिता भी क्षत्रियवंशी कामी विश्वामित्र है, जो समस्त स्नेह से रहित है — वह पुरुष जो ब्राह्मण बनने के लोभ में पड़ा।
67किन्तु (यदि तुम कहती हो कि) मेनका अप्सराओं में अग्रगण्य है और विश्वामित्र ऋषियों में अग्रगण्य हैं, तो फिर तुम, उनकी पुत्री होकर, कुलटा स्त्री के समान क्यों बोलती हो?
68तुम्हारे ये वचन विश्वास के योग्य नहीं। क्या तुम्हें इन्हें कहते हुए लज्जा नहीं आती, विशेषकर मेरे सम्मुख? चली जाओ, हे दुष्ट तपस्विनी।
69अब कहाँ हैं वे महर्षिश्रेष्ठ (विश्वामित्र) और अप्सराश्रेष्ठ मेनका? और कहाँ हो तुम, (यद्यपि) तपस्वियों के तुच्छ वेश में?
70तुम्हारा यह पुत्र बहुत बड़ा है और अत्यन्त बलवान् प्रतीत होता है। इतने अल्प समय में यह शालवृक्ष के अंकुर के समान कैसे बढ़ गया?
71तुम अत्यन्त नीच कुल में जन्मी हो; तुम कुलटा स्त्री के समान भी बोलती हो। मेनका ने तुम्हें कामवश धारण किया था।
72हे तपस्विनी, तुम जो कुछ कहती हो, वह सब मेरे लिए सर्वथा अज्ञात है। मैं तुम्हें नहीं जानता। जहाँ चाहो, चली जाओ।
73शकुन्तला ने कहा — हे राजन्, आप दूसरों के दोष देख (सकते) हैं, चाहे वे सरसों के दाने के समान छोटे ही क्यों न हों। किन्तु आप अपने दोष नहीं देख सकते, चाहे वे बिल्व फल के समान बड़े ही क्यों न हों।
74मेनका एक देवी हैं, (बल्कि) मेनका देवियों में श्रेष्ठ मानी जाती हैं। हे दुष्यन्त, मेरा जन्म आपके अपने जन्म से भी उच्च है।
75हे महाराज, आप पृथ्वी पर चलते हैं, किन्तु मैं आकाश में विचरण करती हूँ। जानिए, आपमें और मुझमें अन्तर सरसों के दाने और मेरु (पर्वत) के अन्तर के समान है।
76हे राजन्, देखिए, मैं इन्द्र, कुबेर, यम और वरुण के धामों में जा सकती हूँ।
77हे निष्पाप, एक कहावत है जो मैं आपको सुनाने जा रही हूँ; (किन्तु मैं यह) किसी दुर्भावना से नहीं (कर रही), केवल दृष्टान्त के रूप में। इसलिए इसका उल्लेख करने के लिए कृपया मुझे क्षमा कीजिए।
78कुरूप मनुष्य जब तक दर्पण में अपना मुख नहीं देखता, तब तक स्वयं को दूसरों से अधिक सुन्दर मानता है।
79किन्तु जब वह दर्पण में अपना मुख देखता है, तभी वह अपने और दूसरों के बीच का अन्तर समझ पाता है।
80जो वास्तव में अत्यन्त सुन्दर है, वह कभी दूसरों को ताना नहीं मारता। जो दूसरों की अत्यधिक निन्दा करता है, वह केवल निन्दक ही माना जाता है।
81जैसे सूअर फुलवारी में होते हुए भी कीचड़ और गन्दगी ही खोजता है, वैसे ही दुष्ट मनुष्य दूसरों के कहे भले-बुरे में से केवल बुरा ही चुनता है।
82किन्तु जैसे हंस जल से मिश्रित होते हुए भी दूध ही निकाल लेता है, वैसे ही बुद्धिमान् मनुष्य भले और बुरे से मिश्रित वाणी में से केवल भले को ही ग्रहण करता है।
83सज्जन दूसरों की निन्दा करने में सदा कष्ट अनुभव करते हैं, किन्तु दुष्ट सदा उसमें आनन्द लेते हैं।
84सज्जन वृद्धों (सत्पुरुषों) का आदर करने में सदा आनन्द अनुभव करते हैं, किन्तु मूर्ख सदा उनका अपमान करने में आनन्द लेते हैं। सज्जन दूसरों के दोष न खोजने में सुखी रहते हैं, किन्तु मूर्ख उन्हें खोजने में सुखी रहते हैं। दुष्ट सदा सज्जनों की निन्दा करते हैं, किन्तु सज्जन दुष्टों द्वारा पीड़ित होकर भी उनका कभी अनिष्ट नहीं करते।
85संसार में इससे अधिक उपहासास्पद और क्या हो सकता है कि जो दुष्ट हैं, वे वास्तव में सज्जन पुरुषों को दुष्ट बताएँ?
86नास्तिक तक उनसे डरते हैं जो सत्य और धर्म से भ्रष्ट हो चुके हैं, जैसे समस्त मनुष्य घोर विषवाले सर्पों से डरते हैं। (जब नास्तिक की यह दशा है), तब मुझ जैसी आस्तिक की तो बात ही क्या?
