Sambhava Parva — Tradition of offspring of Rishis
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 66
Sanskrit
1वैशंपायन उवाच ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः। एकादश सुता: स्थाणोः ख्याता: परमतेजसः॥
2मृगव्याधश्च सर्पश्च निर्ऋतिश्च महायशाः। अजैकपादहिर्बुघ्यः पिनाकी च परंतपः॥
3दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः। स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्रा एकादश स्मृताः॥
4मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। षडेते ब्रह्मणः पुत्रा वीर्यवन्तो महर्षयः॥
5त्रयस्त्वङ्गिरसः पुत्रा लोके सर्वत्र विश्रुताः। बृहस्पतिरुतथ्यश्च संवर्तश्च धृतव्रताः॥
6अत्रेस्तु बहवः पुत्राः श्रयून्ते मनुजाधिप। सर्वे वेदविदः सिद्धाः शान्तात्मानो महर्षयः॥
7राक्षसाश्च पुलस्त्यस्य वानराः किंनरास्तथा। यक्षाश्च मनुजव्याघ्र पुत्रास्तस्य च धीमतः॥
8पुलहस्य सुता राजञ्च्छलभाश्च प्रकीर्तिताः। सिंहाः किंपुरुषा व्याघ्रा ऋक्षा ईहामृगास्तथा॥
9क्रतोः क्रतुसमाः पुत्राः पतङ्गसहचारिणः। विश्रुतास्त्रिषु लोकेषु सत्यव्रतपरायणाः॥
10दक्षस्त्वजायताङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्भगवानृषिः। ब्रह्मणः पृथिवीपाल शान्तात्मा सुमहातपाः॥
11वामादजायताङ्गुष्ठाद्भार्या तस्य महात्मनः। तस्यां पञ्चाशतं कन्याः स एवाजनयन्मुनिः॥
12ताः सर्वास्त्वनवद्याङ्ग्यः कन्या: कमललोचनाः। पुत्रिकाः स्थापयामास नष्टपुत्रः प्रजापतिः॥
13ददौ स दश धर्माय सप्तविंशतिमिन्दवे। दिव्येन विधिना राजन्कश्यपाय त्रयोदश॥
14नामतो धर्मपत्न्यस्ताः कीर्त्यमाना निबोध मे। कीर्तिर्लक्ष्मीधृतिर्मेधा पुष्टि श्रद्धा क्रिया तथा॥ कालस्य नयने
15बुद्धिर्लज्जा मतिश्चैव पन्यो धर्मस्य ता दश। द्वाराण्येतानि धर्मस्य विहितानि स्वयंभुवा॥
16सप्तविंशतिः सोमस्य पत्न्यो लोकस्य विश्रुताः। युक्ताः सोमपत्न्यः शुचिव्रताः॥
17सर्वा नक्षत्रयोगिन्यो लोकयात्रा विधानतः। पैतामहो मुनिर्देवस्तस्य पुत्रः प्रजापतिः॥
18तस्याऽष्टौ वसवः पुत्रास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्। धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः॥
19प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः। धूम्रायास्तु धरः पुत्रो ब्रह्मविद्यो ध्रुवस्तथा॥
20चन्द्रमास्तु मनस्विन्याः श्वासायाः श्वसनस्तथा। रतायाश्चाप्यहः पुत्रः शाण्डिल्याश्च हुताशनः॥
21प्रत्यूषश्च प्रभासश्च प्रभातायाः सुतौ स्मृतौ। धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा॥
22ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकाशनः। सोमस्य तु सुतो वर्चा वर्चस्वी येन जायते॥
23मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा। अह्नः सुतस्तथा ज्योतिः : शमः शान्तस्तथा मुनिः।।२३।
24अग्नेः पुत्रः कुमारस्तु श्रीमाञ्च्छरवणालयः। तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः॥ कृत्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्तिकेय इति स्मृतः। अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः॥
25अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु। प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषि नाम्नाथ देवलम्॥
26द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ। बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मवादिनी॥
27योगसक्ता जगत्कृत्स्नमसक्ता विचचार ह। प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्स्य ह॥
28विश्वकर्मा महाभागो जज्ञे शिल्पप्रजापतिः। कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वर्धकिः॥ भूषाणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः। यो दिव्यानि विमानानि त्रिदशानां चकार ह॥
29मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः। पूजयन्ति च यं नित्यं विश्वकर्माणमव्ययम्॥
30स्तनं तु दक्षिणं भित्त्वा ब्रह्मणो नरविग्रहः। निसृतो भगवान्धर्मः सर्वलोकसुखावहः॥
31त्रयस्तस्य वराः पुत्राः सर्वभूतमनोहराः। शमः कामश्च हर्षश्च तेजसा लोकधारिणः॥
32कामस्य तु रतिर्भार्या शमस्य प्राप्तिरङ्गना। नन्दा तु भार्या हर्षस्य यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः॥
33मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपस्य सुरासुराः। जज्ञिरे नृपशार्दूल लोकानां प्रभवस्तु सः॥
34त्वाष्ट्री तु सवितुर्भार्या वडवारूपधारिणी। असूयत महाभागा सान्तरिक्षेऽश्विनावुभौ॥
35द्वादशैवादितेः पुत्राः शक्रमुख्या नराधिप। तेषामवरजो विष्णुर्यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः॥ ४१॥
36त्रयस्त्रिंशत इत्येते देवास्तेषामहं तव। अन्वयं संप्रवक्ष्यामि पक्षश्च कुलतो गणान्॥
37रुद्राणामपरः पक्ष साध्यानां मरुतां तथा। वसूनां भार्गवं विद्याद्विश्वेदेवांस्तथैव च॥
38वैनतेयस्तु गरुडो बलवानरुणस्तथा। बृहस्पतिश्च भगवानादित्येष्वैव गण्यते॥
39अश्विनौ गुह्यकान्विद्धि सर्वोषध्यस्तथा पशून्। एते देवगणा राजन्कीर्तितास्तेऽनुपूर्वशः॥४
40यान्कीर्तयित्वा मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते। ब्रह्मणो हृदयं भित्त्वा निःसृतौ भगवान्भृगुः॥ भृगोः पुत्रः कविर्विद्वाञ्छुक्रः कविसुतो ग्रहः। त्रैलोक्यप्राणयात्रार्थं वर्षावर्षे भयाभये। स्वयंभुवा नियुक्तः सम्भुवनं परिधावति॥ योगाचार्यो महाबुद्धिर्दैत्यानामभवद्गुरुः। सुराणां चापि मेधावी ब्रह्मचारी यतव्रतः॥
41तस्मिन्नियुक्ते विधिना योगक्षेमाय भार्गवे। अन्यमुत्पादयामास पुत्रं भृगुरनिन्दितम्॥
