Paushya Parva — Curse of Janamejaya by Sarama, Story of the Aruni, Upamanyu, Veda and Uttanka
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 3
Sanskrit
1सौतिरुवाच जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते। तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन। उग्रसेनो भीमसेन इति। तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वागच्छत्सारमेयः॥
2जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत्॥
3पुत्रदुःखार्ता तं माता रोरूयमाणमुवाच 'किं रोदिषि, केनास्यभिहत' इति॥
4प्रत्युवाच-'जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मि' इति॥
5तं माता प्रत्युवाच-'व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धम्, येनास्यभिहतः' इति॥
6स तां पुनरुवाच 'नापराध्यामि, किंचिन्नावेक्षे, हवींषि नावलिह' इति॥
7तच्छ्रुत्वा माता सरमा तत्सत्रमुपागच्छत्, यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते॥
8तया क्रुद्धया तत्रोक्त 'अयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति, नावेक्षते, हवींषि, नावलेढि, किमर्थमभिहतः' इति॥
9न किंचिदुक्तवन्तस्ते सा तानुवाच 'यस्मादयमभिहतो ऽनपकारी, तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यति' इति।॥
10जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत्॥ स
11तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विष्यमाणः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति॥
12स कदाचिन्मृगयां गतः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषय आश्रममपश्यत्॥
13तत्र कश्चिद्ऋषिरासाञ्चक्रे श्रुतश्रवा नाम। तपस्यभिरतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम॥
14तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय ववे॥
15स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच-'भगवन्यं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्तु' इति॥
16स एवमुक्तः प्रत्युवाच जनमेजयम् 'भो जनमेजय, पुत्रोऽयं मम सर्म्या जातो महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ जातः॥
17समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम्॥
18अस्य त्वेकमुपांशुव्रतं यदेनं कश्चिद् ब्राह्मण: कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयम् यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनम्' इति॥
19तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच-'भगवंस्तत् तथा भविष्यति ॥
20स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातूनुवाच-'मयाऽयं वृत उपाध्याय यदयं ब्रूयात्तत् कार्यमविचारयद्भिर्भवद्भिः' इति। तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः स तथा भ्रातृन् संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे तं च देशं वशे स्थापयामास॥
21एतस्मिन्नन्तरे कश्चिद् ऋषिौम्यो नामायोदः। तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुः॥ उपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास 'गच्छ, केदारखण्डं बधान' इति॥
22स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तम्, केदारखण्डं बर्द्ध नाशकत्। क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायम् भवत्वेवं करिष्यामि॥ स तत्र संविवेश केदारखण्डे। शयाने च तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ॥
23ततः कदाचिदुपाध्याय आपोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् 'क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गतः' इति॥
24ते तं प्रत्यूचुः ‘भगवंस्त्वयैव प्रेषितः' गच्छ केदारखण्डं बधान इति। स एवमुक्तस्तान् शिष्यान् प्रत्युवाच'तस्मात्तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गतः' इति।॥
25स तत्र गत्वा तस्याहानाय शब्दं चकार-'भो आरुणे, पाञ्चाल्य, क्वासि वत्स, एहि, इति॥
26स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात् केदारखण्डात् सहसोत्याय तमुपाध्यायमुपतस्थे॥
27प्रोवाच चैनम् 'अयमस्मि, अत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धं संविष्टः, भगवच्छब्दं श्रुत्वैव, सहसा विदार्य केदारखण्डम्, भवन्तमुपस्थितः। तदभिवादये भगवन्तम्, आज्ञापयतु भवान् कमर्थं करवाणि इति॥२९-३०॥
28स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच 'यस्माद्भवान् केदारखण्डं विदार्योत्थितः, तस्मादुद्दालक एव नाम्ना भवान् भविष्यति इत्युपाध्यायेनानुगृहीतः॥
29'यस्माच्च त्वया मद्वचनमनुष्ठितम्, तस्माच्छ्रेयो ऽवाप्स्यसि। सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति, सर्वाणि च धर्मशास्त्राणि' इति॥
30स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम। अथापर: शिष्योऽस्यैवापोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम॥
31तं चोपाध्यायः प्रेषयामास-'वत्सोपमन्यो! गा रक्षस्व' इति॥
32स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः। स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षये गुरुगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे॥
33तमुपाध्यायः पीवानमपश्यदुवाच चैनं 'वत्सोपमन्यो केन! वृत्तिं कल्पयसि, पीवानसि दृढम् इति॥
34स उपाध्यायं प्रत्युवाच-'भो भैक्ष्येण वृत्तिं कल्पयामि' इति॥
35तमुपाध्यायः 'मय्यनिवेद्य भैक्ष्य नोपयोक्तव्यम्' इति। स तथेत्युक्तो भैक्ष्यं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत्॥
36स तस्मादुपाध्यायःसर्वमेव भैक्ष्यमगृह्णात्। स तथेत्युक्तः पुनररक्षद्गाः। अहनि रक्षित्वा निशामुखे गुरुकुलमागम्य गुरोरग्रत:स्थित्वा नमश्चक्रे॥
37तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच'वत्सोपमन्यो! सर्वमशेषतस्ते भैक्ष्यं गृह्णामि। केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसि' इति॥
38'भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि। तेन वृत्तिं कल्पयामि' इति॥
39तमुपाध्यायः प्रत्युवाच 'नैषा न्याय्या 'नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिः अन्येषामपि भैक्ष्योपजीविनां वृत्त्युपरोधं करोषि, इत्येवं वर्तमानो लुब्धोऽसि' इति॥
40स तथेत्त्युक्त्वा गा अरक्षत्। रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे॥
41तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच-'वत्सोपमन्यो! अहं ते सर्वं भक्ष्यं गृह्णामि न चान्यच्चरसि। पीवानसि भृशम् केन वृत्तिं कल्पयसि' इति॥
42स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच-'भो एतासां गवां पयसा वृत्ति कल्पयामि' इति। तमुवाचोपाध्यायः 'नैतन्याय्यं पय उपयोक्तुम्। भवतो मया नाभ्यनुज्ञात' इति॥
43स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहमेत्य गुरोरग्रत: स्थित्वा नमश्चक्रे॥
44तमुपाध्याय: पीवानमेव दृष्टोवाच 'वत्सोपमन्यो भैक्ष्य नाश्नासि, न चान्यच्चरसि, पयो न पीबसि, पीवानसि भृशम् केनेदानी वृत्ति कल्पयसि' इति॥
45स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच-'भोः फेनं पिबामि यमिमे वत्सा मातृणां स्तनात्पिबन्त उद्गिरन्ति॥
46तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ‘एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति। तदेषामपि तदेषामपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः। फेनमपि भवान्न पातुमर्हति' इति। स तथेति प्रतिश्रुत्य पुनररक्षद्गाः॥
47तथा प्रतिषिद्धो भैक्ष्यं नाश्नाति न चान्यच्चरति पयो न पिबति। फेनं नोपयुङ्क्ते स कदा चिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत्॥ तैरर्कपत्रैक्षितैः क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकैश्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव। ततः सोऽन्धोऽपि चङ्कम्यमाण: कूपे पपात॥
48अथ तस्मिन्ननागच्छति, सूर्ये चास्ताचलावलम्बिनि उपाध्यायः शिष्यानवोचत्-'नायात्युपमन्युः।' ते ऊचु 'वनं गतो गा रक्षितुम्' इति॥
49तानाह उपाध्याय:-'मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः स नियतं कुपितस्ततो नागच्छति चिरं ततोऽन्वेष्यः' इत्येवमुक्त्वा शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार-'भो उपमन्यो! क्वासि वत्स! एहि' इति॥
50स उपाध्यायवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैः-'अयमस्मिन् कूपे पतितोऽहम्' इति। तमुपाध्यायः प्रत्युवाच-'कथं त्वमस्मिन् कूपे पतितः' इति॥
51स उपाध्यायं प्रत्युवाच-'अर्कपत्राणि भक्षयित्वाऽन्धीभूतोऽस्मि। अतः कूपे पत्तितः' इति॥
52तमुपाध्यायः प्रत्युवाच-'अश्विनौ स्तुहि। तौ देवभिषजौ त्वां चक्षुष्मन्तं कर्तारौ' इति। स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युरश्विनौ स्तोतुमुपचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिधंग्भिः॥
53प्रपूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू गिरा वाऽऽशंसामि तपसा ह्यनन्तौ। वधिक्षिपन्तौ भुवनानि विश्वा॥
54हिरण्मयौ शकुनी साम्परायौ नासत्यदस्त्रौ सुनसौ वै जयन्तौ। वधिव्ययन्तावसितं विवस्वतः॥
55ममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय। तावत् सुवृत्तावनमन्त मायया वसत्तमा गा अरुणा उदावहन्॥
56षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति। स्तावश्विनौ दुहतो धर्ममुक्थ्यम्॥
57एकां नाभिं सप्तशता अराः श्रिताः प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः। अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं मायाऽश्विनौ समनक्ति चर्षणी॥
58एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं घण्णाभिमेकाक्षमृतस्य धारणम्। स्तावश्विनौ मुञ्चतं मा विषीदतम्॥
59अश्विनाविन्दुममृतं वृत्तभूयौ तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी। हित्वा गिरिमश्विनौ गा मुदा चरन्तौ तवृष्टिमह्ना प्रस्थितौ बलस्य॥
60युवां दिशो जनयथो दशाये समानं मूर्ध्नि रथयानं वियन्ति। तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति॥
61युवां वर्णान् विकुस्थो विश्वरूपां स्तेऽधिक्षियन्ते भुवनानि विश्वा। ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति॥
62तौ नासत्यावश्विनौ वां महेऽहं स्रजं च यां विभृथः पुष्करस्य। तौ नासत्यावमृतावृतावृधावृते देवास्तत् प्रपदे न सूते॥
63मुखेन गर्भं लभेतां युवानी गतासुरेतत् प्रपदेन सूते। स्तावश्विनौ मुञ्चथो जीवसे गाः॥
64स्तोतुं न शक्नोमि गुणैर्भवन्तौ चक्षुर्विहीनः पथि संप्रमोहः। दुर्गेऽहमस्मिन् पतितोऽस्मि कूपे युवां शरण्यौ शरणं प्रपद्ये॥
65इत्येवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुराहतुश्चैनम्-'प्रीतौ स्वः, एष तेऽपूपः, अशानैनम्' इति॥
66स एवमुक्तः प्रत्युवाच-'नानृतमूचतुर्भगवन्तौ न त्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्य' इति॥
67ततस्तमश्विनावूचतुः 'आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपो दत्तः, उपयुक्तः स तेनानिवेद्य गुरवे। त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेन' इति॥
68एवमुक्तः प्रत्युवाच-'एतत् प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ, नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरवेऽपूपमुपयोक्तुम्' इति॥
69तमश्विनावाहतु:-'प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुभक्त्या उपाध्यायस्य ते कार्णायसा दन्ता भवतोऽपि हिरण्मया भविष्यन्ति, चक्षुष्मांश्च भविष्यसीति, श्रेयश्चावाप्स्यसि इति॥
70एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्याभ्यवादयत्॥ आचचक्षे च स चास्य प्रीतिमान् बभूव।। आह चैनम् 'यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसि॥ सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति, सर्वाणि च धर्मशास्त्राणि, इति। एषा तस्यापि परीक्षोपमन्योः॥
71अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्य वेदो नाम। तमुपाध्यायः समादिदेश-'वत्स, वेद इहास्यतां तावन्मम गृहे कञ्चित् कालम्। शुश्रूषुणा च भवितव्यम्। श्रेयस्ते भविष्यति' इति॥
72स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत्-गौरिव नित्यं गुरुणा धूर्षु नियोज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलः। तस्य महताकालेन गुरुः परितोषं जगाम॥
73तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप। एषा तस्यापि परीक्षा वेदस्य॥
74स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद् गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत। तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्याः बभूवुः। स शिष्यान्नकिंचिदुवाच कर्म वा क्रियता गुरुशुश्रूषा चेति। दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान् परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष॥
75अथ कस्मिंश्चित् काले वेदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्य वरयित्वोपाध्यायं चक्रतुः॥
76स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कनामानं शिष्यं नियोजयामास॥ 'भो यत् किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते, तदिच्छाम्यहमपरिहीयमानं भवता क्रियमाणम्' इति। स एवं प्रतिसंदिश्योत्तवं वेदः प्रवासं जगाम॥
77अथोत्तङ्कः शुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानो गुरुकुले वसति स्मा स तत्र वसमान उपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः॥
78'उपाध्यायिनी ते ऋतुमती। उपाध्यायश्च प्रोषितः अस्या यथाऽयमृतुर्वन्ध्यो न भवति, तथा क्रियताम् एषा विषीदति' इति॥
79एवमुक्तस्ताः स्त्रियःप्रत्युवाच-'न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं करणीयम्। ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टः-अकार्यमपि त्वया कार्यम्' इति॥
80तस्य पुनरुपाध्याय: कालान्तरेण गृहमाजगाम तस्मात् प्रवासात्। स तु तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत्॥
81उवाच चैनम्-'वत्सोत्तङ्क, किं ते प्रियं करवाणि' इति। धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता। तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा। तदनुजाने भवन्तम्, सर्वानेव कामानवाप्स्यसि, गम्यताम् इति॥
82स एवमुक्तः प्रत्युवाच-'किं ते प्रियं करवाणि' इति, एवमाहुः॥
83यश्चाधर्मेण वै ब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति। तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति॥
84सोहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं गुर्वर्थमुपहर्तुमिति। तनेवैमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच-'वत्सोत्तङ्क! उष्यतां तावत्' इति॥
85स कदाचिदुपाध्यायमाहोत्तङ्कः-'आज्ञापयतु भवान् किं ते प्रियमुपहरामि गुर्वर्थम्' इति॥
86तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपाहरामीति तद्गच्छैनां प्रविश्योपाध्यायिनीं पृच्छ किमुपाहरामीति॥ एषा यद्वीति तदुपाहरस्वेति। एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायिनीमपृच्छद्भगवत्युपाध्यायेनासम्यनुज्ञातो गृहं गंतुमिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुमिति॥
87स स स तदाज्ञापयतु भवती किमुपहरामि गुर्वर्थमिति सैवमुक्तोपाध्यायिनी तमुत्तकं प्रत्युवाच। गच्छ पौष्यं प्रति राजानं कुण्डले भिक्षितुं तस्य क्षत्रियया पिनद्धे॥
88आनयस्व चतुर्थेऽहनि पुण्यकं भविता ताभ्यामाबद्धाभ्यां शोभमाना ब्राह्मणान्यपरिवेष्टुमिच्छामि तत्संपादयस्व एवं हि कुर्वतःश्रेयो भविताऽन्यथा कुतःश्रेय इति॥
89एवमुक्तस्तया प्रातिष्ठतोत्तङ्कः। पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं पुरुषमतिप्रमाणमेव। स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत॥
90भो उत्तकैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति स एवमुक्तो नैच्छत्॥
91तमाह पुरुषो भूयो भक्षयस्वेत्तङ्क मा विचारयोपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति॥
92स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तवृषभस्य मूत्रं पुरीषं च भक्षयित्वोत्तङ्कःसंभ्रमादुत्थित एवाप उपस्पृश्य प्रतस्थे॥
93यत्र स क्षत्रियः पौष्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदुत्तङ्कः। स उत्तङ्कस्तमुपेत्याशीभिरभिनंद्योवाच॥ प्रत्युवाच पौष्यः
94अर्थी भवन्तमुपागतोऽस्मीति स एनमभिवाद्योवाच। भगवन्पौष्य:खल्वहं किं करवाणीति॥
95तमुवाचगुर्वर्थं कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतोऽस्मीति। ये वै ते क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातु-मर्हतीति॥
96तं पौष्यः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति। स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत्॥
97स पौष्यं पुनरुवाच न युक्तं भवताऽहमनृतेनोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे क्षत्रिया सन्निहिता नैनां पश्यामि॥
98स एवमुक्तः पौष्यःक्षणमात्रं विमृश्योत्तकं प्रत्युवाच। नियतं भवानुच्छिष्टः। स्मर तावन्न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना शक्या द्रष्टुं। पतिव्रतात्वात्सैषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति॥
99अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाचास्ति खलु मयोत्थितेनोपस्पृष्टं गच्छता चेति। तं पौष्यः प्रत्युवाच एष ते व्यतिक्रमो नोत्थितेनोपस्पृष्टं भवतीति शीघ्रं गच्छता चेति॥
100अथोत्तङ्कस्तं तथेत्युक्त्वा प्राडुमुख उपविश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेनाभिरनुष्णाभिहृद्गताभिराद्भिस्त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिपस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश॥
101ततस्तां क्षत्रियामपश्यत् सा च दृष्ट्वैवोत्तत प्रत्युत्थायाभिवाद्योवाच स्वागतं ते भगवन्नाज्ञापय किं करवाणीति॥
102स तामुवाचैते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति। सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कण्डलेऽवमुच्यास्मै प्रायच्छदाह तक्षको नागराजः सुभृशं प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसीति॥
103स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच भगवति सुनिवृता भव। न मां शक्तस्तक्षको नागराजो घर्षयितुमिति॥
104स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत्। आह चैनं भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति तमुत्तकं पौष्यः प्रत्युवाच॥
105भगवंश्चिरेण पात्रमासाद्यते भवांश्च गुणवानतिथिस्तदिच्छे श्राद्धं कर्तुं, क्रियतां क्षण इति॥
106तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच कृतक्षण एवास्मि शीघ्रमिच्छामि। यथोपपन्नममुपस्कृतं भवतेति तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास॥
107अथोत्तङ्कः सकेशं शीतमन्नं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा तं पौष्यमुवाच। यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मादन्धो भविष्यसीति॥
108तं पौष्यः प्रत्युवाच यस्मात्त्वमप्यदुष्टमन्नं दूषयसि तस्मात्त्वमनपत्यो भविष्यसीति तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच॥
109न युक्तं भवताऽन्नमशुचि दत्वा प्रतिशापं दातुं तस्मादन्नमेव प्रत्यक्षीकुरु। ततः पौष्यस्तदन्नमशुचि दृष्ट्वा तस्याशुचिभावमपरोक्षयामास॥
110अथ तदन्नं मुक्तकेश्यां स्त्रिया यत्कृतमनुष्णं सकेशं चाशुच्येतदिति मत्वा तमृषिमुत्तकं प्रसादयामास॥
111भगवन्नेतदज्ञानादन्नं सकेशमुपाहृतं शीतं तत्क्षामये भवन्तं न भवेयमन्ध इति तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच॥
112न मृषा ब्रवीमि भूत्वा त्वमन्धो न चिरादनन्धो भविष्यसीति। ममापि शापो भवता दत्तो न भवेदिति॥
113तं पौष्यः प्रत्युवाच न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुं न हि मे मन्युरधाप्युपशमं गच्छति किं चैतद्भवता न ज्ञायते तथा॥
114नवनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य, वाचि क्षुरो निशितस्तीक्ष्णधारः। तदुभयमेतद्विपरीतं क्षत्रियस्य वाड्नवनीतं हृदयं तीक्ष्णधारमिति॥
115तदेवं गते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथा कर्तुं गम्यतामिति। तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच। प्रत्युवाच। भवताऽहमन्नस्याशुचिभावमालक्ष्य प्रत्यनुनीतः प्राक् तेऽभिहितम्॥ च
116यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति॥
117साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तंङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा। सोऽपश्यदथ पथि नग्नं क्षपणकमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानं च॥
118अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले संन्यस्य भूमावुदकार्थं प्रचक्रमे। एतस्मिन्नन्तरे स क्षपणकस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत्॥
119तमुत्तकोऽभिसृत्य कृतोदककार्यः शुचिः प्रयतो नमो देवेभ्यो गुरुभ्यश्च कृत्वा महता जवेन तमन्वयात्॥
120तस्य तक्षको दृढमासन्नः स तं जग्राह गृहीतमात्रः स तद्रूपं विहाय तक्षकस्वरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं प्रविवेश॥
121प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत्। अथोत्तङ्कस्तस्याः क्षत्रियाया वचः स्मृत्वा तं तक्षकमन्वगच्छत्॥
122स तद्विलं दण्डकाष्ठेन चखान न चाशकत्। तं क्लिश्यमानमिन्द्रोऽपश्यत्स वज्रं प्रेषयामास॥
123गच्छास्य ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुरुष्वेति। अथ वज्रं दण्डकाष्ठमनुप्रविश्य तद्विलमदारयत्॥
124तमुत्तोऽनुविवेश तेनैव बिलेन प्रविश्य च तं नागलोकमपर्यन्तमनेकाविधप्रासादहऱ्यावलभीनि!हशतसंकुलमुच्चावचक्रीडश्चर्यस्थानावकीर्णमपश्यत्॥
125स तत्र नागांस्तानस्तुवदेभिः श्लोकैः य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभनाः। क्षरन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः॥
126सुरूपा बहुरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः। आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः॥
127बहूनि नागवेश्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे। तत्रस्थानपि संस्तौमि महतः पन्नगानहम्॥
128इच्छेत्कोऽर्षांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना। शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः॥ सर्पाणां प्रग्रहा यन्ति धृतराष्ट्रो यदैजति।
129ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गताः। अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नम:॥
130यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्पुरा। तं नागराजमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम्॥
131तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ। कुरुक्षेत्रं च वसतां नदीमिक्षुमतीमनु॥
132जघन्यजस्तक्षकश्च श्रुतसेनेति यः सुतः। अवसद्यो महद्युम्नि प्रार्थयन्नाममुख्यताम्॥ करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने।
133एवं स्तुत्वा स विप्रर्षिरुत्तङ्को भुजगोत्तमान्। नैव ते कुण्डले लेभे ततश्चिन्तामुपागमत्॥
134एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभत्तदाऽपश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्त्यौ। तस्मिंस्तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवश्चक्रं चापश्यत् द्वादशारं षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानं पुरुषं चापश्यदश्वं च दर्शनीयम्॥ स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवदेव श्लोकैः।
135त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये घष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन्। चक्रे चतुर्विशतिपर्वयोगे षड्वै कुमाराः परिवर्तयन्ति॥
