Anshavatarana Parva
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 61
Sanskrit
1वैशंपायन उवाच गुरवे प्राड्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः। संपूज्य च द्विजान्सर्वास्तथान्यान्विदुषो जनान्॥ महर्षेर्विश्रुतस्येह सर्वलोकेषु धीमतः। प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यास्य महात्मनः॥
2श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमा भारती कथाम्। गुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दो मनः प्रोत्साहयतीव मे॥
3शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत्। राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च॥
4यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम्। तत्तेऽहं कथयिष्यामि पृच्छते भरतर्षभ।॥
5मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम्। नचिरादेव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्॥
6तांस्तथा सत्ववीयॊजः संपन्नान्पौरसंमतान्। नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्छ्रीयशोभृतः॥
7ततो दुर्योधन: क्रूरः कर्णश्च सह सौबलः। तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समारभन्॥
8ततो दुर्योधनः शूरः कुलिङ्गस्य मते स्थितः। पाण्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोरपीडयत्॥
9ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः। जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः॥
10प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बध्वा वृकोदरम्। तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्॥
11यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संच्छिद्य बन्धनम्। उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो गतव्यथः॥
12आशीविषैः कृष्णसपैं: सुप्तं चैनमदंशयत्। सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा॥
13तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः। मोक्षणे प्रतिकारे च विदुरोऽवहितोऽभवत्॥
14स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः। पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः॥
15यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि। नाशकद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान्॥ ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशानादिभिः। धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत्॥
16सुतप्रियैषी ताराजा पाण्डवानम्बिकासुतः। ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया॥
17ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाह्वयात्। प्रस्थाने चाभवन्मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम्॥
18तेन मुक्ता जतुगृहानिशीथे प्राद्रवन्वनम्। ततः संप्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम्॥
19न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परंतपाः। धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे॥
20पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरमतन्द्रिताः। सुरुङ्गां कारयित्वा तु विदुरेण प्रचोदिताः॥
21आदीष्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम्। प्राद्रवन्भयसंविग्ना मात्रा सह परंतपाः॥
22ददृशुर्दारुणं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे। हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समवबोधनात्॥ निशि संप्राद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः। प्राप्ता हिडिम्बा भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः॥
23एकचक्रां ततो गत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः। वेदाध्ययनसंपन्नास्तेऽभवन्ब्रह्मचारिणा॥
24ते तत्र नियताः कालं कंचिदूषुर्नरर्षभाः। मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने॥
25तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः। भीमसेनो महाबाहुर्बकं नाम महाबलम्॥
26तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः। निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत्॥
27ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम्। श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छन्त गत्वा चैवालभन्त ताम्॥
28ते तत्र द्रौपदी लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः। विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिंदमाः॥
29उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च। भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति॥
30अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः। तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम्॥ वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमत्सराः। तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः॥ नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः। तत्र ते न्यवसन्पार्थाः संवत्सरगणान्बहून्॥
31वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीभृतः। एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः॥
32अप्रमत्तोत्थिताः :क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितान्बहून्। अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राची महायशाः॥
33उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीची नकुलस्तथा। दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा॥
34एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम्। पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजता॥
35षट्सूर्येवाभवत्पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमः। ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः॥ वनं प्रस्थापयामास तेजस्वी सत्यविक्रमः। प्राणेभ्योऽपि प्रियतरं भ्रातरं सव्यसाचिनम्॥
36अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं स्थिरात्मानं गुणैर्युतम्। स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने वसन्॥
37ततो गच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन। लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम्॥
38अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम्। सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव संगता॥
39सुभद्रा युयुजे प्रीत्या पाण्डवेनार्जुनेन ह। अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम्॥ बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपसत्तम। नातिभारो हि पार्थस्य केशवेन सहाभवत्॥
40व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव। पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम्॥
41इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम्। मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं यत्र महासुरम्॥
42स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमार्चिताम्। तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः॥
43ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम्। वनं प्रस्थापयामास सप्त वर्षाणि पञ्च च॥
44अज्ञातमेकं राष्ट्रे च ततो वर्षं त्रयोदशम्। ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु॥
45नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत। ततस्ते क्षत्रमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम्॥ राज्यं विहतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः। एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। भेदो राज्यविनाशाय जयश्च जयतां वर॥
English
1Vaishampayana said : Bowing down first to my preceptor with the eight parts of my body touching the ground and then worshipping with devotion, reverence and singleness of mind all the Brahmanas and learned men (present here), I shall now recite in full the narration, I heard from the best of intelligent men, the high-souled great Rishi, Vyasa.
