Shishupala Vadha Parva — Killing of Shishupala
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 279
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततः श्रुत्वैव भीष्मस्य चेदिराडुरुविक्रमः। युयुत्सुर्वासुदेवेन वासुदेवमुवाच हः॥
2आह्वये त्वां रणं गच्छ मया साधु जनार्दन। यावदद्य निहन्मि त्वां सहितं सर्वपाण्डवैः॥
3सह त्वया हि मे वध्याः सर्वथा कृष्ण पाण्डवाः। नृपतीन् समतिक्रम्य यैरराजा त्वमर्चितः॥
4ये त्वां दारमराजानं बाल्यादर्चन्ति दुर्मतिम्। अनर्हमर्हवत् कृष्ण वध्यास्त इति मे मतिः॥
5इत्युक्त्वा राजशार्दूलस्तस्थौ गर्जनमर्षणः। एवमुक्तस्ततः कृष्णो मृदुपूर्वमिदं वचः। उवाच पार्थिवान् सर्वान् स समक्षं च वीर्यवान्॥
6एष नः शत्रुरत्यन्तं पार्थिवाः सात्वतीसुतः। सात्वतानां नृशंसात्मा न हितोऽनपकारिणाम्॥
7प्राग्ज्योतिषपुरं यातानस्माज्ञात्वा नृशंसकृत्। अदहद् द्वारकामेष स्वस्रीयः सन् नराधिपाः॥
8क्रीडतो भोजराजस्य एष रैवतके गिरौ। हत्वा बद्ध्वा च तान् सर्वानुपायात् स्वपुरं पुरा॥
9अश्वमेधे हयं मेध्यमुत्सृष्टं रक्षिभिर्वृतम्। पितुर्मे यज्ञविघ्नार्थमहरत् पापनिश्चयः॥
10सौवीरान् प्रति यातां च बभ्रोरेष तपस्विनः। भार्यामभ्यहरन्मोहादकामां तामितो गताम्॥
11एष मायाप्रतिच्छन्नः करूषार्थं तपस्विनीम्। जहार भद्रां वैशाली मातुलस्य नृशंसकृत्॥
12पितृष्वसुः कृते दुःखं सुमहन्मर्षयाम्यहम्। दिष्ट्या हीदं सर्वराज्ञां संनिधावद्य वर्तते॥
13पश्यन्ति हि भवन्तोऽद्य मय्यतीव व्यतिक्रमम्। कृतानि तु परोक्षं मे यानि तानि निबोधत॥
14इमं त्वस्य न शक्ष्यामि क्षन्तुमद्य व्यतिक्रमम्। अवलेपाद् वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले॥
15रुक्मिण्यामस्य मूढस्य प्रार्थनाऽऽसीन्मुमूर्षतः। न च तां प्राप्तवान् मूढः शूद्रो वेदश्रुतीमिव॥
16वैशम्पायन उवाच एवमादि ततः सर्वे सहितास्ते नराधिपाः। वासुदेववचः श्रुत्वा चेदिराजं व्यगर्हयन्॥ जातु त्वदन्यो
17तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शिशुपाल् प्रतापवान्। जहास स्वनवद्धासं वाक्यं चेदमुवाच ह॥
18मत्पूर्वां रुक्मिणी कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन्। विशेषतः पार्थिवेषु व्रीडां न कुरुषे कथम्॥
19मन्यमानो हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत्। अन्यपूर्वां स्त्रियं मधुसूदनः॥
20क्षम वा यदि ते श्रद्धा मा वा कृष्ण मम क्षम। क्रुद्धाद् वापि प्रसन्नाद् वा किं मे त्वत्तो भविष्यति।।२०।
21तथा ब्रवुत एवास्य भगवान् मधुसूदनः। मनसाचिन्तयच्चक्रं दैत्यवर्गनिषूदनम्॥
22एतस्मिन्नेव काले तु चक्रे हस्तगते सति। उवाच भगवानुच्चैर्वाक्यं वाक्यविशारदः॥
23शृण्वन्तु मे महीपाला येनैतत् क्षमितं मया। अपराधशतं क्षाम्यं मातुरस्यैव याचने॥
24दत्तं मया याचितं च तानि पूर्णानि पार्थिवाः। अधुना वधयिष्यामि पश्यतां वो महीक्षिताम्॥
25एवमुक्त्वा यदुश्रेष्ठश्चेदिराजस्य तत्क्षणात्। व्यपाहरच्छिरः क्रुद्धश्चक्रेणामित्रकर्षणः॥
26स पपात महाबाहुर्वजाहत इवाचलः। ततश्चेदिपतेर्दैहात् तेजोऽयं ददृशुर्नृपाः॥
27उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम्। ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम्। तेजो विवेश च नराधिप।॥
28तदद्भुतममन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः। यद् विवेश महाबाहुं तत् तेजः पुरुषोत्तमम्॥
29अनभ्रे प्रववर्ष द्यौः पपात ज्वलिताशनिः। कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुंधरा॥
30ततः केचिन्महीपाला नाब्रुवंस्तत्र किंचन। अतीतवाक्पथे काले प्रेक्षमाणा जनार्दनम्॥
31ववन्दे तत् तदा "प्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यर्पिषन्नमर्षिताः। र दशनैरोष्ठानदशन् क्रोधमूर्छिताः॥
32रहश्च केचिद् वार्ष्णेयं प्रशशंसुर्नराधिपाः। केचिदेव सुसंरब्धा मध्यस्थास्त्वपरेऽभवन्॥
33प्रहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तो महर्षयः। ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः॥ शशंसुर्निर्वृताः सर्वे दृष्ट्वा कृष्णस्य विक्रमम्। पाण्डवस्त्वब्रबीद् भ्रातॄन् सत्कारेण महीपतिम्॥
34दमघोषात्मजं वीरं संस्कारयत मा चिरम्। तथा च कृतवन्तस्ते भ्रातु शासनं तदा॥ चेदीनामाधिपत्ये च पुत्रमस्य महीपतेः। अभ्यषिञ्चत् तदा पार्थः सह तैर्वसुधाधिपः॥
35ततः स कुरुराजस्य क्रतुः सर्वसमृद्धिमान्। यूनां प्रीतिकरो राजन् स बभौ विपुलौजसः॥ शान्तविघ्नः सुखारम्भः प्रभूतधनधान्यवान्! अन्नवान् बहुभक्ष्यश्च केशवेन सुरक्षितः॥
36समापयामास च तं राजसूयं महाक्रतुम्। तं तु यज्ञं महाबाहुरासमाप्तेर्जनार्दनः। ररक्ष भगवाञ्छौरिः शाईचक्रगदाधरः॥
37ततस्त्ववभृथस्नातं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। समस्तं पार्थिवं क्षत्रमुपगम्येदमब्रवीत्॥
38दिष्टया वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं प्राप्तवानसि। आजमीढाजमीढानां यशः संवर्धितं त्वया॥
39कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश्च सुमहान् कृतः। आपृच्छामो नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताः॥
40स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमर्हसि। श्रुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
41यथार्ह पूज्य नृपतीन् भ्रातृन् सर्वानुवाच ह। राजानः सर्व एवैते प्रीत्यास्मान् समुपागताः॥
42प्रस्थिता: स्वानि राष्ट्राणि मामापृच्छ्य परंतपाः। अनुव्रजत भद्रं वो विषयान्तं नृपोत्तमान्॥
43भ्रातुर्वचनमाज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः। यथार्ह नृपतीन् सर्वानेककैकं समनुव्रजन्॥
44विराटमन्वयात् तूर्णं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्। धनंजयो यज्ञसेनं महात्मानं महारथम्॥
45भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनो महाबलः। द्रोणं तु ससुतं वीरं सहदेवो युधाम्पतिः॥