136तन्त्रं चेदं विश्वरूपे युवत्यौ वयतस्तंतून्सततं वर्तयन्त्यौ। कृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव॥
137वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता वृत्रस्य हन्ता नमुचेनिहन्ता। कृष्णे वसानो वसने महात्मा सत्यानृते यो विविनक्ति लोके॥
138यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति। नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय लोकत्रयेशाय पुरंदराय॥
139ततः स एनं पुरुषः प्राह-'प्रीतोऽस्मि तेऽहमनेन स्तोत्रेण, किं ते प्रियं करवाणि' इति स तमुवाच॥
140नागा मे वशमीयुरिति। स चैनं पुरुषः पुनरुवाच एतमश्चमपाने धमस्वेति॥
141ततोऽश्वस्यापानमधमत्ततोऽश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्त्रोतोभ्यः पावकार्चिषः सधूमा निष्पेतुः॥
142ताभिर्नागलोक उपधूपितेऽथ संभ्रान्तस्तक्षको ऽग्नेस्तेजोभयाद्विषण्ण: कुण्डले गृहीत्वा सहसा भवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाच॥
143इमे कुण्डले गृह्णातु भवानिति स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कः प्रतिगृह्य च कुणलेऽचिन्तयत्॥
144अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायिन्या दूरं चाहमभ्यागत: स कथं संभावयेयमिति तत एनं चिन्तयानमेव स पुरुष उवाच॥
145उत्तङ्क एनमेवाश्वमधिरोह त्वां क्षणेनैवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति॥
146स तथेत्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलमुपाध्यायिनी च स्माता केशानावापयन्त्युपविष्टोत्तको नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे॥
147अथ तस्मिन्नन्तरे स उत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायकुलमुपाध्यायिनीमभ्यवादयत् ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत्सा चैनं प्रत्युवाच॥
148उत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतः स्वागतं ते वत्स त्वमनागसि मया न शप्तः श्रेयस्तवोपस्थितं सिद्धिमाप्नुहीति॥
149अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत्। तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते किं चिरंकृतमिति॥
150तमुत्तङ्क उपाध्यायं प्रत्युवाच भोस्तक्षकेण मे नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणि तेनाऽस्मि नागलोकं गतः॥
151तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौ तस्मिश्च कृष्णाः सिताश्च तन्तवः किं तत्॥
152तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारं षड्वैनं कुमारा: परिवर्तयन्ति तदपि किम्। पुरुषश्चापि मया दृष्टः स चाऽपि कः। अश्वश्चातिप्रमाणो दृष्टः स चाऽपि कः॥
153पथि गच्छता च मया ऋषभो दृष्टस्तं च पुरुषोऽधिरूढस्तेनाऽस्मि सोपचारमुक्त उत्तङ्कस्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षय उपाध्यायेनापि ते भक्षितमिति॥
154ततस्तस्य वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तं स चापि कः। तदेतद्भवतोपदिष्टमिच्छेयं श्रोतुं किं तदिति। स तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच॥
155ये ते स्त्रियौ धाता विधाता च ये च ते कृष्णाः सितास्तन्तवस्ते रात्र्यहनी। यदपि तच्चक्रं द्वादशारं षड्वै कुमाराः परिवर्तयन्ति तेऽपि षऋतवः संवत्सरश्चक्रम्॥
156यः पुरुषः स पर्जन्यो योऽश्वः सोऽग्निर्य ऋषभस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नागराट्॥
157यश्चैनमधिरूढः पुरुषः स चेन्द्रो यदपि ते भक्षितं तस्य ऋषभस्य पुरीषं तदमृतं तेन खल्वसि तस्मिन्नागभवने न व्यापन्नस्त्वम्॥
158स हि भगवानिन्द्रो मम सखा त्वदनुक्रोशादिममनुग्रहं कृतवान्। तस्मात्कृण्डले गृहीत्वा पुनरागतोऽसि॥
159तत्सौम्य गम्यतामनुजाने भवन्तं श्रेयोऽवाप्स्यसीति। स उपाध्यायेनानुज्ञातो भगवानुत्तङ्कः क्रुद्धस्तक्षकं प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुरं प्रतस्थे॥
160स हास्तिनपुरं प्राप्य न चिराद्विप्रसत्तमः। समागच्छत राजानमुत्तको जनमेजयम्।. १७०॥
161पुरा तक्षशिलासंस्थं निवृत्तमपराजितम्। सम्यग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तान्मन्त्रिभिर्वृतम्॥
162तस्मै जयाशिषः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सः। उवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा॥
163उत्तङ्क उवाच अन्यस्मिन्करणीये तु कार्ये पार्थिवसत्तम। बाल्यादिवान्यदेव तवं कुरुषे नृपसत्तम॥
164सौतिरुवाच एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा जनमेजयः। अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्॥
165जनमेजय उवाच आसां प्रजानां परिपालनेन स्वं क्षत्रधर्मं परिपालयामि। प्रब्रूहि मे किं करणीयमद्य येनासि कार्येण समागतस्त्वम्॥
166सौतिरुवाच स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः। उवाच राजानमदीनसत्वं स्वमेव कार्यं नृपते कुरुष्व॥
167उत्तङ्क उवाच तक्षकेण महीन्द्रेन्द्र येन ते हिंसित: पिता। तस्मै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने॥
168कार्यकालं हि मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणः। तद्गच्छापचिति राजन्पितुस्तस्य महात्मनः॥
169ते ह्यनपराधी स दुष्टान्तरात्मना। पञ्चत्वमगमद्राजा वजाहत इव दुमः॥
170बलदर्पसमुत्सितस्तक्षकः पन्नगाधमः। अकार्यं कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव॥
171राजर्षिवंशगोप्तारममरप्रतिमं नृपम्। यियासुं कश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत्॥
172हेतुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहने। सर्पसत्रे महाराज त्वरितं तद्विधीयताम्॥
173एवं पितुश्चापचितिं कृतवांस्त्वं भविष्यसि। मम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन् भविष्यति॥
174कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मना। विघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थं चरतोऽनघ॥
175सौतिरुवाच एतच्छ्रुत्वा तु नृपतिस्तक्षकाय चुकोप है। उत्तङ्कवाक्यहविषा दीप्तोऽग्निर्हविषा यथा॥
176अपृच्छत्स तदा राजा मन्त्रिणस्तान्सुदुःखितः। उत्तङ्कस्यैव सान्निध्ये पितुः स्वर्गगति प्रति॥
177तदैव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाल्पुतोऽभवत्। यदैव वृत्तं पितरमुत्तङ्कादशृणोत्तदा॥
English
1Sauti said: The son of Parikshit, Janamejaya, with his brothers, was attending his long sacrifice in the field of Kurukshetra. His brothers were three, namely-Shrutasena, Ugrasena and Bhimasena. When they were sitting at the sacrifice, there came the son of Sarama.
2He, being beaten by the brothers of Janamejaya, went to his mother weeping.
3His mother, seeing him weep, asked him, “Why are you weeping, who has beaten you?"
4Being thus questioned, he replied to his mother, “I have been beaten by the brothers of Janamejaya."
5And then his mother said, "You must have committed some fault, for which you have been beaten.'
6He replied, “I committed no fault. I did not lick the sacrificial ghee, I did not cast even a look at it."
7Hearing this her mother, being very sorry for the affliction of his son, went to the place where Janamejaya with his brothers were attending his long sacrifice.
8She angrily addressed Janamejaya thus, “My son did not commit any fault. He did not lick your sacrificial ghee, he did not even look at it. Why did you then beat him?”
9They did not (condescend) to reply to her. On this she said, “ As you beat my son who did not commit any fault, so will evil come to you when you least expect it."
10Janamejaya, having been thus cursed by the celestial bitch, Sarama, was very much alarmed and dejected.
11After finishing the sacrifice, he returned to Hastinapur and took great pains to find out a priest who could neutralise the effect of the curse by procuring absolution from his sin.
12Janamejaya, the son of Parikshit, when out in hunting, saw in one part of his dominion a holy hermitage.
13Where lived a Rishi, named Srutashrava; he had a son who was named Somashrava, who was deeply engaged in austere penances.
14Being desirous to make the son of the Rishi his priest, Janamejaya,
15Saluted him and said, "O Bhagvan, allow your son to be my priest."
16Being thus addressed by Janamejaya, the Rishi replied, “O Janamejaya, my son is accomplished in the study of the Vedas, endued with my full asceticism and deep in devotion, but he is born in the womb of a serpent who swallowed my vital fluid.
17"He is able to absolve you from all sins except those committed against Mahadeva.
18But he observes a particular rule, namely he grants to a Brahmana whatever he asks from him. If you can allow him to do it, you can then take him."
19Janamejaya thus addressed by the Rishi, said "It shall be as you say.
20He then took him as his priest and returned to his capital. He then addressed his brothers thus, I have chosen this person as my priest. Whatever he will command to do must be obeyed by you without questioning.” The brothers did as they were requested. Giving these instructions to his brothers he marched against Takshashila and conquered that country.
21About this time there was also a Rishi, named Ayoda-Dhaumya. He had three disciples namely Upamanyu, Aruni and Veda. One day the Rishi asked one of these three disciples, Aruni of Panchala, to go and stop a breach in the water-course in his field.
22Thus ordered by the preceptor, Aruni of Panchala went to the spot, but could not stop the breach. He was very sorry that he could not carry out his preceptor's bidding, but at last he saw a means and he said, “I shall do it in this way." He entered into the breach and there laid himself down and thus the water was stopped.
23Sometime after, the preceptor AyudaDhaumya enquired of his other disciples where Aruni of Panchala went.
24Having been thus addressed, they replied, “Sir, he has been sent by you to stop the breach of the water-course in the field.” Dhaumya, thus reminded, said to his pupils, “Let us all go to the place where he is."
25Having gone there, he cried, “O Aruni of Panchala, where are you? Come here, my child."
26Having heard the voice of his preceptor, Aruni rose speedily from the breach and stood before him.
27Addressing his preceptor Aruni said. “I was in the breach of the water-course. Having been unable to stop it by and other means, I entered myself into the breach to prevent the water from running out. It is only when I heard your honour's voice that I have left it and allowed the waters to escape. I salute you, great teacher, tell me what I am to do now.
28The preceptor, thus addressed, said, "As you have opened the water-course in getting from the ditch, you shall be henceforth known as Uddalaka as a mark of your action" and blessed him.
29And as you have obeyed my command, you shall obtain good fortune. All the Vedas will shine in you and so will all the Dharma Shastras."
30Being thus blessed by his preceptor, Aruni went away to the country where his heart longed to go. The name of another AyudaDhaumya's disciples was Upamanyu.
31Him the preceptor thus addressed, “Go my child, look after my kine.
32As ordered by his preceptor, he went to look after the cows. Having tended them all day, he came back to the preceptor's house in the evening. He then stood before him and respectfully saluted him.
33His preceptor, seeing him in the best of health, asked, “Upamanyu, my child, by what means you support yourself? You exceedingly plump?"
34He answered to his preceptor, “I support myself by begging."
35are The preceptor said, “You should not appropriate what you receive by begging without offering it to me." Being thus told he went away and offered all that he got by begging to his preceptor;
36And the preceptor took from him all that he got. He, being thus treated, went away to look after the cattle. And after having tended them all day he came back in the evening. He stood before his preceptor and respectfully saluted him.
37The preceptor, seeing him still as plump as before, said, “Upamanyu, my child. I take from you all that you get by begging. How do you contrive to support yourself now?”
38Being thus questioned, he answered to his preceptor, “Sir, after giving you all I get by begging, I go again to beg to support myself.”
39The preceptor, said “This is not the way you should obey your preceptor. You diminish the support of others who live by begging. Having thus supported yourself you have showed that you are coveteous.
40Having assented to all his preceptor's words, he went away (again) to tend the kine Having done it, he stood before the preceptor and respectfully saluted him.
41The preceptor saw that he was still plump and said, "Upamanyu, my child, I take from you all that you get by begging. You do not also go out begging for the second time. How do you now manage to support yourself?”
42Upamanyu, thus questioned, replied, “Sir, I now support myself with the milk of these cows.” Hearing which the preceptor said, “It is not proper for you to drink the milk, since you were not addressed by me."
43He assented to his preceptor's words and went to tend the cattle. Having done it he stood before his preceptor and respectfully saluted him.
44The preceptor saw that he was still fat and he asked, “Upamanyu my child, you do not support yourself by alms, nor do you go begging for the second time, nor do you drink the milk of my cows, but you are still fat, how do you support yourself now?"
45Thus questioned he said, “I now drink the froth that the calves throw out when they suck their mother's teats."
46The preceptor replied, “The good calves, out of kindness towards you, throw out a large quantity of froth. You should not stand in the way of their full meal. Know, it is not proper for you to drink the froth.” Upamanyu assented to this and went to tend the cattle.
47Thus prevented by his preceptor (from supporting himself,) he did not feed on alms, he did not drink the milk, or taste the froth, he had thus nothing to eat. One day being very much oppressed by hunger he ate the leaves of Arka tree in a forest. His eyes were affected by the pungent, acrimonious, crude and saline qualities of the leaves and he became blind. When he was thus walking about feeling his way he fell into a deep well.
48As he did not return that day to the Rishi's house when the sun was sinking down behind the summit of the western mountain, the preceptor said to his pupils that Upamanyu had not yet returned. And they replied that he had gone to the forest to tend the cattle.
49On this the preceptor said, Upamanyu is displeased, because he has been prevented from the use of everything. He is therefore, making late to come home. Let us go and find him out." Having said this, he went with his pupils into the forest and called aloud. “Ho, Upamanyu, where are you? My child, come here."
50Having heard the voice of his preceptor he replied, “I have fallen into this well.” The preceptor asked, “How have you fallen into this well?"
51He answered to the preceptor, “I have become blind by eating the leaves of Arka tree and thus fallen into this well."
52On this the preceptor replied, “Worship the twin Ashvinis, the physicians of the celestials and they will restore you your sight.” Thus addressed, Upamanyu began to worship the twin Ashvinis by reciting the following words from the Rigveda.
53You have existed before the creation, O you first-born beings; you are manifest in this wonderful universe of five elements. You are . infinite, you are the course of nature and intelligent Soul that pervades all. I desire to obtain you by the knowledge, derived from hearing and meditation, You are birds of beautiful feathers, that roost on the body which is likened to a tree. You are free from the three common attributes of all souls. You are beyond all comparison. You pervade the universe through its spirit in every created thing.
54You are golden eagles. You are the essence in which all things disappear. You are free from error and you do not deteriorate. You are of beautiful beaks. which will not unjustly wound and which are ever victorious in all fights. Having created the sun, you weave the wonderful cloth of night and day by the black and white threads. You have established with as the cloth thus woven two courses of action; one regarding the Devas and the other regarding the Pitris.
55You set free the bird of life, seized by Time representing the infinite soul, so that it may be delivered to great happiness. Those that are greatly ignorant on account of the delusion of their senses, think that you, who have no attributes of matter, have forms.
56Three hundred and sixty cows represented by three hundred and sixty days give birth to one calf which is year. This calf is the creator and destroyer of all. Those that search after truth, through following different routes, draw the milk of true knowledge with its help.
57The year is a navel of the wheel with seven hundred and twenty spokes, representing nights and days. The circumference of this wheel is without an end and is represented by twelve months. This wheel is full of delusion and does not know deterioration. It affects all creatures belonging to this or the other world. O Ashvinis, set this wheel in motion.
58The wheel of time represented by the year has also a nave, the six seasons. It has twelve spokes represented by the twelve signs of the Zodiac. This wheel of Time displays the fruits of all beings' actions. The Presiding Deities of Time obey this wheel. Bound as I am to its bound, O Ashvinis, makes me free from this wheel of Time.
59O Ashvinis, you are this universe of five elements. You are the objects that are enjoyed in this and the next world. Raise me beyond the influence of the five elements. You are the supreme Brahma, but you move on earth in forms and enjoy those pleasures that the senses give.
60You created ten points of the universe in the beginning of the creation. You have placed the sun and the moon above. The Rishis perform their Yajnas according to the course of the sun. The celestials and men also perform their Yajnas as settled for them and they enjoy the fruits of those acts.
61Mixing the ten colours, you have produced all the objects of form. The universe has sprung from these objects in which both the celestials and men and all creatures endued with life are engaged in their respective works.
62O Ashvinis, I worship you. I also worship the sky that is your handiwork. You are the ordainers of the fruits of all acts from which even the celestials are not free; you are, however, free from the fruits of your actions.
63You are the parents of all. You as males and females swallow the food which subsequently develops into the vital-fluid and blood. The new-born baby sucks her mother's breast, it is you who take the shape of the babe. O Ashvinis, restore my sight and protect my life."
64O Ashvinis, I am unable to praise both of you by describing your virtues. Now I am blind and can't even detect the right path. So, I have fallen down in this deep well. You only are capable to provide us shelter and therefore, 1 have come to seek your shelter.
65When Upamanyu thus adored the twin Ashvinis, they appeared and said. "We are pleased with your devotion. Here is a cake for you. Take it and eat it."
66Thus addressed he replied, “O Ashvinis, your words never prove untrue. But I cannot take this cake without offering it to my preceptor.
67The Ashvinis said-"Your preceptor also once invoked us, we gave him a cake and he took it without offering it to his teacher. Do what your preceptor did."
68Thus addressed he said, "O Ashvinis, I ask your pardon. I cannot take this cake without offering it to my preceptor.
69The Ashvinis said, “We are pleased with your this devotion to your preceptor. Your teacher's teeth are of black iron, yours will be those of Gold. Your sight will be restored and you will possess good fortune."
70Having been thus addressed by the Ashvinis he regained his sight. He then went to his preceptor, saluted him and told him all that had happened. And his preceptor was very much pleased with him and told him that he would obtain immense prosperity as the Ashvinis had said. All the Vedas will shine on him and so also all Dharma Shastras. This was his trial.
71The other pupil of Ayuda Dhaumya was called Veda. One day his preceptor addressed him thus, “Veda, my child, remain in my house and serve your teacher. It will be to your profit."
72Veda, having assented to it, remained long in the family of his preceptor, being always mindful to serve him. Like an ox under the burden of his owner, he bore heat and cold, hunger and thirst, without any complaint at all times; and many years thus passed before his preceptor was satisfied.
73Veda obtained good fortune and universal knowledge as the result of his preceptor's satisfaction. This was his trial.