42च्यवनं दीप्ततपसं धर्मात्मानं यशस्विनम्। यः स रोषाच्च्युतो गर्भान्मातुर्मोक्षाय भारत॥
43आरुषी तु मनोः कन्या तस्य पत्नी मनीषिणः। और्वस्तस्यां समभवदूरुं भित्त्वा महायशाः॥
44महातेजा महावीर्यो बाल एव गुणैर्युतः। ऋचीकस्तस्य पुत्रस्तु जमदग्निस्ततोऽभवत्॥
45जमदग्नेस्तु चत्वार आसन्पुत्रा महात्मनः। रामस्तेषां जघन्योऽभूदजघन्यैर्गुणैर्युतः॥
46सर्वशस्त्रेषु कुशलः क्षत्रियान्तकरो वशी। और्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्॥
47तेषां पुत्रसहस्राणि बभूवुर्भुवि विस्तरः। द्वौ पुत्रौ ब्रह्मणस्त्वन्यौ ययोस्तिष्ठति लक्षणम्॥
48लोके धाता विधाता च यौ स्थितौ मनुना सह। तयोरेव स्वसा देवी लक्ष्मीः पद्मगृहा शुभा॥
49तस्यास्तु मानसाः पुत्रास्तुरगा व्योमचारिणः। वरुणस्य भार्या या ज्येष्ठा शुक्राद्देवी व्यजायत॥
50तस्याः पुत्रं बलं विद्धि सुरां च सुरनन्दिनीम्। प्रजानामनकामानामन्योन्यपरिभक्षणात्॥ अधर्मस्तत्र संजातः सर्वभूतविनाशकः। तस्यापि निर्ऋतिर्भार्या नैर्ऋता येन राक्षसा॥
51घोरास्तस्यास्त्रयः पुत्राः पापकर्मरताः सदा। भयो महाभयश्चैव मृत्युर्भूतान्तकस्तथा॥
52न तस्य भार्या पुत्रो वा कश्चिदस्त्यन्तको हि सः। काकी श्येनी तथा भासी धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम्॥
53ताम्रा तु सुषुवे देवी पञ्चैता लोकविश्रुताः। उलूकान्सुषुवे काकी श्येनी श्येनान्व्यजायत॥
54भासी भासानजनयद्गृध्रांश्चैव जनाधिप। धृतराष्ट्रीं तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः॥
55चक्रवाकांश्च भद्रा तु जनयामास सैव तु। शुकी च जनयामास शुकानेव यशस्विनी॥ कल्याणगुणसंपन्ना सर्वलक्षणपूजिता। नव क्रोधवशा नारी: प्रजज्ञे क्रोधसंभवाः॥
56मृगी च मृगमन्दा च हरी भद्रमना अपि। मातङ्गी त्वथ शार्दूली श्वेता सुरभिरेव च॥
57सर्वलक्षणसंपन्ना सुरसा चैव भामिनी। अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम॥
58ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्च परंतप। ततस्त्वैरावतं नागं जज्ञे भद्रमनाः सुतम्॥
59ऐरावतः सुतस्तस्या देवनागो महागजः। हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तरस्विनः॥
60गोलांगूलांश्च भद्रं ते हर्याः पुत्रान्प्रचक्षते। प्रजज्ञे त्वथ शार्दूली सिंहान् व्याघ्राननेकशः॥
61द्वीपिनश्च महासत्वान्सर्वानेव न संशयः। मातङ्ग्यपि च मातङ्गानपत्यानि नराधिप॥
62दिशां गजं तु श्वेतारव्यं श्वेताजनयदाशुगम्। तथा दुहितरौ राजन् सुरभिर्वै व्यजायत॥
63रोहिणीं चैव भदंते गन्धर्वी तु यशस्विनीम्। विमलामपि भद्रं ते अनलामपि भारत॥ रोहिण्यां जज्ञिरे गावः गन्धयां वाजिनः सुताः। सप्त पिण्डफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत॥
64अनलायाः शुकी पुत्री कङ्कस्तु सुरसासुतः। अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ॥ संपातिं जनयामास वीर्यवन्तं जटायुषम्। सुरसाजनयन्नागान्कएँः पुत्रांस्तु पन्नगान्॥
65द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु विख्यातौ गरुडारुणौ। इत्येषः सर्वभूतानां महतां मनुजाधिप॥ प्रभवः कीर्तितः सम्यङ्मया मतिमतांवर॥ यं श्रुत्वा पुरुषः सम्यङ्मुक्तो भवति पाप्मनः। सर्वज्ञतां च लभते गतिमग्र्यं च विन्दति॥
English
1Vaishampayana said : It is known that the mind-born sons of Brahma were six great Rishis. There was another (mind-borm son of Brahma,) named Sthanu. He had eleven sons gifted with great energy,
2Namely, Mrigavyadha, Sarpa, famous Niriti, Ajaikapada, Ahirbudhnya, the chastiser of his foes Pinaki.
3Dahana, Ishvara and greatly effulgent Kapali, Sthanu and the illustrious Bhaga. These eleven are called eleven Rudras.
4(It has been already said that) Marichi, Angiras, Atari, Pulastya, Pulaha and Kratu, these powerful Rishis were six mind-born sons of Brahma.
5It is well-known in the world that the sons of Angiras were three, namely Brihaspati, Utathya and Samvarta, all of great asceticism.
6O king, it is said that the sons of Atri were countless, they were all great Rishis and they were all learned in the Vedas, they were crowned with ascetic successes and their souls were in perfect peace.
7O best of kings, the offspring of greatly wise Pulastya were the Rakshas, Monkeys, Kinnaras and Yakshas.
8O king, the offspring of Pulaha were, it is said, the Shalabhas (the winged-insects) the lions, the Kimpurushas (half lions and half men) tigeres, bears and wolves.
9The sons of Kratu (Valakhilyas), who were as sacred as sacrifice, were the companions of Surya. They were known to the three worlds and they were all devoted to truth and vows,
10O protector of the world, the illustrious Rishi Daksha, having his soul in complete peace and possessing great asceticism, sprang from the right thumb of Brahma.
11The wife of the illustrious Daksha sprang from the left toe of Brahma. He then begot fifty daughters on her.
12They were all lotus-eyed and of faultless features and limbs. As he (Daksha) had no sons of his own, he made these daughters his Putrikas.
13He (Daksha) bestowed in due form, ten of his daughters on Dharma twenty-seven on Chandra and thirteen on Kashyapa.