2O king, you are a proper person to hear the history of Bharata. I feel no fear to perform this great act (reciting the Bharata) encouraged as I am by my preceptor.
3Hear, O king, why the quarrel between the Kurus and the Pandavas occurred and how occurred the exile (of the Pandavas) as the result of the game at dice, prompted by the desire of the Kurus to gain the kingdom,
4And how the battle was fought to exterminate all men. O best of the Bharata race, I shall relate all this to you as you ask me.
5On the death of their father, these heroes (the Pandavas) came back to their own home from the forest. They became experts in the science of archery within a very short time.
6The Kauravas became jealous of the Pandavas, who were all gifted with great physical strength, energy and power of mind. They were also very popular with the citizens.
7Thereupon, the wicked-minded Duryodhana, with Karna and the son of Subala, (Shakuni), tried to banish them and persecuted them in various ways.
8The wicked-minded Duryodhana, guided by the bird of the evil omen, (Shakuni), ! persecuted the Pandavas by various means in order to have the undisputed possession of the kingdom.
9That wretch of the son of Dhritarashtra gave poison to Bhima with his food, but that hero digested it.
10That wretch one day bound the sleeping Bhima on the bank of the Ganges and throwing him into the water, went away.
11But when the strong-armed Bhima, the son of Kunti, awoke, he tore up the strings with which he was bound and his pains were all gone.
12While asleep, he was caused to be bitten in every part of his body by black snakes of virulent poisons, but that chastiser of foes did not still perish.
13In all these various persecutions of the Pandavas by the Kurus, the high-souled Vidura was always engaged in counter-acting their evil designs and in saving the persecuted Pandavas.
14As Indra keeps the heavens and earth in happiness, so did Vidura always keep the Pandavas in happiness.
15When Duryodhana found himself incapable of destroying the Pandavas who were protected by Fate and kept alive for graver objects, by various secret and open means he called together his councillors, Karna, son Dushasana and others. He then caused a house of lac to be built with the knowledge of Dhritarashtra.
16That king, the of Ambika, (Dhritarashtra), out of affection for his sons and being tempted by the desire for sovereignty, sent them (the Pandavas) to exile.
17They (the Pandavas) went away with their mother from Hastinapur and when they went away, the son of the Vaisya woman (Vidura) became the adviser of those illustrious men.
18Being saved through him from the house of lac, they fled at the dead of night to a deep forest. They, the sons of Kunti, came to a city, called Varanavata;
19And those chastisers of foes, those illustrious men, lived there with their mother in the house of lac, as commanded by Dhritarashtra..
20They lived in the house for one year, watchfully protecting themselves from Purochana. In the meantime they dug a subterranean passage according to the directions of Vidura.
21They then set fire to the house of lac and burnt Purochana. They, those chastisers of foes, then fled with their mother in anxiety and in fear.
22They saw, near a fountain in the forest, a fearful Rakshasa named Hidimba. They killed that king of Rakshasas. They, the sons of Pritha, afraid of the sons of Dhritarashtra, then fled in the darkness, so that they might not run the risk of being seen by any body. Here did Bhima acquire Hidimba of whom Ghatotkacha was born.
23The Pandavas of rigid vows, learned in the Vedas, then came to a place called Ekachakra and lived there as Brahmacharies.
24They those best of men, with their mother lived there for some time in the house of a Brahmana, in temperance and in abstinence.
25It was here that the mighty-armed Bhima met with a greatly powerful and hungry maneating Rakshasa, named Baka.
26The best of men, the son of Pandu, Bhima, soon killed him with the strength of his arms and thus made the citizens safe and fearless.
27They then heard of the Sayamvara of Krishnaa, (Draupadi) the daughter of the king of Panchala. Having heard it, they went there and obtained her,
28Having obtained Draupadi, they lived there for a year. And then those chastisers of foes, having been known, went back to Hastinapur.
29They were then told by the king Dhritarashtra, and the son of Shantanu, as follows: "O dear children, so that dissensions may not take place among you all brothers and cousins,
30We have settled that Khandavaprastha will be your abode. Therefore, casting of all jealousies go to live at Khandavaprastha, which contains many towns and broad roads, “Having heard these words, they (the Pandavas), with all their friends and followers, went to Khandavaprastha, taking with them many jewels and precious stones. And the sons of Pritha lived there for many years.