74Having received his preceptor's permission he left his house after the completion of living at his house and entered the domestic inode of life. When he was living in his house he got, three pupils. But he never asked them to perform any work or to serve him in any way. Having himself suffered much woe when living in the family of his preceptor, he did nor like to treat his pupils with severity
75Once on a time both the kings Janamejaya and Paushya came to his house and appointed him as their preceptor.
76One day when he was going to depart on a sacrificial business, he employed one of his pupils, named Uttanka, to look after nis house and family. He said, “Uttanka, whatever should be required to be done in my house, let it be done by you without neglect." Having given him these instructions, Veda went away on his journey.
77Uttanka, being always mindful of the service, as asked by his preceptor, lived in the family of his teacher While he was staying there, the females of his preceptor's house assembled near him and addressed him thus.
78"O Uttanka, the wife of your preceptor is in the state in which she might bear a child. Your preceptor is absent, therefore you are requested to stand in his place and do what is needful."
79Uttanka, having been thus addressed, said to the women, “It is not proper for me to do it at the request of women. I have not been asked by my preceptor to do any thing which is not proper."
80Some time after his preceptor returned from his journey. He heard all that had happened and was much pleased.
81He said, “Uttanka, my child, what favour may I bestow on you? I have been properly and faithfully served by you. Our friendship for each other has, therefore, increased. I grant you permission to go. Depart and let your wishes be fulfilled."
82Uttanka, thus addressed, replied. “Let me do something which you wish to be done.
83It is said, he who bestows instructions, but does not receive Dakshina and he who receives it without giving Dakshina, in both the cases, either of them dies and bitter enmity is created between them.
84I, who have got your permission to go, wish to bring some Dakshina for you.” On hearing this, his preceptor said, "Uttanka, my child, then wait some time."
85Some time after Uttanka again said to his preceptor, “Command me to bring what you wish to have as Dakshina.
86His preceptor then said, "My beloved Uttanka, you have repeatedly expressed your desire to bring something as an acknowledgement of the instructions you have received from me. Go to your mistress and ask her what you will bring for Dakshina.” Thus directed by his preceptor, Uttanka went to his teacher's wife and said, "Madam, I have received permission of my preceptor to depart and I am desirous to bring something that would be agreeable to you as my Dakshina for the instruction I have received, so that I may be free from my debt of gratitude."
87"Therefore, command me what am I to bring as Dakshina." His preceptress, thus addressed, said, "Go to king Paushya and beg from him the ear-rings that are worn by his queen.'
88"And bring them here four days hence is a sacred day; on that day I wish to appear before the Brahmanas and distribute their food wearing those ear-rings. Do this, O Uttanka. If you be successful, good fortune will by yours. If not, what good can you expect?”
89Thus ordered, Uttanka took his departure.' When he was passing along the road he met with an extraordinary large bull and a man of extraordinary large stature riding on it. The man addressed Uttanka thus.
90"O Uttanka, eat the dung of this bull." But Uttanka was not willing to eat it.
91The man again said, "O Uttanka, eat it without hesitation. Your teacher ate it before."
92When he was thus addressed, he expressed his willingness to eat,) and ate the dung and drank the urine of the bull and then respectfully rose and washed his hands as he went on.
93He arrived at the palace of king Paushya who was seated on his throne. Uttanka went to him and saluted him; and pronouncing blessings said,
94“I have come to you and stand before you a petitioner.” King Paushya, returning his salutations said, "Sir, what shall I do for you?"
95Uttanka replied, “I have come to beg from you your queen's ear-rings as a Dakshina to be given to my preceptor. You should give me those ear-rings."
96King Paushya said “Go into the innerapartment and ask it from the queen.” He went there, but could not see her.
97He again said to the king, "You should not deceitfully treat me Your queen is not in the inner-apartment and I could not find her."
98Paushya thought for a while and then replied “Carefully recollect, Sir, whether you are defiled with the impurities of a repast. The queen is a chaste woman and therefore she cannot be seen by one who is defiled by the impurities of a repast. She does not appear before one who is so defiled."
99Uttanka, thus addressed, thought for a while and then replied, “ Yes, it is so. As I was in a hurry, I performed my ablutions when I was walking." Paushya said, "This is a transgression. Ablutions cannot properly be performed standing or walking in a hurry.”
100Uttanka assented to what fell from the king and sat with his face turned towards the east. He washed his hands and feet thoroughly. He then without sound thrice sipped water which was free from scum and froth and which was not warm. He took only so much of it as to reach his stomach. He then wiped his face twice. He then touched his eyes, ears etc., with water. Having done all this he again went to the inner-apartment.
101He saw the queen this time. Seeing him, she saluted him reverentially and said, “Welcome, Sir; command me what I shall do for you.
102Uttanka said to her, “You should give me your ear-rings. I beg them from you as I wish to present them to my preceptor.” The queen, having been highly pleased with the conduct of Uttanka, thought that he was a very good man and he could not be refused. Therefore. she took off her ear-rings and handed them over to him. On giving them to Uttanka she said, “These ear-rings are very much sought after by Takshaka, the King of the Nagas. Therefore take them with the greatest care."
103Uttanka, being thus told, replied to the queen, "Madam, you need not be under any apprehension. Takshaka, the king of the Nagas, cannot overcome me."
104Having said this, he took leave of the queen and went back to the king, whom he addressed thus, "Paushya, I am much pleased." Paushya replied,
105“A proper man on whom charity can be bestowed is got at long intervals. You are a guest with many qualifications, therefore I wish to perform a Shraddha. Kindly wait a little."
106Uttanka said, "Yes, I shall wait. Bring soon the provisions that are ready.” The king, having signified his assent, duly entertained Uttanka.
107Uttanka, seeing that the food that was brought before him was cold and had hair in it, considered it unclean and said to Paushya, "You give me food that is not clean, therefore you will lose your sight.”
108Paushya replied, "As you impute uncleanliness to the food which is clean, you will be without a child," Uttanka said,
109“It is not proper for you to curse me after having given me unclean food. You can satisfy yourself by occular proof.” Thereupon Paushya by seeing it personally satisfied himself that the food was unclean.
110Having seen that the food was really unclean, cold and mixed with hair, because it was prepared by a woman whose hair was not braided, Paushya began to pacify the Rishi Uttanka, saying.
111“Sir, the food placed before you is cold and has really hair in it, having been prepared without sufficient care. Therefore, I pray you, kindly pardon me. Let me not become blind." Uttanka replied.
112“What I say must happen. Having become blind, you may however regain your sight soon, Grant also that your curse on me may not take effect."
113Paushya said, "I am not capable of revoking my curse. My anger is not appeased even now. But you do not know it.
114Brahmana's heart is as soft as butter even though his words are like sharp razors. But contrary is the case with the Kshatriya. His words are as soft as butter, but his heart is like a sharp instrument.
115Such being the case, I cannot revoke my curse, as my heart is very hard. You may go.' Uttanka replied, "I showed you the uncleanliness of the food placed before me. I am also pacified by you.
116Besides you said that I should be without issue, because I falsely imputed uncleanliness to the food. The food, being really unclean, your curse cannot take effect. I am sure of it."
117Uttanka, having said this, went away with the ear-rings. On his way he saw a naked beggar, coming towards him. He was sometimes coming in view view and sometimes disappearing.
118Uttanka, having occasion to have some water, placed the ear-rings on the ground and went for it. In the mean time the beggar came quickly to the place and taking up the ear-rings and ran away.
119Having completed his ablutions and purified himself and having bowed down to the divinities and spiritual masters, he ran after the thief as fast as possible.
120Having overtaken him, he seized him with all his might, but the disguised Takshaka, suddenly quitting the form of the beggar, assumed his own real form and quickly disappeared into a large hole in the ground.
121Entering the region of the Nagas, he proceeded to his Own home. Uttanka, remembering the words of the queen, pursued Takshaka.
122He began to dig open the hole with a stick, but did not make much progress. Seeing his distress Indra sent his thunderbolt to his assistance.
123Saying, “Go and help that Brahmana.” The thunderbolt entering into the stick enlarged the hole.
124Uttanka entered into the hole; and thus entering it he saw the land of the Nagas, with hundreds of palaces, elegant mansions, with turrets and domes and gateways, with wonderful arenas for various games and entertainments.
125To please the Nagas, he uttered the following slokas, “O serpents, subjects of the king Airavata, you are brilliant in battles, you shower weapons like clouds, charged with lightning and driven by wind.
126Beautiful, variously formed, decked with many coloured ear-rings, children of Airavata, you shine like the sun in the sky.
127These are many settlements of Nagas on the northern banks of the Ganges and there do I often worship the great Nagas.
128Who but Airavata can desire to move in the burning sun? When Dhritarashtra goes out, twenty eight thousand and eight Nagas follow him.
129I salute you all that have Airavata for their elder brother, whether you live near him or stay at a distance from him.
130In order to get beck my ear-rings I worship you, Takshaka, the Naga-king, who formerly lived in Kurukshetra and the forest of Khandhava.
1311 Takshaka and Ashvasena were constant companions when they lived in Kurukshetra on the banks of the river Ikshumati.
132I also worship Takshaka's younger brother Shrutasena, who dwelt at the holy place called Mahadyumna with the intention of becoming one of the chiefs of the Nagas.”
133After having thus praised the chief Nagas, the Brahmana Rishi, Uttanka did not get his ear-rings; and he became very thoughtful.
134When he saw that he did not get the earrings, although he had worshipped the Nagas, he looked around him and beheld two women working in a loom with fine shuttle and weaving a piece of cloth. There were black and white threads in the loom. He also saw a wheel, with twelve spokes, which was turned round by six boys. He also saw a man with a horse. In order to please them all he uttered the following Mantras.
135“This wheel, the circumference of which is marked by twenty-four divisions. representing twenty-four, Lunar changes, contains three hundred and sixty spokes. It is continually set in motion by six boys.
136These maidens, representing the universe, are continually, weaving a cloth with white and black threads, creating innumerable words and millions of beings to inhabit them.
137O, the master of thunder, the protector of the universe, the slayer of Vritra and Namuchi, O illustrious one, wearing the black cloth, O Deity, who displays truth and untruth in the universe.
138Who owns the horse that was obtained from the depths of the ocean and which is but another form of Agni, I bow to you, O supreme being, O Lord of the three worlds, O Purandara,"
139Then said the man with the horse, "I have been much pleased with your adoration. What good can I do to you?"
140Uttanka replied, “Let the Nagas be brought under my power." The man then said, “Blow into this horse."
141Thereupon Uttanka blew into the horse and thousands of flames and fires with smoke issued forth from every aperture of the horse thus blown into.
142The land of the Nagas was at the point of being burnt down, when Takshaka, taking the ear-rings, hastened to Uttanka, from his palace and said,
143“Pray,-Sir, take back your ear-rings," Receiving back his ear-rings Uttanka thought.
144"Today is the sacred day mentioned by my preceptress. I am at a distance, how can I, therefore, show my regard for her I by presenting her with the ear-rings)!" When he was thus meditating the man said,
145"Uttanka, get on this horse. He will take you in a moment to the family of your preceptor."
146Uttanka signified his assent, mounted the horse and reached his preceptor's house in a moment's time. The preceptress, after bathing, was dressing her hair, sitting and thinking that if Uttanka did not come, she would curse him.
147At this very time Uttanka entered the house of his preceptor and made proper salutation to his preceptress. When he presented her with the ear-rings, she said.
148“Uttanka, you have come at the proper time. Welcome, my child. As you are innocent, I do not curse you. Good fortune will come to you. Let your wishes be crowned with success."
149Then did Uttanka salute his preceptor and his preceptor said, “Uttanka, my child, welcome to you. What made you to be so long away?"
150Uttanka replied to the preceptor, “The king of the Nagas, Takshaka, offered obstruction to the business I went and therefore I had to go to the land of the Nagas.
151There I saw two maidens working in a loom and weaving a cloth with black and white threads. What may it be?
152I then saw a wheel, with twelve spokes, which was being continually turned by six boys. What does it mean? I also saw a man, who is he? I saw also a horse of extraordinary size, what is that horse?
153On my way I saw on the road a man mounted on a bull. He lovingly addressed me thus, “Uttanka, eat the dung of this bull, which was eaten by your preceptor."
154Thus toled by him, I ate the dung of that bull. Who is this man? Being instructed by you I wish to hear all about them."
155His preceptor thus addressed said to him, “The two maidens you saw are Dhata and Vidhata. The black and white threads represent night and day. The wheel, with twelve spokes turned by six boys, is the year, having six seasons.
156The man is Parjanya (the deity of rain); the horse is Agni, (deity of fire). The bull which you saw on the road is the Airavata, the king of elephants.
157The man who rode it is Indra. The dung of the Bull, which you ate is Ambrosia. Certainly on account of this (eating) you were not slain in the land of the Nagas.
158Lord Indra is my friend; he, being moved by kindness towards you, showed you this favour; therefore, you have been able to return safely with the ear-rings.
159Now, mild-natured Uttanka, I give you permission to go. You will obtain good fortune." Uttanka, thus obtaining his preceptor's leave and being deadly angry against Takshaka, went towards Hastinapur, resolved to take revenge on the Naga king.
160The good Brahmana, Uttanka reached Hastinapur and then he met king Janamejaya,
161Who had only recently returned victorious from Takshashila. He saw him seated surrounded by his ministers.
162He uttered blessings in proper time and addressed him in speech of correct accent and melodious sound.
163Uttanka said: O best of kings, you are spending your time like a child when a most important matter urgently demands your attention.
164Sauti said: Having been thus addressed by the Brahmana, king Janamejaya duly saluted him and said to the best of Brahmanas.
165Janamejaya said : I perform the duties of my Kshatriya race, by looking after my these subjects. Tell me what is the business that I am to perform by which you are led to come here.
166Sauti said : Having been thus addressed by the best of kings, Janamejaya, the best of Brahmanas, distinguished for good deeds, thus replied, "O king, the business is your own that demands your attention. Therefore do it."
167Uttanka said : O king of kings, your father was killed by Takshaka, therefore take revenge on that vile serpent for the death of your noble father.
168The time has come, I say, for your taking vengeance, ordained by Fate. Go, O king and revenge the death of your noble father,
169Who was unoffending, but who died like a tree stricken by thunder, having been bitten by this vile serpent.
170The worst of the serpent race, Takshaka, being intoxicated with power, committed a wicked act when he bit your father.
171Wicked in his deeds, he even made Kashyapa run away when he was coming for the relief of your god-like father, the protector of the race of royal sages.
172It is proper for you to burn the wicked wretch in the blazing fire of a Snake-Sacrifice. Therefore, O king, soon do the needful for it.
173You can thus revenge your father's death. O king, You can thus do me a great favour.
174O king of the world, my business was obstructed on one occasion by that wretch when I was going (to get a present for my preceptor.)
175Sauti said : The king, having heard these words, got angry on Takshaka. Uttanka's speech inflamed him as ghee does the sacrificial fire.
176Even in the presence of Uttanka, he sorrowfully asked his ministers the particulars of his father's going to heaven (death).
177When he heard all the circumstances of his father's death from Uttanka, the king of kings was overcome with sorrow and pain.
Hindi
1सौति ने कहा — परीक्षित् के पुत्र जनमेजय अपने भाइयों सहित कुरुक्षेत्र के क्षेत्र में अपना दीर्घ सत्र कर रहे थे। उनके तीन भाई थे, अर्थात् श्रुतसेन, उग्रसेन और भीमसेन। जब वे यज्ञ में बैठे हुए थे, तब वहाँ सरमा का पुत्र आया।
2जनमेजय के भाइयों द्वारा पीटे जाने पर वह रोता हुआ अपनी माता के पास गया।
3उसकी माता ने उसे रोते देखकर पूछा, "तू क्यों रो रहा है, तुझे किसने पीटा है?"
4इस प्रकार पूछे जाने पर उसने अपनी माता को उत्तर दिया, "मुझे जनमेजय के भाइयों ने पीटा है।"
5तब उसकी माता ने कहा, "तूने अवश्य ही कोई अपराध किया होगा, जिसके कारण तुझे पीटा गया।"
6उसने उत्तर दिया, "मैंने कोई अपराध नहीं किया। मैंने यज्ञ का घृत न चाटा, न उस पर दृष्टि तक डाली।"
7यह सुनकर उसकी माता अपने पुत्र के दुःख से अत्यन्त व्यथित होकर उस स्थान पर गई, जहाँ जनमेजय अपने भाइयों सहित अपना दीर्घ सत्र कर रहे थे।
8उन्होंने क्रुद्ध होकर जनमेजय से इस प्रकार कहा, "मेरे पुत्र ने कोई अपराध नहीं किया। उसने तुम्हारा यज्ञीय घृत न चाटा, न उस पर दृष्टि डाली। फिर तुमने उसे क्यों पीटा?"