14Hear, O king, the names of the wives of Dharma as I mention them. (They were) Kirti, Lakshmi, Dhriti, Medha, Pushti, Shraddha, Kriya.
15Buddhi, Lajja and Mati. These were the ten wives of Dharma, as appointed by the selfcreated (Brahma).
16It is known throughout the world that the wives of Chandra were twenty-seven. They were all of rigid and holy vows, they were employed to indicate time.
17They are the Nakshatras and yoginis. They were engaged in assisting the course of nature. The Grandsire (Brahma) had another son, named Muni. His son was Prajapati.
18The sons of Prajapati were eight and they were called the Vasus. I shall name them in detail. (They were) Dhara, Dhruva, Soma, Aha, Anila, Anala,
19Pratyusha and Prabhasa. These are known to be the eight Vasus. Dhara and the Brahmaknowing Dhruva were born of Dhumra.
20Soma was born of Manasvini and Anila was born of the wise Shvasa. Aha was the son of Rata and Anala of Shandilya.
21Pratyusha and Prabhasa were the sons of Prabhata. Dhara had two sons, namely, Dravina and Hutahavyavaha. was
22Dhruva's son was the illustrious Kala, the destroyer of the world. Soma's son Varcha, Varcha's daughter is Varchasvi.
23The fascinating Varchasvi had three sons, namely Shishira, Prana and Ramana. The sons of Aha were Jyoti, Shama, Shanta and Muni.
24Agni's son was the handsome Kumara who was born in the forest and as he was reared up by Kirtika and others, he was called Kartikeya. After him were (born his three brothers, namely) Shakha, Vishakha and Naigameya, Anila's wife was Shiva and her sons were Manojava.
25And Avijnatagati. These two were the sons of Anila. Know, Pratyush's son was the Rishi, named Devala.
26And Devala had two sons, both greatly wise and forgiving, The sister of Brihaspati, the first of women, the utterer of the sacred truth.
27And an austere ascetic, roamed over the world, having no attraction for the world, She (the sister of Brihaspati) became the wife of the ! eighth Vasu, Prabhasa.
28She gave birth to the illustrious Vishvakarma, the founder of all arts, the creator of thousand arts, the artist of the celestials, the maker of all kinds of ornaments, the best of all artists and the maker of the celestials cars of the gods.
29Mankind was enabled to live in consequence of the arts of this illustrious man and for this reason he was worshipped by all men. This Vishvakarma is everlasting and immutable,
30The illustrious Dharma, the dispenser of all happiness, came out of the right breast of Brahma, assuming the form of a man.
31He (Dharma) had three excellent sons, charming to all creatures. (They were) Shama, Kama and Harsha, who supported the worlds by their energy.
32The wife of Kama was Rati, that of Shama was Prapti and that of Harsha was Nanda; upon these the worlds were made to depend.
33Kashyapa was the son of Marichi and Kashyapa's offspring were the Suras (celestial) and Asuras. O best of kings, therefore, he is the progenitor of all the worlds.
34Tvashtri, who had the form of a mare, became the wife of Savita. She gave birth in the sky to a twin Ashvinis.
35O king, the sons of Aditi were twelve with Indra at their head. The youngest of them was Vishnu, upon whom the worlds depend.
36These were the thirty-three celestials. I shall now mention to you their progeny according their Pakshas, Kulas and Ganas.
37The Rudras, the Sadhyas, the Marutas, the Vasus, the Bhargavas and the Visvedevas were each a Paksha.
38Vinata's son, Garuda and the Aruna also and illustrious Brihaspati were counted amongst the Adityas.
39The Ashvinis, all annual plants and all beasts were counted among the Guhyakas. O king, these are the Ganas of the celestials, narrated to you.
40Which narration cleanses men of all their sins. The illustrious Bhrigu sprang forth, ripping open the breast of Brahma. Bhrigu's son was the learned Shukra, a poet himself and the son of a poet. He, being commanded by the Self-created (Brahma) to pour rain and withhold it and to dispense and remit calamities, became a planet and he (still) traverses the sky in order to sustain the lives of all creatures Yoga philosophy, that greatly intelligent man, that wise and self-controlled Brahmachari became the preceptor of the Devas and the Danavas.
41Thus appointed by Brahma to look after the welfare (of Daityas), Bhrigu's son (Shukra) begot another son.
42Named Chyavana, who was greatly famous, very virtuous minded and as effulgent as the sun. O descendant of the Bharata race, he came out of his mother's womb in anger and thus released his mother.
43Arushi, the daughter of Manu, became the wife of the wise Chyavana and the greatly illustrious Aurva was born in her, ripping open her thighs.
44His (Aurva's) son was Richika, who became, even in his boyhood, very powerful, energetic and virtuous. He (Richika) begot Jamadagni.
45The illustrious Jamadagni had four sons, the youngest of them was Parshurama. He was superior to all his other brothers in good qualities.
46He was self-controlled, but was expert in the use of all weapons and he became the destroyer of the Kshatriyas. Aurva had one hundred sons, the eldest of them being Jamadagni.
47These hundred sons begot offspring by thousands and filled the whole world. Brahma had two other sons, who had victory as their signification.
48They are known as Dhata and Vidhata, who lived with Manu. Their sister is the auspicious Lakshmi who lives in the abode of lotuses.
49The mind-born sons of Lakshmi are the sky-ranging horses. Varuna's eldest wife was the daughter of Shukra, named Devi.
50She gave birth to a son, called Bala and a daughter, named Sura, who gives joy to the celestials. And all destroying Adharma was born (of her), when creatures began to devour one another. Niriti was his wife, from whom were born the Rakshasas, called Nairitas.
51She had also three other fearful and cruel sons, always engaged in sinful deeds. (They were) Bhaya, Mahabhaya and Mrityu, the destroyer of every created thing.
52This all-destroying being (Mrityu) had no wife or son. Kaki, Shyeni, Bhasi, Dhritarashtri and Shuki.
53These five are known in the world as the daughters of Tamra. Kaki brought forth the crows, Shyeni the hawks,
54Bhasi gave birth to the cocks and the vultures and Dhritarashtra all ducks and swans.
55And she gave birth to also the Chakrvakas. The fair and illustrious Shuki of amiable qualities and auspicious signs gave birth to all parrots. Krodhavasha gave birth to nine daughters of wrathful temper.
56They were Mrigi, Mrigamada, Hari, Bhadramana, Matangi, Sharduli, Shveta, Surabhi.
57And the beautiful Surasa of every auspicious sign. O best of men, the offspring of Mrigi are all beasts of deer species.
