Dyuta Parva — The losing of Draupadi
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 299
Sanskrit
1शकुनिरुवाच बहु वित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर। आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्॥
2युधिष्ठिर उवाच मम वित्तमसंख्येयं यदहं वेद सौबल। अथ त्वं शकुने कस्माद् वित्तं समनुपृच्छसि॥
3अयुतं प्रयुतं चैव शङ्ख पद्मं तथार्बुदम्। खर्वं शनिखर्वं च महापद्मं च कोटयः॥ मध्यं चैव परार्धं च सपरं चात्र पण्यताम्। एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया॥
4वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
5युधिष्ठिर उवाच गवाश्वं बहुधेनूकमसंख्येयमजाविकम्। यत् किंचिदनुपर्णाशां प्राक् सिन्धोरपि सौबल। एतन्मम धनं सर्वं तेन दीव्याम्यहं त्वया॥
6वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
7युधिष्ठिर उवाच पुरं जनपदो भूमिरब्राह्मणधनैः सह। अब्राह्मणाश्च पुरुषा राजञ्छिष्टं धनं मम। एतद् राजन् मम धनं तेन दीव्याम्यहं त्वया॥
8वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
9युधिष्ठिर उवाच राजपुत्रा इमे राजञ्छोभन्ते यैर्विभूषिताः। कुण्डलानि च निष्काश्च सर्वं राजविभूषणम्। एतन्मम धनं राजंस्तेन दीव्याम्यहं त्वया॥
10वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
11युधिष्ठिर उवाच श्यामो युवा लोहिताक्षः सिंहस्कन्धो महाभुजः। नकुलो ग्लह एवैको विद्ध्येतन्मम तद्धनम्॥
12शकुनिरुवाच प्रियस्ते नकुलो राजन् राजपुत्रो युधिष्ठिर। अस्माकं वशतां प्राप्तो भूयः केनेह दीव्यसे॥
13वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तु तानक्षाञ्छकुनिः प्रत्यदीव्यत। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
14युधिष्ठिर उवाच अयं धर्मान् सहदेवोऽनुशास्ति लोके ह्यस्मिन् पण्डिताख्यां गतश्च। अनर्हता राजपुत्रेण तेन दीव्याम्यहं चाप्रियवत् प्रियेण॥
15वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
16शकुनिरुवाच माद्रीपुत्रौ प्रियौ राजंस्तवेमौ विजितौ मया। गरीयांसौ त ते मन्ये भीमसेनधनंजयौ॥
17युधिष्ठिर उवाच अधर्मं चरसे नूनं यो नावेक्षसि वै नयम्। यो नः सुमनसां मूढ विभेदं कर्तुमिच्छसि॥
18शकुनिरुवाच गर्ने मत्तः प्रपतते प्रमत्तः स्थाणुमृच्छति। ज्येष्ठो राजन् वरिष्ठोऽसि नमस्ते भरतर्षभ॥
19स्वप्ने तानि न दृश्यन्ते जाग्रतो वा युधिष्ठिर। कितवा यानि दीव्यन्तः प्रलपन्त्युत्कटा इव।॥
20युधिष्ठिर उवाच यो नः संख्ये नौरिव पारनेता जेता रिपूणां राजपुत्रस्तरस्वी। अनर्हता लोकवीरेण तेन दीव्याम्यहं शकुने फाल्गुनेन॥
21वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत।॥
22शकुनिरुवाच अयं मया पाण्डवानां धनुर्धरः। पराजितः पाण्डवः सव्यसाची। भीमेन राजन् दयितेन दीव्य यत् कैतवं पाण्डव तेऽवशिष्टम्॥
23युधिष्ठिर उवाच यो नो नेता युधि नः प्रणेता यथा वज्री दानवशत्रुरेकः। तिर्यक्प्रेक्षी संनतभूर्महात्मा सिंहस्कन्धो यश्च सदात्यमर्षी॥ बलेन तुल्यो यस्य पुमान् न विद्यते गदाभृतामय इहारिमर्दनः। अनर्हता राजपुत्रेण तेन दीव्याम्यहं भीमसेनेन राजन्॥
24वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृतिं समुपाश्रितः। जितमित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
25शकुनिरुवाच बहु वित्तं पराजैषीर्धातूंश्च सहयद्विपान्। आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि तेऽस्त्यपराजितम्॥
26युधिष्ठिर उवाच अहं विशिष्टः सर्वेषां भ्रातॄणां दयितस्तथा। कुर्यामहं जित: कर्म स्वयमात्मन्युपप्लुते॥
27वैशम्पायन उवाच एतच्छ्रुत्वा व्यवसितो निकृति समुपाश्रितः। जितामित्येव शकुनियुधिष्ठिरमभाषत॥
28शकुनिरुवाच एतत् पापिष्ठमकरोर्यदात्मानमहारयः। शिष्टे सति धने राजन् पाप आत्मपराजयः॥
29वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा मताक्षस्तान् ग्लहे सर्वानवस्थितान्। पराजयं लोकवीरानुक्त्वा राज्ञां पृथक् पृथक्॥