9उन्होंने उसे उत्तर देना उचित न समझा। इस पर उसने कहा, "जैसे तुमने मेरे निरपराध पुत्र को पीटा है, वैसे ही तुम पर भी अनिष्ट आ पड़ेगा, जब तुम उसकी लेशमात्र भी आशा न करोगे।"
10दिव्य कुतिया सरमा द्वारा इस प्रकार शापित होकर जनमेजय अत्यन्त शंकित और खिन्न हो गए।
11यज्ञ समाप्त करके वे हस्तिनापुर लौटे और ऐसे पुरोहित की खोज में बहुत प्रयत्न किया, जो पाप से मुक्ति दिलाकर उस शाप का प्रभाव निष्फल कर सके।
12परीक्षित् के पुत्र जनमेजय ने एक बार आखेट पर निकले हुए अपने राज्य के एक भाग में एक पवित्र आश्रम देखा।
13जहाँ श्रुतश्रवा नामक एक ऋषि रहते थे; उनका एक पुत्र था जिसका नाम सोमश्रवा था, जो कठोर तपस्या में गहन रूप से लीन था।
14उस ऋषि के पुत्र को अपना पुरोहित बनाने की इच्छा से जनमेजय ने,
15उन्हें प्रणाम करके कहा, "हे भगवन्, अपने पुत्र को मेरा पुरोहित होने की अनुमति दीजिए।"
16जनमेजय द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर ऋषि ने उत्तर दिया, "हे जनमेजय, मेरा पुत्र वेदों के अध्ययन में निपुण है, मेरी पूर्ण तपस्या से सम्पन्न है और भक्ति में गहन है, किन्तु उसका जन्म उस सर्पिणी के गर्भ से हुआ है जिसने मेरा वीर्य पी लिया था।
17"वह तुम्हें महादेव के विरुद्ध किए गए पापों को छोड़कर समस्त पापों से मुक्त कर सकता है।
18किन्तु वह एक विशेष नियम का पालन करता है, अर्थात् वह ब्राह्मण को जो कुछ वह माँगे, वही दे देता है। यदि तुम उसे ऐसा करने दे सको, तो उसे ले जा सकते हो।"
19ऋषि द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर जनमेजय ने कहा, "जैसा आप कहते हैं, वैसा ही होगा।"
20तब उन्होंने उसे अपना पुरोहित बनाया और अपनी राजधानी लौट आए। फिर उन्होंने अपने भाइयों से इस प्रकार कहा, "मैंने इस व्यक्ति को अपना पुरोहित चुना है। वह जो कुछ करने की आज्ञा दे, वह तुम्हें बिना प्रश्न किए मानना होगा।" भाइयों ने वैसा ही किया जैसा उनसे कहा गया था। अपने भाइयों को ये निर्देश देकर उन्होंने तक्षशिला पर चढ़ाई की और उस देश को जीत लिया।
21इसी समय के आसपास अयोद-धौम्य नामक एक ऋषि भी थे। उनके तीन शिष्य थे, अर्थात् उपमन्यु, आरुणि और वेद। एक दिन ऋषि ने इन तीन शिष्यों में से एक, पाञ्चाल के आरुणि से कहा कि वह जाकर उनके खेत की जलधारा का टूटा हुआ बाँध रोक दे।
22गुरु द्वारा इस प्रकार आज्ञा पाकर पाञ्चाल का आरुणि उस स्थान पर गया, किन्तु वह बाँध रोक न सका। उसे बहुत दुःख हुआ कि वह अपने गुरु की आज्ञा पूरी न कर सका, किन्तु अन्ततः उसे एक उपाय सूझा और उसने कहा, "मैं इसे इस प्रकार करूँगा।" वह उस दरार में घुस गया और वहीं लेट गया और इस प्रकार जल रुक गया।
23कुछ समय पश्चात् गुरु अयोद-धौम्य ने अपने अन्य शिष्यों से पूछा कि पाञ्चाल का आरुणि कहाँ गया।
24इस प्रकार पूछे जाने पर उन्होंने उत्तर दिया, "भगवन्, उसे आपने ही खेत की जलधारा का टूटा बाँध रोकने भेजा था।" इस प्रकार स्मरण कराए जाने पर धौम्य ने अपने शिष्यों से कहा, "आओ, हम सब उस स्थान पर चलें जहाँ वह है।"
25वहाँ पहुँचकर उन्होंने पुकारा, "हे पाञ्चाल के आरुणि, तुम कहाँ हो? यहाँ आओ, मेरे पुत्र।"
26अपने गुरु की वाणी सुनकर आरुणि शीघ्र ही उस दरार से उठकर उनके सम्मुख खड़ा हो गया।
27अपने गुरु को सम्बोधित करते हुए आरुणि ने कहा, "मैं जलधारा की दरार में था। अन्य किसी उपाय से उसे रोक न पाने पर मैं स्वयं ही उस दरार में घुस गया, जिससे जल बाहर न बहे। आपकी वाणी सुनकर ही मैंने उसे छोड़ा और जल को बहने दिया। मैं आपको प्रणाम करता हूँ, हे महान् गुरु; कहिए, अब मुझे क्या करना है।"
28इस प्रकार कहे जाने पर गुरु ने कहा, "जैसे तुमने खाई से निकलते हुए जलधारा को खोल दिया, वैसे ही तुम्हारे इस कार्य के चिह्न के रूप में तुम आगे से उद्दालक कहलाओगे" और उन्होंने उसे आशीर्वाद दिया।
29"और चूँकि तुमने मेरी आज्ञा का पालन किया है, इसलिए तुम्हें सौभाग्य प्राप्त होगा। समस्त वेद तुममें प्रकाशित होंगे और समस्त धर्मशास्त्र भी।"
30अपने गुरु द्वारा इस प्रकार आशीर्वाद पाकर आरुणि उस देश को चला गया जहाँ जाने के लिए उसका मन उत्सुक था। अयोद-धौम्य के दूसरे शिष्य का नाम उपमन्यु था।
31गुरु ने उससे इस प्रकार कहा, "जाओ मेरे पुत्र, मेरी गौओं की देखभाल करो।"
32गुरु की आज्ञा के अनुसार वह गौएँ चराने गया। दिन भर उन्हें चराकर वह सन्ध्या समय गुरु के घर लौट आया। तब वह उनके सम्मुख खड़ा हुआ और आदरपूर्वक उन्हें प्रणाम किया।
33उसके गुरु ने उसे पूर्ण स्वस्थ देखकर पूछा, "उपमन्यु, मेरे पुत्र, तुम किस साधन से अपना निर्वाह करते हो? तुम अत्यन्त हृष्ट-पुष्ट हो।"
34उसने अपने गुरु को उत्तर दिया, "मैं भिक्षा से अपना निर्वाह करता हूँ।"
35गुरु ने कहा, "तुम्हें भिक्षा में जो कुछ मिले, उसे मुझे अर्पित किए बिना अपने काम में नहीं लाना चाहिए।" इस प्रकार कहे जाने पर वह चला गया और भिक्षा में जो कुछ मिला, वह सब उसने अपने गुरु को अर्पित कर दिया;
36और गुरु ने उससे वह सब ले लिया जो उसे मिला था। इस प्रकार व्यवहार पाकर वह गौएँ चराने चला गया। और दिन भर उन्हें चराकर वह सन्ध्या समय लौट आया। वह अपने गुरु के सम्मुख खड़ा हुआ और आदरपूर्वक उन्हें प्रणाम किया।
37गुरु ने उसे पहले जैसा ही हृष्ट-पुष्ट देखकर कहा, "उपमन्यु, मेरे पुत्र, मैं तुमसे वह सब ले लेता हूँ जो तुम्हें भिक्षा में मिलता है। अब तुम अपना निर्वाह कैसे कर लेते हो?"
38इस प्रकार पूछे जाने पर उसने अपने गुरु को उत्तर दिया, "भगवन्, भिक्षा में मिला सब कुछ आपको देने के पश्चात् मैं अपने निर्वाह के लिए फिर भिक्षा माँगने जाता हूँ।"
39गुरु ने कहा, "गुरु की आज्ञा मानने का यह ढंग नहीं है। तुम उन दूसरों का आहार घटाते हो जो भिक्षा से जीवन चलाते हैं। इस प्रकार अपना निर्वाह करके तुमने यही दिखाया है कि तुम लोभी हो।"
40गुरु के इन सब वचनों को स्वीकार करके वह (फिर) गौएँ चराने चला गया। ऐसा करके वह गुरु के सम्मुख खड़ा हुआ और आदरपूर्वक उन्हें प्रणाम किया।
41गुरु ने देखा कि वह अब भी हृष्ट-पुष्ट है और कहा, "उपमन्यु, मेरे पुत्र, मैं तुमसे वह सब ले लेता हूँ जो तुम्हें भिक्षा में मिलता है। तुम दूसरी बार भिक्षा माँगने भी नहीं जाते। फिर तुम अब अपना निर्वाह कैसे कर लेते हो?"
42इस प्रकार पूछे जाने पर उपमन्यु ने उत्तर दिया, "भगवन्, अब मैं इन गौओं के दूध से अपना निर्वाह करता हूँ।" यह सुनकर गुरु ने कहा, "तुम्हारा दूध पीना उचित नहीं है, क्योंकि मैंने तुम्हें इसकी अनुमति नहीं दी थी।"
43उसने गुरु के वचनों को स्वीकार किया और गौएँ चराने चला गया। ऐसा करके वह अपने गुरु के सम्मुख खड़ा हुआ और आदरपूर्वक उन्हें प्रणाम किया।
44गुरु ने देखा कि वह अब भी मोटा है और पूछा, "उपमन्यु, मेरे पुत्र, तुम न भिक्षा से निर्वाह करते हो, न दूसरी बार भिक्षा माँगने जाते हो, न मेरी गौओं का दूध पीते हो, फिर भी तुम मोटे हो; अब तुम अपना निर्वाह कैसे करते हो?"
45इस प्रकार पूछे जाने पर उसने कहा, "अब मैं वह फेन पीता हूँ जो बछड़े अपनी माता के थन चूसते समय मुँह से गिराते हैं।"
46गुरु ने उत्तर दिया, "वे भले बछड़े तुम पर दया करके बहुत-सा फेन गिरा देते हैं। तुम्हें उनके पूर्ण आहार में बाधा नहीं डालनी चाहिए। जान लो, तुम्हारा वह फेन पीना उचित नहीं है।" उपमन्यु ने इसे स्वीकार किया और गौएँ चराने चला गया।
47इस प्रकार अपने गुरु द्वारा (निर्वाह के हर साधन से) रोके जाने पर उसने न भिक्षा खाई, न दूध पिया, न फेन चखा; इस प्रकार उसके पास खाने को कुछ न रहा। एक दिन भूख से अत्यन्त पीड़ित होकर उसने वन में अर्क वृक्ष के पत्ते खा लिए। उन पत्तों के तीखे, कटु, कच्चे और क्षारीय गुणों से उसकी आँखें प्रभावित हुईं और वह अन्धा हो गया। जब वह टटोलता हुआ चल रहा था, तब वह एक गहरे कूप में गिर पड़ा।
48जब सूर्य पश्चिमी पर्वत के शिखर के पीछे ढल रहा था और वह उस दिन ऋषि के घर न लौटा, तब गुरु ने अपने शिष्यों से कहा कि उपमन्यु अभी तक नहीं लौटा है। और उन्होंने उत्तर दिया कि वह गौएँ चराने वन में गया है।
49इस पर गुरु ने कहा, "उपमन्यु रुष्ट है, क्योंकि उसे हर वस्तु के उपयोग से रोका गया है। इसीलिए वह घर आने में देर कर रहा है। चलो, हम जाकर उसे खोजें।" यह कहकर वे अपने शिष्यों सहित वन में गए और ऊँचे स्वर से पुकारा, "अरे उपमन्यु, तुम कहाँ हो? मेरे पुत्र, यहाँ आओ।"
50अपने गुरु की वाणी सुनकर उसने उत्तर दिया, "मैं इस कूप में गिर पड़ा हूँ।" गुरु ने पूछा, "तुम इस कूप में कैसे गिरे?"
51उसने गुरु को उत्तर दिया, "अर्क वृक्ष के पत्ते खाने से मैं अन्धा हो गया और इस प्रकार इस कूप में गिर पड़ा।"
52इस पर गुरु ने उत्तर दिया, "देवताओं के वैद्य अश्विनीकुमारों की उपासना करो; वे तुम्हें तुम्हारी दृष्टि लौटा देंगे।" इस प्रकार कहे जाने पर उपमन्यु ऋग्वेद के निम्नलिखित वचनों का पाठ करते हुए अश्विनीकुमारों की स्तुति करने लगा।
53"हे प्रथमजात प्राणियो, तुम सृष्टि से पूर्व विद्यमान थे; तुम पाँच तत्त्वों के इस अद्भुत विश्व में प्रकट हो। तुम अनन्त हो, तुम प्रकृति का क्रम हो और सर्वव्यापी चेतन आत्मा हो। मैं श्रवण और मनन से उत्पन्न ज्ञान द्वारा तुम्हें प्राप्त करना चाहता हूँ। तुम सुन्दर पंखों वाले वे पक्षी हो, जो वृक्ष के समान इस शरीर पर बसेरा करते हैं। तुम समस्त आत्माओं के तीनों सामान्य गुणों से मुक्त हो। तुम समस्त उपमाओं से परे हो। तुम प्रत्येक सृजित वस्तु में अपनी आत्मा के द्वारा विश्व में व्याप्त हो।
54तुम स्वर्ण गरुड़ हो। तुम वह सार हो जिसमें समस्त वस्तुएँ विलीन हो जाती हैं। तुम त्रुटि से रहित हो और तुम्हारा क्षय नहीं होता। तुम्हारी चोंचें सुन्दर हैं, जो अन्यायपूर्वक आघात नहीं करतीं और जो सब युद्धों में सदा विजयी रहती हैं। सूर्य की सृष्टि करके तुम काले और श्वेत तन्तुओं से रात्रि और दिवस का अद्भुत वस्त्र बुनते हो। इस प्रकार बुने हुए वस्त्र से तुमने दो कर्ममार्ग स्थापित किए हैं; एक देवताओं से सम्बन्धित और दूसरा पितरों से।
55अनन्त आत्मा के रूप में काल द्वारा पकड़े गए जीवन-पक्षी को तुम मुक्त कर देते हो, जिससे वह महान् आनन्द को प्राप्त हो। जो अपनी इन्द्रियों के भ्रम के कारण अत्यन्त अज्ञानी हैं, वे समझते हैं कि तुम, जो पदार्थ के गुणों से रहित हो, आकार धारण करते हो।
56तीन सौ साठ दिनों से निरूपित तीन सौ साठ गौएँ एक बछड़े को जन्म देती हैं, जो संवत्सर है। यह बछड़ा सबका सृष्टिकर्ता और संहारकर्ता है। जो भिन्न-भिन्न मार्गों से सत्य की खोज करते हैं, वे इसकी सहायता से सच्चे ज्ञान का दुग्ध दुहते हैं।
57संवत्सर उस चक्र की नाभि है जिसमें रात्रि और दिवस से निरूपित सात सौ बीस अरे हैं। इस चक्र की परिधि अनन्त है और बारह मासों से निरूपित है। यह चक्र भ्रम से पूर्ण है और क्षय को नहीं जानता। यह इस लोक और परलोक के समस्त प्राणियों को प्रभावित करता है। हे अश्विनीकुमारो, इस चक्र को गति दो।
58संवत्सर से निरूपित काल-चक्र की एक नाभि भी है, छह ऋतुएँ। इसमें बारह राशियों से निरूपित बारह अरे हैं। यह काल-चक्र समस्त प्राणियों के कर्मों का फल प्रकट करता है। काल के अधिष्ठाता देवता इस चक्र का अनुसरण करते हैं। हे अश्विनीकुमारो, मैं जैसा इसके बन्धन में बँधा हूँ, मुझे इस काल-चक्र से मुक्त करो।
59हे अश्विनीकुमारो, तुम पाँच तत्त्वों का यह विश्व हो। तुम वे विषय हो जिनका इस लोक और परलोक में भोग किया जाता है। मुझे पाँच तत्त्वों के प्रभाव से परे उठाओ। तुम परब्रह्म हो, फिर भी तुम पृथ्वी पर रूप धारण करके विचरते हो और इन्द्रियजन्य सुखों का भोग करते हो।
60तुमने सृष्टि के आरम्भ में विश्व की दस दिशाएँ रचीं। तुमने सूर्य और चन्द्रमा को ऊपर स्थापित किया। ऋषिगण सूर्य की गति के अनुसार अपने यज्ञ करते हैं। देवता और मनुष्य भी अपने लिए नियत यज्ञ करते हैं और उन कर्मों का फल भोगते हैं।
61दस वर्णों को मिलाकर तुमने रूपवाले समस्त पदार्थों की सृष्टि की है। इन्हीं पदार्थों से यह विश्व उत्पन्न हुआ है, जिसमें देवता, मनुष्य और प्राणधारी समस्त जीव अपने-अपने कर्मों में लगे हुए हैं।
62हे अश्विनीकुमारो, मैं तुम्हारी उपासना करता हूँ। मैं उस आकाश की भी उपासना करता हूँ जो तुम्हारी कृति है। तुम समस्त कर्मों के फल के विधाता हो, जिनसे देवता तक मुक्त नहीं हैं; किन्तु तुम स्वयं अपने कर्मों के फल से मुक्त हो।
63तुम सबके माता-पिता हो। पुरुष और स्त्री के रूप में तुम्हीं वह अन्न ग्रहण करते हो, जो आगे चलकर वीर्य और रुधिर बनता है। नवजात शिशु अपनी माता का स्तन चूसता है — उस शिशु का रूप भी तुम्हीं धारण करते हो। हे अश्विनीकुमारो, मुझे मेरी दृष्टि लौटा दो और मेरे प्राणों की रक्षा करो।"
64हे अश्विनीकुमारो, मैं तुम दोनों के गुणों का वर्णन करके तुम्हारी स्तुति करने में असमर्थ हूँ। इस समय मैं अन्धा हूँ और सीधा मार्ग तक नहीं पहचान सकता। इसी से मैं इस गहरे कूप में गिर पड़ा हूँ। तुम्हीं हमें आश्रय देने में समर्थ हो और इसीलिए मैं तुम्हारी शरण में आया हूँ।
65उपमन्यु ने जब इस प्रकार अश्विनीकुमारों की स्तुति की, तब वे प्रकट हुए और बोले, "हम तुम्हारी भक्ति से प्रसन्न हैं। यह लो तुम्हारे लिए पूआ। इसे लेकर खा लो।"
66इस प्रकार कहे जाने पर उसने उत्तर दिया, "हे अश्विनीकुमारो, आपके वचन कभी मिथ्या नहीं होते। किन्तु मैं यह पूआ अपने गुरु को अर्पित किए बिना नहीं ले सकता।"
67अश्विनीकुमारों ने कहा, "तुम्हारे गुरु ने भी एक बार हमारा आवाहन किया था; हमने उन्हें पूआ दिया था और उन्होंने अपने गुरु को अर्पित किए बिना ही उसे ले लिया था। जो तुम्हारे गुरु ने किया, वही तुम भी करो।"
68इस प्रकार कहे जाने पर उसने कहा, "हे अश्विनीकुमारो, मैं आपसे क्षमा माँगता हूँ। मैं यह पूआ अपने गुरु को अर्पित किए बिना नहीं ले सकता।"
69अश्विनीकुमारों ने कहा, "गुरु के प्रति तुम्हारी इस निष्ठा से हम प्रसन्न हैं। तुम्हारे गुरु के दाँत काले लोहे के हैं, तुम्हारे स्वर्ण के होंगे। तुम्हारी दृष्टि लौट आएगी और तुम्हें सौभाग्य प्राप्त होगा।"
70अश्विनीकुमारों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उसकी दृष्टि लौट आई। तब वह अपने गुरु के पास गया, उन्हें प्रणाम किया और जो कुछ हुआ था, वह सब उन्हें कह सुनाया। और उसके गुरु उससे अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने कहा कि जैसा अश्विनीकुमारों ने कहा है, वैसा ही उसे अपार समृद्धि प्राप्त होगी। समस्त वेद उसमें प्रकाशित होंगे और समस्त धर्मशास्त्र भी। यह उसकी परीक्षा थी।
71अयोद-धौम्य के तीसरे शिष्य का नाम वेद था। एक दिन उसके गुरु ने उससे इस प्रकार कहा, "वेद, मेरे पुत्र, मेरे घर में रहो और अपने गुरु की सेवा करो। यह तुम्हारे लिए हितकर होगा।"
72वेद ने इसे स्वीकार करके गुरु के कुल में दीर्घकाल तक निवास किया और सदा उनकी सेवा में तत्पर रहा। स्वामी के भार तले दबे बैल के समान उसने सब समय बिना किसी शिकायत के शीत और ताप, भूख और प्यास सहे; और इस प्रकार अनेक वर्ष बीत गए, तब कहीं उसके गुरु सन्तुष्ट हुए।
73गुरु की सन्तुष्टि के फलस्वरूप वेद को सौभाग्य और सर्वज्ञान प्राप्त हुआ। यह उसकी परीक्षा थी।
74गुरु की अनुमति पाकर, गुरुकुल-वास पूरा हो जाने पर वह उनका घर छोड़कर गृहस्थाश्रम में प्रविष्ट हुआ। जब वह अपने घर में रहने लगा, तब उसे तीन शिष्य मिले। किन्तु उसने कभी उनसे कोई काम करने या किसी प्रकार अपनी सेवा करने को नहीं कहा। गुरुकुल में रहते हुए स्वयं बहुत कष्ट भोग चुकने के कारण वह अपने शिष्यों के साथ कठोर व्यवहार करना नहीं चाहता था।
75एक बार राजा जनमेजय और राजा पौष्य — दोनों उसके घर आए और उसे अपना पुरोहित नियुक्त किया।
76एक दिन जब वह किसी यज्ञ-कार्य से जाने को था, तब उसने उत्तंक नामक अपने एक शिष्य को अपने घर और परिवार की देखभाल पर नियुक्त किया। उसने कहा, "उत्तंक, मेरे घर में जो कुछ करने की आवश्यकता पड़े, वह तुम बिना उपेक्षा के कर देना।" उसे ये निर्देश देकर वेद अपनी यात्रा पर चला गया।
77उत्तंक अपने गुरु के कहे अनुसार सेवा में सदा तत्पर रहते हुए गुरु के कुल में रहने लगा। जब वह वहाँ रह रहा था, तब गुरु के घर की स्त्रियाँ उसके पास एकत्र हुईं और उससे इस प्रकार बोलीं।
78"हे उत्तंक, तुम्हारे गुरु की पत्नी उस अवस्था में हैं जिसमें वे सन्तान धारण कर सकती हैं। तुम्हारे गुरु अनुपस्थित हैं, इसलिए तुमसे प्रार्थना है कि तुम उनके स्थान पर खड़े होकर जो आवश्यक है, वह करो।"
79इस प्रकार कहे जाने पर उत्तंक ने उन स्त्रियों से कहा, "स्त्रियों के कहने से यह करना मेरे लिए उचित नहीं है। मेरे गुरु ने मुझसे कोई ऐसा काम करने को नहीं कहा है जो उचित न हो।"
80कुछ समय पश्चात् उसके गुरु यात्रा से लौटे। उन्होंने जो कुछ हुआ था, वह सब सुना और अत्यन्त प्रसन्न हुए।
81उन्होंने कहा, "उत्तंक, मेरे पुत्र, मैं तुम्हें क्या वर दूँ? तुमने मेरी उचित और निष्ठापूर्ण सेवा की है। इससे परस्पर हमारा स्नेह और भी बढ़ा है। मैं तुम्हें जाने की अनुमति देता हूँ। जाओ और तुम्हारी कामनाएँ पूर्ण हों।"
82इस प्रकार कहे जाने पर उत्तंक ने उत्तर दिया, "मुझे कुछ ऐसा करने दीजिए जो आप चाहते हों कि किया जाए।
83कहा जाता है कि जो उपदेश देता है किन्तु दक्षिणा नहीं लेता, और जो दक्षिणा दिए बिना उपदेश ग्रहण करता है — इन दोनों में से कोई एक मर जाता है और उनके बीच घोर वैर उत्पन्न होता है।
84मैंने आपकी जाने की अनुमति पाई है, अतः मैं आपके लिए कुछ दक्षिणा लाना चाहता हूँ।" यह सुनकर उसके गुरु ने कहा, "उत्तंक, मेरे पुत्र, तो कुछ समय प्रतीक्षा करो।"
85कुछ समय पश्चात् उत्तंक ने फिर अपने गुरु से कहा, "जो आप दक्षिणा के रूप में पाना चाहते हैं, वह लाने की मुझे आज्ञा दीजिए।"
86तब उसके गुरु ने कहा, "मेरे प्रिय उत्तंक, तुमने बार-बार यह इच्छा प्रकट की है कि मुझसे प्राप्त उपदेश के प्रत्युपकार में कुछ लाओ। अपनी गुरुपत्नी के पास जाओ और उनसे पूछो कि दक्षिणा में तुम क्या लाओ।" गुरु द्वारा इस प्रकार निर्देश पाकर उत्तंक गुरुपत्नी के पास गया और बोला, "देवि, मैंने अपने गुरु से जाने की अनुमति पाई है और मैं चाहता हूँ कि प्राप्त उपदेश की दक्षिणा के रूप में आपको प्रिय लगने वाली कोई वस्तु लाऊँ, जिससे मैं कृतज्ञता के ऋण से मुक्त हो सकूँ।
87"इसलिए मुझे आज्ञा दीजिए कि दक्षिणा में मैं क्या लाऊँ।" इस प्रकार कहे जाने पर गुरुपत्नी ने कहा, "राजा पौष्य के पास जाओ और उनसे उनकी रानी के पहने हुए कुण्डल माँग लाओ।"
88"और उन्हें यहाँ ले आओ; अब से चौथे दिन एक पवित्र दिन है; उस दिन मैं उन कुण्डलों को पहनकर ब्राह्मणों के सम्मुख उपस्थित होना और उन्हें भोजन परोसना चाहती हूँ। हे उत्तंक, यह कर दिखाओ। यदि तुम सफल हुए तो सौभाग्य तुम्हारा होगा। यदि नहीं, तो तुम किस भले की आशा कर सकते हो?"
