Lokapala Sabhakhyana Parva — Description of Brahma's Sabha
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 245
Sanskrit
1नारद उवाच पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे। शक्यते या न निर्देष्टुमेवंरूपेति भारत॥
2पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान् दिवः। आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः॥
3चरन् मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयम्भुवः। स तामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव॥
4अप्रमेयां सभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ। अनिर्देश्यां प्रभावेण सर्वभूतमनोरमाम्॥
5श्रुत्वा गुणानहं तस्यां सभायाः पाण्डवर्षभ। दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमिदमब्रवम्॥
6भगवन् द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभां शुभाम्। येन वा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते॥ औषधैर्वा तथा युक्तैरुत्तमा पापनाशिनी। तन्ममाचक्ष्व भगवन् पश्येयं तां सभा यथा॥
7स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः। प्रोवाच भरतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रिकम्॥ ब्रह्मव्रतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना। ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्धो महाव्रतम्॥
8ततः स भगवान् सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान्। आगच्छत् तां सभां ब्राह्मीं विपाप्मा विगतक्लमः॥
9एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं नराधिप। क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्दैश्यं वपुस्तथा॥
10न वेद परिमाणं वा संस्थानं चापि भारत। न च रूपं मया तादृग् दृष्टपूर्वं कदाचन॥
11सुसुखा सा सदा राजन् न शीता न च धर्मदा। न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत॥
12नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सुभास्वरैः। स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा॥ दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः॥ अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयम्प्रभा। दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्सयन्तीव भास्करम्॥
13तस्यां स भगवानास्ते विदधद् देवमायया। स्वयमेकोऽनिशं राजन् सर्वलोकपितामहः॥ उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम्। दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपः प्रभुः॥
14भृगुरत्रिर्वसिष्ठच गौतमोऽथ तथाङ्गिराः। पुलस्त्यश्च क्रुतश्चैव प्रहादः कर्दमस्तथा॥ अथर्वाङ्गिरसश्चैव बालखिल्या मरीचिपाः। मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही॥
15शब्दस्पर्शी तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत। प्रकृतिश्च विकारच यच्चान्यत् कारणं भुवः॥
16अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान्। जगमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा॥ दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यशृङ्गश्च धार्मिकः। सनत्कुमारो भगवान् योगाचार्यो महातपाः॥ असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित्। ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः॥
17आयुर्वेदस्तथाष्टाङ्गो देरवांस्तत्र भारत। चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान्॥
18वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च। मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः॥ एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपस्थिताः। अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः॥
19आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसां गणाः। विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः॥
20शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च। शनैश्चरच राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च॥ मन्त्रो स्थन्तरं चैव हरिमान् वसुमानपि। आदित्याः साधिराजानो नामद्वन्द्वैरुदाहृताः॥
21मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत। तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ।॥ ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदच पाण्डव। अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह॥
22इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः। ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च देवताचापि सर्वशः॥
23सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा। मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा॥
24सामानि स्तुतिगीतानि गाथाश्च विविधास्तथा। भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशाम्पते।॥ नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः। तत्र तिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः॥
25क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवारात्रिस्तथैव च। अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च भारत॥ संवत्सराः पञ्च युगमहोरात्रश्चतुर्विधः। कालचक्रं च तद् दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्॥ धर्मचक्रं तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर। अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा॥ कालिका सुरभी देवी सरमा चाथ गौतमी॥
26प्रभा कश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः। रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथापराः॥
27पृथ्वी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीतिरेव च। सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती॥ संवृत्तिराशा नियति: सृष्टिर्देवी रतिस्तथा। एताश्चान्याश्च वै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम्॥
28आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि। विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः॥
29पितॄणां च गणान् विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ। मूर्तिमन्तो हि चत्वारस्त्रयश्चाप्यशरीरिणः॥
30वैराजाश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत। गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः॥
31सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा। एते चतुर्पु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप।॥
32एतैराप्यायितैः पूर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः। त एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः॥
33उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम्। राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा॥
34नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते। स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथापरे॥
35पुरंदश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः। महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वशः॥
36महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम्। देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये॥ ऋषयो बालखिल्याश्च योनिजायोनिचास्तथा। यच्च किंचित् त्रिलोकेऽस्मिन् दृश्यते स्थाणु जङ्गमम्। सर्वं तस्यां मया दृष्टमिति विद्धि नराधिप।॥
37अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम्। प्रजावतां च पञ्चाशदृशीणामपि पाण्डव॥
38ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः। प्रणम्य शिरसा तस्मै सर्वे यान्ति यथाऽऽगतम्॥
39अतिथीनागतान् देवान् दैत्यान् नागांस्तथा द्विजान्। यक्षान् सुपर्णान् कालेयान् गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥ महाभागानमितधीब्रह्मा लोकपितामहः। दयावान् सर्वभूतेषु यथार्ह प्रतिपद्यते॥ प्रतिगृह्य तु विश्वात्मा सवयम्भूरमितद्युतिः। सान्त्वमानार्थसम्भोगैर्युनक्ति मनुजाधिप॥
40तथा तैरुपयातैश्च प्रतियद्भिश्च भारत। आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा॥
41सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता। ब्राझ्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा॥
42सा सभा तादृशी दृष्टा मया लोकेषु दुर्लभा। सभेयं राजशार्दूलं मनुष्येषु यथा तव॥
43एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु भारत। सभेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा तव॥
English
1Narada said O child, I shall describe to you the assembly-hall of the Grandsire. Listen to it. O descendant of Bharata, None is capable of describing it saying, “It is such”.