46नकुलः सुबलं राजन् सहपुत्रं समन्वयात्। द्रौपदेयाः ससौभद्राः पर्वतीयान् महारथान्॥
47अन्वगच्छंस्तथैवान्यान् क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभाः। एवं सुपूजिताः सर्वे जग्मुर्विप्राः सहस्रशः॥
48गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु ब्राह्मणेषु च। युधिष्ठिरमुवाचेदं वासुदेवः प्रतापवान्॥
49आपृच्छे त्वां गमिष्यामि द्वारकां कुरुनन्दन। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं दिष्ट्या त्वं प्राप्तवानसि॥
50तमुवाचैवमुक्तस्तु धर्मराजो जनार्दनम्। तव प्रसादाद् गोविन्द प्राप्तः क्रतुवरो मया॥
51क्षत्रं समग्रमपि च त्वत्प्रसादाद् वशे स्थितम्। उपादाय बलिं मुख्यं मामेव समुपस्थितम्॥
52कथं त्वद्गमनार्थं मे वाणी वितरतेऽनघ। न ह्यहं त्वामृते वीर रतिं प्राप्नोमि कर्हिचित्॥
53अवश्यं चैव गन्तव्या भवता द्वारकापुरी। एवमुक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिरसहायवान्॥ अभिगम्याब्रवीत् प्रीतः पृथां पृथुयशा हरिः। साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास्तेऽद्य पितृष्वसः॥
54सिद्धार्था वसुमन्तश्च सा त्वं प्रीतिमवाप्नुहि। अनुज्ञातस्त्वया चाहं द्वारकां गन्तुमुत्सहे॥
55सुभद्रां द्रौपदीं चैव सभाजयत केशवः। निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्माद् युधिष्ठिर सहायवान्॥
56सातश्च कृतजप्यश्च ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च। ततो मेघवपुःप्रख्यं स्यन्दनं च सुकल्पितम्। योजयित्वा महाबाहुर्दारुकः समुपस्थितः॥ उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तायप्रवरकेतनम्। प्रदक्षिणमुपावृत्य समारुह्य महामनाः॥ प्रययौ पुण्डरीकाक्षस्ततो द्वारवती पुरीम्॥
57तं पद्भ्यामनुवव्राज धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् वासुदेवं महाबलम्॥
58ततो मुहूर्तं संगृह्य स्यन्दनप्रवरं हरिः। अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्॥
59अप्रमत्तः स्थितो नित्यं प्रजाः पाहि विशाम्पते। पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः॥
60बान्धवास्त्वोपजीवन्तु सहस्राक्षमिवामराः। कृत्वा परस्परेणैवं संविदं कृष्णपाण्डवौ॥
61अन्योन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः स्वगृहान् प्रति। गते द्वारवती कृष्णे सात्वतप्रवरे नृप॥
62एको दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः। तस्यां सभायां दिव्यायामूषतुस्तौ नरर्षभौ॥
English
1Vaishampayana said Having heard these words of Bhishn:a, the greatly powerful Chedi King, being desirous of fighting with Vasudeva (Krishna), thus spoke to Vasudeva.
2Shishupala said O Janardana, I challenge you. Come, fight me with till I kill you today with all the Pandavas.
3O Krishna, the Pandavas also deserve to be killed by me with you, for they having passed over all these kings, have worshipped you who are not a king.
4O Krishna, it is my opinion that those, that have from childishness worshipped you, as if you deserve it, although you are unworthy of worship, you being only a slave and a wretch and not a king, deserve to be killed by me.
5Vaishampayana said Having said this, that best of men (Shishupala) stood up and roared in anger. When he ceased (talking), Krishna spoke these words in a soft voice to all the kings in the presence of the Pandavas.
6Krishna said O kings, this cruel-hearted man who is the son of a lady of the Satvata race is a great enemy of the Satvata race. Though we never seek to injure him, yet he always seek to do us injury.
7O king, hearing that we had gone to the city of Pragjyotisha, this wretch of cruel deeds came and burnt Dwarka, though he is the son of my aunt (father's sister).
8When the Bhoja king was sporting on the Raivataka hill, he killed many of that king''. attendant and carried away many in chains to his own city.
9This wretch, sinful in all his purposes, in order to obstruct my father's sacrifice, stole the horse of the horse-sacrifice which was let loose under armed guards.
10This wretch, prompted by sinful motives, though she was unwilling, stole the wife of saintly Babhru (Akura), when she was on her way from Dwarka to the country of the Sauviras.
11This wretch, ever intent to injure his maternal uncle, ravished in the disguise of the king of Karusha the saintly Bhadra, the princess of Vishala, who was the intended bride of the
12I have patiently born all these for the sake of my father's sister. It is, however, very fortunate that (today) all this has happened before all these kings.
13Look, Sirs, at the hostility that he bears towards me. Known also all that he has done against me at my back.
14He deserves to be killed by me only on account of the great pride that he has displayed today before all these kings. I am hardly able to pardon him to day for the injuries he has done me.
15Desirous as he was of a speedy death, this fool had (once) desired to possess Rukmani (Krishna's wife), but the fool did not obtain her, as a Shudra cannot get a hearing of the Vedas.
16Vaishampayana said Having heard these words of Vasudeva, all the kings assembled there, began to reproach the Chedi King.
17Having heard these words, the powerful Shishupala laughed aloud and spoke these words.