89इस प्रकार आज्ञा पाकर उत्तंक ने प्रस्थान किया। मार्ग से जाते हुए उसे एक असाधारण रूप से विशाल बैल मिला और उस पर सवार एक असाधारण रूप से विशालकाय पुरुष। उस पुरुष ने उत्तंक से इस प्रकार कहा —
90"हे उत्तंक, इस बैल का गोबर खा लो।" किन्तु उत्तंक उसे खाने को तैयार न था।
91उस पुरुष ने फिर कहा, "हे उत्तंक, बिना हिचकिचाहट के इसे खा लो। तुम्हारे गुरु ने भी इससे पहले इसे खाया था।"
92जब उससे इस प्रकार कहा गया, तब उसने खाने की सहमति प्रकट की और उस बैल का गोबर खाया तथा मूत्र पिया; फिर आदरपूर्वक उठकर आगे बढ़ते हुए उसने अपने हाथ धोए।
93वह राजा पौष्य के प्रासाद में पहुँचा, जो अपने सिंहासन पर विराजमान थे। उत्तंक उनके पास गया और उन्हें प्रणाम किया; और आशीर्वाद देते हुए बोला,
94"मैं आपके पास आया हूँ और याचक के रूप में आपके सम्मुख खड़ा हूँ।" राजा पौष्य ने प्रणाम का उत्तर देते हुए कहा, "महोदय, मैं आपके लिए क्या करूँ?"
95उत्तंक ने उत्तर दिया, "मैं आपसे आपकी रानी के कुण्डल माँगने आया हूँ, जिन्हें मैं अपने गुरु को दक्षिणा के रूप में देना चाहता हूँ। आप मुझे वे कुण्डल दे दीजिए।"
96राजा पौष्य ने कहा, "अन्तःपुर में जाइए और रानी से माँग लीजिए।" वह वहाँ गया, किन्तु उन्हें देख न सका।
97उसने फिर राजा से कहा, "आपको मेरे साथ छल नहीं करना चाहिए। आपकी रानी अन्तःपुर में नहीं हैं और मैं उन्हें ढूँढ़ न सका।"
98पौष्य ने कुछ क्षण विचार करके उत्तर दिया, "महोदय, ध्यानपूर्वक स्मरण कीजिए कि कहीं आप भोजन के उच्छिष्ट से अपवित्र तो नहीं हैं। रानी पतिव्रता स्त्री हैं और इसीलिए वे उसे दिखाई नहीं देतीं जो भोजन के उच्छिष्ट से अपवित्र हो। ऐसे अपवित्र व्यक्ति के सम्मुख वे प्रकट नहीं होतीं।"
99इस प्रकार कहे जाने पर उत्तंक ने कुछ क्षण विचार किया और फिर उत्तर दिया, "हाँ, ऐसा ही है। मैं शीघ्रता में था, अतः मैंने चलते-चलते ही आचमन किया था।" पौष्य ने कहा, "यह अपराध है। शीघ्रता में खड़े-खड़े या चलते-चलते आचमन विधिपूर्वक नहीं हो सकता।"
100उत्तंक ने राजा के कहे को स्वीकार किया और पूर्व की ओर मुख करके बैठा। उसने अपने हाथ-पैर भलीभाँति धोए। फिर उसने बिना शब्द किए तीन बार ऐसा जल आचमन किया जो झाग और फेन से रहित था और जो गरम न था। उसने उतना ही जल लिया जितना उदर तक पहुँचे। फिर उसने दो बार अपना मुख पोंछा। फिर उसने जल से अपने नेत्र, कर्ण आदि का स्पर्श किया। यह सब करके वह फिर अन्तःपुर में गया।
101इस बार उसने रानी को देखा। उसे देखकर उन्होंने आदरपूर्वक प्रणाम किया और कहा, "स्वागत है, महोदय; आज्ञा दीजिए, मैं आपके लिए क्या करूँ?"
102उत्तंक ने उनसे कहा, "आप मुझे अपने कुण्डल दे दीजिए। मैं आपसे उनकी याचना करता हूँ, क्योंकि मैं उन्हें अपने गुरु को अर्पित करना चाहता हूँ।" उत्तंक के आचरण से अत्यन्त प्रसन्न होकर रानी ने सोचा कि वह बहुत ही सज्जन पुरुष है और उसे मना नहीं किया जा सकता। इसलिए उन्होंने अपने कुण्डल उतारकर उसे सौंप दिए। उत्तंक को देते हुए उन्होंने कहा, "इन कुण्डलों की बहुत लालसा नागराज तक्षक को है। इसलिए इन्हें अत्यन्त सावधानी से ले जाना।"
103इस प्रकार कहे जाने पर उत्तंक ने रानी को उत्तर दिया, "देवि, आपको कोई आशंका करने की आवश्यकता नहीं है। नागराज तक्षक मुझे परास्त नहीं कर सकता।"
104यह कहकर उसने रानी से विदा ली और राजा के पास लौट आया, जिनसे उसने इस प्रकार कहा, "पौष्य, मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ।" पौष्य ने उत्तर दिया,
105"जिस पर दान किया जा सके, ऐसा सुपात्र दीर्घ अन्तराल पर ही मिलता है। आप अनेक गुणों से युक्त अतिथि हैं, इसलिए मैं श्राद्ध करना चाहता हूँ। कृपया थोड़ी प्रतीक्षा कीजिए।"
106उत्तंक ने कहा, "ठीक है, मैं प्रतीक्षा करूँगा। जो भोजन तैयार हो, उसे शीघ्र ले आइए।" राजा ने सहमति देकर उत्तंक का यथाविधि सत्कार किया।
107उत्तंक ने देखा कि उसके सम्मुख जो भोजन लाया गया है वह ठण्डा है और उसमें बाल है; उसने उसे अशुद्ध मानकर पौष्य से कहा, "आप मुझे अशुद्ध भोजन देते हैं, इसलिए आप अपनी दृष्टि खो देंगे।"
108पौष्य ने उत्तर दिया, "आप शुद्ध भोजन पर अशुद्धता का दोष लगाते हैं, इसलिए आप सन्तानहीन रहेंगे।" उत्तंक ने कहा,
109"अशुद्ध भोजन देकर मुझे शाप देना आपके लिए उचित नहीं है। आप स्वयं आँखों से देखकर सन्तुष्ट हो सकते हैं।" तब पौष्य ने स्वयं देखकर स्वयं को सन्तुष्ट कर लिया कि भोजन अशुद्ध था।
110यह देखकर कि भोजन वास्तव में अशुद्ध, ठण्डा और बाल से मिश्रित था, क्योंकि उसे उस स्त्री ने बनाया था जिसके केश खुले थे, पौष्य ऋषि उत्तंक को शान्त करने लगे और बोले —
111"महोदय, आपके सम्मुख रखा भोजन ठण्डा है और उसमें वास्तव में बाल है, क्योंकि वह पर्याप्त सावधानी के बिना बनाया गया था। इसलिए मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ, कृपया मुझे क्षमा कीजिए। मैं अन्धा न होऊँ।" उत्तंक ने उत्तर दिया,
112"मैंने जो कहा है, वह अवश्य होगा। किन्तु अन्धे होकर भी आप शीघ्र ही अपनी दृष्टि पुनः प्राप्त कर लेंगे। आप भी यह वर दीजिए कि मुझ पर दिया गया आपका शाप फलीभूत न हो।"
113पौष्य ने कहा, "मैं अपना शाप वापस लेने में समर्थ नहीं हूँ। मेरा क्रोध अब भी शान्त नहीं हुआ है। किन्तु आप इसे नहीं जानते।
114ब्राह्मण के वचन तीखे उस्तरे के समान होते हुए भी उसका हृदय मक्खन के समान कोमल होता है। किन्तु क्षत्रिय के विषय में इससे उलटा है। उसके वचन मक्खन के समान कोमल होते हैं, किन्तु उसका हृदय तीक्ष्ण शस्त्र के समान होता है।
115ऐसी स्थिति में मैं अपना शाप वापस नहीं ले सकता, क्योंकि मेरा हृदय अत्यन्त कठोर है। आप जा सकते हैं।" उत्तंक ने उत्तर दिया, "मैंने आपको अपने सम्मुख रखे भोजन की अशुद्धता दिखा दी। आपने मुझे शान्त भी कर लिया।
116इसके अतिरिक्त आपने कहा कि मैं सन्तानहीन रहूँगा, क्योंकि मैंने भोजन पर मिथ्या अशुद्धता का दोष लगाया। भोजन वास्तव में अशुद्ध था, इसलिए आपका शाप फलीभूत नहीं हो सकता। मुझे इसका निश्चय है।"
117यह कहकर उत्तंक कुण्डल लेकर चल पड़ा। मार्ग में उसने एक नग्न भिखारी को अपनी ओर आते देखा। वह कभी दृष्टि में आता था और कभी लुप्त हो जाता था।
118उत्तंक को जल की आवश्यकता पड़ी, अतः वह कुण्डलों को भूमि पर रखकर जल के लिए गया। इसी बीच वह भिखारी शीघ्रता से उस स्थान पर आया और कुण्डल उठाकर भाग गया।
119अपना आचमन पूरा करके और स्वयं को पवित्र करके तथा देवताओं और गुरुजनों को प्रणाम करके वह यथासम्भव शीघ्रता से उस चोर के पीछे दौड़ा।
120उसे जा पकड़कर उसने पूरे बल से उसे धर दबोचा, किन्तु छद्मवेशी तक्षक ने सहसा भिखारी का रूप त्यागकर अपना वास्तविक रूप धारण किया और शीघ्र ही भूमि के एक बड़े छिद्र में लुप्त हो गया।
121नागलोक में प्रवेश करके वह अपने घर की ओर बढ़ा। उत्तंक रानी के वचन स्मरण करके तक्षक के पीछे लगा।
122वह एक डण्डे से उस छिद्र को खोदकर बड़ा करने लगा, किन्तु अधिक प्रगति न कर सका। उसका कष्ट देखकर इन्द्र ने उसकी सहायता के लिए अपना वज्र भेजा।
123यह कहकर कि "जाओ और उस ब्राह्मण की सहायता करो।" वज्र उस डण्डे में प्रविष्ट होकर उस छिद्र को बड़ा कर दिया।
124उत्तंक उस छिद्र में प्रविष्ट हुआ; और इस प्रकार प्रवेश करके उसने नागों का देश देखा, जिसमें सैकड़ों प्रासाद, सुन्दर भवन, बुर्ज, गुम्बद और तोरणद्वार थे तथा विविध क्रीड़ाओं और मनोरंजनों के लिए अद्भुत अखाड़े थे।
125नागों को प्रसन्न करने के लिए उसने निम्नलिखित श्लोक कहे — "हे सर्पो, राजा ऐरावत के प्रजाजनो, तुम युद्धों में देदीप्यमान हो; तुम विद्युत् से भरे और वायु से प्रेरित मेघों के समान अस्त्रों की वर्षा करते हो।
126सुन्दर, विविध रूपों वाले, अनेक रंगों के कुण्डलों से सुसज्जित, हे ऐरावत की सन्तानो, तुम आकाश में सूर्य के समान चमकते हो।
127गंगा के उत्तरी तटों पर नागों की अनेक बस्तियाँ हैं और वहीं मैं प्रायः महान् नागों की उपासना करता हूँ।
128ऐरावत के अतिरिक्त और कौन जलते सूर्य में विचरण करने की इच्छा कर सकता है? जब धृतराष्ट्र बाहर निकलते हैं, तब अट्ठाईस सहस्र आठ नाग उनके पीछे चलते हैं।
129जिनके ज्येष्ठ भ्राता ऐरावत हैं, उन सबको मैं प्रणाम करता हूँ, चाहे तुम उनके निकट रहते हो या उनसे दूर।
130अपने कुण्डल पुनः प्राप्त करने के लिए मैं नागराज तक्षक की उपासना करता हूँ, जो पूर्वकाल में कुरुक्षेत्र और खाण्डव वन में रहते थे।
131तक्षक और अश्वसेन नित्य सहचर थे, जब वे इक्षुमती नदी के तट पर कुरुक्षेत्र में रहते थे।
132मैं तक्षक के कनिष्ठ भ्राता श्रुतसेन की भी उपासना करता हूँ, जो नागों के प्रमुखों में से एक बनने की इच्छा से महाद्युम्न नामक पवित्र स्थान में निवास करते थे।"
133इस प्रकार प्रमुख नागों की स्तुति करने पर भी ब्राह्मण ऋषि उत्तंक को अपने कुण्डल न मिले; और वह अत्यन्त चिन्तित हो गया।
134जब उसने देखा कि नागों की उपासना करने पर भी उसे कुण्डल नहीं मिले, तब उसने चारों ओर दृष्टि डाली और दो स्त्रियों को देखा, जो सूक्ष्म ढरकी से करघे पर वस्त्र बुन रही थीं। करघे में काले और श्वेत तन्तु थे। उसने बारह अरों वाला एक चक्र भी देखा, जिसे छह बालक घुमा रहे थे। उसने एक अश्वसहित पुरुष भी देखा। उन सबको प्रसन्न करने के लिए उसने निम्नलिखित मन्त्र कहे।
135"इस चक्र की परिधि चौबीस भागों से चिह्नित है, जो चौबीस चान्द्र परिवर्तनों को निरूपित करते हैं; इसमें तीन सौ साठ अरे हैं। इसे छह बालक निरन्तर गति देते हैं।
136विश्व को निरूपित करने वाली ये कन्याएँ श्वेत और कृष्ण तन्तुओं से निरन्तर वस्त्र बुनती हैं और असंख्य लोकों तथा उनमें निवास करने वाले करोड़ों प्राणियों की सृष्टि करती हैं।
137हे वज्र के स्वामी, हे विश्व के रक्षक, वृत्र और नमुचि के संहारक, हे कृष्ण वस्त्र धारण करने वाले यशस्वी देव, जो विश्व में सत्य और असत्य को प्रकट करते हैं —
138जिनके अधिकार में वह अश्व है जो समुद्र की गहराइयों से प्राप्त हुआ था और जो अग्नि का ही दूसरा रूप है — हे परमपुरुष, हे त्रिलोकीनाथ, हे पुरन्दर, मैं आपको प्रणाम करता हूँ।"
139तब अश्वसहित उस पुरुष ने कहा, "मैं तुम्हारी स्तुति से अत्यन्त प्रसन्न हूँ। मैं तुम्हारा कौन-सा हित कर सकता हूँ?"
140उत्तंक ने उत्तर दिया, "नाग मेरे वश में आ जाएँ।" तब उस पुरुष ने कहा, "इस अश्व में फूँक मारो।"
141तब उत्तंक ने उस अश्व में फूँक मारी और इस प्रकार फूँके गए उस अश्व के प्रत्येक छिद्र से सहस्रों ज्वालाएँ तथा धूम्रयुक्त अग्नियाँ निकलने लगीं।
142नागों का देश जलकर भस्म होने ही वाला था कि तक्षक कुण्डल लेकर अपने प्रासाद से शीघ्रता से उत्तंक के पास आया और बोला,
143"महोदय, कृपया अपने कुण्डल वापस ले लीजिए।" अपने कुण्डल वापस पाकर उत्तंक ने सोचा —
144"आज वही पवित्र दिन है जिसका उल्लेख मेरी गुरुपत्नी ने किया था। मैं दूर हूँ; अतः मैं (कुण्डल भेंट करके) उनके प्रति अपना आदर कैसे प्रकट करूँ!" जब वह इस प्रकार विचार कर रहा था, तब उस पुरुष ने कहा,
145"उत्तंक, इस अश्व पर सवार हो जाओ। यह तुम्हें क्षण भर में तुम्हारे गुरु के कुल में पहुँचा देगा।"
146उत्तंक ने सहमति दी, अश्व पर सवार हुआ और क्षण भर में अपने गुरु के घर पहुँच गया। गुरुपत्नी स्नान करके बैठी अपने केश सँवार रही थीं और सोच रही थीं कि यदि उत्तंक न आया तो वे उसे शाप देंगी।
147ठीक इसी समय उत्तंक ने अपने गुरु के घर में प्रवेश किया और गुरुपत्नी को यथाविधि प्रणाम किया। जब उसने उन्हें कुण्डल भेंट किए, तब उन्होंने कहा —
148"उत्तंक, तुम उचित समय पर आए हो। स्वागत है, मेरे पुत्र। तुम निर्दोष हो, इसलिए मैं तुम्हें शाप नहीं देती। तुम्हें सौभाग्य प्राप्त होगा। तुम्हारी कामनाएँ सफल हों।"
149तब उत्तंक ने अपने गुरु को प्रणाम किया और उसके गुरु ने कहा, "उत्तंक, मेरे पुत्र, तुम्हारा स्वागत है। इतने दिनों तक तुम्हें दूर रहना क्यों पड़ा?"
150उत्तंक ने गुरु को उत्तर दिया, "जिस कार्य से मैं गया था, उसमें नागराज तक्षक ने बाधा डाली और इसीलिए मुझे नागों के देश में जाना पड़ा।
151वहाँ मैंने करघे पर काम करती और काले-श्वेत तन्तुओं से वस्त्र बुनती दो कन्याएँ देखीं। वे क्या हो सकती हैं?
152फिर मैंने बारह अरों वाला एक चक्र देखा, जिसे छह बालक निरन्तर घुमा रहे थे। इसका क्या अर्थ है? मैंने एक पुरुष भी देखा; वह कौन है? मैंने असाधारण आकार का एक अश्व भी देखा; वह अश्व क्या है?