87जो मनुष्य अपने ही प्रतिरूप पुत्र को उत्पन्न करके उसकी देखभाल नहीं करता, वह कभी उच्चतर लोक प्राप्त नहीं करता। देवता उसका सौभाग्य और धन नष्ट कर देते हैं।
88पितरों ने कहा है कि पुत्र वंश को चलाता है और सम्बन्धियों का पालन करता है; इसलिए पुत्र को जन्म देना समस्त पुण्यकर्मों में श्रेष्ठ है। इसलिए आपके इस पुत्र का त्याग नहीं होना चाहिए।
89मनु ने कहा है कि पुत्र पाँच प्रकार के होते हैं, अर्थात् वे जो अपनी पत्नी से उत्पन्न किए जाएँ, वे जो दूसरों से प्राप्त हों, वे जो मूल्य देकर खरीदे जाएँ, वे जो स्नेह से पाले जाएँ और वे जो अन्य स्त्रियों से उत्पन्न हों।
90पुत्र मनुष्यों के धर्म और उपलब्धियों को धारण करते हैं; वे उनका सुख बढ़ाते हैं; वे मृत पूर्वजों को नरक से उबारते हैं।
91इसलिए, हे नृपश्रेष्ठ, आपके लिए अपने पुत्र का त्याग करना उचित नहीं। हे पृथ्वीपति, (अपने इस पुत्र का पालन करके) अपने आप, सत्य और धर्म को और अधिक पोषित कीजिए। हे नृपश्रेष्ठ, इस विषय में आपके लिए कपट करना उचित नहीं।
92एक तालाब की प्रतिष्ठा सौ कूपों की प्रतिष्ठा से अधिक पुण्यकर है। यज्ञ तालाब की प्रतिष्ठा से अधिक पुण्यकर है। किन्तु (पुत्र उत्पन्न करना) यज्ञों के अनुष्ठान से भी अधिक पुण्यकर है। (तथापि) सत्य सौ पुत्रों के जन्म से भी अधिक पुण्यकर है।
93यदि एक सहस्र अश्वमेध यज्ञ और सत्य को तराजू पर तोला जाए, तो सत्य एक सहस्र अश्वमेध यज्ञों से भी भारी निकलेगा।
94हे राजन्, मैं आपसे कहती हूँ, सत्य समस्त वेदों के अध्ययन और समस्त पवित्र तीर्थों में स्नान के बराबर है।
95सत्य के समान कोई धर्म नहीं, (इस संसार में) सत्य से बढ़कर कुछ नहीं। और असत्य से अधिक पापपूर्ण (फिर) कुछ भी नहीं।
96हे राजन्, सत्य ही महान् ब्रह्म है, सत्य ही महान् व्रत है; इसलिए, हे राजन्, अपनी प्रतिज्ञा का उल्लंघन मत कीजिए। सत्य और आप सदा एक रहें।
97किन्तु यदि आप असत्य से जुड़े हुए हैं, यदि आप मेरे वचन पर कोई विश्वास नहीं करते, तो मैं स्वेच्छा से इस स्थान से चली जाऊँगी। आपका सान्निध्य वांछनीय नहीं है।
98किन्तु, हे दुष्यन्त, (यह निश्चय जान लीजिए) कि आपकी मृत्यु के पश्चात् मेरा यह पुत्र चारों समुद्रों से घिरी और पर्वतराज से अलंकृत समस्त पृथ्वी पर शासन करेगा।
99वैशम्पायन ने कहा — राजा से यह सब कहकर शकुन्तला ने पीठ फेर ली। तभी आकाश से एक वाणी, जो किसी अदृश्य रूप वाले से आ रही थी, अपने मन्त्रियों, पुरोहितों और ऋत्विजों से घिरे बैठे दुष्यन्त को सम्बोधित करके बोली।
100(उसने कहा,) "हे दुष्यन्त, माता तो केवल माँस का एक कोश है (जिसमें पुत्र निवास करता है)। पिता से उत्पन्न पुत्र स्वयं पिता ही है। इसलिए अपने पुत्र का पालन कीजिए और शकुन्तला का अपमान मत कीजिए। हे नरश्रेष्ठ, अपने से उत्पन्न पुत्र मनुष्य को यमलोक से उबारता है। आप ही इस पुत्र के पिता हैं। शकुन्तला ने सत्य कहा है। पति अपने शरीर को दो भागों में विभक्त करता है और अपनी पत्नी के गर्भ में पुत्र के रूप में जन्म लेता है।
101हे राजन्, हे दुष्यन्त, इसलिए शकुन्तला से उत्पन्न अपने इस पुत्र का पालन कीजिए। अपने ही पुत्र का त्याग करके उसके पश्चात् जीवित रहना महान् दुर्भाग्य है।
102इसलिए, हे पुरुवंशी, शकुन्तला से उत्पन्न अपने इस महात्मा पुत्र का पालन कीजिए। चूँकि आप हमारे कहने पर इस बालक का पालन करेंगे, इसलिए आपका यह पुत्र भरत नाम से जाना जाएगा।"
103स्वर्गवासियों के ये वचन सुनकर पुरुवंशी राजा अत्यन्त प्रसन्न हुए और अपने पुरोहितों तथा मन्त्रियों को सम्बोधित करते हुए उन्होंने कहा, "आप सब स्वर्गदूत के वचन सुनिए।"
104"मैं स्वयं जानता हूँ कि यह बालक मेरा पुत्र है। यदि मैं शकुन्तला के कहने पर ही इसे अपना पुत्र स्वीकार कर लेता, तो मेरी प्रजा को सन्देह होता और मेरा पुत्र भी शुद्ध (शुद्ध जन्म वाला) न माना जाता।"
105वैशम्पायन ने कहा — हे विराटवंशी, राजा अत्यन्त प्रसन्न हुए, क्योंकि उनके पुत्र के जन्म की शुद्धता स्वर्गदूत द्वारा प्रमाणित हो गई थी।
106तब उन्होंने हर्ष के साथ वे समस्त संस्कार सम्पन्न किए जो पिता को अपने पुत्र के लिए करने चाहिए।
107उन्होंने अपने पुत्र का मस्तक सूँघा; उन्होंने उसे स्नेह से आलिंगन किया। ब्राह्मणों ने उस पर आशीर्वाद बरसाए और बन्दीजन उसकी स्तुति करने लगे। तब राजा ने वह महान् सुख भोगा जो अपने ही पुत्र के स्पर्श से अनुभव होता है।
108दुष्यन्त ने अपनी पत्नी (शकुन्तला) का भी पूर्ण सम्मान और स्नेह से स्वागत किया। स्नेहपूर्वक उन्हें शान्त करते हुए उन्होंने उनसे इस प्रकार कहा —
109"हे देवि, तुमसे मेरा मिलन एकान्त में हुआ था। उसे कोई नहीं जानता था और इसलिए यह स्वाभाविक था कि लोग सोचते कि हमारा मिलन केवल काम से हुआ और हम पति-पत्नी नहीं थे। युवराज पद पर स्थापित यह पुत्र अशुद्ध जन्म वाला माना जाता। इसलिए मैं सोच रहा था कि तुम्हारी पवित्रता कैसे सबसे भलीभाँति प्रमाणित हो।