30शकुनिरुवाच अस्ति ते वै प्रिया राजन् ग्लह एकोऽपराजितः। पणस्व कृष्णां पाञ्चालीं तयाऽत्मानं पुनर्जय॥
31युधिष्ठिर उवाच नैव ह्रस्वा न महती न कृष्णा नातिरोहिणी। नीलकुञ्चितकेशी च तया दीव्याम्यहं त्वया॥
32शारदोत्पलपत्राझ्या शारदोत्पलगन्धया। शारदोत्पलसेविन्या रूपेण श्रीसमानया॥
33तथैव स्यादानृशंस्यात् तथा स्याद् रूपसम्पदा। तथा स्याच्छीलसम्पत्त्या यामिच्छेत् पुरुषः स्त्रियम्॥३५
34सर्वैगुणैर्हि सम्पन्नामनुकूलां प्रियंवदाम्। यादृशी धर्मकामार्थसिद्धिमिच्छेन्नरः स्त्रियम्॥
35चरमं संविशति या प्रथमं प्रतिबुध्यते। आगोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्॥
36आभाति पद्मवद् वक्त्रं सस्वेदं मल्लिकेव च। वेदिमध्या दीर्घकेशी ताम्रास्या नातिलोमशा॥
37तयैवंविधया राजन् पाञ्चाल्याहं सुमध्यया। ग्लहं दीव्यामि चावल्या द्रौपद्या हन्त सौबल॥
38वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन धीमता। धिग्धिगित्येव वृद्धानां सभ्यानां निःसृता गिरः॥
39चुक्षुभे सा सभा राजन् राज्ञां संजज्ञिरे शुचः। भीष्मद्रोणकृपादीनां स्वेदश्च समजायत॥
40शिरो गृहीत्वा विदुरो गतसत्त्व इवाभवत्। आस्ते ध्यायन्नधोवक्त्रो निःश्वसन्निव पन्नगः॥
41धृतराष्ट्रस्तु तं हृष्टः पर्यपृच्छत् पुनः पुनः। किं जितं किं जितमिति ह्याकारं नाभ्यरक्षत॥
42जहर्ष कर्णोऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः। इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः प्राप्तज्जलम्॥
43सौबलस्त्वभिधायैवं जितकाशी मदोत्कटः। जितमित्येव तानक्षान् पुनरेवान्वपद्यत॥
English
1Shakuni said O Yudhisthira, you have lost much wealth of the Pandavas. O son of Kunti, if you have any other wealth which is not yet lost, tell us.
2Yudhisthira said O Shakuni, O son of Subala, I know my wealth is untold. Why do you ask me of my wealth?
3You can bet (with me) tens of thousands, and millions, tens of millions and billions, hundreds of billions and trillions, tens of trillions and hundreds of trillions, tens of quadrillions and hundreds of quadrillions and even more. O king, I will bet such wealth. With this wealth at stake I shall play with you.
4Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice said to Yudhisthira, “Lo, I have won!"
5Yudhisthira said O son of Subala, I have innumerable kine, horses, milch cows with claves, goats and shee; in the country extending from the Parnasha to the eastern bank of the Sindhu (river). With this wealth I shall (now) play with you.
6Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice, said to Yudhisthira, “Lo, I have won!"
7Yudhisthira said O king, I have my city, the country, land, the wealth of horses thereon, except those belonging to the Brahmanas, and also all those persons, except Brahmanas living therein-the wealth which still belongs to me. With all this wealth, O king, I shall (now) play with you.
8Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice; said to Yudhisthira; “Lo, I have won!”
9Yudhisthira said O_king, these princes here, who look resplendent in their ornaments and their earrings, and Nishkas and the royal ornaments on their persons are still my wealth. With this wealth, O king, I shall (now) play with you.
10Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice, said to Yudhisthira, Lo, I have won?”
11Yudhisthira said This youthful, fair-coloured Nakula with mighty arms, with lion-like necks, and with red eyes is now one of my stakes.