153मार्ग में मैंने एक बैल पर सवार पुरुष देखा। उसने मुझसे स्नेहपूर्वक इस प्रकार कहा, 'उत्तंक, इस बैल का गोबर खा लो, जिसे तुम्हारे गुरु ने भी खाया था।'
154उसके ऐसा कहने पर मैंने उस बैल का गोबर खाया। यह पुरुष कौन है? आपसे उपदेश पाकर मैं इन सबके विषय में सुनना चाहता हूँ।"
155इस प्रकार कहे जाने पर उसके गुरु ने उससे कहा, "तुमने जो दो कन्याएँ देखीं, वे धाता और विधाता हैं। काले और श्वेत तन्तु रात्रि और दिवस को निरूपित करते हैं। छह बालकों द्वारा घुमाया जाता बारह अरों वाला चक्र वह संवत्सर है, जिसमें छह ऋतुएँ हैं।
156वह पुरुष पर्जन्य (वर्षा के देवता) हैं; वह अश्व अग्नि (अग्नि के देवता) है। मार्ग में तुमने जो बैल देखा, वह गजराज ऐरावत है।
157उस पर सवार पुरुष इन्द्र थे। तुमने जो बैल का गोबर खाया, वह अमृत था। निश्चय ही इसी (भक्षण) के कारण नागों के देश में तुम्हारा वध नहीं हुआ।
158भगवान् इन्द्र मेरे मित्र हैं; उन्होंने तुम पर दया करके तुम्हें यह अनुग्रह दिखाया; इसीलिए तुम कुण्डलों सहित सकुशल लौट सके हो।
159अब, हे सौम्य स्वभाव वाले उत्तंक, मैं तुम्हें जाने की अनुमति देता हूँ। तुम्हें सौभाग्य प्राप्त होगा।" इस प्रकार अपने गुरु से विदा पाकर और तक्षक पर घोर क्रोध से भरा हुआ उत्तंक नागराज से बदला लेने का निश्चय करके हस्तिनापुर की ओर चला।
160वह श्रेष्ठ ब्राह्मण उत्तंक हस्तिनापुर पहुँचा और वहाँ उसकी भेंट राजा जनमेजय से हुई,
161जो कुछ ही समय पूर्व तक्षशिला से विजयी होकर लौटे थे। उसने उन्हें अपने मन्त्रियों से घिरा हुआ बैठा देखा।
162उसने उचित समय पर आशीर्वाद दिए और शुद्ध उच्चारण तथा मधुर स्वर वाली वाणी में उन्हें सम्बोधित किया।
163उत्तंक ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, आप बालक के समान अपना समय बिता रहे हैं, जबकि एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कार्य तत्काल आपका ध्यान चाहता है।
164सौति ने कहा — ब्राह्मण द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर राजा जनमेजय ने उन्हें यथाविधि प्रणाम किया और उन श्रेष्ठ ब्राह्मण से कहा।
165जनमेजय ने कहा — मैं इन अपनी प्रजाओं की देखभाल करके अपने क्षत्रिय वंश के कर्तव्यों का पालन करता हूँ। मुझे बताइए, वह कौन-सा कार्य है जो मुझे करना है और जिसके कारण आप यहाँ आए हैं।
166सौति ने कहा — राजाओं में श्रेष्ठ जनमेजय द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सत्कर्मों से विख्यात उन श्रेष्ठ ब्राह्मण ने इस प्रकार उत्तर दिया, "हे राजन्, जो कार्य आपके ध्यान की अपेक्षा रखता है, वह आपका ही है। इसलिए उसे कीजिए।"
167उत्तंक ने कहा — हे राजाओं के राजा, आपके पिता का वध तक्षक ने किया था; इसलिए अपने महान् पिता की मृत्यु का बदला उस नीच सर्प से लीजिए।
168मैं कहता हूँ, विधाता द्वारा नियत आपके प्रतिशोध का समय आ गया है। जाइए, हे राजन्, और अपने महान् पिता की मृत्यु का प्रतिशोध लीजिए,
169जो निरपराध थे, किन्तु उस नीच सर्प के डँसने से वज्र से आहत वृक्ष के समान मर गए।
170सर्पजाति में सबसे नीच तक्षक ने शक्ति के मद में चूर होकर आपके पिता को डँसने का दुष्कर्म किया।
171अपने कर्मों में दुष्ट उस सर्प ने कश्यप को भी भगा दिया, जब वे राजर्षि-वंश के रक्षक, देवतुल्य आपके पिता की रक्षा के लिए आ रहे थे।
172उस दुष्ट अधम को सर्पयज्ञ की प्रज्वलित अग्नि में भस्म करना आपके लिए उचित है। इसलिए, हे राजन्, इसके लिए शीघ्र ही आवश्यक कार्य कीजिए।
173इस प्रकार आप अपने पिता की मृत्यु का प्रतिशोध ले सकते हैं। हे राजन्, इस प्रकार आप मुझ पर भी महान् उपकार कर सकते हैं।
174हे जगत् के राजा, एक बार उस अधम ने मेरा कार्य भी रोका था, जब मैं (अपने गुरु के लिए भेंट लेने) जा रहा था।
175सौति ने कहा — ये वचन सुनकर राजा को तक्षक पर क्रोध आया। उत्तंक की वाणी ने उन्हें उसी प्रकार प्रज्वलित कर दिया, जैसे घृत यज्ञाग्नि को।
176उत्तंक की उपस्थिति में ही उन्होंने शोकपूर्वक अपने मन्त्रियों से अपने पिता के स्वर्गारोहण (मृत्यु) का सारा वृत्तान्त पूछा।
177जब उन्होंने उत्तंक से अपने पिता की मृत्यु की सारी परिस्थितियाँ सुनीं, तब वे राजाधिराज शोक और वेदना से अभिभूत हो गए।
Nepali
1सौतिले भने — परीक्षित्का पुत्र जनमेजय आफ्ना भाइहरूसहित कुरुक्षेत्रको क्षेत्रमा आफ्नो दीर्घ सत्र गरिरहेका थिए। उनका तीन भाइ थिए, अर्थात् श्रुतसेन, उग्रसेन र भीमसेन। जब उनीहरू यज्ञमा बसिरहेका थिए, तब त्यहाँ सरमाको पुत्र आयो।
2जनमेजयका भाइहरूद्वारा पिटिएपछि ऊ रुँदै आफ्नी आमाकहाँ गयो।
3उसकी आमाले उसलाई रोएको देखेर सोधिन्, "तँ किन रोइरहेको छस्, तँलाई कसले पिट्यो?"
4यसरी सोधिएपछि उसले आफ्नी आमालाई जवाफ दियो, "मलाई जनमेजयका भाइहरूले पिटेका हुन्।"
5तब उसकी आमाले भनिन्, "तैँले अवश्य नै कुनै अपराध गरेको हुनुपर्छ, जसका कारण तँलाई पिटियो।"
6उसले जवाफ दियो, "मैले कुनै अपराध गरिनँ। मैले यज्ञको घिउ चाटिनँ, न त त्यसमा दृष्टि नै हालेँ।"
7यो सुनेर उसकी आमा आफ्नो पुत्रको दुःखले अत्यन्त व्यथित भई त्यस स्थानमा गइन्, जहाँ जनमेजय आफ्ना भाइहरूसहित आफ्नो दीर्घ सत्र गरिरहेका थिए।
8उनले क्रुद्ध भई जनमेजयलाई यसरी भनिन्, "मेरो पुत्रले कुनै अपराध गरेन। उसले तिम्रो यज्ञीय घिउ चाटेन, न त्यसमा दृष्टि नै हाल्यो। अनि तिमीहरूले उसलाई किन पिट्यौ?"
9उनीहरूले उसलाई जवाफ दिनु उचित ठानेनन्। यसमा उनले भनिन्, "जसरी तिमीहरूले मेरो निरपराध पुत्रलाई पिट्यौ, त्यसरी नै तिमीहरूमाथि पनि अनिष्ट आइपर्नेछ, जब तिमीहरूले त्यसको रत्तिभर आशा गर्नेछैनौ।"
10दिव्य कुकुर्नी सरमाद्वारा यसरी शापित भई जनमेजय अत्यन्त शंकित र खिन्न भए।
11यज्ञ समाप्त गरेर उनी हस्तिनापुर फर्के र यस्तो पुरोहितको खोजीमा धेरै प्रयत्न गरे, जसले पापबाट मुक्ति दिलाई त्यस शापको प्रभाव निष्फल पार्न सकोस्।
12परीक्षित्का पुत्र जनमेजयले एक पटक आखेटमा निस्किएका बेला आफ्नो राज्यको एउटा भागमा एउटा पवित्र आश्रम देखे।
13जहाँ श्रुतश्रवा नामक एक ऋषि बस्थे; उनको एक पुत्र थियो जसको नाम सोमश्रवा थियो, जो कठोर तपस्यामा गहन रूपले लीन थियो।
14ती ऋषिका पुत्रलाई आफ्नो पुरोहित बनाउने इच्छाले जनमेजयले,
15उनलाई प्रणाम गरेर भने, "हे भगवन्, आफ्नो पुत्रलाई मेरो पुरोहित हुने अनुमति दिनुहोस्।"
16जनमेजयद्वारा यसरी भनिएपछि ऋषिले जवाफ दिए, "हे जनमेजय, मेरो पुत्र वेदहरूको अध्ययनमा निपुण छ, मेरो पूर्ण तपस्याले सम्पन्न छ र भक्तिमा गहन छ, तर उसको जन्म त्यस सर्पिणीको गर्भबाट भएको हो जसले मेरो वीर्य पिएकी थिई।
17"उसले तिमीलाई महादेवविरुद्ध गरिएका पापहरू बाहेक सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्त गर्न सक्छ।
18तर उसले एउटा विशेष नियमको पालना गर्छ, अर्थात् उसले ब्राह्मणलाई जे माग्छ त्यही दिन्छ। यदि तिमीले उसलाई त्यसो गर्न दिन सक्छौ भने, उसलाई लैजान सक्छौ।"
19ऋषिद्वारा यसरी भनिएपछि जनमेजयले भने, "जस्तो तपाईं भन्नुहुन्छ, त्यस्तै हुनेछ।"
20तब उनले उसलाई आफ्नो पुरोहित बनाए र आफ्नो राजधानी फर्के। अनि उनले आफ्ना भाइहरूलाई यसरी भने, "मैले यस व्यक्तिलाई आफ्नो पुरोहित छानेको छु। उसले जे गर्ने आज्ञा दिन्छ, त्यो तिमीहरूले प्रश्न नगरी मान्नुपर्नेछ।" भाइहरूले त्यसै गरे जस्तो उनीहरूलाई भनिएको थियो। आफ्ना भाइहरूलाई यी निर्देश दिएर उनले तक्षशिलामाथि चढाइ गरे र त्यो देश जिते।
21यसै समयतिर अयोद-धौम्य नामक एक ऋषि पनि थिए। उनका तीन शिष्य थिए, अर्थात् उपमन्यु, आरुणि र वेद। एक दिन ऋषिले यी तीन शिष्यमध्ये एक, पाञ्चालका आरुणिलाई भने कि उनी गएर आफ्नो खेतको जलधाराको फुटेको बाँध थुनिदिऊन्।
22गुरुद्वारा यसरी आज्ञा पाएपछि पाञ्चालका आरुणि त्यस स्थानमा गए, तर उनले त्यो बाँध थुन्न सकेनन्। उनलाई धेरै दुःख लाग्यो कि उनले आफ्ना गुरुको आज्ञा पूरा गर्न सकेनन्, तर अन्ततः उनलाई एउटा उपाय सुझ्यो र उनले भने, "म यसलाई यसरी गर्नेछु।" उनी त्यस दरारभित्र पसे र त्यहीँ पल्टे र यसरी पानी रोकियो।
23केही समयपछि गुरु अयोद-धौम्यले आफ्ना अन्य शिष्यहरूलाई सोधे कि पाञ्चालका आरुणि कहाँ गए।
24यसरी सोधिएपछि उनीहरूले जवाफ दिए, "भगवन्, उसलाई तपाईंले नै खेतको जलधाराको फुटेको बाँध थुन्न पठाउनुभएको थियो।" यसरी सम्झाइएपछि धौम्यले आफ्ना शिष्यहरूलाई भने, "आऊ, हामी सबै त्यस स्थानमा जाऔँ जहाँ ऊ छ।"
25त्यहाँ पुगेर उनले पुकारे, "हे पाञ्चालका आरुणि, तिमी कहाँ छौ? यहाँ आऊ, मेरो पुत्र।"
26आफ्ना गुरुको वाणी सुनेर आरुणि शीघ्र नै त्यस दरारबाट उठेर उनको सामु उभिए।
27आफ्ना गुरुलाई सम्बोधन गर्दै आरुणिले भने, "म जलधाराको दरारमा थिएँ। अरू कुनै उपायले त्यसलाई रोक्न नसकेपछि म आफैँ त्यस दरारभित्र पसेँ, जसले गर्दा पानी बाहिर नबगोस्। तपाईंको वाणी सुनेपछि मात्र मैले त्यो छाडेँ र पानीलाई बग्न दिएँ। म तपाईंलाई प्रणाम गर्छु, हे महान् गुरु; भन्नुहोस्, अब मैले के गर्नुपर्छ।"
28यसरी भनिएपछि गुरुले भने, "जसरी तिमीले खाडलबाट निस्कँदै जलधारा खोलिदियौ, त्यसरी नै तिम्रो यस कार्यको चिह्नस्वरूप तिमी अबदेखि उद्दालक कहलाइनेछौ" र उनले उसलाई आशीर्वाद दिए।
29"र किनभने तिमीले मेरो आज्ञाको पालना गर्यौ, त्यसैले तिमीलाई सौभाग्य प्राप्त हुनेछ। सम्पूर्ण वेदहरू तिमीमा प्रकाशित हुनेछन् र सम्पूर्ण धर्मशास्त्रहरू पनि।"
30आफ्ना गुरुद्वारा यसरी आशीर्वाद पाएर आरुणि त्यस देशतिर गए जहाँ जान उनको मन उत्सुक थियो। अयोद-धौम्यका अर्का शिष्यको नाम उपमन्यु थियो।
31गुरुले उसलाई यसरी भने, "जाऊ मेरो पुत्र, मेरा गाईहरूको हेरचाह गर।"
32गुरुको आज्ञाअनुसार ऊ गाईहरू चराउन गयो। दिनभरि तिनलाई चराएर ऊ साँझको समयमा गुरुको घर फर्क्यो। तब ऊ उनको सामु उभियो र आदरपूर्वक उनलाई प्रणाम गर्यो।
33उसका गुरुले उसलाई पूर्ण स्वस्थ देखेर सोधे, "उपमन्यु, मेरो पुत्र, तिमी कुन साधनले आफ्नो निर्वाह गर्छौ? तिमी अत्यन्त हृष्टपुष्ट छौ।"
34उसले आफ्ना गुरुलाई जवाफ दियो, "म भिक्षाबाट आफ्नो निर्वाह गर्छु।"
35गुरुले भने, "तिमीलाई भिक्षामा जे प्राप्त हुन्छ, त्यो मलाई अर्पण नगरी आफ्नो काममा ल्याउनु हुँदैन।" यसरी भनिएपछि ऊ गयो र भिक्षामा जे प्राप्त भयो, त्यो सबै उसले आफ्ना गुरुलाई अर्पण गर्यो;
36र गुरुले उसबाट त्यो सबै लिए जो उसलाई प्राप्त भएको थियो। यसरी व्यवहार पाएपछि ऊ गाईहरू चराउन गयो। र दिनभरि तिनलाई चराएर ऊ साँझको समयमा फर्क्यो। ऊ आफ्ना गुरुको सामु उभियो र आदरपूर्वक उनलाई प्रणाम गर्यो।
37गुरुले उसलाई पहिलेजस्तै हृष्टपुष्ट देखेर भने, "उपमन्यु, मेरो पुत्र, म तिमीबाट त्यो सबै लिन्छु जो तिमीलाई भिक्षामा प्राप्त हुन्छ। अब तिमी आफ्नो निर्वाह कसरी गर्छौ?"
38यसरी सोधिएपछि उसले आफ्ना गुरुलाई जवाफ दियो, "भगवन्, भिक्षामा प्राप्त सबै कुरा तपाईंलाई दिएपछि म आफ्नो निर्वाहका लागि फेरि भिक्षा माग्न जान्छु।"
39गुरुले भने, "गुरुको आज्ञा मान्ने यो तरिका होइन। तिमीले ती अरूको आहार घटाउँछौ जो भिक्षाले जीवन चलाउँछन्। यसरी आफ्नो निर्वाह गरेर तिमीले यही देखायौ कि तिमी लोभी छौ।"
40गुरुका यी सबै वचन स्वीकार गरेर ऊ (फेरि) गाईहरू चराउन गयो। त्यसो गरेर ऊ गुरुको सामु उभियो र आदरपूर्वक उनलाई प्रणाम गर्यो।
41गुरुले देखे कि ऊ अझै हृष्टपुष्ट छ र भने, "उपमन्यु, मेरो पुत्र, म तिमीबाट त्यो सबै लिन्छु जो तिमीलाई भिक्षामा प्राप्त हुन्छ। तिमी दोस्रो पटक भिक्षा माग्न पनि जाँदैनौ। अनि तिमी अब आफ्नो निर्वाह कसरी गर्छौ?"
42यसरी सोधिएपछि उपमन्युले जवाफ दियो, "भगवन्, अब म यी गाईहरूको दूधले आफ्नो निर्वाह गर्छु।" यो सुनेर गुरुले भने, "तिम्रो दूध पिउनु उचित छैन, किनभने मैले तिमीलाई त्यसको अनुमति दिएको थिइनँ।"
43उसले गुरुका वचन स्वीकार गर्यो र गाईहरू चराउन गयो। त्यसो गरेर ऊ आफ्ना गुरुको सामु उभियो र आदरपूर्वक उनलाई प्रणाम गर्यो।
44गुरुले देखे कि ऊ अझै मोटो छ र सोधे, "उपमन्यु, मेरो पुत्र, तिमी न भिक्षाले निर्वाह गर्छौ, न दोस्रो पटक भिक्षा माग्न जान्छौ, न मेरा गाईहरूको दूध पिउँछौ, तैपनि तिमी मोटो छौ; अब तिमी आफ्नो निर्वाह कसरी गर्छौ?"
45यसरी सोधिएपछि उसले भन्यो, "अब म त्यो फिँज पिउँछु जो बाछाहरूले आफ्नी आमाको थुन चुस्दा मुखबाट खसाल्छन्।"
46गुरुले जवाफ दिए, "ती भला बाछाहरूले तिमीमाथि दया गरेर धेरै फिँज खसाल्छन्। तिमीले तिनको पूर्ण आहारमा बाधा पुर्याउनु हुँदैन। थाहा पाऊ, तिम्रो त्यो फिँज पिउनु उचित छैन।" उपमन्युले यो स्वीकार गर्यो र गाईहरू चराउन गयो।
47यसरी आफ्ना गुरुद्वारा (निर्वाहका हरेक साधनबाट) रोकिएपछि उसले न भिक्षा खायो, न दूध पियो, न फिँज चाख्यो; यसरी उससँग खानलाई केही रहेन। एक दिन भोकले अत्यन्त पीडित भई उसले वनमा अर्क वृक्षका पात खायो। ती पातका तीखा, कटु, काँचा र क्षारीय गुणले उसका आँखा प्रभावित भए र ऊ अन्धो भयो। जब ऊ छाम्दै हिँडिरहेको थियो, तब ऊ एउटा गहिरो इनारमा खस्यो।
48जब सूर्य पश्चिमी पर्वतको शिखरपछाडि ढल्दै थियो र ऊ त्यस दिन ऋषिको घर फर्केन, तब गुरुले आफ्ना शिष्यहरूलाई भने कि उपमन्यु अझैसम्म फर्केको छैन। र उनीहरूले जवाफ दिए कि ऊ गाईहरू चराउन वनमा गएको छ।
49यसमा गुरुले भने, "उपमन्यु रिसाएको छ, किनभने उसलाई हरेक वस्तुको उपयोगबाट रोकिएको छ। त्यसैले ऊ घर आउन ढिलो गरिरहेको छ। जाऔँ, हामी गएर उसलाई खोजौँ।" यसो भनेर उनी आफ्ना शिष्यहरूसहित वनमा गए र उच्च स्वरले पुकारे, "ए उपमन्यु, तिमी कहाँ छौ? मेरो पुत्र, यहाँ आऊ।"
50आफ्ना गुरुको वाणी सुनेर उसले जवाफ दियो, "म यस इनारमा खसेको छु।" गुरुले सोधे, "तिमी यस इनारमा कसरी खस्यौ?"