18Shishupala said O Krishna, are you not ashamed to talk in this assembly, specially before all these kings, of Rukinani who had been intended for me.
19O slayer of Madhu, who else is there but you who, regarding himself a man, would say in the midst of respectable men that his wife was intended for some body else?
20O Krishna, if you please pardon me or pardon me not. Angry of friendly, what can you do to me?
21Vaishampayana said When he (Shishupala) was thus talking, the high-souled slayer of Madhu, (Krishna), thought in his mind of the discus that humbles the pride of the Daityas.
22As soon as the discus came into his hands, the skillful speaker, the high-souled (Krishna), spoke loudly these words.
23Krishna said O rulers of earth, hear why this man has been hither to pardoned by me. Asked by his mother, I promised to pardon his one hundred offences.
24This was the boon that she asked me and this was the boon that I granted to her. O kings, that number has (now) become full. I shall now kill him in the presence of the kings.
25Vaishampayana said Having said this, the chief of the Yadu race, that chastiser chastiser of foes (Krishna), immediately cut off in anger by his discus, the head of the Chedi king.
26The mighty armed hero fell like a cliff struck by thunder. The kings saw a fearful effulgence from the body of the Chedi king.
27Issuing like that of the sun in the sky. O great king, that effulgence then adorned the lotus-eyed Krishna, ever worshipped by all the worlds, and it then entered his (Krishna's ) body.
28Seeing the effulgence (of Shishupala) enter (the body of) that mighty armed and excellent of men (Krishna), all the kings thought (the phenomenon) as very wonderful.
29When the Chedi king was killed by Krishna, the cloudless sky poured showers of rain, blasting thunders were hurled and the earth itself began to tremble.
30Some amongst those kings did not speak a word during those unspeakable moments; they sat gazing at Janardana (Krishna).
31Some rubbed in anger their palms with their fore fingers, others, being deprived of their senses by anger, bit their lips with their teeth,
32Some kings praised the Vrishni hero in private, some became exited with anger, while others became mediators.
33The great Rishis became much pleased and praised Keshava (Krishna), and the high-souled Brahmanas and the greatly powerful kings, seeing the prowess of Krishna, became glad at heart and praised him. The Pandava (Yudhishthira) then commanded his brothers to perform the funeral ceremony of the king (Shishupala).
34The heroic son of Damaghosha without delay and with all proper respect. They obeyed (their brother's command). Then the son of Pritha (Yudhishthira), with his brothers and with all the kings, installed the son of the king Shishupala in the kingdom of Chedi.
35O king, furnished with plentiful of corn, rice and every king of food and with abundance of wealth that sacrifice of the greatly effulgent king of the Kurus, blessed with every king of prosperity, and well protected by Keshava, commenced with all auspicious ceremonies and became exceedingly beautiful and pleasing to all young men.
36So long the great Rajasuya sacrifice was not completed, the mighty armed Janardana, the illustrious Shauri (Krishna), guarded it with his bow, called Sharanga, and with his discus and club, and thus in due time it was completed.
37Thereupon all the Kshatriya kings came to the virtuous minded Yudhishthira who had bathed (after the completion of the sacrifice) and thus spoke to him.
38"O virtuous man, you have grown in prosperity by good fortune. You have acquired the imperial dignity. The fame of the Ajamida race has been greatly increased by (you) the descendant of Ajamida.
39O king of kings, you have acquired great religious nerit by your this act. O best of kings, we tell you we have been worshipped by you to the full extent of our desires.
40We now desire to return to our own kingdoms. You should give us permission”. Having heard the words of the kings, Dharmaraja Yudhishthira.
41Worshipped them as each deserved, and then commanded his brother; thus, "All these kings have come to us at their own pleasure;
42These chastisers of foes are now desirous of returning to their kingdoms after bidding me farewell. Blessed (brothers), follow these excellent kings to the confines of our kingdom".
43Having been thus commanded by their brothers, the virtuous Pandava princes followed the kings one after the other as each deserved.
44The powerful Dhristadyumna followed the king of Virata. Dhananjaya (Arjuna) followed the great car-warrior and high-souled Yajnasena.
45The mighty Bhimasena followed Bhishma and Dhritarashtra. The lord of battle, Sahadeva, followed the heroic Drona and his son.
46O king, Nakula followed Subala and his son, the sons of Draupadi and the son of Subhadra followed the great car-warrior, the mountain kings.
47The other best of Kshatriyas followed others Kshatriyas; and thousands of Brahmanas also, after being duly worshipped, went away.
48On the departure of all the kings and the Brahmanas, the powerful Vasudeva (Krishna) thus spoke to Yudhishthira.
49Krishna said. o descendant of Kuru, of Kuru, with permission I shall now go to Dwarka. By good fortune you have accomplished the best of sacrifices, Rajasuya. with your
50Vaishampayana said Having been thus addressed Dharmaraja (Yudhishthira) thus replied to Janardana (Krishna), "O Govinda, through your grace I have accomplished the great sacrifice.
51Through your grace, all the Kshatriya (kings) came under my sway and brought here for me valuable tribute.
52O sinless one, O hero, how can I give you permission to go? Without you my heart never feels any delight.
53But (I know) you must have to go to the city of Dwarka”. Having been thus addressed, the virtuous-minded and the world renowned Hari (Krishna), accompanied by Yudhishthira, went to Pritha and cheerfully said, “O Aunt, your sons have today obtained the imperial dignity.
54They have obtained vast wealth, and they have been crowned with success. Be pleased with all this; with your permission I shall now to go to Dwarka.
55Keshava (Krishna) then bade farewell to Subhadra and Draupadi. Then he came out of the inner apartments accompanied by Yudhishthira.
56He performed his ablutions and went through the daily rites of worship. The Brahmanas uttered benedictions. Then the mighty armed Daruka came with the car of excellent make and the body resembling the clouds. Seeing that the Garuda-bannered car had arrived, the high-souled and lotus-eyed (Krishna) walked round it respectfully and ascending on it, started for the city of Dvaravati.
57The blessed Dharmaraja Yudhishthira, accompanied by his brothers followed on foot the greatly powerful Vasudeva (Krishna).
58Then the lotus-eyed Hari (Krishna) stopped for a moment that excellent chariot; and thus spoke to the son of Kunti, Yudhishthira.
59"O kings, cherish your subjects with ceaseless vigilance and patience. As the clouds are to all creatures, as the large tree to the birds.