2O king, in the Deva Yuga of old, the illustrious deity, Aditya, came down from heaven and roamed at ease over the world of men.
3O son of Pandu, having seen (before) the Sabha of the Self-created (Brahma), he roamed (on earth) in human form, wishing to see what could be seen here. On that occasion he spoke to me,
4O best of the Bharata race, about that celestials Sabha (of the Grandsire) which is immeasurable and immaterial and which delights the heart of every creature by its splendour.
5O best of the Pandavas, hearing the merits of that Sabha, I became desirous of seeing it. O king, I then spoke thus to Aditya.
6"O illustrious one, I desire to see the sacred Sabha of the Grandsire. O exalted one, O lord of light, tell me by what ascetic penances, by what acts, by what charms, and by what rites, I may be able to see that sincleansing excellent Sabha."
7O best of the Bharata race, hearing my words, the deity of one thousand eyes, the god of day (Aditya) replied, "Observe with mind rapt in meditation the Brahma-vow extending for a period of one thousand years." There upon I commenced that great vow on the breast of the Himalayas.
8(When I completed my vow), then the illustrious and powerful and sinless Surya who knows no fatigue came and took me to the Sabha of Brahma.
9O king, none is able to describe it by saying “It is such"; for it assumes an indescribable form with a moment.
10O descendant of Bharata, it is impossible to indicate its dimensions or shape. I have never seen any this like it before.
11O king, it ever contributes to the happiness of those that live within it. It is neither cold nor hot; hanger, thirst and all kinds of uneasiness disappear from one as soon as one enters into it.
12It is made of brilliant gems of many kinds, it does not seem to be supported on any pillars, it knows no deterioration, it is eternal. That self effulgent Sabha seems to surpass the moon, the sun, and the fire by its numerous matchless and blazing celestials indications.
13O king, in this (Sabha) sits the supreme deity, the Grandsire of all created things, having himself alone created everything, having himself alone created every thing by his own Maya. Daksha, Pracheta, Pulaha, Marichi, Lord Kashyapa,
14Bhrigu, Atri, Vasishtha, Gautama, Angirasa, Pulastya, Kratu, Prahlada, Kardama, the Prajapati, Angirasa of the Atharva, Veda, the Balkhilyas, the Marichipas, Mind, Space Knowledge, Air, Heat water, Earth.
15Sound, Touch, Form, Taste, Scent, Nature, the Modes, the Elemental and Prime causes of the world, O descendant of Bharata, (all these sit there).
16The greatly effulgent Agastya, the great ascetic Markandeya, Jamadagni, Bharadvaja, Samvarata, Chyavana, the illustrious Durvasa, the pious Rishyashringa, the high souled Sanatkumara, who is a great ascetic and the preceptor of Yoga, Asita, Devala, Jaigishavya, learned in all truths, Rishabha, Ajitsatan, greatly resplendent Mani,
17The Science of Healing with its eight branches, all these in their personified forms, O descendant of Bharata, wait there (in that assembly-hall). Moon with stars and constellations, sun with its rays.