51उसले गुरुलाई जवाफ दियो, "अर्क वृक्षका पात खाएर म अन्धो भएँ र यसरी यस इनारमा खसेँ।"
52यसमा गुरुले जवाफ दिए, "देवताहरूका वैद्य अश्विनीकुमारहरूको उपासना गर; तिनले तिमीलाई तिम्रो दृष्टि फर्काइदिनेछन्।" यसरी भनिएपछि उपमन्यु ऋग्वेदका निम्न वचनहरूको पाठ गर्दै अश्विनीकुमारहरूको स्तुति गर्न थाल्यो।
53"हे प्रथमजात प्राणीहरू, तिमीहरू सृष्टिभन्दा पहिले विद्यमान थियौ; तिमीहरू पाँच तत्त्वको यस अद्भुत विश्वमा प्रकट छौ। तिमीहरू अनन्त छौ, तिमीहरू प्रकृतिको क्रम हौ र सर्वव्यापी चेतन आत्मा हौ। म श्रवण र मननबाट उत्पन्न ज्ञानद्वारा तिमीहरूलाई प्राप्त गर्न चाहन्छु। तिमीहरू सुन्दर प्वाँख भएका ती पक्षी हौ, जो वृक्षसमान यस शरीरमा बास गर्छन्। तिमीहरू सम्पूर्ण आत्माका तीनवटै सामान्य गुणबाट मुक्त छौ। तिमीहरू सम्पूर्ण उपमाभन्दा परे छौ। तिमीहरू प्रत्येक सृजित वस्तुमा आफ्नो आत्माद्वारा विश्वमा व्याप्त छौ।
54तिमीहरू स्वर्ण गरुड हौ। तिमीहरू त्यो सार हौ जसमा सम्पूर्ण वस्तुहरू विलीन हुन्छन्। तिमीहरू त्रुटिबाट रहित छौ र तिमीहरूको क्षय हुँदैन। तिमीहरूका चुच्चा सुन्दर छन्, जसले अन्यायपूर्वक आघात गर्दैनन् र जो सबै युद्धमा सदा विजयी रहन्छन्। सूर्यको सृष्टि गरेर तिमीहरूले कालो र सेतो तन्तुले रात र दिनको अद्भुत वस्त्र बुन्छौ। यसरी बुनिएको वस्त्रबाट तिमीहरूले दुई कर्ममार्ग स्थापित गरेका छौ; एक देवतासँग सम्बन्धित र अर्को पितृसँग।
55अनन्त आत्माका रूपमा कालद्वारा समातिएको जीवन-पक्षीलाई तिमीहरूले मुक्त पारिदिन्छौ, जसले गर्दा त्यो महान् आनन्दलाई प्राप्त होस्। जो आफ्ना इन्द्रियको भ्रमका कारण अत्यन्त अज्ञानी छन्, तिनले ठान्छन् कि तिमीहरू, जो पदार्थका गुणबाट रहित छौ, आकार धारण गर्छौ।
56तीन सय साठी दिनले निरूपित तीन सय साठी गाईले एउटा बाछो जन्माउँछन्, जो संवत्सर हो। यो बाछो सबैको सृष्टिकर्ता र संहारकर्ता हो। जसले भिन्न-भिन्न मार्गबाट सत्यको खोजी गर्छन्, तिनले यसको सहायताले साँचो ज्ञानको दूध दुहुन्छन्।
57संवत्सर त्यस चक्रको नाभि हो जसमा रात र दिनले निरूपित सात सय बीस आरा छन्। यस चक्रको परिधि अनन्त छ र बाह्र महिनाले निरूपित छ। यो चक्र भ्रमले पूर्ण छ र क्षय जान्दैन। यसले यस लोक र परलोकका सम्पूर्ण प्राणीलाई प्रभावित गर्छ। हे अश्विनीकुमारहरू, यस चक्रलाई गति देऊ।
58संवत्सरले निरूपित काल-चक्रको एउटा नाभि पनि छ, छ ऋतु। यसमा बाह्र राशिले निरूपित बाह्र आरा छन्। यो काल-चक्रले सम्पूर्ण प्राणीका कर्मको फल प्रकट गर्छ। कालका अधिष्ठाता देवताहरूले यस चक्रको अनुसरण गर्छन्। हे अश्विनीकुमारहरू, म जसरी यसको बन्धनमा बाँधिएको छु, मलाई यस काल-चक्रबाट मुक्त गर।
59हे अश्विनीकुमारहरू, तिमीहरू पाँच तत्त्वको यो विश्व हौ। तिमीहरू ती विषय हौ जसको यस लोक र परलोकमा भोग गरिन्छ। मलाई पाँच तत्त्वको प्रभावभन्दा परे उठाऊ। तिमीहरू परब्रह्म हौ, तैपनि तिमीहरू पृथ्वीमा रूप धारण गरेर विचरण गर्छौ र इन्द्रियजन्य सुखको भोग गर्छौ।
60तिमीहरूले सृष्टिको आरम्भमा विश्वका दश दिशा रच्यौ। तिमीहरूले सूर्य र चन्द्रमालाई माथि स्थापित गर्यौ। ऋषिहरूले सूर्यको गतिअनुसार आफ्ना यज्ञ गर्छन्। देवता र मनुष्यले पनि आफ्ना लागि नियत यज्ञ गर्छन् र ती कर्मको फल भोग्छन्।
61दश वर्णलाई मिसाएर तिमीहरूले रूप भएका सम्पूर्ण पदार्थको सृष्टि गरेका छौ। यिनै पदार्थबाट यो विश्व उत्पन्न भएको छ, जसमा देवता, मनुष्य र प्राणधारी सम्पूर्ण जीव आ-आफ्ना कर्ममा लागिरहेका छन्।
62हे अश्विनीकुमारहरू, म तिमीहरूको उपासना गर्छु। म त्यस आकाशको पनि उपासना गर्छु जो तिमीहरूको कृति हो। तिमीहरू सम्पूर्ण कर्मका फलका विधाता हौ, जसबाट देवतासम्म मुक्त छैनन्; तर तिमीहरू आफैँ आफ्ना कर्मको फलबाट मुक्त छौ।
63तिमीहरू सबैका माता-पिता हौ। पुरुष र स्त्रीका रूपमा तिमीहरूले नै त्यो अन्न ग्रहण गर्छौ, जो पछि गएर वीर्य र रगत बन्छ। नवजात शिशुले आफ्नी आमाको स्तन चुस्छ — त्यस शिशुको रूप पनि तिमीहरूले नै धारण गर्छौ। हे अश्विनीकुमारहरू, मलाई मेरो दृष्टि फर्काइदेऊ र मेरा प्राणको रक्षा गर।"
64हे अश्विनीकुमारहरू, म तिमीहरू दुवैका गुणको वर्णन गरेर तिमीहरूको स्तुति गर्न असमर्थ छु। यस बेला म अन्धो छु र सिधा मार्ग समेत चिन्न सक्दिनँ। यसै कारण म यस गहिरो इनारमा खसेको छु। तिमीहरू नै हामीलाई आश्रय दिन समर्थ छौ र त्यसैले म तिमीहरूको शरणमा आएको छु।
65उपमन्युले जब यसरी अश्विनीकुमारहरूको स्तुति गर्यो, तब तिनी प्रकट भए र भने, "हामी तिम्रो भक्तिबाट प्रसन्न छौँ। यो लेऊ तिम्रा लागि पुवा। यसलाई लिएर खाऊ।"
66यसरी भनिएपछि उसले जवाफ दियो, "हे अश्विनीकुमारहरू, तपाईंहरूका वचन कहिल्यै मिथ्या हुँदैनन्। तर म यो पुवा आफ्ना गुरुलाई अर्पण नगरी लिन सक्दिनँ।"
67अश्विनीकुमारहरूले भने, "तिम्रा गुरुले पनि एक पटक हाम्रो आवाहन गरेका थिए; हामीले उनलाई पुवा दिएका थियौँ र उनले आफ्ना गुरुलाई अर्पण नगरी नै त्यो लिएका थिए। जो तिम्रा गुरुले गरे, त्यही तिमी पनि गर।"
68यसरी भनिएपछि उसले भन्यो, "हे अश्विनीकुमारहरू, म तपाईंहरूसँग क्षमा माग्छु। म यो पुवा आफ्ना गुरुलाई अर्पण नगरी लिन सक्दिनँ।"
69अश्विनीकुमारहरूले भने, "गुरुप्रतिको तिम्रो यस निष्ठाबाट हामी प्रसन्न छौँ। तिम्रा गुरुका दाँत कालो फलामका छन्, तिम्रा सुनका हुनेछन्। तिम्रो दृष्टि फर्किनेछ र तिमीले सौभाग्य प्राप्त गर्नेछौ।"
70अश्विनीकुमारहरूद्वारा यसरी भनिएपछि उसको दृष्टि फर्कियो। तब ऊ आफ्ना गुरुकहाँ गयो, उनलाई प्रणाम गर्यो र जे भएको थियो, त्यो सबै उनलाई सुनायो। र उसका गुरु उससँग अत्यन्त प्रसन्न भए र उनले भने कि जस्तो अश्विनीकुमारहरूले भनेका छन्, त्यस्तै उसलाई अपार समृद्धि प्राप्त हुनेछ। सम्पूर्ण वेदहरू उसमा प्रकाशित हुनेछन् र सम्पूर्ण धर्मशास्त्रहरू पनि। यो उसको परीक्षा थियो।
71अयोद-धौम्यका तेस्रा शिष्यको नाम वेद थियो। एक दिन उसका गुरुले उसलाई यसरी भने, "वेद, मेरो पुत्र, मेरो घरमा बस र आफ्ना गुरुको सेवा गर। यो तिम्रा लागि हितकर हुनेछ।"
72वेदले यो स्वीकार गरेर गुरुको कुलमा दीर्घकालसम्म निवास गर्यो र सदा उनको सेवामा तत्पर रह्यो। मालिकको भारमुनि थिचिएको गोरुझैँ उसले सधैँ कुनै गुनासो नगरी जाडो र गर्मी, भोक र तिर्खा सह्यो; र यसरी अनेक वर्ष बिते, तब बल्ल उसका गुरु सन्तुष्ट भए।
73गुरुको सन्तुष्टिको फलस्वरूप वेदले सौभाग्य र सर्वज्ञान प्राप्त गर्यो। यो उसको परीक्षा थियो।
74गुरुको अनुमति पाएर, गुरुकुल-वास पूरा भएपछि उसले उनको घर छाडेर गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्यो। जब ऊ आफ्नो घरमा बस्न थाल्यो, तब उसले तीन शिष्य पायो। तर उसले कहिल्यै तिनीहरूलाई कुनै काम गर्न वा कुनै किसिमले आफ्नो सेवा गर्न भनेन। गुरुकुलमा बस्दा आफैँले धेरै कष्ट भोगिसकेकाले ऊ आफ्ना शिष्यहरूसँग कठोर व्यवहार गर्न चाहँदैनथ्यो।
75एक पटक राजा जनमेजय र राजा पौष्य — दुवै उसको घरमा आए र उसलाई आफ्नो पुरोहित नियुक्त गरे।
76एक दिन जब ऊ कुनै यज्ञ-कार्यमा जान लागेको थियो, तब उसले उत्तंक नामक आफ्नो एक शिष्यलाई आफ्नो घर र परिवारको हेरचाहमा नियुक्त गर्यो। उसले भन्यो, "उत्तंक, मेरो घरमा जे गर्नुपर्ने आवश्यकता पर्छ, त्यो तिमीले उपेक्षा नगरी गरिदिनू।" उसलाई यी निर्देश दिएर वेद आफ्नो यात्रामा गयो।
77उत्तंक आफ्ना गुरुले भनेअनुसार सेवामा सदा तत्पर रहँदै गुरुको कुलमा बस्न थाल्यो। जब ऊ त्यहाँ बसिरहेको थियो, तब गुरुको घरका स्त्रीहरू उसको नजिक भेला भए र उसलाई यसरी भने।
78"हे उत्तंक, तिम्रा गुरुकी पत्नी त्यस अवस्थामा छिन् जसमा उनले सन्तान धारण गर्न सक्छिन्। तिम्रा गुरु अनुपस्थित छन्, त्यसैले तिमीसँग प्रार्थना छ कि तिमी उनको ठाउँमा उभिएर जे आवश्यक छ, त्यो गर।"
79यसरी भनिएपछि उत्तंकले ती स्त्रीहरूलाई भन्यो, "स्त्रीहरूको भनाइले यो गर्नु मेरा लागि उचित छैन। मेरा गुरुले मलाई कुनै त्यस्तो काम गर्न भनेका छैनन् जो उचित नहोस्।"
80केही समयपछि उसका गुरु यात्राबाट फर्के। उनले जे भएको थियो, त्यो सबै सुने र अत्यन्त प्रसन्न भए।
81उनले भने, "उत्तंक, मेरो पुत्र, म तिमीलाई के वर दिऊँ? तिमीले मेरो उचित र निष्ठापूर्ण सेवा गरेका छौ। यसैले हाम्रो पारस्परिक स्नेह अझ बढेको छ। म तिमीलाई जाने अनुमति दिन्छु। जाऊ र तिम्रा कामनाहरू पूर्ण होऊन्।"
82यसरी भनिएपछि उत्तंकले जवाफ दियो, "मलाई केही यस्तो गर्न दिनुहोस् जो तपाईं चाहनुहुन्छ कि गरियोस्।
83भनिन्छ कि जसले उपदेश दिन्छ तर दक्षिणा लिँदैन, र जसले दक्षिणा नदिई उपदेश ग्रहण गर्छ — यी दुवैमध्ये कुनै एक मर्छ र तिनीहरूबीच घोर वैर उत्पन्न हुन्छ।
84मैले तपाईंको जाने अनुमति पाएको छु, त्यसैले म तपाईंका लागि केही दक्षिणा ल्याउन चाहन्छु।" यो सुनेर उसका गुरुले भने, "उत्तंक, मेरो पुत्र, त केही समय पर्खनू।"
85केही समयपछि उत्तंकले फेरि आफ्ना गुरुलाई भन्यो, "जो तपाईं दक्षिणाका रूपमा पाउन चाहनुहुन्छ, त्यो ल्याउन मलाई आज्ञा दिनुहोस्।"
86तब उसका गुरुले भने, "मेरा प्रिय उत्तंक, तिमीले बारम्बार यो इच्छा प्रकट गरेका छौ कि मबाट प्राप्त उपदेशको प्रत्युपकारमा केही ल्याऊ। आफ्नी गुरुपत्नीकहाँ जाऊ र उनलाई सोध कि दक्षिणामा तिमीले के ल्याऊँ।" गुरुद्वारा यसरी निर्देश पाएर उत्तंक गुरुपत्नीकहाँ गयो र भन्यो, "देवि, मैले आफ्ना गुरुबाट जाने अनुमति पाएको छु र म चाहन्छु कि प्राप्त उपदेशको दक्षिणाका रूपमा तपाईंलाई प्रिय लाग्ने कुनै वस्तु ल्याऊँ, जसले गर्दा म कृतज्ञताको ऋणबाट मुक्त हुन सकूँ।
87"त्यसैले मलाई आज्ञा दिनुहोस् कि दक्षिणामा म के ल्याऊँ।" यसरी भनिएपछि गुरुपत्नीले भनिन्, "राजा पौष्यकहाँ जाऊ र उनीसँग उनकी रानीले लगाएका कुण्डल मागेर ल्याऊ।"
88"र तिनलाई यहाँ ल्याऊ; अबदेखि चौथो दिन एउटा पवित्र दिन हो; त्यस दिन म ती कुण्डल लगाएर ब्राह्मणहरूको सामु उपस्थित हुन र तिनलाई भोजन बाँड्न चाहन्छु। हे उत्तंक, यो गरेर देखाऊ। यदि तिमी सफल भयौ भने सौभाग्य तिम्रो हुनेछ। यदि भएनौ भने, तिमीले कुन भलाइको आशा गर्न सक्छौ?"
89यसरी आज्ञा पाएर उत्तंकले प्रस्थान गर्यो। बाटोमा जाँदै गर्दा उसले एउटा असाधारण रूपले विशाल गोरु भेट्यो र त्यसमाथि सवार एक असाधारण रूपले विशालकाय पुरुष। ती पुरुषले उत्तंकलाई यसरी भने —
90"हे उत्तंक, यस गोरुको गोबर खाऊ।" तर उत्तंक त्यो खान तयार थिएन।
91ती पुरुषले फेरि भने, "हे उत्तंक, हिचकिचाहट नगरी यो खाऊ। तिम्रा गुरुले पनि यसभन्दा पहिले यो खाएका थिए।"
92जब उसलाई यसरी भनियो, तब उसले खाने सहमति जनायो र त्यस गोरुको गोबर खायो तथा मूत्र पियो; अनि आदरपूर्वक उठेर अगाडि बढ्दै उसले आफ्ना हात धोयो।
93ऊ राजा पौष्यको प्रासादमा पुग्यो, जो आफ्नो सिंहासनमा विराजमान थिए। उत्तंक उनको नजिक गयो र उनलाई प्रणाम गर्यो; र आशीर्वाद दिँदै भन्यो,
94"म तपाईंकहाँ आएको छु र याचकका रूपमा तपाईंको सामु उभिएको छु।" राजा पौष्यले प्रणामको जवाफ दिँदै भने, "महोदय, म तपाईंका लागि के गरूँ?"
95उत्तंकले जवाफ दियो, "म तपाईंसँग तपाईंकी रानीका कुण्डल माग्न आएको छु, जसलाई म आफ्ना गुरुलाई दक्षिणाका रूपमा दिन चाहन्छु। तपाईंले मलाई ती कुण्डल दिनुहोस्।"
96राजा पौष्यले भने, "अन्तःपुरमा जानुहोस् र रानीसँग मागिहाल्नुहोस्।" ऊ त्यहाँ गयो, तर उनलाई देख्न सकेन।
97उसले फेरि राजालाई भन्यो, "तपाईंले मसँग छल गर्नुहुँदैन। तपाईंकी रानी अन्तःपुरमा हुनुहुन्न र म उहाँलाई भेट्टाउन सकिनँ।"
98पौष्यले केही क्षण विचार गरेर जवाफ दिए, "महोदय, ध्यानपूर्वक सम्झनुहोस् कि कतै तपाईं भोजनको उच्छिष्टले अपवित्र त हुनुहुन्न। रानी पतिव्रता स्त्री हुन् र त्यसैले उनी त्यसलाई देखिँदिनन् जो भोजनको उच्छिष्टले अपवित्र होस्। यस्तो अपवित्र व्यक्तिको सामु उनी प्रकट हुँदिनन्।"
99यसरी भनिएपछि उत्तंकले केही क्षण विचार गर्यो र फेरि जवाफ दियो, "हो, त्यस्तै हो। म हतारमा थिएँ, त्यसैले मैले हिँड्दाहिँड्दै आचमन गरेको थिएँ।" पौष्यले भने, "यो अपराध हो। हतारमा उभिएर वा हिँड्दाहिँड्दै आचमन विधिपूर्वक हुन सक्दैन।"
100उत्तंकले राजाको भनाइ स्वीकार गर्यो र पूर्वतिर मुख फर्काएर बस्यो। उसले आफ्ना हातखुट्टा राम्ररी धोयो। अनि उसले शब्द नगरी तीन पटक त्यस्तो जल आचमन गर्यो जो फिँज र झागबाट रहित थियो र जो तातो थिएन। उसले त्यति नै जल लियो जति पेटसम्म पुगोस्। अनि उसले दुई पटक आफ्नो मुख पुछ्यो। अनि उसले जलले आफ्ना नेत्र, कान आदिको स्पर्श गर्यो। यो सबै गरेर ऊ फेरि अन्तःपुरमा गयो।
101यस पटक उसले रानीलाई देख्यो। उसलाई देखेर उनले आदरपूर्वक प्रणाम गरिन् र भनिन्, "स्वागत छ, महोदय; आज्ञा दिनुहोस्, म तपाईंका लागि के गरूँ?"