31They brought by the force of their arms many chiefs and potentates under their subjugation. Setting their hearts on virtue and firmly adhering to truth,
32Being unexcited by wrath, being calm in demeanour and putting down numerous evils, the Pandavas gradually rose in power. The greatly illustrious Bhima subjugated the East.
33The heroic Arjuna conquered the North; Nakula the West and the slayer of heroic foes, Sahadeva, the South.
34Having done this their kingdom extended over the whole world. Each like a sun in splendour, they looked like five suns; some reasons
35And the earth appeared to have six suns on account of the presence of the heroic Pandavas. Then for the just king Yudhishthira sent to the forest his greatly powerful and heroic brother Savyasachin (Arjuna), dearer to him than life itself.
36That best of men, the self-controlled and virtuous (Arjuna) lived in the forest for eleven years and one month.
37Thus roving about in many places, on one occasion, he went to Krishna in Dwarka and he obtained there for his wife the lotus-eyed,
38And sweet-speeched younger sister of Krishna, named Subhadra. Like Sachi with the great Indra and like Lakshmi with Krishna,
39Subhadra was much pleased to be united with Arjuna, the son of Pandu. O best of kings, the son of Kunti with Krishna then gratified Agni by giving him the Khandava to burn, The task did not at all appear heavy to Arjuna, assisted as he was by Krishna.
40As nothing is a heavy task to Vishnu, in the matter of destroying his enemies. Agni gave to the son of Pritha the excellent bow Gandiva.
41An inexhaustible quiver and one warchariot, bearing an ape as its standard. On this occasion did Arjuna rescue the frightened great Asura Maya.
42And he (Maya) built the beautiful assembly-hall, adorned with all sorts of jewels and precious stones. Seeing this building, the wicked Duryodhana was tempted to possess it.
43Thereupon he deceived Yudhishthira by means of a game, played by the son of Subala (Shakuni) and he sent him to the forest for twelve years.
44And another additional year to live in concealment, thus making the period (of banishment) complete thirteen years. On the fourteenth year, when they (the Pandavas) returned and claimed their kingdom,
45O King, they did not get it. Thereupon war declared and the Pandavas, after exterminating the whole race of Kshatriyas and killing king Duryodhana obtained back their kingdom. This is the history of the Pandavas, who never acted under the influence of evil passions. O best of kings, this is the account of the dissension that ended in the loss of their kingdom by the Kurus and of the victory of the Pandavas. was