60And as the thousand-eyed deity (Indra) to the immortals, so you also become the refuge of all your friends and relatives". Krishna and the Pandava (Yudhishthira), thus talking with each other,
61Took each other's leave and went towards their respective homes. O king, when the foremost of the Satvata race, Krishna, had gone away to Dvaravati.
62King Duryodhana and the son of Subala, Shakuni, these two best of men only remained in that celestials Sabha (assembly-hall).
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — भीष्म के ये वचन सुनकर महाबली चेदिराज ने वासुदेव (कृष्ण) से युद्ध करने की इच्छा से वासुदेव से इस प्रकार कहा।
2शिशुपाल ने कहा — हे जनार्दन, मैं तुम्हें ललकारता हूँ। आओ, मुझसे युद्ध करो जब तक मैं आज तुम्हें समस्त पाण्डवों सहित मार न डालूँ।
3हे कृष्ण, पाण्डव भी तुम्हारे साथ मेरे द्वारा वध के योग्य हैं, क्योंकि उन्होंने इन समस्त राजाओं को छोड़कर तुम्हारी पूजा की है, जो राजा नहीं हो।
4हे कृष्ण, मेरा मत है कि जिन्होंने बालबुद्धि से तुम्हारी ऐसे पूजा की मानो तुम उसके योग्य हो, यद्यपि तुम पूजा के अयोग्य हो, केवल एक दास और नराधम हो, राजा नहीं — वे मेरे द्वारा वध के योग्य हैं।
5वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर वे नरश्रेष्ठ (शिशुपाल) उठ खड़े हुए और क्रोध में गरजे। जब वह (बोलना) बन्द हुआ, तब कृष्ण ने पाण्डवों की उपस्थिति में समस्त राजाओं से मृदु स्वर में ये वचन कहे।
6कृष्ण ने कहा — हे राजाओ, यह क्रूरहृदय पुरुष, जो सात्वत वंश की एक देवी का पुत्र है, सात्वत वंश का महान् शत्रु है। यद्यपि हम कभी उसका अपकार करने का प्रयत्न नहीं करते, तथापि वह सदा हमारा अपकार करने का प्रयत्न करता है।
7हे राजन्, यह सुनकर कि हम प्राग्ज्योतिष की नगरी गए हैं, इस क्रूरकर्मा नराधम ने आकर द्वारका जला दी, यद्यपि यह मेरी बुआ (पिता की बहन) का पुत्र है।
8जब भोजराज रैवतक पर्वत पर क्रीड़ा कर रहे थे, तब इसने उस राजा के अनेक सेवकों का वध किया और अनेकों को बेड़ियों में जकड़कर अपनी नगरी ले गया।
9अपने समस्त प्रयोजनों में पापी इस नराधम ने मेरे पिता के यज्ञ में बाधा डालने के लिए अश्वमेध का वह अश्व चुरा लिया जो सशस्त्र रक्षकों के अधीन छोड़ा गया था।
10पापपूर्ण अभिप्रायों से प्रेरित इस नराधम ने साधु बभ्रु (अक्रूर) की पत्नी को, यद्यपि वह अनिच्छुक थी, तब चुरा लिया जब वह द्वारका से सौवीरों के देश की ओर जा रही थी।
11अपने मामा का अपकार करने में सदा तत्पर इस नराधम ने करूषराज के वेश में विशाला की राजकुमारी साध्वी भद्रा का हरण किया, जो (उनकी) होने वाली वधू थी।
12मैंने अपनी बुआ के लिए यह सब धैर्यपूर्वक सहा है। किन्तु यह बड़े सौभाग्य की बात है कि (आज) यह सब इन समस्त राजाओं के सम्मुख हुआ है।
13देखिए महानुभावो, वह जो शत्रुता यह मेरे प्रति रखता है। यह भी जान लीजिए कि इसने मेरी पीठ पीछे मेरे विरुद्ध क्या-क्या किया है।
14केवल उस महान् अभिमान के कारण भी, जो इसने आज इन समस्त राजाओं के सम्मुख प्रदर्शित किया है, यह मेरे द्वारा वध के योग्य है। मैं इसके किए हुए अपकारों के लिए आज इसे कठिनाई से ही क्षमा कर सकता हूँ।
15शीघ्र मृत्यु का इच्छुक यह मूर्ख (एक बार) रुक्मिणी (कृष्ण की पत्नी) को पाने की इच्छा कर बैठा था, किन्तु उस मूर्ख ने उसे नहीं पाया, जैसे शूद्र वेदों का श्रवण नहीं पा सकता।
16वैशम्पायन ने कहा — वासुदेव के ये वचन सुनकर वहाँ एकत्र समस्त राजा चेदिराज को फटकारने लगे।
17ये वचन सुनकर पराक्रमी शिशुपाल जोर से हँसा और ये वचन बोला।
18शिशुपाल ने कहा — हे कृष्ण, इस सभा में, विशेषतः इन समस्त राजाओं के सम्मुख, रुक्मिणी की चर्चा करते हुए तुम्हें लज्जा नहीं आती, जो मेरे लिए नियत थी?
19हे मधुसूदन, तुम्हारे अतिरिक्त और कौन है जो अपने को पुरुष मानते हुए सम्मानित पुरुषों के बीच कहेगा कि उसकी पत्नी किसी और के लिए नियत थी?
20हे कृष्ण, यदि चाहो तो मुझे क्षमा करो अथवा मत करो। क्रुद्ध हो या मित्र, तुम मेरा क्या कर सकते हो?