12Shakuni said O king, O Yudhisthira, the prince Nakula is dear to you. (Know) he is already under our subjection (won by us). With what will you now play?
13Vaishampayana said Having said this, Shakuni cast the dice and thus spoke to Yudhisthira, Lo, I have won!"
14Yudhisthira said This Sahadeva administers justice, he has acquired a reputation for learning in this world. Though this prince does not deserve to be staked in play, yet with such dear object as my stake, I shall play, as if he is not so.
15Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice, said to Yudhisthira, “Lo, I have won!"
16Shakuni said O king, the two sons of Madri are dear to you; but (know it for certain,) they have already) been won by me. It appears Bhimasena and Dhananjaya (Arjuna), are more loved by you (than these two).
17Yudhisthira said Fool, disregarding morality you sinfully act in thus trying to create disunion amongst us who are all of one heart.
18Shakuni said O king, one who is intoxicated falls into a pit and remains there, being deprived of his power of motion. O best of the Bharata race, you are senior to us in age and in everything, I bow to you.
19O Yudhisthira, know, gamesters in the excitement of the play utter such raving as they would never do in their waking moments or in their dreams.
20Yudhisthira said He who takes us like a boat to the other shore of the sea of battle, who is ever victorious over foes, who is endued with great activity and who is the only one hero in this world (in Arjuna). With that Falguni as stake, O Shakuni, though he does not deserve it, I shall (now) play.
21Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice, said to Yudhisthira, "Lo, I have won?”
22Shakuni said This foremost of all wielders of bows, this Pandava Savyasachi (Arjuna) has been won by me. O king, O Pandava play now with (staking) your beloved Bhima, the only wealth that is now left to you.
23Yudhisthira said Though he does not deserve to be made a stake, I shall now play with staking Bhimasena, the prince who is our leader, who is foremost in fight like the wielder of thunder (Indra), the enerny of the Danavas, who is the illustrious hero with lion-like neck, arched eye-brows and expansive eyes, who is incapable of putting up with an insult, who is matchless in prowess in all the world, who is the foremost of all wielders of clubs and who grinds all foes.
24Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni, ever ready with the dice, said to Yudhisthira, "Lo I have won?"
25Shakuni said O son of Kunti, you have lost much wealth, heroes and elephants with your brothers. Tell us if you have anything else which you have not as yet lost.
26Yudhisthira said I alone, the eldest of my brothers and beloved of all of them, am still not won (by you). If won by you, I shall do that which one who is won is bound to do.
27Vaishampayana said Having heard this and adopting unfair means, Shakuni even ready with the dice, said to Yudhisthira; “Lo I have won!”
28Shakuni said O king, you have allowed yourself to be won, an act which is worthy of a sinful man. When there is still wealth belonging to you, it is sinful to lose one's own self.
29Vaishampayana said Having said this, (Shakuni), well-skilled in dice, spoke to all the brave kings present there of having won all the Pandavas one after the other.
30Shakuni said O king, there is still one stake dear to you which is not yet won. Bet Krishna, (Draupadi), the princess of Panchala. By her, win yourself back.
31Yudhisthira said I shall (now) play with you staking her who is neither short nor tall, neither lean nor corpulent, who possesses blue curly hair,
32And eyes are like the leaves of the autumn lotus, and fragrance like that of the lily, who is like Sree herself in symmetry and grace,
33Who is such that for her softness of heart, wealth of beauty and virtue, one may desire her for a wife.
34Who possesses every accomplishment, who is compassionate and sweet speeched, who is such that for the acquisition of Dharma, Artha and Kama one may desire her for his wife.
35Who, retiring to bed last and rising from bed first, looks after the comforts of the cowherds and shepherds,
36Whose face when covered with sweat looks like the lotus or the wasp, who possesses flowing hair, red lips and body without down;
37O king, O son of Subala, making that princess of Panchala, the slender-waisted Draupadi, as my stake, I shall (now) play with you.
38Vaishampayana said When this was said by the wise Dharmaraja (Yudhisthira), “Fie! Fie!" were the words uttered by all the elders that were present in the assembly.
39O king, the whole assembly was agitated. The kings began to grieve. Bhisma, Drona and Kripa were covered with perspiration.
40Vidura, holding his head between his hands, sat like one who has lost his reason. He sat with down cast face giving away to his own thoughts and sighing like a snake.
41(But) Dhritarashtra, being glad at heart, could not conceal his emotions and asked again and again, "is the stake won?” “Is the stake won???