58O chastiser of foes, the offspring of Mrigamada are all beasts of bear species and also of those beasts, called Srimara. Bhadramana gave birth to her son Airavata.
59And Airavata is the great celestial elephant. The offspring of Hari are the horses and the beasts of the monkey kind which are endued with great activity.
60Those animals that are called Golangula also are said to be the offspring of Hari. Sharduli gave birth to innumerable lions and tigers,
61And also to leopards and all other animals. O king, the offspring of Matangi are all elephants.
62And Shveta gave birth to the large elephant, known by the name of Shveta which possesses great speed. O king, Surabhi gave birth to two daughters,
63Namely, the beautiful Rohini and illustrious Gandharví. O descendant of the Bharata race, she had two other daughters, named, Vimala and Anala. All kine were born from Rohini and all horses from Gandharvi. And Anala gave birth to the seven kinds of trees which produce pulpy fruits.
64Anala had another daughter named Shuki. Surasa gave birth to a son, named Kanka. Aruna's wife Shyeni gave birth to two very energetic and powerful sons, named Sampati and the mighty Jatayu. Surasa also gave birth to the Nagas and Kadru the Pannagas.
65Vinata had two sons, the world known Garuda and Aruna. O king of men, O best of all wise men, thus have I fully described to you the genealogy of all the principal creatures. He who hears it is cleansed of all his sins. He acquires great knowledge and finally attains to the highest state in after-life.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — यह विख्यात है कि ब्रह्मा के मानसपुत्र छह महर्षि थे। ब्रह्मा का एक अन्य (मानसपुत्र) भी था, जिसका नाम स्थाणु था। उसके ग्यारह महातेजस्वी पुत्र थे —
2अर्थात् मृगव्याध, सर्प, विख्यात निरृति, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, शत्रुदमन पिनाकी,
3दहन, ईश्वर और महातेजस्वी कपाली, स्थाणु तथा यशस्वी भग। इन ग्यारह को एकादश रुद्र कहा जाता है।
4(यह पहले ही कहा जा चुका है कि) मरीचि, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह और क्रतु — ये शक्तिशाली ऋषि ब्रह्मा के छह मानसपुत्र थे।
5संसार में यह सुविख्यात है कि अंगिरा के तीन पुत्र थे, अर्थात् बृहस्पति, उतथ्य और संवर्त — सब महातपस्वी।
6हे राजन्, कहा जाता है कि अत्रि के पुत्र असंख्य थे; वे सब महर्षि थे और वे सब वेदों के ज्ञाता थे; वे तपःसिद्धि से मण्डित थे और उनकी आत्माएँ पूर्ण शान्ति में थीं।
7हे नृपश्रेष्ठ, महाबुद्धिमान् पुलस्त्य की सन्तान राक्षस, वानर, किन्नर और यक्ष थे।
8हे राजन्, कहा जाता है कि पुलह की सन्तान शलभ (पंखवाले कीट), सिंह, किम्पुरुष (आधे सिंह और आधे मनुष्य), व्याघ्र, भालू और भेड़िये थे।
9क्रतु के पुत्र (वालखिल्य), जो यज्ञ के समान पवित्र थे, सूर्य के सहचर थे। वे तीनों लोकों में विख्यात थे और वे सब सत्य तथा व्रतों में निरत थे।
10हे जगत्पालक, पूर्ण शान्त आत्मा वाले और महातपस्वी यशस्वी ऋषि दक्ष ब्रह्मा के दाहिने अँगूठे से उत्पन्न हुए।
11यशस्वी दक्ष की पत्नी ब्रह्मा के बाएँ पैर की अँगुली से उत्पन्न हुईं। तब उन्होंने उनसे पचास कन्याएँ उत्पन्न कीं।
12वे सब कमलनयनी और निर्दोष रूप तथा अंगों वाली थीं। चूँकि उनके (दक्ष के) अपने पुत्र नहीं थे, इसलिए उन्होंने इन कन्याओं को अपनी पुत्रिकाएँ बनाया।
13उन्होंने (दक्ष ने) विधिपूर्वक अपनी दस कन्याएँ धर्म को, सत्ताईस चन्द्र को और तेरह कश्यप को सौंप दीं।
14हे राजन्, धर्म की पत्नियों के नाम सुनिए, जो मैं बताता हूँ। (वे थीं) कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, मेधा, पुष्टि, श्रद्धा, क्रिया,
15बुद्धि, लज्जा और मति। स्वयम्भू (ब्रह्मा) द्वारा नियत ये धर्म की दस पत्नियाँ थीं।
16संसार भर में यह विख्यात है कि चन्द्र की पत्नियाँ सत्ताईस थीं। वे सब दृढ़ और पवित्र व्रतों वाली थीं; वे काल का निर्देश करने में नियुक्त थीं।
17वे नक्षत्र और योगिनी हैं। वे प्रकृति के क्रम में सहायता करने में लगी हुई थीं। पितामह (ब्रह्मा) का एक और पुत्र था, जिसका नाम मुनि था। उसका पुत्र प्रजापति था।
18प्रजापति के आठ पुत्र थे और वे वसु कहलाए। मैं उनके नाम विस्तार से बताऊँगा। (वे थे) धर, ध्रुव, सोम, अह, अनिल, अनल,