18Declaration of purpose in sacrifices, the Ritual principles, these illustrious and vow observing beings in their personified forms, and many others too numerous to mention, all wait upon Brahma. Artha Dharma, Kama, Joy, Aversion, Asceticism and Peace of Mind,
19With them come the twenty seven different tribes of the Gandharvas and of the Apsaras and others also, and also the Lokapalas,
20Shukra, Brihaspati, Budha, Angaraka, Shani, Rahu, and the other planets the Mantras, the special Mantras, Hasimaat, Vasumat, Adityas with Indra, the two Agnis,
21The Vishvakarma, the Vasus, the Pitris, all kinds of sacrificial libations, the four Vedas, namely Rig, Sama, Yaju and Atharva, all Sciences and branches of learning,
22Histories and all minor branches of learning, all the Vedangas, the Planets, the Sacrifices, the Soma, all the celestials,
23Savitri, the seven kinds of Speech, Understanding, Patience, Memory, Wisdom, Intelligence, Fame, Forgiveness,
24The hymns of the Sama Veda, the Science of hymns, various kinds of verses and songs, various commentaries with arguments, various dramas, poems and stories, abridged glosses, these and other holy worshipers of Brahma, all in their personified forms, O king, stay there,
25O descendant of Bharata, O Yudhishthira, Kshanas, Lavas, Muhurattas (part of time), the day, the night, the fortnights, the months, the six seasons, the years, the Yugas, the four kinds of days. and nights, the eternal, indestructible, and undeteriorating, excellent Wheel of Time, the Wheel of Virtue, all of them stay there. Aditi, Diti, Danu, Shurasas, Vinata, Ira, Kalika, Shurabhidevi, Sarama, Gautami,
26Prabha, Kadru, all these goddesses, the mothers of the celestials, Rudrani, Sree, Lakshmi, Bhadra,
27Shashthi, the earth, Ganga, Hri, Svaha, Krita, Shura, Sachi, Pushti, Arundhati, Samvriti, Asha, Niyati, Srishti, Rati, these and other goddesses wait upon the Prajapati (Brahma).
28The Adityas, the Vasus, the Rudras, the Marutas, the Ashvinis, the Vishvadevas, the Sadhyas, the Pitris, all possessing the speed of mind, (wait upon the Grandsire).
29O best of men, know that there are seven classes of Pitris, of which four classes have embodied forms, the three remaining classes have no forms.
30O descendant of Bharata, it is well known amongst men that the illustrious Vairajas, Agnishvattas and Garhapatyas (three classes of the Pitris) roam in heaven.
31O king, the Sompas, the Ekashringas, the Chaturvedas, and the Kalas (the four classes of the Pitris) are always worshipped amongst the four orders of men (namely Brahmanas, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras).
32Being first gratified by Soma, these (Pitris) gratify Soma next. All these Pitris wait upon the Prajapati.
33They cheerfully worship the immeasurably effulgent Brahma. The Rakshasas, the Pishachas, the Danavas, the Guhyakas,
34The Nagas, the birds, the various other animals, all other mobile and immobile great beings, worship the Grandsire.
35The lord of the celestials, Purandara (Indra), Varuna, Kubera, Yama, Mahadeva with Uma (his wife), all often go there (to that Sabha).
36O king of kings, Mahasena also worship the Grandsire, know, O king, that Narayana himself, the celestials Rishis, the Rishis named Balkhilyas, all beings born of females or not born of females, nay whatever else is seen in the three worlds, mobile and immobile, were all seen by me there in that assembly-hall (of Brahma).
37O son of Pandu, eighty thousand Rishis who have gained complete control over their sexual passions, and fifty thousand Rishis who have begotten offspring were also seen by me there.
38All the dwellers of heaven see him (Brahma) there at their pleasure, and worshipping him by bowing down their heads all go back to the place from which they come.
39O king of men, the immeasurably intelligent Brahma, the Grandsire of all created things, the self-reacted Supreme Deity of immeasurable effulgence, is ever kind equally on all creatures, honours each as each deserves and gratifies with sweet speech gifts of wealth and other enjoyable things all those Devas, Daityas, the Nagas, the Yakshas, the Brahmanas, the birds, the Kaleyas, the Gandharvas, the Apsaras and all other illustrious beings that come to him as his guests.
40o descendant of Bharata, O child that charming Sabha is always being agitated with crowds of beings coming and going.
41Filled with every splendour and worshipped by the Brahmarshis, that celestials Sabha, the dispeller of all fatigue and misery, looks extremely beautiful, it being brightened with the wealth of Brahma.
42O best of kings, as your Sabha is matchless in the world of men, so is matchless in all the worlds that Sabha which was seen by me before.
43O descendant of Bharata, I saw these Sabhas before in the region of the celestials. Your this Sabha is the foremost in the world of men.