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — पहले अपने आठों अंगों से भूमि का स्पर्श करते हुए अपने गुरु को प्रणाम करके और फिर भक्ति, श्रद्धा तथा एकाग्र मन से (यहाँ उपस्थित) समस्त ब्राह्मणों और विद्वानों की पूजा करके, अब मैं वह वृत्तान्त पूरा सुनाऊँगा जो मैंने बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, महात्मा महर्षि व्यास से सुना है।
2हे राजन्, आप भारत का इतिहास सुनने के योग्य पुरुष हैं। अपने गुरु से प्रोत्साहित होने के कारण मुझे यह महान् कार्य (भारत का पाठ) करने में कोई भय नहीं है।
3हे राजन्, सुनिए, कुरुओं और पाण्डवों के बीच झगड़ा क्यों हुआ और राज्य पाने की कुरुओं की इच्छा से प्रेरित द्यूतक्रीड़ा के फलस्वरूप (पाण्डवों का) वनवास कैसे हुआ,
4और समस्त मनुष्यों के समूल नाश के लिए युद्ध कैसे लड़ा गया। हे भरतवंशश्रेष्ठ, आपके पूछने पर मैं यह सब आपको सुनाऊँगा।
5अपने पिता की मृत्यु पर ये वीर (पाण्डव) वन से अपने घर लौट आए। वे अत्यन्त अल्प समय में ही धनुर्विद्या में निपुण हो गए।
6कौरव पाण्डवों से ईर्ष्या करने लगे, जो सब महान् शारीरिक बल, तेज और मनोबल से सम्पन्न थे। वे नागरिकों में भी अत्यन्त लोकप्रिय थे।
7तब दुष्ट बुद्धि वाले दुर्योधन ने कर्ण और सुबलपुत्र (शकुनि) के साथ मिलकर उन्हें निर्वासित करने का प्रयत्न किया और विविध प्रकार से उन्हें सताया।
8अपशकुन के पक्षी (शकुनि) से मार्गदर्शन पाकर उस दुष्ट बुद्धि वाले दुर्योधन ने राज्य का निर्विवाद अधिकार पाने के लिए पाण्डवों को विविध उपायों से सताया।
9धृतराष्ट्र के उस अधम पुत्र ने भीम को भोजन में विष दिया, किन्तु उस वीर ने उसे पचा लिया।
10उस अधम ने एक दिन गंगा के तट पर सोए हुए भीम को बाँधा और उन्हें जल में फेंककर चला गया।
11किन्तु जब कुन्तीपुत्र महाबाहु भीम जागे, तब उन्होंने उन बन्धनों को तोड़ डाला जिनसे वे बाँधे गए थे और उनकी सब पीड़ाएँ जाती रहीं।
12सोते हुए उन्हें घोर विषवाले काले सर्पों से शरीर के हर अंग में डँसवाया गया, किन्तु वे शत्रुदमन फिर भी नहीं मरे।
13कुरुओं द्वारा पाण्डवों के इन समस्त विविध उत्पीड़नों में महात्मा विदुर सदा उनके दुष्ट षड्यन्त्रों को विफल करने और उत्पीड़ित पाण्डवों को बचाने में लगे रहे।
14जैसे इन्द्र स्वर्ग और पृथ्वी को सुख में रखते हैं, वैसे ही विदुर सदा पाण्डवों को सुख में रखते रहे।
15जब दुर्योधन ने स्वयं को उन पाण्डवों का नाश करने में असमर्थ पाया, जो नियति से रक्षित थे और जो गम्भीरतर उद्देश्यों के लिए जीवित रखे गए थे, तब विविध गुप्त और प्रकट उपायों से उसने अपने मन्त्रियों — कर्ण, अपने भाई दुःशासन और अन्यों — को बुलाया। फिर उसने धृतराष्ट्र की जानकारी में एक लाक्षागृह बनवाया।
16अम्बिकापुत्र वे राजा (धृतराष्ट्र) अपने पुत्रों के प्रति स्नेह के कारण और राज्य की लालसा से लुभाए जाकर उन्हें (पाण्डवों को) निर्वासन में भेज बैठे।
17वे (पाण्डव) अपनी माता सहित हस्तिनापुर से चले गए और जब वे जा रहे थे, तब वैश्य-स्त्री के पुत्र (विदुर) उन यशस्वी पुरुषों के परामर्शदाता बने।
18उनके द्वारा लाक्षागृह से बचाए जाकर वे अर्धरात्रि में एक गहन वन में भाग गए। वे कुन्तीपुत्र वारणावत नामक एक नगर में आए;