42Karna with Dushasana and others laughed aloud, but tears began to flow from the eyes of all those that were present in the assembly.
43The son of Subala (Shakuni), proud of success, and flurried with excitement, repeating “You have still one stake dear to you” said, "Lo, I have won!” He then took up the dice that had been cast.
Hindi
1शकुनि ने कहा — हे युधिष्ठिर, आप पाण्डवों का बहुत-सा धन हार चुके हैं। हे कुन्तीपुत्र, यदि आपके पास कोई और धन हो जो अभी तक हारा न गया हो, तो हमें बताइए।
2युधिष्ठिर ने कहा — हे शकुने, हे सुबलपुत्र, मैं जानता हूँ कि मेरा धन अगणित है। फिर आप मुझसे मेरे धन के विषय में क्यों पूछते हैं?
3आप (मेरे साथ) दस सहस्र, लाख, दस लाख, कोटि, दस कोटि, अरब, सौ अरब, खरब, दस खरब, सौ खरब, नील और सौ नील तक — और उससे भी अधिक की बाजी लगा सकते हैं। हे राजन्, मैं ऐसा ही धन दाँव पर लगाऊँगा। इस धन को दाँव पर रखकर मैं आपके साथ खेलूँगा।
4वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
5युधिष्ठिर ने कहा — हे सुबलपुत्र, पर्णाशा से लेकर सिन्धु (नदी) के पूर्वी तट तक फैले हुए देश में मेरे अगणित गोधन, अश्व, बछड़ों सहित दुधारू गौएँ, बकरियाँ और भेड़ें हैं। इसी धन से मैं (अब) आपके साथ खेलूँगा।
6वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
7युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, मेरे पास मेरा नगर, मेरा देश, भूमि, उस पर का अश्वधन — ब्राह्मणों के धन को छोड़कर — तथा वहाँ रहनेवाले समस्त लोग — ब्राह्मणों को छोड़कर — अब भी शेष हैं; यही वह धन है जो अब भी मेरा है। हे राजन्, इसी समस्त धन से मैं (अब) आपके साथ खेलूँगा।
8वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
9युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, ये जो राजकुमार यहाँ अपने आभूषणों, कुण्डलों, निष्कों और राजोचित अलंकारों से देदीप्यमान दिखाई देते हैं, ये अब भी मेरा धन हैं। हे राजन्, इसी धन से मैं (अब) आपके साथ खेलूँगा।
10वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
11युधिष्ठिर ने कहा — यह तरुण, गौरवर्ण नकुल, जिसकी भुजाएँ बलिष्ठ हैं, जिसकी ग्रीवा सिंह के समान है और जिसके नेत्र लाल हैं, अब मेरा दाँव है।
12शकुनि ने कहा — हे राजन्, हे युधिष्ठिर, राजकुमार नकुल आपको प्रिय हैं। (जान लीजिए) वे तो पहले ही हमारे अधीन हो चुके (हमारे द्वारा जीत लिये गये)। अब आप किससे खेलेंगे?
13वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर शकुनि ने पासे फेंके और युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
14युधिष्ठिर ने कहा — ये सहदेव न्याय का पालन करते हैं, इन्होंने इस लोक में विद्या की कीर्ति अर्जित की है। यद्यपि ये राजकुमार खेल में दाँव पर रखे जाने के योग्य नहीं हैं, तथापि ऐसे प्रिय को दाँव पर रखकर मैं ऐसे ही खेलूँगा मानो वे वैसे न हों।
15वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
16शकुनि ने कहा — हे राजन्, माद्री के दोनों पुत्र आपको प्रिय हैं; किन्तु (निश्चय जान लीजिए,) वे तो मेरे द्वारा जीते जा चुके हैं। ऐसा जान पड़ता है कि भीमसेन और धनंजय (अर्जुन) आपको (इन दोनों से) अधिक प्रिय हैं।
17युधिष्ठिर ने कहा — मूर्ख, धर्म की उपेक्षा करके तुम हममें, जो सब एक हृदय हैं, फूट डालने का प्रयत्न करते हुए पापपूर्ण आचरण करते हो।
18शकुनि ने कहा — हे राजन्, जो उन्मत्त होता है वह गड्ढे में गिर पड़ता है और गति की शक्ति खोकर वहीं पड़ा रहता है। हे भरतवंशश्रेष्ठ, आप आयु में तथा सब बातों में हमसे बड़े हैं, मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
19हे युधिष्ठिर, जान लीजिए, जुआरी खेल के आवेश में ऐसा प्रलाप कर बैठते हैं जैसा वे जागते हुए अथवा स्वप्न में कभी न करते।