21वैशम्पायन ने कहा — जब वह (शिशुपाल) इस प्रकार बोल रहा था, तब उदारचेता मधुसूदन (कृष्ण) ने मन में उस चक्र का स्मरण किया जो दैत्यों का अभिमान चूर करता है।
22ज्यों ही वह चक्र उनके हाथों में आया, त्यों ही वे कुशल वक्ता उदारचेता (कृष्ण) ऊँचे स्वर में ये वचन बोले।
23कृष्ण ने कहा — हे पृथ्वीपतियो, सुनिए कि इस पुरुष को अब तक मैंने क्यों क्षमा किया। इसकी माता के माँगने पर मैंने इसके सौ अपराध क्षमा करने का वचन दिया था।
24यही वह वर था जो उन्होंने मुझसे माँगा और यही वह वर था जो मैंने उन्हें दिया। हे राजाओ, वह संख्या (अब) पूरी हो चुकी है। मैं अब राजाओं के सम्मुख इसका वध करूँगा।
25वैशम्पायन ने कहा — यह कहकर यदुवंश के अधिपति, उन शत्रुदमन (कृष्ण) ने तत्काल क्रोध में अपने चक्र से चेदिराज का सिर काट दिया।
26वह महाबाहु वीर वज्र से आहत चट्टान के समान गिर पड़ा। राजाओं ने चेदिराज के शरीर से एक भयंकर तेज देखा,
27जो आकाश में सूर्य के तेज के समान निकल रहा था। हे महाराज, तब उस तेज ने समस्त लोकों द्वारा सदा पूजित कमलनयन कृष्ण को अलंकृत किया, और फिर वह उनके (कृष्ण के) शरीर में प्रविष्ट हो गया।
28(शिशुपाल के) उस तेज को उन महाबाहु और नरश्रेष्ठ (कृष्ण) के (शरीर में) प्रवेश करते देखकर समस्त राजाओं ने (उस घटना को) अत्यन्त आश्चर्यजनक माना।
29जब चेदिराज कृष्ण द्वारा मारा गया, तब मेघरहित आकाश ने वर्षा की धाराएँ बरसाईं, प्रचण्ड वज्र गिरे और स्वयं पृथ्वी काँपने लगी।
30उन राजाओं में से कुछ ने उन अवर्णनीय क्षणों में एक शब्द भी न कहा; वे जनार्दन (कृष्ण) को ताकते बैठे रहे।
31कुछ ने क्रोध में अपनी हथेलियाँ तर्जनियों से मलीं, कुछ ने क्रोध से विवेक खोकर अपने अधर दाँतों से काटे,
32कुछ राजाओं ने एकान्त में वृष्णि वीर की प्रशंसा की, कुछ क्रोध से उत्तेजित हो गए, तथा अन्य मध्यस्थ बन गए।
33महर्षि अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने केशव (कृष्ण) की स्तुति की, और महात्मा ब्राह्मणों तथा महाबली राजाओं ने कृष्ण का पराक्रम देखकर हृदय से प्रसन्न होकर उनकी स्तुति की। तब पाण्डव (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों को राजा (शिशुपाल) की अन्त्येष्टि विधि सम्पन्न करने की आज्ञा दी —
34दमघोष के उस वीर पुत्र की, बिना विलम्ब के और पूर्ण आदर के साथ। उन्होंने (अपने भाई की आज्ञा का) पालन किया। तब पृथा के पुत्र (युधिष्ठिर) ने अपने भाइयों सहित और समस्त राजाओं सहित राजा शिशुपाल के पुत्र को चेदि के राज्य में अभिषिक्त किया।
35हे राजन्, प्रचुर अन्न, चावल और हर प्रकार के भोजन तथा विपुल धन से सम्पन्न, हर प्रकार की समृद्धि से मण्डित और केशव द्वारा भलीभाँति रक्षित कुरुओं के उन परम तेजस्वी राजा का वह यज्ञ समस्त मंगल विधियों के साथ आरम्भ हुआ और अत्यन्त सुन्दर तथा समस्त युवाओं को प्रिय हो गया।
36जब तक महान् राजसूय यज्ञ पूर्ण नहीं हुआ, तब तक महाबाहु जनार्दन, यशस्वी शौरि (कृष्ण) ने अपने शार्ङ्ग नामक धनुष से तथा अपने चक्र और गदा से उसकी रक्षा की, और इस प्रकार वह उचित समय पर पूर्ण हुआ।
37तब समस्त क्षत्रिय राजा धर्मात्मा युधिष्ठिर के पास आए, जो (यज्ञ की समाप्ति पर) स्नान कर चुके थे, और उनसे इस प्रकार कहा —
38"हे धर्मात्मा पुरुष, सौभाग्य से आप समृद्धि में बढ़े हैं। आपने सम्राट् की गरिमा प्राप्त की है। आप अजमीढ वंशी द्वारा अजमीढ वंश की कीर्ति अत्यन्त बढ़ गई है।
39हे राजाधिराज, आपने अपने इस कर्म से महान् धर्मपुण्य अर्जित किया है। हे राजाओं में श्रेष्ठ, हम आपसे कहते हैं कि हम अपनी कामनाओं की पूर्ण सीमा तक आपके द्वारा पूजित हुए हैं।
40अब हम अपने-अपने राज्यों को लौटना चाहते हैं। आपको हमें अनुमति देनी चाहिए।" राजाओं के वचन सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर ने —
41उनकी यथायोग्य पूजा की, और फिर अपने भाइयों को इस प्रकार आज्ञा दी — "ये समस्त राजा अपनी ही इच्छा से हमारे पास आए हैं;
42ये शत्रुदमन अब मुझसे विदा लेकर अपने राज्यों को लौटने के इच्छुक हैं। हे कल्याणी (भाइयो), इन श्रेष्ठ राजाओं के पीछे हमारे राज्य की सीमा तक जाओ।"
43अपने भाई द्वारा इस प्रकार आज्ञा पाकर धर्मात्मा पाण्डव राजकुमार एक के बाद एक उन राजाओं के पीछे उनकी योग्यता के अनुसार गए।
44पराक्रमी धृष्टद्युम्न विराटराज के पीछे गए। धनंजय (अर्जुन) महारथी और महात्मा यज्ञसेन के पीछे गए।
45पराक्रमी भीमसेन भीष्म और धृतराष्ट्र के पीछे गए। युद्ध के स्वामी सहदेव वीर द्रोण और उनके पुत्र के पीछे गए।
46हे राजन्, नकुल सुबल और उसके पुत्र के पीछे गए, द्रौपदी के पुत्र और सुभद्रा के पुत्र महारथी पर्वतराजों के पीछे गए।
47अन्य क्षत्रियश्रेष्ठ अन्य क्षत्रियों के पीछे गए; और सहस्रों ब्राह्मण भी विधिपूर्वक पूजित होकर चले गए।
48समस्त राजाओं और ब्राह्मणों के चले जाने पर पराक्रमी वासुदेव (कृष्ण) ने युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा।
49कृष्ण ने कहा — हे कुरुवंशी, अनुमति पाकर मैं अब द्वारका जाऊँगा। सौभाग्य से आपने यज्ञों में श्रेष्ठ राजसूय सम्पन्न कर लिया है।
50वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर धर्मराज (युधिष्ठिर) ने जनार्दन (कृष्ण) को इस प्रकार उत्तर दिया — "हे गोविन्द, आपकी कृपा से मैंने महान् यज्ञ सम्पन्न किया है।