19प्रत्यूष और प्रभास। ये आठ वसु माने जाते हैं। धर और ब्रह्मज्ञानी ध्रुव धूम्रा से उत्पन्न हुए।
20सोम मनस्विनी से उत्पन्न हुए और अनिल बुद्धिमती श्वासा से। अह रता के पुत्र थे और अनल शाण्डिली के।
21प्रत्यूष और प्रभास प्रभाता के पुत्र थे। धर के दो पुत्र थे, अर्थात् द्रविण और हुतहव्यवाह।
22ध्रुव के पुत्र यशस्वी काल थे, जो जगत् के संहारक हैं। सोम के पुत्र वर्चा थे; वर्चा की पुत्री वर्चस्वी हैं।
23मोहक वर्चस्वी के तीन पुत्र थे, अर्थात् शिशिर, प्राण और रमण। अह के पुत्र थे ज्योति, शम, शान्त और मुनि।
24अग्नि के पुत्र सुन्दर कुमार थे, जो वन में उत्पन्न हुए और चूँकि उनका पालन कृत्तिका आदि ने किया, इसलिए वे कार्तिकेय कहलाए। उनके पश्चात् (उनके तीन भाई उत्पन्न हुए, अर्थात्) शाख, विशाख और नैगमेय। अनिल की पत्नी शिवा थीं और उनके पुत्र थे मनोजव —
25और अविज्ञातगति। ये दोनों अनिल के पुत्र थे। जानिए, प्रत्यूष के पुत्र देवल नामक ऋषि थे।
26और देवल के दो पुत्र थे, दोनों महाबुद्धिमान् और क्षमाशील। बृहस्पति की बहन, स्त्रियों में श्रेष्ठ, पवित्र सत्य की वक्ता —
27और कठोर तपस्विनी, संसार के प्रति कोई आकर्षण न रखते हुए संसार में विचरण करती थीं। वे (बृहस्पति की बहन) आठवें वसु प्रभास की पत्नी बनीं।
28उन्होंने यशस्वी विश्वकर्मा को जन्म दिया — समस्त कलाओं के प्रवर्तक, सहस्र कलाओं के स्रष्टा, देवताओं के शिल्पी, सब प्रकार के आभूषणों के निर्माता, समस्त शिल्पियों में श्रेष्ठ और देवताओं के दिव्य रथों के निर्माता।
29इन यशस्वी पुरुष की कलाओं के फलस्वरूप ही मनुष्यजाति जीवन धारण करने में समर्थ हुई और इसी कारण वे समस्त मनुष्यों द्वारा पूजित हुए। ये विश्वकर्मा शाश्वत और अपरिवर्तनीय हैं।
30समस्त सुख के दाता यशस्वी धर्म मनुष्य का रूप धारण करके ब्रह्मा के दाहिने वक्ष से निकले।
31उनके (धर्म के) तीन उत्तम पुत्र थे, जो समस्त प्राणियों को मनोहर लगते थे। (वे थे) शम, काम और हर्ष, जो अपने तेज से लोकों को धारण करते थे।
32काम की पत्नी रति थीं, शम की प्राप्ति और हर्ष की नन्दा; इन्हीं पर लोक आश्रित किए गए।
33कश्यप मरीचि के पुत्र थे और कश्यप की सन्तान सुर (देवता) और असुर थे। हे नृपश्रेष्ठ, इसलिए वे समस्त लोकों के जनक हैं।
34त्वष्टृ, जिनका रूप घोड़ी का था, सविता की पत्नी बनीं। उन्होंने आकाश में अश्विनीकुमारों नामक एक जुड़वाँ जोड़ी को जन्म दिया।
35हे राजन्, अदिति के पुत्र इन्द्र सहित बारह थे। उनमें सबसे छोटे विष्णु थे, जिन पर लोक आश्रित हैं।
36ये तैंतीस देवता थे। अब मैं आपको उनकी सन्तति उनके पक्षों, कुलों और गणों के अनुसार बताऊँगा।
37रुद्र, साध्य, मरुत्, वसु, भार्गव और विश्वेदेव — प्रत्येक एक पक्ष था।
38विनता के पुत्र गरुड़ और अरुण तथा यशस्वी बृहस्पति भी आदित्यों में गिने जाते थे।
39अश्विनीकुमार, समस्त वार्षिक वनस्पतियाँ और समस्त पशु गुह्यकों में गिने जाते थे। हे राजन्, ये देवताओं के गण हैं, जो आपको सुनाए गए —
40जिसका वर्णन मनुष्यों को उनके समस्त पापों से शुद्ध करता है। यशस्वी भृगु ब्रह्मा का वक्ष विदीर्ण करके निकले। भृगु के पुत्र विद्वान् शुक्र थे, जो स्वयं कवि और कवि के पुत्र थे। स्वयम्भू (ब्रह्मा) द्वारा वर्षा करने और उसे रोकने तथा विपत्तियाँ भेजने और हटाने की आज्ञा पाकर वे ग्रह बने और समस्त प्राणियों के जीवन को धारण करने के लिए वे (आज भी) आकाश में विचरण करते हैं। योगदर्शन के ज्ञाता वे महाबुद्धिमान् पुरुष, वे बुद्धिमान् और संयमी ब्रह्मचारी देवों और दानवों के गुरु बने।
41इस प्रकार ब्रह्मा द्वारा (दैत्यों के) कल्याण की देखभाल पर नियुक्त होकर भृगुपुत्र (शुक्र) ने एक और पुत्र उत्पन्न किया —
42जिसका नाम च्यवन था, जो महाविख्यात, अत्यन्त धर्मात्मा और सूर्य के समान तेजस्वी थे। हे भरतवंशी, वे क्रोध में अपनी माता के गर्भ से बाहर आए और इस प्रकार अपनी माता को मुक्त किया।
43मनु की पुत्री आरुषी बुद्धिमान् च्यवन की पत्नी बनीं और उनकी जंघाएँ विदीर्ण करके उनसे महायशस्वी और्व उत्पन्न हुए।
44उनके (और्व के) पुत्र ऋचीक थे, जो बाल्यावस्था में ही अत्यन्त शक्तिशाली, तेजस्वी और धर्मात्मा हो गए। उन्होंने (ऋचीक ने) जमदग्नि को उत्पन्न किया।
45यशस्वी जमदग्नि के चार पुत्र थे, उनमें सबसे छोटे परशुराम थे। वे सद्गुणों में अपने अन्य समस्त भाइयों से श्रेष्ठ थे।
46वे संयमी थे, किन्तु समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण थे और वे क्षत्रियों के संहारक बने। और्व के सौ पुत्र थे, उनमें ज्येष्ठ जमदग्नि थे।
47इन सौ पुत्रों ने सहस्रों की संख्या में सन्तान उत्पन्न की और समस्त संसार को भर दिया। ब्रह्मा के दो अन्य पुत्र थे, जिनका अभिप्राय विजय था।