20युधिष्ठिर ने कहा — जो हमें नौका के समान युद्धरूपी समुद्र के दूसरे तट पर पहुँचा देते हैं, जो सदा शत्रुओं पर विजयी होते हैं, जो महान् उत्साह से सम्पन्न हैं और जो इस लोक में अद्वितीय वीर हैं — (वे अर्जुन हैं)। हे शकुने, यद्यपि वे इसके योग्य नहीं हैं, तथापि उन फाल्गुन को दाँव पर रखकर मैं (अब) खेलूँगा।
21वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
22शकुनि ने कहा — समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ ये पाण्डव सव्यसाची (अर्जुन) मेरे द्वारा जीत लिये गये। हे राजन्, हे पाण्डव, अब अपने प्रिय भीम को (दाँव पर रखकर) खेलिए, जो अब आपके पास बचा हुआ एकमात्र धन है।
23युधिष्ठिर ने कहा — यद्यपि वे दाँव पर रखे जाने के योग्य नहीं हैं, तथापि अब मैं भीमसेन को दाँव पर रखकर खेलूँगा — वे राजकुमार जो हमारे नेता हैं, जो युद्ध में दानवशत्रु वज्रधारी (इन्द्र) के समान अग्रगण्य हैं, जो सिंह के समान ग्रीवावाले, धनुष के समान वक्र भौंहोंवाले और विशाल नेत्रोंवाले यशस्वी वीर हैं, जो अपमान सहने में असमर्थ हैं, जो पराक्रम में समस्त संसार में अनुपम हैं, जो समस्त गदाधारियों में श्रेष्ठ हैं और जो समस्त शत्रुओं को पीस डालते हैं।
24वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
25शकुनि ने कहा — हे कुन्तीपुत्र, आप अपने भाइयों सहित बहुत धन, वीर और हाथी हार चुके हैं। हमें बताइए कि यदि आपके पास और कुछ हो जो आपने अभी तक न हारा हो।
26युधिष्ठिर ने कहा — केवल मैं ही, जो अपने भाइयों में ज्येष्ठ हूँ और उन सबका प्रिय हूँ, अब तक (आपके द्वारा) जीता नहीं गया। यदि आपने मुझे जीत लिया, तो मैं वही करूँगा जो जीता हुआ पुरुष करने को बाध्य होता है।
27वैशम्पायन ने कहा — यह सुनकर और अनुचित उपाय का आश्रय लेकर, पासों के लिए सदा उद्यत शकुनि ने युधिष्ठिर से कहा, "लो, मैंने जीत लिया।"
28शकुनि ने कहा — हे राजन्, आपने स्वयं को जीत लिये जाने दिया, यह कर्म पापी पुरुष के योग्य है। जब आपका अपना धन अब भी शेष हो, तब अपने आपको हारना पाप है।
29वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर द्यूत में निपुण (शकुनि) ने वहाँ उपस्थित समस्त वीर राजाओं से कहा कि उसने एक के बाद एक समस्त पाण्डवों को जीत लिया है।
30शकुनि ने कहा — हे राजन्, अब भी आपका एक प्रिय दाँव शेष है जो जीता नहीं गया। पांचालराजकुमारी कृष्णा (द्रौपदी) को दाँव पर लगाइए। उसके द्वारा अपने आपको पुनः जीत लीजिए।
31युधिष्ठिर ने कहा — मैं (अब) उसे दाँव पर रखकर आपके साथ खेलूँगा, जो न नाटी है न बहुत लम्बी, न दुबली है न स्थूल, जिसके केश नीलाभ और घुँघराले हैं,
32और जिसके नेत्र शरत्कालीन कमल की पंखुड़ियों के समान हैं, और जिसकी सुगन्ध कुमुद की-सी है, जो सौष्ठव और लावण्य में साक्षात् श्री के समान है,
33जो ऐसी है कि उसकी हृदय की कोमलता, रूप की सम्पदा और शील के कारण कोई भी उसे पत्नी रूप में पाना चाहे,
34जो समस्त गुणों से सम्पन्न है, जो दयालु और मधुरभाषिणी है, जो ऐसी है कि धर्म, अर्थ और काम की सिद्धि के लिए कोई भी उसे अपनी पत्नी बनाना चाहे,
35जो सबसे पीछे शय्या पर जाती है और सबसे पहले उठती है, तथा गोपालों और अजापालों तक के सुख-सुविधा का ध्यान रखती है,
36जिसका मुख पसीने से भीगने पर कमल के समान शोभा पाता है, जिसके केश लहराते हुए हैं, जिसके अधर लाल हैं और जिसका शरीर रोमरहित है;
37हे राजन्, हे सुबलपुत्र, उन्हीं पांचालराजकुमारी, कृशोदरी द्रौपदी को अपना दाँव बनाकर मैं (अब) आपके साथ खेलूँगा।
38वैशम्पायन ने कहा — जब बुद्धिमान् धर्मराज (युधिष्ठिर) ने यह कहा, तब सभा में उपस्थित समस्त वृद्धजनों के मुख से "धिक्कार! धिक्कार!" ये ही वचन निकले।
39हे राजन्, सारी सभा क्षुब्ध हो उठी। राजा लोग शोक करने लगे। भीष्म, द्रोण और कृप पसीने से भीग गये।
40विदुर अपने दोनों हाथों में सिर थामकर ऐसे बैठ गये मानो उनकी सुध-बुध जाती रही हो। वे मुख नीचा किये, अपने ही विचारों में डूबे हुए और सर्प के समान लम्बी साँसें लेते हुए बैठे रहे।
41(किन्तु) धृतराष्ट्र हृदय में प्रसन्न होकर अपने भाव छिपा न सके और बार-बार पूछते रहे, "क्या दाँव जीत लिया गया? क्या दाँव जीत लिया गया?"