110हे प्रियतमे, हे सुन्दर नेत्रों वाली देवि, क्रोध में तुमने जो कठोर वचन कहे, उन सबके लिए मैंने तुम्हें क्षमा कर दिया है। तुम मेरी प्रिया हो।"
111हे भरतवंशी, अपनी प्रिय रानी (शकुन्तला) से इस प्रकार कहकर राजर्षि दुष्यन्त ने उनका स्वागत सुगन्ध, भोजन और पेय की भेंटों से किया।
112तब राजा दुष्यन्त ने शकुन्तला के पुत्र को भरत नाम देकर अपना युवराज स्थापित किया।
113उस दिन से भरत का अजेय रथ, देवताओं के रथ के समान, अपने विख्यात और उज्ज्वल चक्रों के साथ समस्त पृथ्वी पर विचरण करने लगा और उसे अपनी खड़खड़ाहट से भर दिया।
114दुष्यन्त के पुत्र (भरत) ने संसार के समस्त राजाओं को अपने अधीन कर लिया। उन्होंने अपनी प्रजा पर धर्मपूर्वक शासन किया और महान् कीर्ति अर्जित की।
115वे राजा (भरत) चक्रवर्ती और सार्वभौम नाम से जाने जाते थे। उन्होंने मरुतों के स्वामी इन्द्र के समान अनेक यज्ञ किए।
116उन यज्ञों में कण्व प्रधान पुरोहित थे और ब्राह्मणों को महान् दक्षिणाएँ दी गईं। उन भाग्यशाली राजा ने गोमेध और अश्वमेध — दोनों यज्ञ किए। भरत ने कण्व को यज्ञ-दक्षिणा के रूप में एक सहस्र स्वर्णमुद्राएँ दीं।
117इन्हीं भरत से "भरत की उपलब्धि" चली आई है, इन्हीं से यह महान् (भरत) वंश उत्पन्न हुआ। उनके पश्चात् जन्मे समस्त राजा उन्हीं के नाम से पुकारे जाते हैं।
118और इस भरतवंश में अनेक देवतुल्य और महाबली नरेशश्रेष्ठ हुए। वे स्वयं ब्रह्मा के समान थे। उनके नाम असंख्य हैं। हे भरतवंशी, मैं केवल प्रमुखों के नाम लूँगा, जो सब महान् सौभाग्य से सम्पन्न और सत्य तथा ईमानदारी में निरत थे। वे सब देवताओं के समान थे।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — शकुन्तलालाई (उपर्युक्त) वचन दिएर जब दुष्यन्त आश्रमबाट गए, तब उनले अपरिमेय तेज भएको एउटा बालकलाई जन्म दिइन्। जब त्यो बालक केवल तीन वर्षको भयो, तब ऊ प्रज्वलित अग्निझैँ देदीप्यमान भयो। हे जनमेजय, ऊ महान् सौन्दर्य, उदारता र सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न थियो।
2धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ कण्वले त्यस बुद्धिमान् बालकमाथि, जो दिनप्रतिदिन बढ्दै गइरहेको थियो, शास्त्रोक्त सम्पूर्ण संस्कार सम्पन्न गरे।
3त्यो बालक तीखा, दृढ र मोतीझैँ दाँतले सम्पन्न थियो; ऊ सिंहहरूको वध गर्न समर्थ थियो, उसका हत्केलामा सम्पूर्ण मंगलमय चिह्न थिए, उसको निधार चौडा थियो, ऊ सुन्दर र बलवान् थियो।
4दिव्य बालकझैँ ऊ प्रतिदिन बढ्दै गयो। जब ऊ छ वर्षको भयो, तब ऊ यति बलवान् थियो कि उसले बाघ, बँदेल, अर्ना र हात्तीहरूलाई समातेर आश्रमको नजिक उभिएका वृक्षमा बाँधिदिन्थ्यो।
5ऊ यीमध्ये केही जङ्गली पशुमाथि सवारी गर्थ्यो; कतिलाई समात्थ्यो र कहिलेकाहीँ क्रीडाको भावले कतिको पछि लाग्थ्यो। कण्वको आश्रमका निवासीहरूले (यो सबै देखेर) उसलाई एउटा नाम दिए। (उनीहरूले भने,) "किनभने यसले सम्पूर्ण पशुहरूको दमन गर्छ, त्यसैले यसलाई सर्वदमन भनियोस्।" यसरी त्यो राजकुमार सर्वदमन कहलायो, किनभने ऊ महान् बल, तेज र शक्तिले सम्पन्न थियो।
6त्यस बालकका असाधारण कर्म देखेर ऋषि (कण्व) ले शकुन्तलालाई भने कि अब त्यो समय आइसकेको छ जब उसलाई युवराजका रूपमा स्थापित गरिनुपर्छ।
7त्यस बालकको महान् बल देखेर कण्वले आफ्ना शिष्यहरूलाई यसरी भने, "सम्पूर्ण मंगलमय लक्षणले युक्त शकुन्तलालाई उनको पुत्रसहित आश्रमबाट उनका पतिको घर लैजाऊ।"
8"स्त्रीहरूका लागि सदा आफ्ना पिता अथवा माताका आफन्तको घरमा बस्नु उचित छैन। यस्तो निवासले तिनको सुयश, सदाचार र धर्म नष्ट पारिदिन्छ। त्यसैले उनलाई ढिलाइ नगरी उनका पतिको घर लैजाऊ।"
9(कण्वका) ती महातेजस्वी शिष्यहरूले त्यसो गर्ने वचन दिएर शकुन्तला र उनको पुत्रसहित हस्तिनापुर नगरतिर प्रस्थान गरे।
10सुन्दर आँखीभौँ भएकी ती सुन्दरी आफ्नो कमलनयन, दिव्य सौन्दर्य भएको पुत्रलाई साथ लिएर त्यस वनबाट हिँडिन्, जहाँ उनी पहिलो पटक दुष्यन्तलाई भेटेकी थिइन्।
11सूचना पठाएर उनी बिहानको सूर्यझैँ तेजस्वी आफ्नो पुत्रसहित राजसभामा प्रवेश गरिन्। र तब उनको उनीसँग परिचय गराइयो।
12ऋषिका शिष्यहरू राजालाई सबै कुरा बताएर आश्रम फर्के। र शकुन्तलाले विधिपूर्वक (राजाको) पूजा गरेपछि (भनिन्) —
13शकुन्तलाले भनिन् — हे राजन्, यो तपाईंको पुत्र हो। यसलाई तपाईंको युवराज बनाइयोस्। हे राजन्, यो देवतुल्य बालक तपाईंले मबाट उत्पन्न गर्नुभएको हो। हे नरश्रेष्ठ, अब मसँग गरिएको आफ्नो वचन पूरा गर्नुहोस्।
14हे यशस्वी पुरुष, कण्वको आश्रममा हाम्रो विवाहको अवसरमा तपाईंले मसँग जुन करार गर्नुभएको थियो, त्यो सम्झनुहोस्।
15उनका वचन सुनेर राजालाई सबै कुरा सम्झना भयो, तर उनले भने, "मलाई केही पनि सम्झना छैन। हे दुष्ट तपस्विनी, तिमी कसकी हौ?"