48वे धाता और विधाता नाम से जाने जाते हैं, जो मनु के साथ रहते थे। उनकी बहन मंगलमयी लक्ष्मी हैं, जो कमलों के धाम में निवास करती हैं।
49लक्ष्मी के मानसपुत्र आकाशचारी अश्व हैं। वरुण की ज्येष्ठ पत्नी शुक्र की पुत्री थीं, जिनका नाम देवी था।
50उन्होंने बल नामक एक पुत्र और सुरा नामक एक पुत्री को जन्म दिया, जो देवताओं को आनन्द देती हैं। और जब प्राणी एक-दूसरे को खाने लगे, तब (उन्हीं से) सर्वनाशक अधर्म का जन्म हुआ। निरृति उसकी पत्नी थीं, जिनसे नैरृत नामक राक्षस उत्पन्न हुए।
51उनके तीन अन्य भयंकर और क्रूर पुत्र भी थे, जो सदा पापकर्मों में लगे रहते थे। (वे थे) भय, महाभय और मृत्यु, जो प्रत्येक सृजित वस्तु का संहारक है।
52इस सर्वनाशक प्राणी (मृत्यु) की न पत्नी थी, न पुत्र। काकी, श्येनी, भासी, धृतराष्ट्री और शुकी —
53ये पाँच संसार में ताम्रा की कन्याओं के रूप में विख्यात हैं। काकी ने कौओं को जन्म दिया, श्येनी ने बाजों को,
54भासी ने मुर्गों और गिद्धों को जन्म दिया और धृतराष्ट्री ने समस्त हंसों और बत्तखों को।
55और उन्होंने चक्रवाकों को भी जन्म दिया। सद्गुणों और मंगलमय लक्षणों वाली सुन्दरी तथा यशस्विनी शुकी ने समस्त शुकों (तोतों) को जन्म दिया। क्रोधवशा ने क्रोधी स्वभाव की नौ कन्याओं को जन्म दिया।
56वे थीं मृगी, मृगमदा, हरी, भद्रमना, मातंगी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि —
57और समस्त मंगलमय लक्षणों वाली सुन्दरी सुरसा। हे नरश्रेष्ठ, मृगी की सन्तान मृगजाति के समस्त पशु हैं।
58हे शत्रुदमन, मृगमदा की सन्तान भालूजाति के समस्त पशु तथा वे पशु भी हैं जो सृमर कहलाते हैं। भद्रमना ने अपने पुत्र ऐरावत को जन्म दिया —
59और ऐरावत महान् दिव्य गज है। हरी की सन्तान अश्व तथा वानरजाति के वे पशु हैं जो महान् चपलता से सम्पन्न हैं।
60जो पशु गोलांगूल कहलाते हैं, वे भी हरी की सन्तान कहे जाते हैं। शार्दूली ने असंख्य सिंहों और व्याघ्रों को जन्म दिया —
61तथा चीतों और अन्य समस्त पशुओं को भी। हे राजन्, मातंगी की सन्तान समस्त हाथी हैं।
62और श्वेता ने श्वेत नामक उस विशाल गज को जन्म दिया जो महान् वेग से सम्पन्न है। हे राजन्, सुरभि ने दो कन्याओं को जन्म दिया —
63अर्थात् सुन्दरी रोहिणी और यशस्विनी गान्धर्वी। हे भरतवंशी, उनकी दो अन्य कन्याएँ भी थीं, जिनके नाम विमला और अनला थे। समस्त गौएँ रोहिणी से और समस्त अश्व गान्धर्वी से उत्पन्न हुए। और अनला ने गूदेदार फल देने वाले सात प्रकार के वृक्षों को जन्म दिया।
64अनला की एक और कन्या थी, जिसका नाम शुकी था। सुरसा ने कंक नामक एक पुत्र को जन्म दिया। अरुण की पत्नी श्येनी ने दो अत्यन्त तेजस्वी और शक्तिशाली पुत्रों को जन्म दिया, जिनके नाम सम्पाति और महाबली जटायु थे। सुरसा ने नागों को भी जन्म दिया और कद्रू ने पन्नगों को।
65विनता के दो पुत्र थे — विश्वविख्यात गरुड़ और अरुण। हे नरपति, हे समस्त बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने आपको समस्त प्रमुख प्राणियों की वंशावली पूरी तरह वर्णित की। जो इसे सुनता है, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। वह महान् ज्ञान प्राप्त करता है और अन्ततः परलोक में परम पद प्राप्त करता है।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — यो विख्यात छ कि ब्रह्माका मानसपुत्र छ महर्षि थिए। ब्रह्माको एक अर्को (मानसपुत्र) पनि थियो, जसको नाम स्थाणु थियो। उसका एघार महातेजस्वी पुत्र थिए —
2अर्थात् मृगव्याध, सर्प, विख्यात निरृति, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, शत्रुदमन पिनाकी,
3दहन, ईश्वर र महातेजस्वी कपाली, स्थाणु तथा यशस्वी भग। यी एघारलाई एकादश रुद्र भनिन्छ।
4(यो पहिले नै भनिइसकेको छ कि) मरीचि, अङ्गिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह र क्रतु — यी शक्तिशाली ऋषि ब्रह्माका छ मानसपुत्र थिए।
5संसारमा यो सुविख्यात छ कि अङ्गिराका तीन पुत्र थिए, अर्थात् बृहस्पति, उतथ्य र संवर्त — सबै महातपस्वी।
6हे राजन्, भनिन्छ कि अत्रिका पुत्र असंख्य थिए; तिनीहरू सबै महर्षि थिए र तिनीहरू सबै वेदका ज्ञाता थिए; तिनीहरू तपःसिद्धिले मण्डित थिए र तिनका आत्मा पूर्ण शान्तिमा थिए।
7हे नृपश्रेष्ठ, महाबुद्धिमान् पुलस्त्यका सन्तान राक्षस, वानर, किन्नर र यक्ष थिए।
8हे राजन्, भनिन्छ कि पुलहका सन्तान शलभ (पखेटा भएका कीरा), सिंह, किम्पुरुष (आधा सिंह र आधा मनुष्य), बाघ, भालु र ब्वाँसा थिए।
9क्रतुका पुत्र (वालखिल्य), जो यज्ञझैँ पवित्र थिए, सूर्यका सहचर थिए। तिनीहरू तीनवटै लोकमा विख्यात थिए र तिनीहरू सबै सत्य तथा व्रतमा निरत थिए।