19और वे शत्रुदमन, वे यशस्वी पुरुष धृतराष्ट्र की आज्ञा के अनुसार वहाँ अपनी माता सहित लाक्षागृह में रहे।
20वे एक वर्ष तक उस घर में रहे और पुरोचन से सावधानीपूर्वक अपनी रक्षा करते रहे। इसी बीच उन्होंने विदुर के निर्देशों के अनुसार एक भूमिगत सुरंग खोदी।
21फिर उन्होंने लाक्षागृह में आग लगा दी और पुरोचन को जला डाला। तब वे शत्रुदमन चिन्ता और भय में अपनी माता सहित भाग निकले।
22उन्होंने वन में एक जलस्रोत के निकट हिडिम्ब नामक एक भयंकर राक्षस को देखा। उन्होंने उस राक्षसराज का वध किया। तब वे पृथापुत्र धृतराष्ट्र के पुत्रों से भयभीत होकर अन्धकार में भागे, ताकि किसी की दृष्टि में पड़ने का जोखिम न रहे। यहीं भीम ने हिडिम्बा को प्राप्त किया, जिससे घटोत्कच उत्पन्न हुआ।
23तब वेदों के ज्ञाता दृढ़व्रत पाण्डव एकचक्रा नामक स्थान पर आए और वहाँ ब्रह्मचारियों के रूप में रहने लगे।
24वे नरश्रेष्ठ अपनी माता सहित कुछ समय तक वहाँ एक ब्राह्मण के घर में संयम और सादगी से रहे।
25यहीं महाबाहु भीम की भेंट बक नामक एक महाबली और भूखे नरभक्षी राक्षस से हुई।
26नरश्रेष्ठ पाण्डुपुत्र भीम ने शीघ्र ही अपनी भुजाओं के बल से उसका वध किया और इस प्रकार नागरिकों को सुरक्षित और निर्भय बना दिया।
27तब उन्होंने पाञ्चालराज की पुत्री कृष्णा (द्रौपदी) के स्वयंवर की बात सुनी। यह सुनकर वे वहाँ गए और उन्होंने उसे प्राप्त किया।
28द्रौपदी को प्राप्त करके वे वहाँ एक वर्ष तक रहे। और तब वे शत्रुदमन, पहचाने जा चुकने पर, हस्तिनापुर लौट गए।
29तब राजा धृतराष्ट्र और शन्तनुपुत्र ने उनसे इस प्रकार कहा — "हे प्रिय पुत्रो, ताकि तुम सब भाइयों और भ्रातृपुत्रों में मतभेद न हो —
30हमने यह निश्चय किया है कि खाण्डवप्रस्थ तुम्हारा निवास होगा। इसलिए समस्त ईर्ष्या त्यागकर खाण्डवप्रस्थ में जाकर रहो, जिसमें अनेक नगर और चौड़े मार्ग हैं।" ये वचन सुनकर वे (पाण्डव) अपने समस्त मित्रों और अनुचरों सहित अनेक रत्न और बहुमूल्य मणियाँ लेकर खाण्डवप्रस्थ गए। और वे पृथापुत्र वहाँ अनेक वर्ष रहे।
31उन्होंने अपनी भुजाओं के बल से अनेक प्रमुखों और नरेशों को अपने अधीन किया। धर्म पर अपना हृदय लगाकर और सत्य पर दृढ़ता से टिके रहकर,
32क्रोध से अनुत्तेजित रहकर, शान्त आचरण के साथ और अनेक अनिष्टों का दमन करते हुए पाण्डव क्रमशः शक्ति में बढ़ते गए। परम यशस्वी भीम ने पूर्व दिशा को जीता।
33वीर अर्जुन ने उत्तर को जीता; नकुल ने पश्चिम को और वीर शत्रुओं के संहारक सहदेव ने दक्षिण को।
34ऐसा करके उनका राज्य समस्त पृथ्वी पर फैल गया। प्रत्येक तेज में सूर्य के समान, वे पाँच सूर्यों के समान दिखाई देते थे;
35और वीर पाण्डवों की उपस्थिति के कारण पृथ्वी पर मानो छह सूर्य प्रतीत होते थे। फिर किन्हीं कारणों से धर्मराज युधिष्ठिर ने अपने महाबली और वीर भाई सव्यसाची (अर्जुन) को, जो उन्हें अपने प्राणों से भी अधिक प्रिय था, वन में भेजा।
36वे नरश्रेष्ठ, संयमी और धर्मात्मा (अर्जुन) ग्यारह वर्ष और एक मास तक वन में रहे।
37इस प्रकार अनेक स्थानों में विचरण करते हुए एक अवसर पर वे द्वारका में कृष्ण के पास गए और उन्होंने वहाँ अपनी पत्नी के रूप में कमलनयनी —