16"मलाई सम्झना छैन कि धर्म, अर्थ अथवा काम — (कुनै) का विषयमा तिमीसँग मेरो कुनै सम्बन्ध रहेको होस्। जाऊ वा बस अथवा जे चाहन्छ्यौ, गर।"
17यसरी भनिएपछि ती सुन्दरी तपस्विनी लाजले भरिइन्। शोकले उनको चेतना लोप भयो र उनी काठको खम्बाझैँ उभिइरहिन्।
18चाँडै नै उनका नेत्र तामाझैँ राता भए; उनका ओठ काँप्न थाले; उनले राजामाथि आफ्नो (क्रुद्ध) दृष्टि हालिन्, जो उनलाई जलाएजस्तो लाग्यो।
19आफ्नो उर्लंदो क्रोध र आफ्नो तपस्याको दन्किरहेको अग्नि उनले ठूलो प्रयत्नले दबाइन्।
20क्षणभरमै आफ्ना विचार बटुलेर उनले शोक र क्रोधमा सिधै उनीतिर हेर्दै आफ्ना पतिलाई यसरी भनिन् — "हे महाराज, सबै कुरा जान्दाजान्दै तपाईं एक नीच र अधम पुरुषझैँ यो कसरी भन्न सक्नुहुन्छ कि 'म केही जान्दिनँ'?
21मेरा वचनको सत्य वा असत्यको साक्षी तपाईंकै हृदय हो। त्यसैले सत्य बोल्नुहोस् र आफूलाई तल नझार्नुहोस्।
22जसको मनमा एउटा कुरा होस्, तर उसले अरूको सामु अर्को कुरा प्रस्तुत गरोस्, ऊ चोर हो र आफ्नै आत्माको लुटेरा हो। त्यो कुन पाप हो जो उसले गर्न नसकोस्?
23तपाईं ठान्नुहुन्छ कि तपाईंले जे गर्नुभयो, त्यो केवल तपाईंले मात्र जान्नुहुन्छ। तर के तपाईं जान्नुहुन्न कि त्यो महान् सर्वज्ञ तपाईंको हृदयमा निवास गर्छ? उसले तपाईंका सम्पूर्ण पाप जान्दछ र तपाईं उसकै उपस्थितिमा पाप गर्नुहुन्छ।
24मनुष्यले पाप गर्दा सोच्छ कि उसलाई कसैले देख्दैन। तर उसलाई देवताहरूले देख्छन् र त्यो देवले पनि देख्छ जो प्रत्येक हृदयमा निवास गर्छ।
25सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, पृथ्वी, आकाश, जल, हृदय, यम, दिन, रात, सन्ध्या र धर्म — यिनले मनुष्यको प्रत्येक कर्म देख्छन्।
26विवस्वान्का पुत्र यमले त्यस मनुष्यका पापको लेखा राख्दैनन्, जोसँग सम्पूर्ण कर्मको साक्षी त्यो देव प्रसन्न रहन्छ।
27तर जुन पापीसँग त्यो महादेव प्रसन्न रहँदैन, ऊ आफ्ना दुष्कर्मका लागि यमद्वारा दण्डित हुन्छ।
28जसले आफूलाई मिथ्या रूपमा प्रस्तुत गर्छ र यसरी आफूलाई तल झार्छ, उसलाई देवताहरूले कहिल्यै आशीर्वाद दिँदैनन्। उसको आफ्नै आत्माले पनि उसलाई आशीर्वाद दिँदैन। म स्वेच्छाले आएकी हुँ, तर म आफ्ना पतिप्रति समर्पित पत्नी हुँ। मेरो अनादर नगर्नुहोस्। म तपाईंकी पत्नी हुँ र आदरपूर्वक व्यवहार पाउन योग्य छु।
29यी सबै मानिसको सामु तपाईं मसँग एक साधारण स्त्रीजस्तो व्यवहार किन गरिरहनुभएको छ? म निश्चय नै निर्जन वनमा रोइरहेकी छैनँ। के तपाईं मलाई सुन्नुहुन्न?