Hindi
1नारद ने कहा — हे वत्स, मैं तुम्हें पितामह के सभाभवन का वर्णन करूँगा। उसे सुनो। हे भरतवंशी, कोई भी उसका वर्णन यह कहकर नहीं कर सकता कि "वह ऐसा है"।
2हे राजन्, प्राचीन देवयुग में यशस्वी देव आदित्य स्वर्ग से नीचे आए और मनुष्यलोक में स्वच्छन्द विचरण करने लगे।
3हे पाण्डुपुत्र, स्वयम्भू (ब्रह्मा) की सभा (पहले) देखकर वे मानवरूप में (पृथ्वी पर) विचरे और यहाँ जो कुछ देखने योग्य था उसे देखना चाहा। उस अवसर पर उन्होंने मुझसे कहा —
4हे भरतवंश में श्रेष्ठ, (पितामह के) उस दिव्य सभा के विषय में, जो अपरिमेय और अभौतिक है और जो अपनी कान्ति से प्रत्येक प्राणी के हृदय को आनन्दित करती है।
5हे पाण्डवश्रेष्ठ, उस सभा के गुण सुनकर मैं उसे देखने का इच्छुक हो गया। हे राजन्, तब मैंने आदित्य से इस प्रकार कहा —
6"हे यशस्वी, मैं पितामह की पवित्र सभा देखना चाहता हूँ। हे परमदेव, हे प्रकाश के स्वामी, मुझे बताइए कि किस तपस्या से, किन कर्मों से, किन मन्त्रों से और किन विधियों से मैं उस पापनाशिनी उत्तम सभा को देख सकूँगा।"
7हे भरतवंश में श्रेष्ठ, मेरे वचन सुनकर सहस्रनेत्रधारी दिनकर (आदित्य) ने उत्तर दिया — "ध्यान में तल्लीन मन से एक सहस्र वर्ष तक चलने वाले ब्रह्मव्रत का पालन करो।" तब मैंने हिमालय के वक्ष पर वह महान् व्रत आरम्भ किया।
8(जब मैंने अपना व्रत पूरा किया), तब वे यशस्वी, पराक्रमी और निष्पाप सूर्य, जो थकान नहीं जानते, आए और मुझे ब्रह्मा की सभा में ले गए।
9हे राजन्, कोई भी यह कहकर उसका वर्णन नहीं कर सकता कि "वह ऐसी है"; क्योंकि वह क्षण भर में अनिर्वचनीय रूप धारण कर लेती है।
10हे भरतवंशी, उसका आकार या रूप बताना असम्भव है। मैंने पहले कभी इसके समान कुछ नहीं देखा।
11हे राजन्, वह सदा उनके सुख में योग देती है जो उसके भीतर रहते हैं। वह न शीतल है न उष्ण; उसमें प्रवेश करते ही भूख, प्यास और सब प्रकार की अस्वस्थता मनुष्य से दूर हो जाती है।
12वह नाना प्रकार के उज्ज्वल रत्नों से बनी है, वह किन्हीं स्तम्भों पर आधारित प्रतीत नहीं होती, वह क्षय नहीं जानती, वह शाश्वत है। वह स्वयंप्रकाश सभा अपने असंख्य अनुपम और प्रज्वलित दिव्य लक्षणों से चन्द्रमा, सूर्य और अग्नि को भी पार करती प्रतीत होती है।
13हे राजन्, इसमें (इस सभा में) परमदेव, समस्त सृष्ट वस्तुओं के पितामह विराजते हैं, जिन्होंने स्वयं अकेले ही अपनी माया से सब कुछ रचा है। दक्ष, प्रचेता, पुलह, मरीचि, स्वामी कश्यप,
14भृगु, अत्रि, वसिष्ठ, गौतम, अंगिरा, पुलस्त्य, क्रतु, प्रह्लाद, कर्दम, प्रजापति, अथर्ववेद के अंगिरा, बालखिल्य, मरीचिप, मन, आकाश, ज्ञान, वायु, तेज, जल, पृथ्वी,
15शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, प्रकृति, गुण, तथा जगत् के भौतिक और आदि कारण — हे भरतवंशी, (ये सब वहाँ बैठते हैं)।
16परम तेजस्वी अगस्त्य, महातपस्वी मार्कण्डेय, जमदग्नि, भरद्वाज, संवर्त, च्यवन, यशस्वी दुर्वासा, धर्मात्मा ऋष्यशृंग, महात्मा सनत्कुमार जो महान् तपस्वी और योग के आचार्य हैं, असित, देवल, समस्त सत्यों के ज्ञाता जैगीषव्य, ऋषभ, अजितशत्रु, परम देदीप्यमान मणि,
17आठ अंगों वाली चिकित्साविद्या — ये सब अपने मूर्तरूप में, हे भरतवंशी, वहाँ (उस सभाभवन में) उपस्थित रहते हैं। नक्षत्रों और तारागणों सहित चन्द्रमा, अपनी किरणों सहित सूर्य,