51आपकी कृपा से समस्त क्षत्रिय (राजा) मेरे अधीन आए और मेरे लिए यहाँ बहुमूल्य कर लाए।
52हे निष्पाप, हे वीर, मैं आपको जाने की अनुमति कैसे दूँ? आपके बिना मेरा हृदय कभी आनन्द नहीं पाता।
53किन्तु (मैं जानता हूँ) आपको द्वारका नगरी जाना ही होगा।" इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर धर्मात्मा और जगत्प्रसिद्ध हरि (कृष्ण) युधिष्ठिर सहित पृथा के पास गए और प्रसन्नतापूर्वक कहा — "हे बुआ, आपके पुत्रों ने आज सम्राट् की गरिमा प्राप्त कर ली है।
54उन्होंने विपुल धन प्राप्त किया है, और वे सफलता से मण्डित हुए हैं। इस सबसे प्रसन्न होइए; आपकी अनुमति से मैं अब द्वारका जाऊँगा।"
55तब केशव (कृष्ण) ने सुभद्रा और द्रौपदी से विदा ली। फिर वे युधिष्ठिर सहित अन्तःपुर से बाहर आए।
56उन्होंने स्नान किया और नित्य पूजा की विधियाँ सम्पन्न कीं। ब्राह्मणों ने आशीर्वाद उच्चारण किए। तब महाबाहु दारुक उत्तम रचना वाला और मेघों के समान शरीर वाला रथ लेकर आए। गरुड़ध्वज रथ आया देखकर उन उदारचेता और कमलनयन (कृष्ण) ने आदरपूर्वक उसकी परिक्रमा की और उस पर आरूढ़ होकर द्वारावती नगरी के लिए चल पड़े।
57कल्याणमय धर्मराज युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित महाबली वासुदेव (कृष्ण) के पीछे पैदल चले।
58तब कमलनयन हरि (कृष्ण) ने उस उत्तम रथ को क्षण भर रोका; और कुन्ती के पुत्र युधिष्ठिर से इस प्रकार कहा —
59"हे राजन्, अपनी प्रजा का अनवरत सतर्कता और धैर्य से पालन कीजिए। जैसे मेघ समस्त प्राणियों के लिए हैं, जैसे विशाल वृक्ष पक्षियों के लिए,
60और जैसे सहस्रनेत्रधारी देव (इन्द्र) अमरों के लिए हैं, वैसे ही आप भी अपने समस्त मित्रों और सम्बन्धियों के आश्रय बनिए।" कृष्ण और पाण्डव (युधिष्ठिर) इस प्रकार एक-दूसरे से बातें करते हुए —
61एक-दूसरे से विदा लेकर अपने-अपने घरों की ओर गए। हे राजन्, जब सात्वत वंश में अग्रगण्य कृष्ण द्वारावती चले गए,
62तब राजा दुर्योधन और सुबल के पुत्र शकुनि — ये दोनों नरश्रेष्ठ ही उस दिव्य सभा (सभाभवन) में शेष रहे।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — भीष्मका यी वचन सुनेर महाबली चेदिराजले वासुदेव (कृष्ण)सँग युद्ध गर्ने इच्छाले वासुदेवलाई यसरी भन्यो।
2शिशुपालले भन्यो — हे जनार्दन, म तिमीलाई ललकार्छु। आऊ, मसँग युद्ध गर जबसम्म म आज तिमीलाई सम्पूर्ण पाण्डवसहित मारिदिन्नँ।
3हे कृष्ण, पाण्डवहरू पनि तिमीसँगै मबाट वधयोग्य छन्, किनभने तिनीहरूले यी सम्पूर्ण राजालाई छोडेर तिम्रो पूजा गरेका छन्, जो राजा होइनौ।
4हे कृष्ण, मेरो मत छ कि जसले बालबुद्धिले तिम्रो यसरी पूजा गरे मानौँ तिमी त्यसको योग्य छौ, यद्यपि तिमी पूजाको अयोग्य छौ, केवल एउटा दास र नराधम हौ, राजा होइनौ — तिनीहरू मबाट वधयोग्य छन्।
5वैशम्पायनले भने — यसो भनेर ती नरश्रेष्ठ (शिशुपाल) उठे र क्रोधमा गर्जे। जब ऊ (बोल्न) बन्द भयो, तब कृष्णले पाण्डवहरूको उपस्थितिमा सम्पूर्ण राजालाई मृदु स्वरमा यी वचन भने।
6कृष्णले भने — हे राजाहरू, यो क्रूरहृदय पुरुष, जो सात्वत वंशकी एक देवीको पुत्र हो, सात्वत वंशको महान् शत्रु हो। यद्यपि हामी कहिल्यै उसको अपकार गर्ने प्रयत्न गर्दैनौँ, तथापि ऊ सधैँ हाम्रो अपकार गर्ने प्रयत्न गर्दछ।
7हे राजन्, यो सुनेर कि हामी प्राग्ज्योतिषको नगरी गएका छौँ, यस क्रूरकर्मा नराधमले आएर द्वारका जलाइदियो, यद्यपि यो मेरी फुपू (पिताकी बहिनी)को पुत्र हो।
8जब भोजराज रैवतक पर्वतमा क्रीडा गरिरहेका थिए, तब यसले त्यस राजाका अनेक सेवकको वध गर्यो र अनेकलाई साङ्लोमा बाँधेर आफ्नो नगरी लग्यो।
9आफ्ना सम्पूर्ण प्रयोजनमा पापी यस नराधमले मेरा पिताको यज्ञमा बाधा हाल्नका लागि अश्वमेधको त्यो अश्व चोर्यो जो सशस्त्र रक्षकहरूको अधीनमा छाडिएको थियो।
10पापपूर्ण अभिप्रायले प्रेरित यस नराधमले साधु बभ्रु (अक्रूर)की पत्नीलाई, यद्यपि उनी अनिच्छुक थिइन्, तब चोर्यो जब उनी द्वारकाबाट सौवीरहरूको देशतिर जाँदै थिइन्।
11आफ्ना मामाको अपकार गर्नमा सधैँ तत्पर यस नराधमले करूषराजको वेशमा विशालाकी राजकुमारी साध्वी भद्राको हरण गर्यो, जो (उनकी) हुनेवाली वधू थिइन्।
12मैले आफ्नी फुपूका लागि यो सबै धैर्यपूर्वक सहेको छु। तर यो ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि (आज) यो सबै यी सम्पूर्ण राजाहरूको सामु भएको छ।
13हेर्नुहोस् महानुभावहरू, त्यो जुन शत्रुता यसले मप्रति राख्दछ। यो पनि जान्नुहोस् कि यसले मेरो पीठपछाडि मविरुद्ध के-के गरेको छ।
14केवल त्यस महान् अभिमानका कारण पनि, जो यसले आज यी सम्पूर्ण राजाहरूको सामु प्रदर्शित गरेको छ, यो मबाट वधयोग्य छ। म यसले गरेका अपकारका लागि आज यसलाई कठिनाइले मात्र क्षमा गर्न सक्छु।
15चाँडो मृत्युको इच्छुक यो मूर्ख (एक पटक) रुक्मिणी (कृष्णकी पत्नी)लाई पाउने इच्छा गर्यो, तर त्यस मूर्खले उनलाई पाएन, जसरी शूद्रले वेदको श्रवण पाउन सक्दैन।
16वैशम्पायनले भने — वासुदेवका यी वचन सुनेर त्यहाँ जम्मा भएका सम्पूर्ण राजाहरूले चेदिराजलाई हप्काउन थाले।
17यी वचन सुनेर पराक्रमी शिशुपाल जोडले हाँस्यो र यी वचन बोल्यो।
18शिशुपालले भन्यो — हे कृष्ण, यस सभामा, विशेषगरी यी सम्पूर्ण राजाहरूको सामु, रुक्मिणीको चर्चा गर्दा तिमीलाई लाज लाग्दैन, जो मेरा लागि तोकिएकी थिइन्?