42दुःशासन तथा अन्यों सहित कर्ण ठहाका मारकर हँसे, किन्तु सभा में उपस्थित शेष सब लोगों के नेत्रों से आँसू बहने लगे।
43सफलता से गर्वित और आवेश से उतावले सुबलपुत्र (शकुनि) ने "आपका एक प्रिय दाँव अब भी शेष है" — यह दुहराते हुए कहा, "लो, मैंने जीत लिया।" तदनन्तर उसने फेंके हुए पासे उठा लिये।
Nepali
1शकुनिले भने — हे युधिष्ठिर, तपाईंले पाण्डवहरूको धेरै धन हारिसक्नुभयो। हे कुन्तीपुत्र, यदि तपाईंसँग अरू कुनै धन छ जुन अहिलेसम्म हारिएको छैन भने, हामीलाई बताउनुहोस्।
2युधिष्ठिरले भने — हे शकुने, हे सुबलपुत्र, म जान्दछु कि मेरो धन अगणित छ। अनि तपाईं मलाई मेरो धनको विषयमा किन सोध्नुहुन्छ?
3तपाईं (मसँग) दस हजार, लाख, दस लाख, करोड, दस करोड, अरब, सय अरब, खरब, दस खरब, सय खरब, नील र सय नीलसम्म — र त्योभन्दा पनि बढीको बाजी थाप्न सक्नुहुन्छ। हे राजन्, म त्यस्तै धन दाउमा राख्नेछु। यो धन दाउमा राखेर म तपाईंसँग खेल्नेछु।
4वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
5युधिष्ठिरले भने — हे सुबलपुत्र, पर्णाशादेखि सिन्धु (नदी)को पूर्वी किनारसम्म फैलिएको देशमा मेरा अगणित गोधन, अश्व, बाच्छासहित दुहुना गाई, बाख्रा र भेडा छन्। यसै धनले म (अब) तपाईंसँग खेल्नेछु।
6वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
7युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, मसँग मेरो नगर, मेरो देश, भूमि, त्यसमाथिको अश्वधन — ब्राह्मणहरूको धन बाहेक — तथा त्यहाँ बस्ने सम्पूर्ण मानिस — ब्राह्मणहरू बाहेक — अझै बाँकी छन्; यही त्यो धन हो जो अझै मेरो छ। हे राजन्, यसै सम्पूर्ण धनले म (अब) तपाईंसँग खेल्नेछु।
8वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
9युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, यी जुन राजकुमारहरू यहाँ आफ्ना आभूषण, कुण्डल, निष्क र राजोचित अलंकारले देदीप्यमान देखिन्छन्, यिनीहरू अझै मेरो धन हुन्। हे राजन्, यसै धनले म (अब) तपाईंसँग खेल्नेछु।
10वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
11युधिष्ठिरले भने — यी तरुण, गोरा नकुल, जसका पाखुरा बलिष्ठ छन्, जसको घाँटी सिंहजस्तै छ र जसका आँखा राता छन्, अब मेरो दाउ हुन्।
12शकुनिले भने — हे राजन्, हे युधिष्ठिर, राजकुमार नकुल तपाईंलाई प्रिय छन्। (जान्नुहोस्) उनी त पहिल्यै हाम्रो अधीनमा भइसके (हामीले जितिसक्यौँ)। अब तपाईं कसबाट खेल्नुहुन्छ?