18यज्ञों में संकल्प की घोषणा, विधि के सिद्धान्त — ये यशस्वी और व्रतधारी सत्ताएँ अपने मूर्तरूप में, तथा अन्य अनेक जिनका उल्लेख करना सम्भव नहीं, सब ब्रह्मा की सेवा में उपस्थित रहते हैं। अर्थ, धर्म, काम, हर्ष, द्वेष, तप और मनःशान्ति —
19उनके साथ गन्धर्वों और अप्सराओं के सत्ताईस भिन्न-भिन्न वर्ग तथा अन्य भी आते हैं, और लोकपाल भी,
20शुक्र, बृहस्पति, बुध, अंगारक, शनि, राहु और अन्य ग्रह, मन्त्र, विशेष मन्त्र, हसिमान्, वसुमान्, इन्द्र सहित आदित्यगण, दोनों अग्नि,
21विश्वकर्मा, वसुगण, पितर, सब प्रकार की यज्ञीय आहुतियाँ, चारों वेद — अर्थात् ऋक्, साम, यजुः और अथर्व, समस्त विद्याएँ और उनकी शाखाएँ,
22इतिहास और विद्या की समस्त गौण शाखाएँ, समस्त वेदांग, ग्रह, यज्ञ, सोम, समस्त देवगण,
23सावित्री, सात प्रकार की वाणी, बुद्धि, धैर्य, स्मृति, प्रज्ञा, मेधा, कीर्ति, क्षमा,
24सामवेद के स्तोत्र, स्तोत्रविद्या, नाना प्रकार के छन्द और गीत, तर्क सहित नाना भाष्य, नाना नाटक, काव्य और कथाएँ, संक्षिप्त टीकाएँ — ये और ब्रह्मा के अन्य पवित्र उपासक, सब अपने मूर्तरूप में, हे राजन्, वहाँ रहते हैं।
25हे भरतवंशी, हे युधिष्ठिर, क्षण, लव, मुहूर्त (काल के अंश), दिन, रात्रि, पक्ष, मास, छह ऋतुएँ, वर्ष, युग, चार प्रकार के दिन-रात, शाश्वत, अविनाशी और अक्षय उत्तम कालचक्र, धर्मचक्र — ये सब वहाँ रहते हैं। अदिति, दिति, दनु, सुरसा, विनता, इरा, कालिका, सुरभिदेवी, सरमा, गौतमी,
26प्रभा, कद्रू — ये समस्त देवियाँ, देवताओं की माताएँ, रुद्राणी, श्री, लक्ष्मी, भद्रा,
27षष्ठी, पृथ्वी, गंगा, ह्री, स्वाहा, कृति, शूरा, शची, पुष्टि, अरुन्धती, संवृति, आशा, नियति, सृष्टि, रति — ये और अन्य देवियाँ प्रजापति (ब्रह्मा) की सेवा में उपस्थित रहती हैं।
28आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण, मरुद्गण, अश्विनीकुमार, विश्वेदेव, साध्यगण, पितर — सब मन के वेग से युक्त (पितामह की सेवा में उपस्थित रहते हैं)।
29हे नरश्रेष्ठ, जान लो कि पितरों के सात वर्ग हैं, जिनमें से चार वर्ग सशरीर हैं, शेष तीन वर्गों का कोई रूप नहीं।
30हे भरतवंशी, मनुष्यों में यह भलीभाँति विदित है कि यशस्वी विराज, अग्निष्वात्त और गार्हपत्य (पितरों के तीन वर्ग) स्वर्ग में विचरते हैं।
31हे राजन्, सोमप, एकशृंग, चतुर्वेद और काल (पितरों के चार वर्ग) मनुष्यों के चारों वर्णों (अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र) में सदा पूजित होते हैं।
32पहले सोम से तृप्त होकर ये (पितर) फिर सोम को तृप्त करते हैं। ये समस्त पितर प्रजापति की सेवा में उपस्थित रहते हैं।
33वे प्रसन्नतापूर्वक अपरिमित तेजस्वी ब्रह्मा की उपासना करते हैं। राक्षस, पिशाच, दानव, गुह्यक,
34नाग, पक्षी, नाना अन्य पशु, तथा अन्य समस्त चराचर महान् प्राणी पितामह की उपासना करते हैं।
35देवराज पुरन्दर (इन्द्र), वरुण, कुबेर, यम, उमा (अपनी पत्नी) सहित महादेव — सब प्रायः वहाँ (उस सभा में) जाते हैं।