19हे मधुसूदन, तिमीबाहेक अरू को छ जसले आफूलाई पुरुष मान्दै सम्मानित पुरुषहरूका बीचमा भन्नेछ कि उसकी पत्नी अरू कसैका लागि तोकिएकी थिइन्?
20हे कृष्ण, यदि चाहन्छौ भने मलाई क्षमा गर अथवा नगर। क्रुद्ध होऊ वा मित्र, तिमीले मेरो के गर्न सक्छौ?
21वैशम्पायनले भने — जब ऊ (शिशुपाल) यसरी बोलिरहेको थियो, तब उदारचेता मधुसूदन (कृष्ण)ले मनमा त्यस चक्रको स्मरण गरे जसले दैत्यहरूको अभिमान चूर पार्दछ।
22जसै त्यो चक्र उनका हातमा आयो, त्यसै ती कुशल वक्ता उदारचेता (कृष्ण) उच्च स्वरमा यी वचन बोले।
23कृष्णले भने — हे पृथ्वीपतिहरू, सुन्नुहोस् कि यस पुरुषलाई अहिलेसम्म मैले किन क्षमा गरेँ। यसकी आमाले मागेकाले मैले यसका सय अपराध क्षमा गर्ने वचन दिएको थिएँ।
24यही त्यो वर थियो जो उनले मसँग मागिन् र यही त्यो वर थियो जो मैले उनलाई दिएँ। हे राजाहरू, त्यो सङ्ख्या (अब) पूरा भइसकेको छ। म अब राजाहरूको सामु यसको वध गर्नेछु।
25वैशम्पायनले भने — यसो भनेर यदुवंशका अधिपति, ती शत्रुदमन (कृष्ण)ले तत्काल क्रोधमा आफ्नो चक्रले चेदिराजको टाउको काटिदिए।
26त्यो महाबाहु वीर वज्रले आहत चट्टानजस्तै खस्यो। राजाहरूले चेदिराजको शरीरबाट एउटा भयङ्कर तेज देखे,
27जो आकाशमा सूर्यको तेजजस्तै निस्किरहेको थियो। हे महाराज, तब त्यस तेजले सम्पूर्ण लोकद्वारा सधैँ पूजित कमलनयन कृष्णलाई अलङ्कृत गर्यो, र अनि त्यो उनको (कृष्णको) शरीरमा प्रवेश गर्यो।
28(शिशुपालको) त्यस तेजलाई ती महाबाहु र नरश्रेष्ठ (कृष्ण)को (शरीरमा) प्रवेश गरेको देखेर सम्पूर्ण राजाहरूले (त्यस घटनालाई) अत्यन्त आश्चर्यजनक माने।
29जब चेदिराज कृष्णद्वारा मारियो, तब मेघरहित आकाशले वर्षाका धारा बर्सायो, प्रचण्ड वज्र खसे र स्वयं पृथ्वी काँप्न थाली।
30ती राजाहरूमध्ये कतिपयले ती अवर्णनीय क्षणमा एक शब्द पनि भनेनन्; तिनीहरू जनार्दन (कृष्ण)लाई हेर्दै बसिरहे।
31कतिपयले क्रोधमा आफ्ना हत्केला चोरऔँलाले मले, कतिपयले क्रोधले विवेक गुमाएर आफ्ना ओठ दाँतले टोके,
32कतिपय राजाहरूले एकान्तमा वृष्णि वीरको प्रशंसा गरे, कतिपय क्रोधले उत्तेजित भए, तथा अन्य मध्यस्थ बने।
33महर्षिहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र उनीहरूले केशव (कृष्ण)को स्तुति गरे, र महात्मा ब्राह्मण तथा महाबली राजाहरूले कृष्णको पराक्रम देखेर हृदयले प्रसन्न भई उनको स्तुति गरे। तब पाण्डव (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइहरूलाई राजा (शिशुपाल)को अन्त्येष्टि विधि सम्पन्न गर्ने आज्ञा दिए —
34दमघोषका त्यस वीर पुत्रको, ढिलाइविना र पूर्ण आदरसहित। उनीहरूले (आफ्ना दाजुको आज्ञाको) पालन गरे। तब पृथाका पुत्र (युधिष्ठिर)ले आफ्ना भाइहरूसहित र सम्पूर्ण राजासहित राजा शिशुपालका पुत्रलाई चेदिको राज्यमा अभिषिक्त गरे।
35हे राजन्, प्रशस्त अन्न, चामल र हरेक प्रकारको भोजन तथा विपुल धनले सम्पन्न, हरेक प्रकारको समृद्धिले मण्डित र केशवद्वारा राम्ररी रक्षित कुरुहरूका ती परम तेजस्वी राजाको त्यो यज्ञ सम्पूर्ण मङ्गल विधिसहित आरम्भ भयो र अत्यन्त सुन्दर तथा सम्पूर्ण युवालाई प्रिय भयो।
36जबसम्म महान् राजसूय यज्ञ पूर्ण भएन, तबसम्म महाबाहु जनार्दन, यशस्वी शौरि (कृष्ण)ले आफ्नो शार्ङ्ग नामक धनुले तथा आफ्नो चक्र र गदाले त्यसको रक्षा गरे, र यसरी त्यो उचित समयमा पूर्ण भयो।
37तब सम्पूर्ण क्षत्रिय राजाहरू धर्मात्मा युधिष्ठिरकहाँ आए, जसले (यज्ञको समाप्तिमा) स्नान गरिसकेका थिए, र उनलाई यसरी भने —
38"हे धर्मात्मा पुरुष, सौभाग्यले तपाईं समृद्धिमा बढ्नुभएको छ। तपाईंले सम्राट्को गरिमा प्राप्त गर्नुभएको छ। तपाईं अजमीढवंशीद्वारा अजमीढ वंशको कीर्ति अत्यन्त बढेको छ।