30हे दुष्यन्त, यदि तपाईंले मेरो माग अस्वीकार गर्नुभयो भने, आजै तपाईंको शिर हजार टुक्रामा विभक्त हुनेछ।
31प्राचीन विद्वान्हरू भन्छन् कि पति स्वयं आफ्नी पत्नीको गर्भमा प्रवेश गरेर पुत्रका रूपमा बाहिर आउँछ। त्यसैले पत्नीलाई जाया भनिन्छ।
32बुद्धिमान् पुरुषलाई जुन पुत्र उत्पन्न हुन्छ, उसले आफ्ना दिवंगत पुर्खाहरूका आत्माको उद्धार गर्छ।
33किनभने पुत्रले आफ्ना पुर्खाहरूलाई 'पुत्' नामक नरकबाट उद्धार गर्छ, त्यसैले स्वयम्भू (ब्रह्मा) ले नै उसलाई पुत्र भनेका छन्।
34मनुष्यले पुत्रको जन्मबाट संसार जित्छ; नातिको जन्मबाट ऊ अनन्तता भोग्छ; र नातिका पुत्रको जन्मबाट प्रपितामहहरूले शाश्वत सुख भोग्छन्।
35उही साँची पत्नी हो जो सुगृहिणी होस्; उही साँची पत्नी हो जसको हृदय आफ्नो पतिमा समर्पित होस्; उही साँची पत्नी हो जो आफ्नो पतिप्रति निष्ठावान् होस्।
36मनुष्यको आधा भाग उसकी पत्नी हो; पत्नी आफ्ना पतिकी श्रेष्ठतम मित्र हो; पत्नी धर्म, अर्थ र कामको स्रोत हो; पत्नी मोक्षको स्रोत हो।
37जसका पत्नी छन्, तिनले धार्मिक कर्म गर्न सक्छन्; जसका पत्नी छन्, तिनले गृहस्थ जीवन बिताउँछन्। जसका पत्नी छन्, तिनी सुखी हुन सक्छन् र जसका पत्नी छन्, तिनले सौभाग्य प्राप्त गर्न सक्छन्।
38मधुरभाषिणी पत्नीहरू हर्षका अवसरमा आफ्ना पतिका मित्र हुन्छन्; धार्मिक कर्मका अवसरमा तिनी पिताझैँ हुन्छन्; रोग र शोकका बेला तिनी आमाझैँ हुन्छन्।
39गहन वनमा पनि पत्नी आफ्ना विचरण गर्ने पतिको विश्राम र सान्त्वना हो। जसकी पत्नी छिन्, उसमाथि सबैले विश्वास गर्छन्। त्यसैले पत्नी मनुष्यको महान् मोक्ष-साधन हो।
40जब पति यस लोक छाडेर यमलोक जान्छ, तब केवल समर्पित पत्नीले मात्र त्यहाँ उसको साथ दिन्छे।
41पहिले गइसकेकी (पतिभन्दा पहिले मर्ने) पत्नीले आफ्ना पतिको आत्माको प्रतीक्षा गर्छे र यदि पति पहिले गयो भने, पतिव्रता पत्नीले चाँडै नै उसको अनुसरण गर्छे।
42हे राजन्, यिनै सबै कारणले (यस संसारमा) विवाहको अस्तित्व छ। पतिले यस लोक र परलोक — दुवैमा आफ्नी पत्नीको सङ्ग भोग्छ।
43विद्वान्हरूले भनेका छन् कि मनुष्य स्वयं आफ्नो पुत्रका रूपमा जन्म लिन्छ; त्यसैले जुन मनुष्यकी पत्नीले पुत्रलाई जन्म दिएकी छिन्, उसले उनलाई आफ्नी आमाझैँ हेर्नुपर्छ।
44आफ्नी पत्नीबाट उत्पन्न पुत्रको मुख देखेर मनुष्यले आफ्नै मुख देख्छ, जसरी ऐनामा देख्छ; र ऊ आफूलाई त्यति नै सुखी अनुभव गर्छ जति स्वर्ग प्राप्त गर्ने धर्मात्मा।
45मानसिक शोकले जलेका अथवा रोगले पीडित मनुष्यहरूले आफ्ना पत्नीको सङ्गमा त्यति नै राहत अनुभव गर्छन् जति पसिनाले लथपथ मनुष्यले शीतल स्नानमा।
46कुनै मनुष्यले क्रोधमा पनि यस्तो केही नगरोस् जो आफ्नी पत्नीलाई अप्रिय होस्; किनभने सुख, आनन्द, धर्म र सबै कुरा पत्नीमै निर्भर छ।
47पत्नी त्यो पवित्र भूमि हो जसमा पति पुनः जन्म लिन्छ। ऋषिहरूले पनि स्त्रीविना मनुष्यहरूको सृष्टि गर्न सक्दैनन्।
48पिताका लागि यसभन्दा ठूलो सुख अरू के हुन सक्छ, जब उसको पुत्र दौडेर उसको नजिक आउँछ र आफ्ना (साना-साना) पाखुराले उसलाई अँगालो हाल्छ, यद्यपि उसको शरीर धूलोमाटोले भरिएको होस्?
49तपाईं आफ्नो यस पुत्रप्रति उदासीनता किन देखाइरहनुभएको छ, जो आफैँ तपाईंकहाँ आएको छ र जो लालसाभरी दृष्टिले तपाईंतिर हेरिरहेको छ? कमिलाहरूले पनि आफ्नो सन्तानको पालन गर्छन् र आफ्ना अण्डा नष्ट पार्दैनन्। अनि तपाईं धर्मका नियमका ज्ञाता भएर आफ्नै सन्तानको पालन किन नगर्नुहोस्?
50चन्दन-लेपको स्पर्श, स्त्रीहरूको स्पर्श र जलको स्पर्श त्यति सुखद हुँदैन जति आफ्नै शिशु पुत्रको स्पर्श, जब ऊ आलिङ्गनमा बाँधिएको होस्।
51जसरी ब्राह्मण द्विपद (मनुष्य) मा श्रेष्ठ छ, जसरी गाई चतुष्पदमा श्रेष्ठ छ, जसरी गुरु सम्पूर्ण गुरुजनमा श्रेष्ठ छ, त्यसरी नै स्पर्शमा सुखद सम्पूर्ण वस्तुमा पुत्र श्रेष्ठ छ।
52यो रूपवान् पुत्रले तपाईंको आलिङ्गनमा तपाईंको स्पर्श गरोस्। संसारमा पुत्रको स्पर्शभन्दा बढी सुखद अरू केही छैन।
53हे शत्रुदमन, हे महाराज, मैले तीन वर्ष पूरा भएपछि यस बालकलाई जन्म दिएँ, जो तपाईंको शोकको नाशक हो। हे पुरुवंशी, जब म सुत्केरी कोठामा थिएँ, तब आकाशमा यी वचन भनिए — "यसले सय अश्वमेध यज्ञ गर्नेछ।"
54आफ्ना घरबाट टाढाका स्थानमा जाने मनुष्यहरूले अरूका पुत्रलाई आफ्नो काखमा उठाएर र तिनका शिर सुँघेर महान् सुख अनुभव गर्छन्।
55तपाईं जान्नुहुन्छ कि ब्राह्मणहरूले शिशुको जातकर्म-संस्कारको अवसरमा यी वैदिक मन्त्र भन्छन् —
56"तिमी मेरो शरीरबाट उत्पन्न भएका छौ; तिमी मेरो हृदयबाट निस्केका छौ। तिमी मेरो पुत्रका रूपमा म नै हुँ। सय वर्ष जीवित रहू।"
57"मेरो जीवन तिमीमा निर्भर छ। मेरो वंशको निरन्तरता पनि तिमीमा निर्भर छ। त्यसैले सुखपूर्वक सय वर्ष जीवित रहू।"
58यो (बालक) तपाईंको शरीरबाट उत्पन्न भएको हो; यो तपाईंबाट उत्पन्न अर्को प्राणी हो। आफ्नै पुत्रमा आफूलाई हेर्नुहोस्, जसरी तपाईं तालको स्वच्छ जलमा आफ्नो प्रतिबिम्ब देख्नुहुन्छ।
59जसरी यज्ञाग्नि गार्हपत्य अग्निबाट प्रज्वलित गरिन्छ, त्यसरी नै यो (तपाईंको पुत्र) तपाईंबाट उत्पन्न भएको हो। यद्यपि तपाईं एक हुनुहुन्छ, तैपनि तपाईंले आफूलाई दुईमा विभक्त गर्नुभएको छ। हे राजन्, आफ्नो आखेट-यात्रामा तपाईंले मकहाँ तब आगमन गर्नुभएको थियो जब म आफ्ना पिताको आश्रममा कुमारी थिएँ।
60उर्वशी, पूर्वचित्ति, सहजन्या, मेनका, विश्वाची र घृताची — यी छ अग्रगण्य अप्सरा हुन्।
61यीमध्ये पनि ब्राह्मणबाट उत्पन्न मेनका प्रथम हुन्। स्वर्गबाट पृथ्वीमा ओर्लेर उनले विश्वामित्रको संसर्गबाट मलाई जन्म दिइन्।
62अप्सरा मेनकाले मलाई हिमालयको एउटा उपत्यकामा जन्म दिइन्। स्नेहबाट रहित भई उनी मलाई त्यहीँ छाडेर गइन्, मानौँ म अरू कसैकी सन्तान होऊँ।
63मैले पूर्वकालमा कुनै अर्को जन्ममा कुन महापाप गरेकी थिएँ कि शैशवमा मलाई मेरा आमाबाबुले त्यागे र अब तपाईंले मलाई त्याग्नुभयो?