36हे राजाधिराज, महासेन भी पितामह की उपासना करते हैं। हे राजन्, जान लो कि स्वयं नारायण, देवर्षिगण, बालखिल्य नामक ऋषिगण, स्त्रियों से जन्मे अथवा स्त्रियों से न जन्मे समस्त प्राणी — नहीं, तीनों लोकों में जो कुछ भी चराचर दिखाई देता है — वह सब मैंने वहाँ उस (ब्रह्मा के) सभाभवन में देखा।
37हे पाण्डुपुत्र, अस्सी सहस्र ऋषि जिन्होंने अपनी कामवासना पर पूर्ण अधिकार पा लिया था, तथा पचास सहस्र ऋषि जिन्होंने सन्तान उत्पन्न की थी, वे भी मैंने वहाँ देखे।
38समस्त स्वर्गवासी उन्हें (ब्रह्मा को) वहाँ इच्छानुसार देखते हैं, और सिर झुकाकर उनकी पूजा करके सब उसी स्थान पर लौट जाते हैं जहाँ से वे आए थे।
39हे नरेश्वर, अपरिमित बुद्धिमान् ब्रह्मा, समस्त सृष्ट वस्तुओं के पितामह, अपरिमित तेजस्वी स्वयम्भू परमदेव, समस्त प्राणियों पर सदा समान रूप से कृपालु रहते हैं, प्रत्येक का उसकी योग्यता के अनुसार सम्मान करते हैं और उन समस्त देवों, दैत्यों, नागों, यक्षों, ब्राह्मणों, पक्षियों, कालेयों, गन्धर्वों, अप्सराओं तथा अन्य समस्त यशस्वी प्राणियों को, जो उनके अतिथि बनकर आते हैं, मधुर वचनों से, धन के उपहारों से और अन्य भोग्य वस्तुओं से तृप्त करते हैं।
40हे भरतवंशी, हे वत्स, वह मनोहर सभा आते-जाते प्राणियों की भीड़ से सदा हिलती-डुलती रहती है।
41प्रत्येक कान्ति से भरी और ब्रह्मर्षियों द्वारा पूजित वह दिव्य सभा, समस्त थकान और दुःख की नाशिनी, अत्यन्त सुन्दर दिखाई देती है, क्योंकि वह ब्रह्मा के ऐश्वर्य से उज्ज्वल है।
42हे राजाओं में श्रेष्ठ, जैसे तुम्हारी सभा मनुष्यलोक में अनुपम है, वैसे ही जो सभा मैंने पहले देखी वह समस्त लोकों में अनुपम है।
43हे भरतवंशी, ये सभाएँ मैंने पहले देवलोक में देखीं। तुम्हारी यह सभा मनुष्यलोक में सर्वश्रेष्ठ है।
Nepali
1नारदले भने — हे वत्स, म तिमीलाई पितामहको सभाभवनको वर्णन गर्नेछु। त्यो सुन। हे भरतवंशी, कसैले पनि त्यसको वर्णन यसो भनेर गर्न सक्दैन कि "त्यो यस्तो छ"।
2हे राजन्, प्राचीन देवयुगमा यशस्वी देव आदित्य स्वर्गबाट तल आए र मनुष्यलोकमा स्वच्छन्द विचरण गर्न थाले।
3हे पाण्डुपुत्र, स्वयम्भू (ब्रह्मा)को सभा (पहिले) देखेर उनी मानवरूपमा (पृथ्वीमा) विचरे र यहाँ जे-जति हेर्नयोग्य थियो त्यो हेर्न चाहे। त्यस अवसरमा उनले मलाई भने —
4हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, (पितामहको) त्यस दिव्य सभाका विषयमा, जो अपरिमेय र अभौतिक छ र जसले आफ्नो कान्तिले प्रत्येक प्राणीको हृदयलाई आनन्दित पार्दछ।
5हे पाण्डवश्रेष्ठ, त्यस सभाका गुण सुनेर म त्यो हेर्न इच्छुक भएँ। हे राजन्, तब मैले आदित्यलाई यसरी भनेँ —
6"हे यशस्वी, म पितामहको पवित्र सभा हेर्न चाहन्छु। हे परमदेव, हे प्रकाशका स्वामी, मलाई भन्नुहोस् कि कुन तपस्याले, कुन कर्मले, कुन मन्त्रले र कुन विधिले म त्यस पापनाशिनी उत्तम सभालाई हेर्न सक्नेछु।"
7हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, मेरा वचन सुनेर सहस्रनेत्रधारी दिनकर (आदित्य)ले उत्तर दिए — "ध्यानमा तल्लीन मनले एक हजार वर्षसम्म चल्ने ब्रह्मव्रतको पालन गर।" तब मैले हिमालयको वक्षमा त्यो महान् व्रत आरम्भ गरेँ।
8(जब मैले आफ्नो व्रत पूरा गरेँ), तब ती यशस्वी, पराक्रमी र निष्पाप सूर्य, जो थकान जान्दैनन्, आए र मलाई ब्रह्माको सभामा लगे।
9हे राजन्, कसैले पनि यसो भनेर त्यसको वर्णन गर्न सक्दैन कि "त्यो यस्तो छ"; किनभने त्यसले क्षणभरमै अनिर्वचनीय रूप धारण गर्दछ।