38और मधुरभाषिणी, कृष्ण की कनिष्ठ भगिनी सुभद्रा को प्राप्त किया। जैसे शची महेन्द्र से और लक्ष्मी कृष्ण से —
39वैसे ही सुभद्रा पाण्डुपुत्र अर्जुन से मिलकर अत्यन्त प्रसन्न हुईं। हे नृपश्रेष्ठ, तब कुन्तीपुत्र ने कृष्ण के साथ मिलकर अग्नि को खाण्डव वन जलाने को देकर उन्हें तृप्त किया। कृष्ण की सहायता पाकर अर्जुन को वह कार्य तनिक भी भारी नहीं लगा —
40जैसे अपने शत्रुओं के विनाश के विषय में विष्णु को कोई कार्य भारी नहीं लगता। अग्नि ने पृथापुत्र को उत्तम धनुष गाण्डीव दिया,
41एक अक्षय तूणीर और एक युद्ध-रथ, जिसकी ध्वजा पर वानर था। इसी अवसर पर अर्जुन ने भयभीत महान् असुर मय को बचाया।
42और उस (मय) ने वह सुन्दर सभाभवन बनाया, जो सब प्रकार के रत्नों और बहुमूल्य मणियों से अलंकृत था। इस भवन को देखकर दुष्ट दुर्योधन उसे पाने के लोभ में पड़ गया।
43तब उसने सुबलपुत्र (शकुनि) द्वारा खेली गई द्यूतक्रीड़ा के माध्यम से युधिष्ठिर को छला और उन्हें बारह वर्ष के लिए वन में भेज दिया।
44और एक अतिरिक्त वर्ष अज्ञातवास में रहने के लिए, इस प्रकार (निर्वासन की) अवधि पूरे तेरह वर्ष की हो गई। चौदहवें वर्ष जब वे (पाण्डव) लौटे और अपने राज्य पर अधिकार माँगा,
45हे राजन्, तब उन्हें वह नहीं मिला। तब युद्ध की घोषणा हुई और पाण्डवों ने समस्त क्षत्रियजाति का समूल नाश करके तथा राजा दुर्योधन का वध करके अपना राज्य वापस प्राप्त किया। यह उन पाण्डवों का इतिहास है, जिन्होंने कभी दुष्ट वासनाओं के वश में होकर आचरण नहीं किया। हे नृपश्रेष्ठ, यह उस मतभेद का वृत्तान्त है, जिसका अन्त कुरुओं द्वारा अपने राज्य के लोप और पाण्डवों की विजय में हुआ।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — पहिले आफ्ना आठवटै अङ्गले भूमिको स्पर्श गर्दै आफ्ना गुरुलाई प्रणाम गरेर र अनि भक्ति, श्रद्धा तथा एकाग्र मनले (यहाँ उपस्थित) सम्पूर्ण ब्राह्मण र विद्वान्हरूको पूजा गरेर, अब म त्यो वृत्तान्त पूरै सुनाउनेछु जो मैले बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, महात्मा महर्षि व्यासबाट सुनेको छु।
2हे राजन्, तपाईं भारतको इतिहास सुन्न योग्य पुरुष हुनुहुन्छ। आफ्ना गुरुबाट प्रोत्साहित भएकाले मलाई यो महान् कार्य (भारतको पाठ) गर्नमा कुनै भय छैन।
3हे राजन्, सुन्नुहोस्, कुरु र पाण्डवहरूबीच झगडा किन भयो र राज्य पाउने कुरुहरूको इच्छाले प्रेरित द्यूतक्रीडाको फलस्वरूप (पाण्डवहरूको) वनवास कसरी भयो,
4र सम्पूर्ण मनुष्यको समूल नाशका लागि युद्ध कसरी लडियो। हे भरतवंशश्रेष्ठ, तपाईंले सोधेपछि म यो सबै तपाईंलाई सुनाउनेछु।
5आफ्ना पिताको मृत्युमा यी वीर (पाण्डव) वनबाट आफ्नो घर फर्के। तिनीहरू अत्यन्त अल्प समयमै धनुर्विद्यामा निपुण भए।
6कौरवहरू पाण्डवहरूसँग ईर्ष्या गर्न थाले, जो सबै महान् शारीरिक बल, तेज र मनोबलले सम्पन्न थिए। तिनीहरू नागरिकहरूमा पनि अत्यन्त लोकप्रिय थिए।
7तब दुष्ट बुद्धि भएका दुर्योधनले कर्ण र सुबलपुत्र (शकुनि) सँग मिलेर तिनलाई निर्वासित गर्ने प्रयत्न गरे र विविध किसिमले तिनलाई सताए।