102उत्तंकले उनलाई भन्यो, "तपाईंले मलाई आफ्ना कुण्डल दिनुहोस्। म तपाईंसँग तिनको याचना गर्छु, किनभने म तिनलाई आफ्ना गुरुलाई अर्पण गर्न चाहन्छु।" उत्तंकको आचरणबाट अत्यन्त प्रसन्न भई रानीले सोचिन् कि ऊ धेरै नै सज्जन पुरुष हो र उसलाई इन्कार गर्न सकिँदैन। त्यसैले उनले आफ्ना कुण्डल निकालेर उसलाई सुम्पिदिइन्। उत्तंकलाई दिँदै उनले भनिन्, "यी कुण्डलको धेरै लालसा नागराज तक्षकलाई छ। त्यसैले तिनलाई अत्यन्त सावधानीपूर्वक लैजानू।"
103यसरी भनिएपछि उत्तंकले रानीलाई जवाफ दियो, "देवि, तपाईंले कुनै आशंका गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन। नागराज तक्षकले मलाई परास्त गर्न सक्दैन।"
104यसो भनेर उसले रानीसँग बिदा लियो र राजाकहाँ फर्क्यो, जसलाई उसले यसरी भन्यो, "पौष्य, म अत्यन्त प्रसन्न छु।" पौष्यले जवाफ दिए,
105"जसमाथि दान गर्न सकियोस्, त्यस्तो सुपात्र दीर्घ अन्तरालमा मात्र भेटिन्छ। तपाईं अनेक गुणले युक्त अतिथि हुनुहुन्छ, त्यसैले म श्राद्ध गर्न चाहन्छु। कृपया अलिकति पर्खनुहोस्।"
106उत्तंकले भन्यो, "ठीक छ, म पर्खनेछु। जुन भोजन तयार छ, त्यो चाँडै ल्याउनुहोस्।" राजाले सहमति दिएर उत्तंकको यथाविधि सत्कार गरे।
107उत्तंकले देख्यो कि उसको सामु ल्याइएको भोजन चिसो छ र त्यसमा कपाल छ; उसले त्यसलाई अशुद्ध ठानेर पौष्यलाई भन्यो, "तपाईंले मलाई अशुद्ध भोजन दिनुहुन्छ, त्यसैले तपाईंले आफ्नो दृष्टि गुमाउनुहुनेछ।"
108पौष्यले जवाफ दिए, "तपाईं शुद्ध भोजनमाथि अशुद्धताको दोष लगाउनुहुन्छ, त्यसैले तपाईं सन्तानहीन रहनुहुनेछ।" उत्तंकले भन्यो,
109"अशुद्ध भोजन दिएर मलाई शाप दिनु तपाईंका लागि उचित छैन। तपाईं आफैँ आँखाले देखेर सन्तुष्ट हुन सक्नुहुन्छ।" तब पौष्यले आफैँ हेरेर आफूलाई सन्तुष्ट पारे कि भोजन अशुद्ध थियो।
110भोजन वास्तवमा अशुद्ध, चिसो र कपालले मिसिएको थियो भन्ने देखेर, किनभने त्यो त्यस स्त्रीले बनाएकी थिइन् जसका केश खुला थिए, पौष्य ऋषि उत्तंकलाई शान्त पार्न थाले र भने —
111"महोदय, तपाईंको सामु राखिएको भोजन चिसो छ र त्यसमा वास्तवमा कपाल छ, किनभने त्यो पर्याप्त सावधानीविना बनाइएको थियो। त्यसैले म तपाईंसँग प्रार्थना गर्छु, कृपया मलाई क्षमा गर्नुहोस्। म अन्धो नहोऊँ।" उत्तंकले जवाफ दियो,
112"मैले जे भनेको छु, त्यो अवश्य हुनेछ। तर अन्धो भएर पनि तपाईंले चाँडै नै आफ्नो दृष्टि पुनः प्राप्त गर्नुहुनेछ। तपाईं पनि यो वर दिनुहोस् कि मलाई दिइएको तपाईंको शाप फलीभूत नहोस्।"
113पौष्यले भने, "म आफ्नो शाप फिर्ता लिन समर्थ छैनँ। मेरो क्रोध अझै शान्त भएको छैन। तर तपाईं यो जान्नुहुन्न।
114ब्राह्मणका वचन तीखो छुराजस्तै भए पनि उसको हृदय नौनीजस्तै कोमल हुन्छ। तर क्षत्रियको सन्दर्भमा यसको उल्टो हुन्छ। उसका वचन नौनीजस्तै कोमल हुन्छन्, तर उसको हृदय तीक्ष्ण शस्त्रजस्तै हुन्छ।
115यस्तो स्थितिमा म आफ्नो शाप फिर्ता लिन सक्दिनँ, किनभने मेरो हृदय अत्यन्त कठोर छ। तपाईं जान सक्नुहुन्छ।" उत्तंकले जवाफ दियो, "मैले तपाईंलाई आफ्नो सामु राखिएको भोजनको अशुद्धता देखाइदिएँ। तपाईंले मलाई शान्त पनि पार्नुभयो।
116यसबाहेक तपाईंले भन्नुभयो कि म सन्तानहीन रहनेछु, किनभने मैले भोजनमाथि मिथ्या अशुद्धताको दोष लगाएँ। भोजन वास्तवमा अशुद्ध थियो, त्यसैले तपाईंको शाप फलीभूत हुन सक्दैन। मलाई यसको निश्चय छ।"
117यसो भनेर उत्तंक कुण्डल लिएर हिँड्यो। बाटोमा उसले एउटा नाङ्गो भिखारीलाई आफूतिर आइरहेको देख्यो। ऊ कहिले दृष्टिमा आउँथ्यो र कहिले लोप हुन्थ्यो।
118उत्तंकलाई जलको आवश्यकता पर्यो, त्यसैले ऊ कुण्डलहरू भुइँमा राखेर जलका लागि गयो। यसै बीचमा त्यो भिखारी हतारिँदै त्यस स्थानमा आयो र कुण्डल उठाएर भाग्यो।
119आफ्नो आचमन पूरा गरेर र आफूलाई पवित्र पारेर तथा देवता र गुरुजनहरूलाई प्रणाम गरेर ऊ सकेसम्म चाँडो त्यस चोरको पछि दौड्यो।
120उसलाई भेट्टाएर उसले पूरा बलले उसलाई समात्यो, तर छद्मवेशी तक्षकले एक्कासि भिखारीको रूप त्यागेर आफ्नो वास्तविक रूप धारण गर्यो र चाँडै नै भुइँको एउटा ठूलो प्वालमा लोप भयो।
121नागलोकमा प्रवेश गरेर ऊ आफ्नो घरतिर बढ्यो। उत्तंक रानीका वचन सम्झेर तक्षकको पछि लाग्यो।
122ऊ एउटा लट्ठीले त्यस प्वाललाई खनेर ठूलो पार्न थाल्यो, तर धेरै प्रगति गर्न सकेन। उसको कष्ट देखेर इन्द्रले उसको सहायताका लागि आफ्नो वज्र पठाए।
123"जाऊ र त्यस ब्राह्मणको सहायता गर" भनेर पठाइएको वज्र त्यस लट्ठीभित्र प्रवेश गरी त्यस प्वाललाई ठूलो पारिदियो।
124उत्तंक त्यस प्वालभित्र प्रवेश गर्यो; र यसरी प्रवेश गरेर उसले नागहरूको देश देख्यो, जसमा सयौँ प्रासाद, सुन्दर भवन, बुर्जा, गजुर र तोरणद्वार थिए तथा विविध क्रीडा र मनोरञ्जनका लागि अद्भुत अखडा थिए।
125नागहरूलाई प्रसन्न पार्न उसले निम्न श्लोक भन्यो — "हे सर्पहरू, राजा ऐरावतका प्रजाजनहरू, तिमीहरू युद्धमा देदीप्यमान छौ; तिमीहरू विद्युत्ले भरिएका र वायुले प्रेरित मेघहरूझैँ अस्त्रको वर्षा गर्छौ।
126सुन्दर, विविध रूप भएका, अनेक रङका कुण्डलले सुसज्जित, हे ऐरावतका सन्तानहरू, तिमीहरू आकाशमा सूर्यझैँ चम्किन्छौ।
127गंगाका उत्तरी किनारमा नागहरूका अनेक बस्ती छन् र त्यहीँ म प्रायः महान् नागहरूको उपासना गर्छु।
128ऐरावतबाहेक अरू कसले बल्दो सूर्यमा विचरण गर्ने इच्छा गर्न सक्छ? जब धृतराष्ट्र बाहिर निस्कन्छन्, तब अट्ठाइस हजार आठ नाग उनको पछि लाग्छन्।
129जसका ज्येष्ठ दाजु ऐरावत हुन्, ती सबैलाई म प्रणाम गर्छु, चाहे तिमीहरू उनको नजिक बस्छौ वा उनीबाट टाढा।
130आफ्ना कुण्डल पुनः प्राप्त गर्न म नागराज तक्षकको उपासना गर्छु, जो पूर्वकालमा कुरुक्षेत्र र खाण्डव वनमा बस्थे।
131तक्षक र अश्वसेन नित्य सहचर थिए, जब उनीहरू इक्षुमती नदीको किनारमा कुरुक्षेत्रमा बस्थे।
132म तक्षकका कान्छा भाइ श्रुतसेनको पनि उपासना गर्छु, जो नागहरूका प्रमुखमध्ये एक बन्ने इच्छाले महाद्युम्न नामक पवित्र स्थानमा निवास गर्थे।"
133यसरी प्रमुख नागहरूको स्तुति गर्दा पनि ब्राह्मण ऋषि उत्तंकले आफ्ना कुण्डल पाएनन्; र ऊ अत्यन्त चिन्तित भयो।
134जब उसले देख्यो कि नागहरूको उपासना गर्दा पनि उसले कुण्डल पाएन, तब उसले चारैतिर दृष्टि हाल्यो र दुई स्त्रीलाई देख्यो, जो सूक्ष्म ढर्कीले तानमा वस्त्र बुनिरहेका थिए। तानमा कालो र सेतो तन्तु थिए। उसले बाह्र आरा भएको एउटा चक्र पनि देख्यो, जसलाई छ जना बालकले घुमाइरहेका थिए। उसले एउटा अश्वसहितको पुरुष पनि देख्यो। ती सबैलाई प्रसन्न पार्न उसले निम्न मन्त्र भन्यो।
135"यस चक्रको परिधि चौबीस भागले चिह्नित छ, जसले चौबीस चान्द्र परिवर्तनलाई निरूपित गर्छन्; यसमा तीन सय साठी आरा छन्। यसलाई छ जना बालकले निरन्तर गति दिन्छन्।
136विश्वलाई निरूपित गर्ने यी कन्याहरूले सेतो र कालो तन्तुले निरन्तर वस्त्र बुन्छन् र असंख्य लोक तथा तिनमा निवास गर्ने करोडौँ प्राणीको सृष्टि गर्छन्।
137हे वज्रका स्वामी, हे विश्वका रक्षक, वृत्र र नमुचिका संहारक, हे कालो वस्त्र धारण गर्ने यशस्वी देव, जसले विश्वमा सत्य र असत्यलाई प्रकट गर्नुहुन्छ —
138जसको अधिकारमा त्यो अश्व छ जो समुद्रको गहिराइबाट प्राप्त भएको थियो र जो अग्निकै अर्को रूप हो — हे परमपुरुष, हे त्रिलोकीनाथ, हे पुरन्दर, म तपाईंलाई प्रणाम गर्छु।"
139तब अश्वसहितका ती पुरुषले भने, "म तिम्रो स्तुतिबाट अत्यन्त प्रसन्न छु। म तिम्रो कुन हित गर्न सक्छु?"
140उत्तंकले जवाफ दियो, "नागहरू मेरो वशमा आऊन्।" तब ती पुरुषले भने, "यस अश्वमा फुक्।"
141तब उत्तंकले त्यस अश्वमा फुक्यो र यसरी फुकिएको त्यस अश्वको प्रत्येक छिद्रबाट हजारौँ ज्वाला तथा धुवाँयुक्त अग्नि निस्कन थाले।
142नागहरूको देश जलेर भस्म हुनै लागेको थियो कि तक्षक कुण्डल लिएर आफ्नो प्रासादबाट हतारिँदै उत्तंककहाँ आयो र भन्यो,
143"महोदय, कृपया आफ्ना कुण्डल फिर्ता लिनुहोस्।" आफ्ना कुण्डल फिर्ता पाएर उत्तंकले सोच्यो —
144"आज त्यही पवित्र दिन हो जसको उल्लेख मेरी गुरुपत्नीले गरेकी थिइन्। म टाढा छु; त्यसैले म (कुण्डल भेट गरेर) उनीप्रति आफ्नो आदर कसरी प्रकट गरूँ!" जब ऊ यसरी विचार गरिरहेको थियो, तब ती पुरुषले भने,
145"उत्तंक, यस अश्वमा सवार होऊ। यसले तिमीलाई क्षणभरमै तिम्रा गुरुको कुलमा पुर्याइदिनेछ।"
146उत्तंकले सहमति दियो, अश्वमा सवार भयो र क्षणभरमै आफ्ना गुरुको घर पुग्यो। गुरुपत्नी स्नान गरेर बसी आफ्ना केश सम्हालिरहेकी थिइन् र सोचिरहेकी थिइन् कि यदि उत्तंक आएन भने उनले उसलाई शाप दिनेछिन्।
147ठीक यसै बेला उत्तंकले आफ्ना गुरुको घरमा प्रवेश गर्यो र गुरुपत्नीलाई यथाविधि प्रणाम गर्यो। जब उसले उनलाई कुण्डल भेट गर्यो, तब उनले भनिन् —
148"उत्तंक, तिमी उचित समयमा आयौ। स्वागत छ, मेरो पुत्र। तिमी निर्दोष छौ, त्यसैले म तिमीलाई शाप दिन्नँ। तिमीले सौभाग्य प्राप्त गर्नेछौ। तिम्रा कामनाहरू सफल होऊन्।"
149तब उत्तंकले आफ्ना गुरुलाई प्रणाम गर्यो र उसका गुरुले भने, "उत्तंक, मेरो पुत्र, तिम्रो स्वागत छ। यति दिनसम्म तिमीलाई टाढा बस्नुपर्ने किन भयो?"
150उत्तंकले गुरुलाई जवाफ दियो, "जुन कार्यका लागि म गएको थिएँ, त्यसमा नागराज तक्षकले बाधा हाल्यो र त्यसैले मलाई नागहरूको देशमा जानुपर्यो।
151त्यहाँ मैले तानमा काम गर्दै र कालो-सेतो तन्तुले वस्त्र बुन्दै गरेका दुई कन्या देखेँ। तिनीहरू के हुन सक्छन्?
152अनि मैले बाह्र आरा भएको एउटा चक्र देखेँ, जसलाई छ जना बालकले निरन्तर घुमाइरहेका थिए। यसको के अर्थ हो? मैले एक पुरुष पनि देखेँ; ऊ को हो? मैले असाधारण आकारको एउटा अश्व पनि देखेँ; त्यो अश्व के हो?
153बाटोमा मैले एउटा गोरुमा सवार पुरुष देखेँ। उनले मलाई स्नेहपूर्वक यसरी भने, 'उत्तंक, यस गोरुको गोबर खाऊ, जो तिम्रा गुरुले पनि खाएका थिए।'
154उसले त्यसो भनेपछि मैले त्यस गोरुको गोबर खाएँ। यी पुरुष को हुन्? तपाईंबाट उपदेश पाएर म यी सबैका विषयमा सुन्न चाहन्छु।"
155यसरी भनिएपछि उसका गुरुले उसलाई भने, "तिमीले जुन दुई कन्या देख्यौ, तिनी धाता र विधाता हुन्। कालो र सेतो तन्तुले रात र दिनलाई निरूपित गर्छन्। छ जना बालकद्वारा घुमाइने बाह्र आरा भएको चक्र त्यो संवत्सर हो, जसमा छ ऋतु छन्।
156ती पुरुष पर्जन्य (वर्षाका देवता) हुन्; त्यो अश्व अग्नि (अग्निका देवता) हो। बाटोमा तिमीले जुन गोरु देख्यौ, त्यो गजराज ऐरावत हो।
157त्यसमाथि सवार पुरुष इन्द्र थिए। तिमीले जुन गोरुको गोबर खायौ, त्यो अमृत थियो। निश्चय नै यसै (भक्षण) का कारण नागहरूको देशमा तिम्रो वध भएन।
158भगवान् इन्द्र मेरा मित्र हुन्; उनले तिमीमाथि दया गरेर तिमीलाई यो अनुग्रह देखाए; त्यसैले तिमी कुण्डलसहित सकुशल फर्कन सक्यौ।
159अब, हे सौम्य स्वभावका उत्तंक, म तिमीलाई जाने अनुमति दिन्छु। तिमीले सौभाग्य प्राप्त गर्नेछौ।" यसरी आफ्ना गुरुबाट बिदा पाएर र तक्षकमाथि घोर क्रोधले भरिएको उत्तंक नागराजसँग बदला लिने निश्चय गरेर हस्तिनापुरतिर लाग्यो।
160ती श्रेष्ठ ब्राह्मण उत्तंक हस्तिनापुर पुगे र त्यहाँ उनको भेट राजा जनमेजयसँग भयो,
161जो केही समयअघि मात्र तक्षशिलाबाट विजयी भई फर्केका थिए। उसले उनलाई आफ्ना मन्त्रीहरूले घेरिएर बसेको देख्यो।
162उसले उचित समयमा आशीर्वाद दियो र शुद्ध उच्चारण तथा मधुर स्वर भएको वाणीमा उनलाई सम्बोधन गर्यो।
163उत्तंकले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तपाईं बालकझैँ आफ्नो समय बिताइरहनुभएको छ, जबकि एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कार्यले तत्काल तपाईंको ध्यान खोजिरहेको छ।
164सौतिले भने — ब्राह्मणद्वारा यसरी भनिएपछि राजा जनमेजयले उनलाई यथाविधि प्रणाम गरे र ती श्रेष्ठ ब्राह्मणलाई भने।
165जनमेजयले भने — म यी आफ्ना प्रजाहरूको हेरचाह गरेर आफ्नो क्षत्रिय वंशका कर्तव्यको पालना गर्छु। मलाई भन्नुहोस्, त्यो कुन कार्य हो जो मैले गर्नुपर्छ र जसका कारण तपाईं यहाँ आउनुभएको छ।
166सौतिले भने — राजाहरूमा श्रेष्ठ जनमेजयद्वारा यसरी भनिएपछि सत्कर्मले विख्यात ती श्रेष्ठ ब्राह्मणले यसरी जवाफ दिए, "हे राजन्, जुन कार्यले तपाईंको ध्यान खोज्छ, त्यो तपाईंकै हो। त्यसैले त्यो गर्नुहोस्।"
167उत्तंकले भने — हे राजाहरूका राजा, तपाईंका पिताको वध तक्षकले गरेको थियो; त्यसैले आफ्ना महान् पिताको मृत्युको बदला त्यस नीच सर्पसँग लिनुहोस्।
168म भन्छु, विधाताद्वारा नियत तपाईंको प्रतिशोधको समय आइसकेको छ। जानुहोस्, हे राजन्, र आफ्ना महान् पिताको मृत्युको प्रतिशोध लिनुहोस्,
169जो निरपराध थिए, तर त्यस नीच सर्पले डसेपछि वज्रले आहत भएको वृक्षझैँ मरे।
170सर्पजातिमा सबभन्दा नीच तक्षकले शक्तिको मदमा चूर भई तपाईंका पितालाई डस्ने दुष्कर्म गर्यो।
171आफ्ना कर्ममा दुष्ट त्यस सर्पले कश्यपलाई पनि भगायो, जब उनी राजर्षि-वंशका रक्षक, देवतुल्य तपाईंका पिताको रक्षाका लागि आइरहेका थिए।
172त्यस दुष्ट अधमलाई सर्पयज्ञको प्रज्वलित अग्निमा भस्म गर्नु तपाईंका लागि उचित छ। त्यसैले, हे राजन्, यसका लागि चाँडै नै आवश्यक कार्य गर्नुहोस्।
173यसरी तपाईंले आफ्ना पिताको मृत्युको प्रतिशोध लिन सक्नुहुन्छ। हे राजन्, यसरी तपाईंले ममाथि पनि महान् उपकार गर्न सक्नुहुन्छ।
174हे जगत्का राजा, एक पटक त्यस अधमले मेरो कार्य पनि रोकेको थियो, जब म (आफ्ना गुरुका लागि भेटी लिन) गइरहेको थिएँ।
175सौतिले भने — यी वचन सुनेर राजालाई तक्षकमाथि क्रोध आयो। उत्तंकको वाणीले उनलाई त्यसै गरी प्रज्वलित पारिदियो, जसरी घिउले यज्ञाग्निलाई।
176उत्तंककै उपस्थितिमा उनले शोकपूर्वक आफ्ना मन्त्रीहरूसँग आफ्ना पिताको स्वर्गारोहण (मृत्यु) को सम्पूर्ण वृत्तान्त सोधे।
177जब उनले उत्तंकबाट आफ्ना पिताको मृत्युका सम्पूर्ण परिस्थिति सुने, तब ती राजाधिराज शोक र वेदनाले अभिभूत भए।