10हे भरतवंशी, त्यसको आकार वा रूप बताउन असम्भव छ। मैले पहिले कहिल्यै यसजस्तो केही देखेको छैन।
11हे राजन्, त्यसले सधैँ तिनीहरूको सुखमा योग दिन्छ जो त्यसभित्र रहन्छन्। त्यो न शीतल छ न उष्ण; त्यसमा प्रवेश गर्नासाथ भोक, तिर्खा र सबै प्रकारको अस्वस्थता मानिसबाट टाढा हुन्छ।
12त्यो नाना प्रकारका उज्ज्वल रत्नले बनेको छ, त्यो कुनै स्तम्भमा आधारित देखिँदैन, त्यसले क्षय जान्दैन, त्यो शाश्वत छ। त्यो स्वयंप्रकाश सभाले आफ्ना असङ्ख्य अनुपम र प्रज्वलित दिव्य लक्षणले चन्द्रमा, सूर्य र अग्निलाई पनि पार गरेको देखिन्छ।
13हे राजन्, यसमा (यस सभामा) परमदेव, सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुका पितामह विराजमान हुन्छन्, जसले स्वयं एक्लै आफ्नो मायाले सबै कुरा रचेका छन्। दक्ष, प्रचेता, पुलह, मरीचि, स्वामी कश्यप,
14भृगु, अत्रि, वसिष्ठ, गौतम, अङ्गिरा, पुलस्त्य, क्रतु, प्रह्लाद, कर्दम, प्रजापति, अथर्ववेदका अङ्गिरा, बालखिल्य, मरीचिप, मन, आकाश, ज्ञान, वायु, तेज, जल, पृथ्वी,
15शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, प्रकृति, गुण, तथा जगत्का भौतिक र आदि कारण — हे भरतवंशी, (यी सबै त्यहाँ बस्दछन्)।
16परम तेजस्वी अगस्त्य, महातपस्वी मार्कण्डेय, जमदग्नि, भरद्वाज, संवर्त, च्यवन, यशस्वी दुर्वासा, धर्मात्मा ऋष्यशृङ्ग, महात्मा सनत्कुमार जो महान् तपस्वी र योगका आचार्य हुन्, असित, देवल, सम्पूर्ण सत्यका ज्ञाता जैगीषव्य, ऋषभ, अजितशत्रु, परम देदीप्यमान मणि,
17आठ अङ्ग भएको चिकित्साविद्या — यी सबै आफ्नो मूर्तरूपमा, हे भरतवंशी, त्यहाँ (त्यस सभाभवनमा) उपस्थित रहन्छन्। नक्षत्र र तारागणसहित चन्द्रमा, आफ्ना किरणसहित सूर्य,
18यज्ञमा सङ्कल्पको घोषणा, विधिका सिद्धान्त — यी यशस्वी र व्रतधारी सत्ताहरू आफ्नो मूर्तरूपमा, तथा अन्य अनेक जसको उल्लेख गर्न सम्भव छैन, सबै ब्रह्माको सेवामा उपस्थित रहन्छन्। अर्थ, धर्म, काम, हर्ष, द्वेष, तप र मनःशान्ति —
19तिनीहरूसँग गन्धर्व र अप्सराका सत्ताइस भिन्न-भिन्न वर्ग तथा अन्य पनि आउँछन्, र लोकपालहरू पनि,
20शुक्र, बृहस्पति, बुध, अङ्गारक, शनि, राहु र अन्य ग्रह, मन्त्र, विशेष मन्त्र, हसिमान्, वसुमान्, इन्द्रसहित आदित्यगण, दुवै अग्नि,
21विश्वकर्मा, वसुगण, पितृ, सबै प्रकारका यज्ञीय आहुति, चारै वेद — अर्थात् ऋक्, साम, यजुः र अथर्व, सम्पूर्ण विद्या र तिनका शाखा,
22इतिहास र विद्याका सम्पूर्ण गौण शाखा, सम्पूर्ण वेदाङ्ग, ग्रह, यज्ञ, सोम, सम्पूर्ण देवगण,
23सावित्री, सात प्रकारका वाणी, बुद्धि, धैर्य, स्मृति, प्रज्ञा, मेधा, कीर्ति, क्षमा,
24सामवेदका स्तोत्र, स्तोत्रविद्या, नाना प्रकारका छन्द र गीत, तर्कसहित नाना भाष्य, नाना नाटक, काव्य र कथा, सङ्क्षिप्त टीका — यी र ब्रह्माका अन्य पवित्र उपासक, सबै आफ्नो मूर्तरूपमा, हे राजन्, त्यहाँ रहन्छन्।
25हे भरतवंशी, हे युधिष्ठिर, क्षण, लव, मुहूर्त (कालका अंश), दिन, रात, पक्ष, महिना, छ ऋतु, वर्ष, युग, चार प्रकारका दिन-रात, शाश्वत, अविनाशी र अक्षय उत्तम कालचक्र, धर्मचक्र — यी सबै त्यहाँ रहन्छन्। अदिति, दिति, दनु, सुरसा, विनता, इरा, कालिका, सुरभिदेवी, सरमा, गौतमी,