10हे जगत्पालक, पूर्ण शान्त आत्मा भएका र महातपस्वी यशस्वी ऋषि दक्ष ब्रह्माको दाहिने बूढी औँलाबाट उत्पन्न भए।
11यशस्वी दक्षकी पत्नी ब्रह्माको देब्रे खुट्टाको औँलाबाट उत्पन्न भइन्। तब उनले उनीबाट पचास कन्या उत्पन्न गरे।
12तिनीहरू सबै कमलनयनी र निर्दोष रूप तथा अङ्ग भएका थिए। किनभने उनका (दक्षका) आफ्ना पुत्र थिएनन्, त्यसैले उनले यी कन्याहरूलाई आफ्नी पुत्रिका बनाए।
13उनले (दक्षले) विधिपूर्वक आफ्ना दश कन्या धर्मलाई, सत्ताइस चन्द्रलाई र तेह्र कश्यपलाई सुम्पिदिए।
14हे राजन्, धर्मकी पत्नीहरूका नाम सुन्नुहोस्, जो म बताउँछु। (तिनीहरू थिइन्) कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, मेधा, पुष्टि, श्रद्धा, क्रिया,
15बुद्धि, लज्जा र मति। स्वयम्भू (ब्रह्मा) द्वारा नियत यी धर्मकी दश पत्नी थिइन्।
16संसारभरि यो विख्यात छ कि चन्द्रकी पत्नीहरू सत्ताइस थिइन्। तिनीहरू सबै दृढ र पवित्र व्रत भएका थिए; तिनीहरू कालको निर्देश गर्नमा नियुक्त थिए।
17तिनीहरू नक्षत्र र योगिनी हुन्। तिनीहरू प्रकृतिको क्रममा सहायता गर्नमा लागिरहेका थिए। पितामह (ब्रह्मा) को अर्को पुत्र थियो, जसको नाम मुनि थियो। उसको पुत्र प्रजापति थियो।
18प्रजापतिका आठ पुत्र थिए र तिनीहरू वसु कहलाए। म तिनका नाम विस्तारपूर्वक बताउनेछु। (तिनीहरू थिए) धर, ध्रुव, सोम, अह, अनिल, अनल,
19प्रत्यूष र प्रभास। यी आठ वसु मानिन्छन्। धर र ब्रह्मज्ञानी ध्रुव धूम्राबाट उत्पन्न भए।
20सोम मनस्विनीबाट उत्पन्न भए र अनिल बुद्धिमती श्वासाबाट। अह रताका पुत्र थिए र अनल शाण्डिलीका।
21प्रत्यूष र प्रभास प्रभाताका पुत्र थिए। धरका दुई पुत्र थिए, अर्थात् द्रविण र हुतहव्यवाह।
22ध्रुवका पुत्र यशस्वी काल थिए, जो जगत्का संहारक हुन्। सोमका पुत्र वर्चा थिए; वर्चाकी पुत्री वर्चस्वी हुन्।
23मोहक वर्चस्वीका तीन पुत्र थिए, अर्थात् शिशिर, प्राण र रमण। अहका पुत्र थिए ज्योति, शम, शान्त र मुनि।
24अग्निका पुत्र सुन्दर कुमार थिए, जो वनमा उत्पन्न भए र किनभने तिनको पालन कृत्तिका आदिले गरे, त्यसैले तिनी कार्तिकेय कहलाए। तिनीपछि (तिनका तीन भाइ उत्पन्न भए, अर्थात्) शाख, विशाख र नैगमेय। अनिलकी पत्नी शिवा थिइन् र तिनका पुत्र थिए मनोजव —
25र अविज्ञातगति। यी दुवै अनिलका पुत्र थिए। जान्नुहोस्, प्रत्यूषका पुत्र देवल नामक ऋषि थिए।
26र देवलका दुई पुत्र थिए, दुवै महाबुद्धिमान् र क्षमाशील। बृहस्पतिकी बहिनी, स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ, पवित्र सत्यकी वक्ता —
27र कठोर तपस्विनी, संसारप्रति कुनै आकर्षण नराखी संसारमा विचरण गर्थिन्। उनी (बृहस्पतिकी बहिनी) आठौँ वसु प्रभासकी पत्नी बनिन्।
28उनले यशस्वी विश्वकर्मालाई जन्म दिइन् — सम्पूर्ण कलाका प्रवर्तक, हजार कलाका स्रष्टा, देवताहरूका शिल्पी, सबै किसिमका आभूषणका निर्माता, सम्पूर्ण शिल्पीहरूमा श्रेष्ठ र देवताहरूका दिव्य रथका निर्माता।
29यी यशस्वी पुरुषका कलाको फलस्वरूप नै मनुष्यजाति जीवन धारण गर्न समर्थ भयो र यसै कारण उनी सम्पूर्ण मनुष्यहरूद्वारा पूजित भए। यी विश्वकर्मा शाश्वत र अपरिवर्तनीय हुन्।
30सम्पूर्ण सुखका दाता यशस्वी धर्म मनुष्यको रूप धारण गरेर ब्रह्माको दाहिने छातीबाट निस्के।
31उनका (धर्मका) तीन उत्तम पुत्र थिए, जो सम्पूर्ण प्राणीलाई मनोहर लाग्थे। (तिनीहरू थिए) शम, काम र हर्ष, जसले आफ्नो तेजले लोकहरूलाई धारण गर्थे।
32कामकी पत्नी रति थिइन्, शमकी प्राप्ति र हर्षकी नन्दा; यिनैमा लोकहरू आश्रित पारिए।
33कश्यप मरीचिका पुत्र थिए र कश्यपका सन्तान सुर (देवता) र असुर थिए। हे नृपश्रेष्ठ, त्यसैले उनी सम्पूर्ण लोकका जनक हुन्।
34त्वष्टृ, जसको रूप घोडीको थियो, सविताकी पत्नी बनिन्। उनले आकाशमा अश्विनीकुमार नामक एउटा जुम्ल्याहा जोडीलाई जन्म दिइन्।
35हे राजन्, अदितिका पुत्र इन्द्रसहित बाह्र थिए। तिनमा सबभन्दा कान्छो विष्णु थिए, जसमा लोकहरू आश्रित छन्।
36यी तेत्तीस देवता थिए। अब म तपाईंलाई तिनको सन्तति तिनका पक्ष, कुल र गणअनुसार बताउनेछु।
37रुद्र, साध्य, मरुत्, वसु, भार्गव र विश्वेदेव — प्रत्येक एक पक्ष थियो।
38विनताका पुत्र गरुड र अरुण तथा यशस्वी बृहस्पति पनि आदित्यहरूमा गनिन्थे।
39अश्विनीकुमार, सम्पूर्ण वार्षिक वनस्पति र सम्पूर्ण पशु गुह्यकहरूमा गनिन्थे। हे राजन्, यी देवताहरूका गण हुन्, जो तपाईंलाई सुनाइए —