64तपाईंबाट त्यागिएर म आश्रम फर्कन तयार छु। तर तपाईंले यस बालकको त्याग गर्नुहुँदैन, जो तपाईंकै पुत्र हो।
65दुष्यन्तले भने — हे शकुन्तला, म जान्दिनँ कि मैले तिमीबाट यो बालक उत्पन्न गरेँ। स्त्रीहरू प्रायः असत्य बोल्छन्। तिम्रा वचनमाथि कसले विश्वास गर्छ? तिम्री आमा कामलोलुपा मेनका हुन्, जो स्नेहबाट रहित छिन्; उनले तिमीलाई हिमालयको उपत्यकामा त्यसै गरी त्यागिन् जसरी कसैले देवतालाई अर्पण गरेपछि फूलहरू फ्याँकिदिन्छ।
66तिम्रो पिता पनि क्षत्रियवंशी कामी विश्वामित्र हो, जो सम्पूर्ण स्नेहबाट रहित छ — त्यो पुरुष जो ब्राह्मण बन्ने लोभमा पर्यो।
67तर (यदि तिमी भन्छ्यौ कि) मेनका अप्सराहरूमा अग्रगण्य छिन् र विश्वामित्र ऋषिहरूमा अग्रगण्य छन्, त फेरि तिमी, तिनकी पुत्री भएर, कुलटा स्त्रीझैँ किन बोल्छ्यौ?
68तिम्रा यी वचन विश्वासयोग्य छैनन्। के तिमीलाई यी भन्दा लाज लाग्दैन, विशेषगरी मेरो सामु? गइहाल, हे दुष्ट तपस्विनी।
69अब कहाँ छन् ती महर्षिश्रेष्ठ (विश्वामित्र) र अप्सराश्रेष्ठ मेनका? र कहाँ छ्यौ तिमी, (यद्यपि) तपस्वीहरूको तुच्छ वेशमा?
70तिम्रो यो पुत्र धेरै ठूलो छ र अत्यन्त बलवान् देखिन्छ। यति अल्प समयमा यो शालवृक्षको टुसाझैँ कसरी बढ्यो?
71तिमी अत्यन्त नीच कुलमा जन्मेकी छ्यौ; तिमी कुलटा स्त्रीझैँ पनि बोल्छ्यौ। मेनकाले तिमीलाई कामवश धारण गरेकी थिइन्।
72हे तपस्विनी, तिमी जे भन्छ्यौ, त्यो सबै मेरा लागि सर्वथा अज्ञात छ। म तिमीलाई चिन्दिनँ। जहाँ चाहन्छ्यौ, गइहाल।
73शकुन्तलाले भनिन् — हे राजन्, तपाईं अरूका दोष देख्न (सक्नुहुन्छ), चाहे ती तोरीको दानाझैँ साना नै किन नहोऊन्। तर तपाईं आफ्ना दोष देख्न सक्नुहुन्न, चाहे ती बेलको फलझैँ ठूला नै किन नहोऊन्।
74मेनका एक देवी हुन्, (बरु) मेनका देवीहरूमा श्रेष्ठ मानिन्छिन्। हे दुष्यन्त, मेरो जन्म तपाईंकै जन्मभन्दा पनि उच्च छ।
75हे महाराज, तपाईं पृथ्वीमा हिँड्नुहुन्छ, तर म आकाशमा विचरण गर्छु। जान्नुहोस्, तपाईंमा र ममा अन्तर तोरीको दाना र मेरु (पर्वत) को अन्तरझैँ छ।
76हे राजन्, हेर्नुहोस्, म इन्द्र, कुबेर, यम र वरुणका धाममा जान सक्छु।
77हे निष्पाप, एउटा उखान छ जो म तपाईंलाई सुनाउन गइरहेकी छु; (तर म यो) कुनै दुर्भावनाले (गरिरहेकी) होइनँ, केवल दृष्टान्तका रूपमा। त्यसैले यसको उल्लेख गरेकोमा कृपया मलाई क्षमा गर्नुहोस्।
78कुरूप मनुष्यले जबसम्म ऐनामा आफ्नो मुख हेर्दैन, तबसम्म आफूलाई अरूभन्दा बढी सुन्दर मान्छ।
79तर जब उसले ऐनामा आफ्नो मुख हेर्छ, तब मात्र उसले आफ्नो र अरूको बीचको अन्तर बुझ्छ।
80जो वास्तवमा अत्यन्त सुन्दर छ, उसले कहिल्यै अरूलाई ताना मार्दैन। जसले अरूको अत्यधिक निन्दा गर्छ, ऊ केवल निन्दक नै मानिन्छ।
81जसरी बँदेलले फुलबारीमा हुँदा पनि हिलो र फोहोर नै खोज्छ, त्यसरी नै दुष्ट मनुष्यले अरूले भनेका भलो-नराम्रोमध्ये केवल नराम्रो नै छान्छ।
82तर जसरी हाँसले जलले मिसिएको भए पनि दूध नै निकाल्छ, त्यसरी नै बुद्धिमान् मनुष्यले भलो र नराम्रोले मिसिएको वाणीबाट केवल भलो नै ग्रहण गर्छ।
83सज्जनहरूले अरूको निन्दा गर्नमा सदा कष्ट अनुभव गर्छन्, तर दुष्टहरूले सदा त्यसमा आनन्द लिन्छन्।
84सज्जनहरूले वृद्ध (सत्पुरुष) हरूको आदर गर्नमा सदा आनन्द अनुभव गर्छन्, तर मूर्खहरूले सदा तिनको अपमान गर्नमा आनन्द लिन्छन्। सज्जनहरू अरूका दोष नखोज्नमा सुखी रहन्छन्, तर मूर्खहरू ती खोज्नमा सुखी रहन्छन्। दुष्टहरूले सदा सज्जनहरूको निन्दा गर्छन्, तर सज्जनहरूले दुष्टहरूद्वारा पीडित भएर पनि तिनको कहिल्यै अनिष्ट गर्दैनन्।
85संसारमा यसभन्दा बढी उपहासास्पद अरू के हुन सक्छ कि जो दुष्ट छन्, तिनले वास्तवमा सज्जन पुरुषहरूलाई दुष्ट भनून्?