26प्रभा, कद्रू — यी सम्पूर्ण देवी, देवताहरूकी माता, रुद्राणी, श्री, लक्ष्मी, भद्रा,
27षष्ठी, पृथ्वी, गङ्गा, ह्री, स्वाहा, कृति, शूरा, शची, पुष्टि, अरुन्धती, संवृति, आशा, नियति, सृष्टि, रति — यी र अन्य देवीहरू प्रजापति (ब्रह्मा)को सेवामा उपस्थित रहन्छन्।
28आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण, मरुद्गण, अश्विनीकुमार, विश्वेदेव, साध्यगण, पितृ — सबै मनको वेगले युक्त (पितामहको सेवामा उपस्थित रहन्छन्)।
29हे नरश्रेष्ठ, जान कि पितृहरूका सात वर्ग छन्, जसमध्ये चार वर्ग सशरीर छन्, बाँकी तीन वर्गको कुनै रूप छैन।
30हे भरतवंशी, मानिसहरूमा यो राम्ररी विदित छ कि यशस्वी विराज, अग्निष्वात्त र गार्हपत्य (पितृहरूका तीन वर्ग) स्वर्गमा विचरण गर्दछन्।
31हे राजन्, सोमप, एकशृङ्ग, चतुर्वेद र काल (पितृहरूका चार वर्ग) मानिसका चारै वर्ण (अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र)मा सधैँ पूजित हुन्छन्।
32पहिले सोमबाट तृप्त भई यी (पितृहरू)ले फेरि सोमलाई तृप्त पार्दछन्। यी सम्पूर्ण पितृ प्रजापतिको सेवामा उपस्थित रहन्छन्।
33तिनीहरूले प्रसन्नतापूर्वक अपरिमित तेजस्वी ब्रह्माको उपासना गर्दछन्। राक्षस, पिशाच, दानव, गुह्यक,
34नाग, पक्षी, नाना अन्य पशु, तथा अन्य सम्पूर्ण चराचर महान् प्राणी पितामहको उपासना गर्दछन्।
35देवराज पुरन्दर (इन्द्र), वरुण, कुबेर, यम, उमा (आफ्नी पत्नी)सहित महादेव — सबै प्रायः त्यहाँ (त्यस सभामा) जान्छन्।
36हे राजाधिराज, महासेनले पनि पितामहको उपासना गर्दछन्। हे राजन्, जान कि स्वयं नारायण, देवर्षिगण, बालखिल्य नामक ऋषिगण, स्त्रीबाट जन्मेका अथवा स्त्रीबाट नजन्मेका सम्पूर्ण प्राणी — होइन, तीनै लोकमा जे-जति चराचर देखिन्छ — त्यो सबै मैले त्यहाँ त्यस (ब्रह्माको) सभाभवनमा देखेँ।
37हे पाण्डुपुत्र, असी हजार ऋषि जसले आफ्नो कामवासनामाथि पूर्ण अधिकार पाइसकेका थिए, तथा पचास हजार ऋषि जसले सन्तान उत्पन्न गरेका थिए, ती पनि मैले त्यहाँ देखेँ।
38सम्पूर्ण स्वर्गवासीहरूले उनलाई (ब्रह्मालाई) त्यहाँ इच्छाअनुसार देख्छन्, र शिर निहुराएर उनको पूजा गरेर सबै त्यही स्थानमा फर्किन्छन् जहाँबाट तिनीहरू आएका थिए।
39हे नरेश्वर, अपरिमित बुद्धिमान् ब्रह्मा, सम्पूर्ण सृष्ट वस्तुका पितामह, अपरिमित तेजस्वी स्वयम्भू परमदेव, सम्पूर्ण प्राणीमाथि सधैँ समान रूपले कृपालु रहन्छन्, प्रत्येकको उसको योग्यताअनुसार सम्मान गर्दछन् र ती सम्पूर्ण देव, दैत्य, नाग, यक्ष, ब्राह्मण, पक्षी, कालेय, गन्धर्व, अप्सरा तथा अन्य सम्पूर्ण यशस्वी प्राणीलाई, जो उनका अतिथि बनेर आउँछन्, मधुर वचनले, धनका उपहारले र अन्य भोग्य वस्तुले तृप्त पार्दछन्।
40हे भरतवंशी, हे वत्स, त्यो मनोहर सभा आउने-जाने प्राणीहरूको भीडले सधैँ हल्लिरहन्छ।
41प्रत्येक कान्तिले भरिएको र ब्रह्मर्षिहरूद्वारा पूजित त्यो दिव्य सभा, सम्पूर्ण थकान र दुःखकी नाशिनी, अत्यन्त सुन्दर देखिन्छ, किनभने त्यो ब्रह्माको ऐश्वर्यले उज्ज्वल छ।
42हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जसरी तिम्रो सभा मनुष्यलोकमा अनुपम छ, त्यसै गरी जुन सभा मैले पहिले देखेँ त्यो सम्पूर्ण लोकमा अनुपम छ।
43हे भरतवंशी, यी सभा मैले पहिले देवलोकमा देखेँ। तिम्रो यो सभा मनुष्यलोकमा सर्वश्रेष्ठ छ।