8अपशकुनको पक्षी (शकुनि) बाट मार्गदर्शन पाएर त्यस दुष्ट बुद्धि भएका दुर्योधनले राज्यको निर्विवाद अधिकार पाउन पाण्डवहरूलाई विविध उपायले सताए।
9धृतराष्ट्रका त्यस अधम पुत्रले भीमलाई भोजनमा विष दिए, तर ती वीरले त्यो पचाइदिए।
10त्यस अधमले एक दिन गंगाको किनारमा सुतिरहेका भीमलाई बाँधे र उनलाई जलमा फ्याँकेर गए।
11तर जब कुन्तीपुत्र महाबाहु भीम ब्युँझे, तब उनले ती बन्धन तोडिदिए जसले उनी बाँधिएका थिए र उनका सबै पीडा लोप भए।
12सुतिरहेका उनलाई घोर विष भएका काला सर्पहरूले शरीरको हरेक अङ्गमा डसाइयो, तर ती शत्रुदमन तैपनि मरेनन्।
13कुरुहरूद्वारा पाण्डवहरूका यी सम्पूर्ण विविध उत्पीडनमा महात्मा विदुर सदा तिनका दुष्ट षड्यन्त्रलाई विफल पार्न र उत्पीडित पाण्डवहरूलाई बचाउन लागिरहे।
14जसरी इन्द्रले स्वर्ग र पृथ्वीलाई सुखमा राख्छन्, त्यसरी नै विदुरले सदा पाण्डवहरूलाई सुखमा राखिरहे।
15जब दुर्योधनले आफूलाई ती पाण्डवहरूको नाश गर्न असमर्थ पाए, जो नियतिले रक्षित थिए र जो गम्भीरतर उद्देश्यका लागि जीवित राखिएका थिए, तब विविध गुप्त र प्रकट उपायले उनले आफ्ना मन्त्रीहरू — कर्ण, आफ्ना भाइ दुःशासन र अरूहरूलाई बोलाए। अनि उनले धृतराष्ट्रको जानकारीमा एउटा लाक्षागृह बनवाए।
16अम्बिकापुत्र ती राजा (धृतराष्ट्र) आफ्ना पुत्रहरूप्रतिको स्नेहका कारण र राज्यको लालसाले लोभिएर तिनलाई (पाण्डवहरूलाई) निर्वासनमा पठाइदिए।
17तिनीहरू (पाण्डव) आफ्नी आमासहित हस्तिनापुरबाट गए र जब तिनीहरू जाँदै थिए, तब वैश्य-स्त्रीका पुत्र (विदुर) ती यशस्वी पुरुषहरूका परामर्शदाता बने।
18उनीद्वारा लाक्षागृहबाट बचाइएर तिनीहरू मध्यरातमा एउटा गहन वनमा भागे। ती कुन्तीपुत्रहरू वारणावत नामक एउटा नगरमा आए;
19र ती शत्रुदमन, ती यशस्वी पुरुषहरू धृतराष्ट्रको आज्ञाअनुसार त्यहाँ आफ्नी आमासहित लाक्षागृहमा बसे।
20तिनीहरू एक वर्षसम्म त्यस घरमा बसे र पुरोचनबाट सावधानीपूर्वक आफ्नो रक्षा गरिरहे। यसै बीचमा तिनीहरूले विदुरका निर्देशअनुसार एउटा भूमिगत सुरुङ खने।
21अनि तिनीहरूले लाक्षागृहमा आगो लगाइदिए र पुरोचनलाई जलाइदिए। तब ती शत्रुदमनहरू चिन्ता र भयमा आफ्नी आमासहित भागे।
22तिनीहरूले वनमा एउटा जलस्रोतको नजिक हिडिम्ब नामक एक भयंकर राक्षसलाई देखे। तिनीहरूले त्यस राक्षसराजको वध गरे। तब ती पृथापुत्रहरू धृतराष्ट्रका पुत्रहरूदेखि भयभीत भई अन्धकारमा भागे, ताकि कसैको दृष्टिमा पर्ने जोखिम नरहोस्। यहीँ भीमले हिडिम्बालाई प्राप्त गरे, जसबाट घटोत्कच उत्पन्न भयो।
23तब वेदका ज्ञाता दृढव्रत पाण्डवहरू एकचक्रा नामक स्थानमा आए र त्यहाँ ब्रह्मचारीका रूपमा बस्न थाले।
24ती नरश्रेष्ठहरू आफ्नी आमासहित केही समयसम्म त्यहाँ एक ब्राह्मणको घरमा संयम र सादगीले बसे।
25यहीँ महाबाहु भीमको भेट बक नामक एक महाबली र भोको नरभक्षी राक्षससँग भयो।
26नरश्रेष्ठ पाण्डुपुत्र भीमले चाँडै नै आफ्ना पाखुराको बलले त्यसको वध गरे र यसरी नागरिकहरूलाई सुरक्षित र निर्भय बनाइदिए।
27तब तिनीहरूले पाञ्चालराजकी पुत्री कृष्णा (द्रौपदी) को स्वयंवरको कुरा सुने। यो सुनेर तिनीहरू त्यहाँ गए र तिनीहरूले उनलाई प्राप्त गरे।
28द्रौपदीलाई प्राप्त गरेर तिनीहरू त्यहाँ एक वर्षसम्म बसे। र तब ती शत्रुदमनहरू, चिनिइसकेपछि, हस्तिनापुर फर्के।