86नास्तिकहरू पनि तिनीहरूसँग डराउँछन् जो सत्य र धर्मबाट भ्रष्ट भइसकेका छन्, जसरी सम्पूर्ण मनुष्य घोर विष भएका सर्पहरूसँग डराउँछन्। (जब नास्तिकको यो दशा छ), तब मजस्ती आस्तिककी त कुरै के?
87जुन मनुष्यले आफ्नै प्रतिरूप पुत्रलाई उत्पन्न गरेर उसको हेरचाह गर्दैन, उसले कहिल्यै उच्चतर लोक प्राप्त गर्दैन। देवताहरूले उसको सौभाग्य र धन नष्ट पारिदिन्छन्।
88पितृहरूले भनेका छन् कि पुत्रले वंश चलाउँछ र आफन्तहरूको पालन गर्छ; त्यसैले पुत्रलाई जन्म दिनु सम्पूर्ण पुण्यकर्ममा श्रेष्ठ हो। त्यसैले तपाईंको यस पुत्रको त्याग हुनुहुँदैन।
89मनुले भनेका छन् कि पुत्र पाँच किसिमका हुन्छन्, अर्थात् ती जो आफ्नी पत्नीबाट उत्पन्न गरिऊन्, ती जो अरूबाट प्राप्त होऊन्, ती जो मूल्य दिएर किनिऊन्, ती जो स्नेहले पालिऊन् र ती जो अन्य स्त्रीबाट उत्पन्न होऊन्।
90पुत्रहरूले मनुष्यहरूका धर्म र उपलब्धिलाई धारण गर्छन्; तिनले तिनको सुख बढाउँछन्; तिनले मृत पुर्खाहरूलाई नरकबाट उद्धार गर्छन्।
91त्यसैले, हे नृपश्रेष्ठ, तपाईंका लागि आफ्नो पुत्रको त्याग गर्नु उचित छैन। हे पृथ्वीपति, (आफ्नो यस पुत्रको पालन गरेर) आफू, सत्य र धर्मलाई अझ बढी पोषित गर्नुहोस्। हे नृपश्रेष्ठ, यस विषयमा तपाईंका लागि कपट गर्नु उचित छैन।
92एउटा पोखरीको प्रतिष्ठा सय इनारको प्रतिष्ठाभन्दा बढी पुण्यकर छ। यज्ञ पोखरीको प्रतिष्ठाभन्दा बढी पुण्यकर छ। तर (पुत्र उत्पन्न गर्नु) यज्ञका अनुष्ठानभन्दा पनि बढी पुण्यकर छ। (तैपनि) सत्य सय पुत्रको जन्मभन्दा पनि बढी पुण्यकर छ।
93यदि एक हजार अश्वमेध यज्ञ र सत्यलाई तराजुमा जोखियो भने, सत्य एक हजार अश्वमेध यज्ञभन्दा पनि गह्रौँ निस्कनेछ।
94हे राजन्, म तपाईंलाई भन्छु, सत्य सम्पूर्ण वेदको अध्ययन र सम्पूर्ण पवित्र तीर्थमा स्नानबराबर छ।
95सत्यसमान कुनै धर्म छैन, (यस संसारमा) सत्यभन्दा बढी केही छैन। र असत्यभन्दा बढी पापपूर्ण (फेरि) केही पनि छैन।
96हे राजन्, सत्य नै महान् ब्रह्म हो, सत्य नै महान् व्रत हो; त्यसैले, हे राजन्, आफ्नो प्रतिज्ञाको उल्लङ्घन नगर्नुहोस्। सत्य र तपाईं सदा एक रहनुहोस्।
97तर यदि तपाईं असत्यसँग जोडिनुभएको छ, यदि तपाईं मेरो वचनमाथि कुनै विश्वास गर्नुहुन्न भने, म स्वेच्छाले यस स्थानबाट जानेछु। तपाईंको सान्निध्य वाञ्छनीय छैन।
98तर, हे दुष्यन्त, (यो निश्चय जान्नुहोस्) कि तपाईंको मृत्युपछि मेरो यो पुत्रले चारै समुद्रले घेरिएको र पर्वतराजले अलंकृत सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्नेछ।
99वैशम्पायनले भने — राजालाई यो सबै भनेर शकुन्तलाले पिठ्यूँ फर्काइन्। त्यहीँ आकाशबाट एउटा वाणी, जो कुनै अदृश्य रूप भएकोबाट आइरहेको थियो, आफ्ना मन्त्री, पुरोहित र ऋत्विज्हरूले घेरिएर बसेका दुष्यन्तलाई सम्बोधन गरेर बोल्यो।
100(त्यसले भन्यो,) "हे दुष्यन्त, आमा त केवल मासुको एउटा कोश हो (जसमा पुत्र निवास गर्छ)। पिताबाट उत्पन्न पुत्र स्वयं पिता नै हो। त्यसैले आफ्नो पुत्रको पालन गर्नुहोस् र शकुन्तलाको अपमान नगर्नुहोस्। हे नरश्रेष्ठ, आफूबाट उत्पन्न पुत्रले मनुष्यलाई यमलोकबाट उद्धार गर्छ। तपाईं नै यस पुत्रका पिता हुनुहुन्छ। शकुन्तलाले सत्य भनेकी छिन्। पतिले आफ्नो शरीरलाई दुई भागमा विभक्त गर्छ र आफ्नी पत्नीको गर्भमा पुत्रका रूपमा जन्म लिन्छ।