40जसको वर्णनले मनुष्यहरूलाई तिनका सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध पार्छ। यशस्वी भृगु ब्रह्माको छाती चिरेर निस्के। भृगुका पुत्र विद्वान् शुक्र थिए, जो स्वयं कवि र कविका पुत्र थिए। स्वयम्भू (ब्रह्मा) द्वारा वर्षा गर्ने र त्यो रोक्ने तथा विपत्ति पठाउने र हटाउने आज्ञा पाएर उनी ग्रह बने र सम्पूर्ण प्राणीको जीवन धारण गर्न उनी (आज पनि) आकाशमा विचरण गर्छन्। योगदर्शनका ज्ञाता ती महाबुद्धिमान् पुरुष, ती बुद्धिमान् र संयमी ब्रह्मचारी देव र दानवहरूका गुरु बने।
41यसरी ब्रह्माद्वारा (दैत्यहरूको) कल्याणको हेरचाहमा नियुक्त भई भृगुपुत्र (शुक्र) ले एक अर्को पुत्र उत्पन्न गरे —
42जसको नाम च्यवन थियो, जो महाविख्यात, अत्यन्त धर्मात्मा र सूर्यझैँ तेजस्वी थिए। हे भरतवंशी, उनी क्रोधमा आफ्नी आमाको गर्भबाट बाहिर आए र यसरी आफ्नी आमालाई मुक्त गरे।
43मनुकी पुत्री आरुषी बुद्धिमान् च्यवनकी पत्नी बनिन् र उनका तिघ्रा चिरेर उनीबाट महायशस्वी और्व उत्पन्न भए।
44उनका (और्वका) पुत्र ऋचीक थिए, जो बाल्यावस्थामै अत्यन्त शक्तिशाली, तेजस्वी र धर्मात्मा भए। उनले (ऋचीकले) जमदग्निलाई उत्पन्न गरे।
45यशस्वी जमदग्निका चार पुत्र थिए, तिनमा सबभन्दा कान्छा परशुराम थिए। उनी सद्गुणमा आफ्ना अन्य सम्पूर्ण दाजुभन्दा श्रेष्ठ थिए।
46उनी संयमी थिए, तर सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण थिए र उनी क्षत्रियहरूका संहारक बने। और्वका सय पुत्र थिए, तिनमा ज्येष्ठ जमदग्नि थिए।
47यी सय पुत्रले हजारौँको संख्यामा सन्तान उत्पन्न गरे र सम्पूर्ण संसार भरे। ब्रह्माका दुई अन्य पुत्र थिए, जसको अभिप्राय विजय थियो।
48तिनीहरू धाता र विधाता नामले चिनिन्छन्, जो मनुसँग बस्थे। तिनकी बहिनी मंगलमयी लक्ष्मी हुन्, जो कमलहरूको धाममा निवास गर्छिन्।
49लक्ष्मीका मानसपुत्र आकाशचारी अश्व हुन्। वरुणकी ज्येष्ठ पत्नी शुक्रकी पुत्री थिइन्, जसको नाम देवी थियो।
50उनले बल नामक एक पुत्र र सुरा नामक एक पुत्रीलाई जन्म दिइन्, जसले देवताहरूलाई आनन्द दिन्छिन्। र जब प्राणीहरू एकअर्कालाई खान थाले, तब (उनैबाट) सर्वनाशक अधर्मको जन्म भयो। निरृति उसकी पत्नी थिइन्, जसबाट नैरृत नामक राक्षस उत्पन्न भए।
51उनका तीन अन्य भयंकर र क्रूर पुत्र पनि थिए, जो सदा पापकर्ममा लागिरहन्थे। (तिनीहरू थिए) भय, महाभय र मृत्यु, जो प्रत्येक सृजित वस्तुको संहारक हो।
52यस सर्वनाशक प्राणी (मृत्यु) की न पत्नी थिइन्, न पुत्र। काकी, श्येनी, भासी, धृतराष्ट्री र शुकी —
53यी पाँच संसारमा ताम्राका कन्याहरूका रूपमा विख्यात छन्। काकीले कागहरूलाई जन्म दिइन्, श्येनीले बाजहरूलाई,
54भासीले कुखुरा र गिद्धहरूलाई जन्म दिइन् र धृतराष्ट्रीले सम्पूर्ण हाँस र राजहाँसहरूलाई।
55र उनले चक्रवाकहरूलाई पनि जन्म दिइन्। सद्गुण र मंगलमय लक्षण भएकी सुन्दरी तथा यशस्विनी शुकीले सम्पूर्ण शुक (सुगा) हरूलाई जन्म दिइन्। क्रोधवशाले रिसाहा स्वभावकी नौ कन्यालाई जन्म दिइन्।
56तिनीहरू थिइन् मृगी, मृगमदा, हरी, भद्रमना, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि —
57र सम्पूर्ण मंगलमय लक्षण भएकी सुन्दरी सुरसा। हे नरश्रेष्ठ, मृगीका सन्तान मृगजातिका सम्पूर्ण पशु हुन्।
58हे शत्रुदमन, मृगमदाका सन्तान भालुजातिका सम्पूर्ण पशु तथा ती पशु पनि हुन् जो सृमर कहलाइन्छन्। भद्रमनाले आफ्नो पुत्र ऐरावतलाई जन्म दिइन् —
59र ऐरावत महान् दिव्य गज हो। हरीका सन्तान अश्व तथा वानरजातिका ती पशु हुन् जो महान् चपलताले सम्पन्न छन्।
60जुन पशु गोलाङ्गूल कहलाइन्छन्, तिनीहरू पनि हरीका सन्तान भनिन्छन्। शार्दूलीले असंख्य सिंह र बाघहरूलाई जन्म दिइन् —
61तथा चितुवा र अन्य सम्पूर्ण पशुहरूलाई पनि। हे राजन्, मातङ्गीका सन्तान सम्पूर्ण हात्ती हुन्।
62र श्वेताले श्वेत नामक त्यस विशाल गजलाई जन्म दिइन् जो महान् वेगले सम्पन्न छ। हे राजन्, सुरभिले दुई कन्यालाई जन्म दिइन् —
63अर्थात् सुन्दरी रोहिणी र यशस्विनी गान्धर्वी। हे भरतवंशी, उनका दुई अन्य कन्या पनि थिए, जसका नाम विमला र अनला थिए। सम्पूर्ण गाई रोहिणीबाट र सम्पूर्ण अश्व गान्धर्वीबाट उत्पन्न भए। र अनलाले गुदी भएका फल दिने सात किसिमका वृक्षलाई जन्म दिइन्।
64अनलाकी अर्की कन्या थिइन्, जसको नाम शुकी थियो। सुरसाले कङ्क नामक एक पुत्रलाई जन्म दिइन्। अरुणकी पत्नी श्येनीले दुई अत्यन्त तेजस्वी र शक्तिशाली पुत्रलाई जन्म दिइन्, जसका नाम सम्पाति र महाबली जटायु थिए। सुरसाले नागहरूलाई पनि जन्म दिइन् र कद्रूले पन्नगहरूलाई।
65विनताका दुई पुत्र थिए — विश्वविख्यात गरुड र अरुण। हे नरपति, हे सम्पूर्ण बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, यसरी मैले तपाईंलाई सम्पूर्ण प्रमुख प्राणीहरूको वंशावली पूर्ण रूपले वर्णन गरेँ। जसले यो सुन्छ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ। उसले महान् ज्ञान प्राप्त गर्छ र अन्ततः परलोकमा परम पद प्राप्त गर्छ।