13वैशम्पायनले भने — यसो भनेर शकुनिले पासा फ्याँके र युधिष्ठिरलाई यसरी भने, "हेर, मैले जितेँ।"
14युधिष्ठिरले भने — यी सहदेवले न्यायको पालन गर्छन्, यिनले यस लोकमा विद्याको कीर्ति आर्जन गरेका छन्। यद्यपि यी राजकुमार खेलमा दाउमा राखिन योग्य छैनन्, तैपनि यस्तो प्रियलाई दाउमा राखेर म यसै गरी खेल्नेछु मानौँ उनी त्यस्ता होइनन्।
15वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
16शकुनिले भने — हे राजन्, माद्रीका दुवै पुत्र तपाईंलाई प्रिय छन्; तर (निश्चय जान्नुहोस्,) तिनीहरू त मैले जितिसकेको छु। यस्तो देखिन्छ कि भीमसेन र धनंजय (अर्जुन) तपाईंलाई (यी दुईभन्दा) बढी प्रिय छन्।
17युधिष्ठिरले भने — मूर्ख, धर्मको उपेक्षा गरेर तिमी हामीमा, जो सबै एक हृदय छौँ, फुट पार्ने प्रयत्न गर्दै पापपूर्ण आचरण गर्दछौ।
18शकुनिले भने — हे राजन्, जो उन्मत्त हुन्छ ऊ खाल्डोमा खस्छ र हिँड्ने शक्ति गुमाएर त्यहीँ पल्टिरहन्छ। हे भरतवंशश्रेष्ठ, तपाईं उमेरमा तथा सबै कुरामा हामीभन्दा ठूला हुनुहुन्छ, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु।
19हे युधिष्ठिर, जान्नुहोस्, जुवाडेहरूले खेलको आवेशमा त्यस्तो प्रलाप गरिदिन्छन् जस्तो तिनीहरूले जाग्दा अथवा सपनामा कहिल्यै गर्दैनथे।
20युधिष्ठिरले भने — जसले हामीलाई डुङ्गाजस्तै युद्धरूपी समुद्रको अर्को किनारमा पुर्याइदिन्छन्, जो सदा शत्रुहरूमाथि विजयी हुन्छन्, जो महान् उत्साहले सम्पन्न छन् र जो यस लोकमा अद्वितीय वीर छन् — (ती अर्जुन हुन्)। हे शकुने, यद्यपि उनी यसका योग्य छैनन्, तैपनि ती फाल्गुनलाई दाउमा राखेर म (अब) खेल्नेछु।
21वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
22शकुनिले भने — सम्पूर्ण धनुर्धरमध्ये श्रेष्ठ यी पाण्डव सव्यसाची (अर्जुन) मैले जितेँ। हे राजन्, हे पाण्डव, अब आफ्ना प्रिय भीमलाई (दाउमा राखेर) खेल्नुहोस्, जो अब तपाईंसँग बाँकी रहेको एक मात्र धन हो।
23युधिष्ठिरले भने — यद्यपि उनी दाउमा राखिन योग्य छैनन्, तैपनि अब म भीमसेनलाई दाउमा राखेर खेल्नेछु — ती राजकुमार जो हाम्रा नेता हुन्, जो युद्धमा दानवशत्रु वज्रधारी (इन्द्र)जस्तै अग्रगण्य छन्, जो सिंहजस्तै घाँटी भएका, धनुजस्तै वक्र आँखीभौँ भएका र विशाल आँखा भएका यशस्वी वीर हुन्, जो अपमान सहन असमर्थ छन्, जो पराक्रममा सम्पूर्ण संसारमा अनुपम छन्, जो सम्पूर्ण गदाधारीमध्ये श्रेष्ठ छन् र जसले सम्पूर्ण शत्रुलाई पिँधिदिन्छन्।
24वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
25शकुनिले भने — हे कुन्तीपुत्र, तपाईं आफ्ना भाइहरूसहित धेरै धन, वीर र हात्ती हारिसक्नुभयो। हामीलाई बताउनुहोस् कि यदि तपाईंसँग अरू केही छ जुन तपाईंले अहिलेसम्म हार्नुभएको छैन।
26युधिष्ठिरले भने — केवल म नै, जो आफ्ना भाइहरूमा जेठो छु र तिनीहरू सबैको प्रिय छु, अहिलेसम्म (तपाईंले) जितिएको छैनँ। यदि तपाईंले मलाई जित्नुभयो भने, म त्यही गर्नेछु जो जितिएको पुरुषले गर्न बाध्य हुन्छ।