101हे राजन्, हे दुष्यन्त, त्यसैले शकुन्तलाबाट उत्पन्न आफ्नो यस पुत्रको पालन गर्नुहोस्। आफ्नै पुत्रको त्याग गरेर त्यसपछि जीवित रहनु महान् दुर्भाग्य हो।
102त्यसैले, हे पुरुवंशी, शकुन्तलाबाट उत्पन्न आफ्नो यस महात्मा पुत्रको पालन गर्नुहोस्। किनभने तपाईं हाम्रो भनाइमा यस बालकको पालन गर्नुहुनेछ, त्यसैले तपाईंको यो पुत्र भरत नामले चिनिनेछ।"
103स्वर्गवासीहरूका यी वचन सुनेर पुरुवंशी राजा अत्यन्त प्रसन्न भए र आफ्ना पुरोहित तथा मन्त्रीहरूलाई सम्बोधन गर्दै उनले भने, "तपाईंहरू सबै स्वर्गदूतका वचन सुन्नुहोस्।"
104"म स्वयं जान्दछु कि यो बालक मेरो पुत्र हो। यदि मैले शकुन्तलाको भनाइमै यसलाई आफ्नो पुत्र स्वीकार गरेको भए, मेरो प्रजालाई सन्देह हुन्थ्यो र मेरो पुत्र पनि शुद्ध (शुद्ध जन्म भएको) मानिँदैनथ्यो।"
105वैशम्पायनले भने — हे विराटवंशी, राजा अत्यन्त प्रसन्न भए, किनभने उनका पुत्रको जन्मको शुद्धता स्वर्गदूतद्वारा प्रमाणित भइसकेको थियो।
106तब उनले हर्षसाथ ती सम्पूर्ण संस्कार सम्पन्न गरे जो पिताले आफ्नो पुत्रका लागि गर्नुपर्छ।
107उनले आफ्नो पुत्रको शिर सुँघे; उनले उसलाई स्नेहले अँगालो हाले। ब्राह्मणहरूले उसमाथि आशीर्वाद बर्साए र बन्दीजनहरूले उसको स्तुति गर्न थाले। तब राजाले त्यो महान् सुख भोगे जो आफ्नै पुत्रको स्पर्शले अनुभव हुन्छ।
108दुष्यन्तले आफ्नी पत्नी (शकुन्तला) को पनि पूर्ण सम्मान र स्नेहसाथ स्वागत गरे। स्नेहपूर्वक उनलाई शान्त पार्दै उनले उनलाई यसरी भने —
109"हे देवि, तिमीसँग मेरो मिलन एकान्तमा भएको थियो। त्यो कसैलाई थाहा थिएन र त्यसैले यो स्वाभाविक थियो कि मानिसहरूले सोच्थे कि हाम्रो मिलन केवल कामले भयो र हामी पतिपत्नी थिएनौँ। युवराज पदमा स्थापित यो पुत्र अशुद्ध जन्म भएको मानिन्थ्यो। त्यसैले म सोचिरहेको थिएँ कि तिम्रो पवित्रता कसरी सबभन्दा राम्ररी प्रमाणित होस्।
110हे प्रियतमा, हे सुन्दर नेत्र भएकी देवि, क्रोधमा तिमीले जुन कठोर वचन भन्यौ, ती सबैका लागि मैले तिमीलाई क्षमा गरेको छु। तिमी मेरी प्रिया हौ।"
111हे भरतवंशी, आफ्नी प्रिय रानी (शकुन्तला) लाई यसरी भनेर राजर्षि दुष्यन्तले उनको स्वागत सुगन्ध, भोजन र पेयका भेटीले गरे।
112तब राजा दुष्यन्तले शकुन्तलाका पुत्रलाई भरत नाम दिएर आफ्नो युवराज स्थापित गरे।
113त्यस दिनदेखि भरतको अजेय रथ, देवताहरूको रथझैँ, आफ्ना विख्यात र उज्ज्वल चक्रसहित सम्पूर्ण पृथ्वीमा विचरण गर्न थाल्यो र त्यसलाई आफ्नो खरखराहटले भरिदियो।
114दुष्यन्तका पुत्र (भरत) ले संसारका सम्पूर्ण राजालाई आफ्नो अधीनमा पारे। उनले आफ्नो प्रजामाथि धर्मपूर्वक शासन गरे र महान् कीर्ति आर्जन गरे।
115ती राजा (भरत) चक्रवर्ती र सार्वभौम नामले चिनिन्थे। उनले मरुत्हरूका स्वामी इन्द्रझैँ अनेक यज्ञ गरे।
116ती यज्ञमा कण्व प्रधान पुरोहित थिए र ब्राह्मणहरूलाई महान् दक्षिणा दिइयो। ती भाग्यशाली राजाले गोमेध र अश्वमेध — दुवै यज्ञ गरे। भरतले कण्वलाई यज्ञ-दक्षिणाका रूपमा एक हजार स्वर्णमुद्रा दिए।
117यिनै भरतबाट "भरतको उपलब्धि" चलिआएको छ, यिनैबाट यो महान् (भरत) वंश उत्पन्न भयो। उनीपछि जन्मेका सम्पूर्ण राजा उनकै नामले पुकारिन्छन्।
118र यस भरतवंशमा अनेक देवतुल्य र महाबली नरेशश्रेष्ठ भए। उनी स्वयं ब्रह्माझैँ थिए। तिनका नाम असंख्य छन्। हे भरतवंशी, म केवल प्रमुखहरूका नाम लिनेछु, जो सबै महान् सौभाग्यले सम्पन्न र सत्य तथा इमानदारीमा निरत थिए। तिनीहरू सबै देवताहरूझैँ थिए।