39हे राजाधिराज, तपाईंले आफ्नो यस कर्मले महान् धर्मपुण्य आर्जन गर्नुभएको छ। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हामी तपाईंलाई भन्दछौँ कि हामी आफ्ना कामनाको पूर्ण सीमासम्म तपाईंद्वारा पूजित भएका छौँ।
40अब हामी आ-आफ्ना राज्यमा फर्कन चाहन्छौँ। तपाईंले हामीलाई अनुमति दिनुपर्छ।" राजाहरूका वचन सुनेर धर्मराज युधिष्ठिरले —
41तिनीहरूको यथायोग्य पूजा गरे, र अनि आफ्ना भाइहरूलाई यसरी आज्ञा दिए — "यी सम्पूर्ण राजा आफ्नै इच्छाले हामीकहाँ आएका हुन्;
42यी शत्रुदमनहरू अब मबाट बिदा लिएर आफ्ना राज्यमा फर्कन इच्छुक छन्। हे कल्याणी (भाइहरू), यी श्रेष्ठ राजाहरूको पछि हाम्रो राज्यको सिमानासम्म जाऊ।"
43आफ्ना दाजुद्वारा यसरी आज्ञा पाएर धर्मात्मा पाण्डव राजकुमारहरू एकपछि अर्को गर्दै ती राजाहरूको पछि तिनीहरूको योग्यताअनुसार गए।
44पराक्रमी धृष्टद्युम्न विराटराजको पछि गए। धनञ्जय (अर्जुन) महारथी र महात्मा यज्ञसेनको पछि गए।
45पराक्रमी भीमसेन भीष्म र धृतराष्ट्रको पछि गए। युद्धका स्वामी सहदेव वीर द्रोण र उनका पुत्रको पछि गए।
46हे राजन्, नकुल सुबल र उसका पुत्रको पछि गए, द्रौपदीका पुत्र र सुभद्राका पुत्र महारथी पर्वतराजहरूको पछि गए।
47अन्य क्षत्रियश्रेष्ठहरू अन्य क्षत्रियहरूको पछि गए; र हजारौँ ब्राह्मण पनि विधिपूर्वक पूजित भई गए।
48सम्पूर्ण राजा र ब्राह्मणहरू गएपछि पराक्रमी वासुदेव (कृष्ण)ले युधिष्ठिरलाई यसरी भने।
49कृष्णले भने — हे कुरुवंशी, अनुमति पाएर म अब द्वारका जानेछु। सौभाग्यले तपाईंले यज्ञहरूमा श्रेष्ठ राजसूय सम्पन्न गर्नुभएको छ।
50वैशम्पायनले भने — यसरी सम्बोधन गरिएपछि धर्मराज (युधिष्ठिर)ले जनार्दन (कृष्ण)लाई यसरी उत्तर दिए — "हे गोविन्द, तपाईंको कृपाले मैले महान् यज्ञ सम्पन्न गरेको छु।
51तपाईंको कृपाले सम्पूर्ण क्षत्रिय (राजा) मेरो अधीनमा आए र मेरा लागि यहाँ बहुमूल्य कर ल्याए।
52हे निष्पाप, हे वीर, म तपाईंलाई जाने अनुमति कसरी दिऊँ? तपाईंविना मेरो हृदय कहिल्यै आनन्द पाउँदैन।
53तर (म जान्दछु) तपाईंले द्वारका नगरी जानै पर्नेछ।" यसरी सम्बोधन गरिएपछि धर्मात्मा र जगत्प्रसिद्ध हरि (कृष्ण) युधिष्ठिरसहित पृथाकहाँ गए र प्रसन्नतापूर्वक भने — "हे फुपू, तपाईंका पुत्रहरूले आज सम्राट्को गरिमा प्राप्त गरिसकेका छन्।
54उनीहरूले विपुल धन प्राप्त गरेका छन्, र उनीहरू सफलताले मण्डित भएका छन्। यो सबैबाट प्रसन्न हुनुहोस्; तपाईंको अनुमतिले म अब द्वारका जानेछु।"
55तब केशव (कृष्ण)ले सुभद्रा र द्रौपदीसँग बिदा लिए। अनि उनी युधिष्ठिरसहित अन्तःपुरबाट बाहिर आए।
56उनले स्नान गरे र नित्य पूजाका विधि सम्पन्न गरे। ब्राह्मणहरूले आशीर्वाद उच्चारण गरे। तब महाबाहु दारुक उत्तम रचना भएको र मेघजस्तै शरीर भएको रथ लिएर आए। गरुडध्वज रथ आएको देखेर ती उदारचेता र कमलनयन (कृष्ण)ले आदरपूर्वक त्यसको परिक्रमा गरे र त्यसमा आरूढ भई द्वारावती नगरीतिर हिँडे।
57कल्याणमय धर्मराज युधिष्ठिर आफ्ना भाइहरूसहित महाबली वासुदेव (कृष्ण)को पछि पैदल हिँडे।
58तब कमलनयन हरि (कृष्ण)ले त्यस उत्तम रथलाई क्षणभर रोके; र कुन्तीका पुत्र युधिष्ठिरलाई यसरी भने —
59"हे राजन्, आफ्नो प्रजाको अनवरत सतर्कता र धैर्यले पालन गर्नुहोस्। जसरी मेघ सम्पूर्ण प्राणीका लागि छन्, जसरी विशाल रूख पक्षीहरूका लागि,
60र जसरी सहस्रनेत्रधारी देव (इन्द्र) अमरहरूका लागि छन्, त्यसै गरी तपाईं पनि आफ्ना सम्पूर्ण मित्र र सम्बन्धीका आश्रय बन्नुहोस्।" कृष्ण र पाण्डव (युधिष्ठिर) यसरी एक-अर्कासँग कुरा गर्दै —
61एक-अर्कासँग बिदा लिएर आ-आफ्ना घरतिर गए। हे राजन्, जब सात्वत वंशमा अग्रगण्य कृष्ण द्वारावती गए,
62तब राजा दुर्योधन र सुबलका पुत्र शकुनि — यी दुवै नरश्रेष्ठ मात्र त्यस दिव्य सभा (सभाभवन)मा बाँकी रहे।