29तब राजा धृतराष्ट्र र शन्तनुपुत्रले तिनलाई यसरी भने — "हे प्रिय पुत्रहरू, ताकि तिमीहरू सबै दाजुभाइ र भ्रातृपुत्रहरूमा मतभेद नहोस् —
30हामीले यो निश्चय गरेका छौँ कि खाण्डवप्रस्थ तिम्रो निवास हुनेछ। त्यसैले सम्पूर्ण ईर्ष्या त्यागेर खाण्डवप्रस्थमा गएर बस, जसमा अनेक नगर र चौडा मार्ग छन्।" यी वचन सुनेर तिनीहरू (पाण्डव) आफ्ना सम्पूर्ण मित्र र अनुचरसहित अनेक रत्न र बहुमूल्य मणि लिएर खाण्डवप्रस्थ गए। र ती पृथापुत्रहरू त्यहाँ अनेक वर्ष बसे।
31तिनीहरूले आफ्ना पाखुराको बलले अनेक प्रमुख र नरेशहरूलाई आफ्नो अधीनमा पारे। धर्ममा आफ्नो हृदय लगाएर र सत्यमा दृढतापूर्वक टिकेर,
32क्रोधले अनुत्तेजित रहेर, शान्त आचरणसहित र अनेक अनिष्टको दमन गर्दै पाण्डवहरू क्रमशः शक्तिमा बढ्दै गए। परम यशस्वी भीमले पूर्व दिशा जिते।
33वीर अर्जुनले उत्तर जिते; नकुलले पश्चिम र वीर शत्रुहरूका संहारक सहदेवले दक्षिण।
34यसो गरेर तिनको राज्य सम्पूर्ण पृथ्वीमा फैलियो। प्रत्येक तेजमा सूर्यझैँ, तिनीहरू पाँच सूर्यझैँ देखिन्थे;
35र वीर पाण्डवहरूको उपस्थितिका कारण पृथ्वीमा मानौँ छ सूर्य देखिन्थे। अनि कुनै कारणले धर्मराज युधिष्ठिरले आफ्ना महाबली र वीर भाइ सव्यसाची (अर्जुन) लाई, जो उनलाई आफ्ना प्राणभन्दा पनि बढी प्रिय थिए, वनमा पठाए।
36ती नरश्रेष्ठ, संयमी र धर्मात्मा (अर्जुन) एघार वर्ष र एक महिनासम्म वनमा बसे।
37यसरी अनेक स्थानमा विचरण गर्दै एक अवसरमा उनी द्वारकामा कृष्णकहाँ गए र उनले त्यहाँ आफ्नी पत्नीका रूपमा कमलनयनी —
38र मधुरभाषिणी, कृष्णकी कान्छी बहिनी सुभद्रालाई प्राप्त गरे। जसरी शची महेन्द्रसँग र लक्ष्मी कृष्णसँग —
39त्यसै गरी सुभद्रा पाण्डुपुत्र अर्जुनसँग मिलेर अत्यन्त प्रसन्न भइन्। हे नृपश्रेष्ठ, तब कुन्तीपुत्रले कृष्णसँग मिलेर अग्निलाई खाण्डव वन जलाउन दिएर उनलाई तृप्त पारे। कृष्णको सहायता पाएर अर्जुनलाई त्यो कार्य रत्तिभर पनि भारी लागेन —
40जसरी आफ्ना शत्रुहरूको विनाशका विषयमा विष्णुलाई कुनै कार्य भारी लाग्दैन। अग्निले पृथापुत्रलाई उत्तम धनुष गाण्डीव दिए,
41एउटा अक्षय ठोक्रो र एउटा युद्ध-रथ, जसको ध्वजामा वानर थियो। यसै अवसरमा अर्जुनले भयभीत महान् असुर मयलाई बचाए।
42र त्यस (मय) ले त्यो सुन्दर सभाभवन बनायो, जो सबै किसिमका रत्न र बहुमूल्य मणिले अलंकृत थियो। यस भवनलाई देखेर दुष्ट दुर्योधन त्यो पाउने लोभमा परे।
43तब उनले सुबलपुत्र (शकुनि) द्वारा खेलिएको द्यूतक्रीडाको माध्यमबाट युधिष्ठिरलाई छले र उनलाई बाह्र वर्षका लागि वनमा पठाइदिए।
44र एक अतिरिक्त वर्ष अज्ञातवासमा बस्नका लागि, यसरी (निर्वासनको) अवधि पूरै तेह्र वर्षको भयो। चौधौँ वर्ष जब तिनीहरू (पाण्डव) फर्के र आफ्नो राज्यमाथि अधिकार मागे,
45हे राजन्, तब तिनीहरूले त्यो पाएनन्। तब युद्धको घोषणा भयो र पाण्डवहरूले सम्पूर्ण क्षत्रियजातिको समूल नाश गरेर तथा राजा दुर्योधनको वध गरेर आफ्नो राज्य फिर्ता प्राप्त गरे। यो ती पाण्डवहरूको इतिहास हो, जसले कहिल्यै दुष्ट वासनाको वशमा भई आचरण गरेनन्। हे नृपश्रेष्ठ, यो त्यस मतभेदको वृत्तान्त हो, जसको अन्त कुरुहरूद्वारा आफ्नो राज्यको लोप र पाण्डवहरूको विजयमा भयो।