27वैशम्पायनले भने — यो सुनेर र अनुचित उपायको आश्रय लिएर, पासाका लागि सदा उद्यत शकुनिले युधिष्ठिरलाई भने, "हेर, मैले जितेँ।"
28शकुनिले भने — हे राजन्, तपाईंले आफूलाई जितिन दिनुभयो, यो कर्म पापी पुरुषको योग्य हो। जब तपाईंको आफ्नै धन अझै बाँकी छ, तब आफैँलाई हार्नु पाप हो।
29वैशम्पायनले भने — यसो भनेर द्यूतमा निपुण (शकुनि)ले त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण वीर राजालाई भने कि उसले एकपछि अर्को गर्दै सम्पूर्ण पाण्डवलाई जितिसक्यो।
30शकुनिले भने — हे राजन्, अझै तपाईंको एउटा प्रिय दाउ बाँकी छ जुन जितिएको छैन। पाञ्चालराजकुमारी कृष्णा (द्रौपदी)लाई दाउमा राख्नुहोस्। उनीद्वारा आफूलाई पुनः जित्नुहोस्।
31युधिष्ठिरले भने — म (अब) उनलाई दाउमा राखेर तपाईंसँग खेल्नेछु, जो न पुड्की छिन् न धेरै अग्ली, न दुब्ली छिन् न मोटी, जसका केश नीलो आभा भएका र घुम्रिएका छन्,
32र जसका आँखा शरद्कालीन कमलका पत्रजस्ता छन्, र जसको सुगन्ध कुमुदको जस्तो छ, जो सौष्ठव र लावण्यमा साक्षात् श्रीजस्तै छिन्,
33जो यस्ती छिन् कि उनको हृदयको कोमलता, रूपको सम्पदा र शीलका कारण जोकोहीले उनलाई पत्नीका रूपमा पाउन चाहोस्,
34जो सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न छिन्, जो दयालु र मधुरभाषिणी छिन्, जो यस्ती छिन् कि धर्म, अर्थ र कामको सिद्धिका लागि जोकोहीले उनलाई आफ्नी पत्नी बनाउन चाहोस्,
35जो सबभन्दा पछि ओछ्यानमा जान्छिन् र सबभन्दा पहिले उठ्छिन्, तथा गोपाल र भेडीगोठालासम्मको सुखसुविधाको ख्याल राख्छिन्,
36जसको मुख पसिनाले भिज्दा कमलजस्तै शोभा पाउँछ, जसका केश लहरिएका छन्, जसका ओठ राता छन् र जसको शरीर रौँरहित छ;
37हे राजन्, हे सुबलपुत्र, ती नै पाञ्चालराजकुमारी, कृशोदरी द्रौपदीलाई आफ्नो दाउ बनाएर म (अब) तपाईंसँग खेल्नेछु।
38वैशम्पायनले भने — जब बुद्धिमान् धर्मराज (युधिष्ठिर)ले यो भने, तब सभामा उपस्थित सम्पूर्ण वृद्धजनका मुखबाट "धिक्कार! धिक्कार!" यिनै वचन निस्किए।
39हे राजन्, सारा सभा क्षुब्ध भयो। राजाहरूले शोक गर्न थाले। भीष्म, द्रोण र कृप पसिनाले भिजे।
40विदुर आफ्ना दुवै हातमा शिर समातेर यसरी बसे मानौँ उनको सुधबुध हराइसकेको होस्। उनी मुख निहुराएर, आफ्नै विचारमा डुबेर र सर्पजस्तै लामो सास फेर्दै बसिरहे।
41(तर) धृतराष्ट्र हृदयमा प्रसन्न भई आफ्नो भाव लुकाउन सकेनन् र बारम्बार सोधिरहे, "के दाउ जितियो? के दाउ जितियो?"
42दुःशासन तथा अरूहरूसहित कर्ण गलल्ल हाँसे, तर सभामा उपस्थित बाँकी सबै मानिसका आँखाबाट आँसु बग्न थाल्यो।
43सफलताले गर्वित र आवेशले उत्तेजित सुबलपुत्र (शकुनि)ले "तपाईंको एउटा प्रिय दाउ अझै बाँकी छ" — यो दोहोर्याउँदै भने, "हेर, मैले जितेँ।" त्यसपछि उसले फ्याँकिएका पासा उठायो।