Sambhava Parva — Chastisement of Drupadas
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 138
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च कृतास्त्रान् प्रसमीक्ष्य सः। गुर्वर्थं दक्षिणाकाले प्राप्तेऽमन्यत वै गुरुः॥
2ततः शिष्यान् समानीय आचार्योऽर्थमचोदयत्। द्रोणः सर्वानशेषेण दक्षिणार्थं महीपते॥
3पञ्चालराजं दुपदे गृहीत्वा रणमूर्धनि। पर्यानयत भद्रं वः सा ख्यात् परमदक्षिणा॥
4तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथेस्तूर्णं प्रहारिणः। आचार्यधनदानार्थं द्रोणेन सहिता ययुः॥
5ततोऽभिजग्मुः पञ्चालान् निघ्नन्तस्ते नरर्षभाः। ममृदुस्तस्य नगरं दुपदस्य महौजसः॥ दुर्योधनश्च कर्णश्च युयुत्सुश्च महाबलः। दुःशासनो विकर्णश्च जलसंध: सुलोचनः॥ एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमाः। अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं क्षत्रियर्षभाः॥
6ततो वररथारूढाः कुमारा: सादिभिः सह। प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गमुपाययुः॥
7तस्मिन् काले तु पाञ्चालः श्रुत्वा दृष्ट्वा महद् बलम् भ्रातृभिः सहितो राजंस्त्वरया निर्ययौ गृहात्॥
8ततस्तु कृतसंनाहा यज्ञसेनसहोदराः। शरवर्षाणि मुञ्चन्तः प्रणेदुः सर्व एव ते॥
9ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान्। यज्ञसेनः शरान् घोरान् ववर्ष युधि दुर्जयः॥
10वैशम्पायन उवाच पूर्वमेव तु सम्मन्त्र्य पार्थो द्रोणमथाब्रवीत्। दद्रिकात् कुमाराणामाचार्यं द्विजसत्तमम्॥
11एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम्। एतैरशक्यः पाञ्चालो ग्रहीतुं रणमूर्धनि॥
12एवमुक्त्वा तु कौन्तेया भ्रातृभिः सहितोऽनघः। अर्धकोशे तु नगरादतिष्ठद् बहिरेव सः॥
13दुपदः कौरवान् दृष्ट्वा प्राधावत समन्ततः। शरजालेन महता मोहयन् कौरवी चमूम्॥ तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे। अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे तत्र कौरवाः॥
14दुपदस्य शरा घोरा विचेरुः सर्वतो दिशम्। ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्च सहस्रशः॥ प्रावाद्यन्त महाराज पाञ्चालानां निवेशने। सिंहनादश्च संजज्ञे पाञ्चालानां महात्मनाम्॥
15धनुातलशब्दश्च संस्पृश्य गगनं महान्। दुर्योधनो विकर्णश्च सुबाहुदीर्घलोचनः॥ दुःशासनश्च संक्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरन्। सोऽतिविद्धो महेष्वासः पार्षतो युधि दुर्जयः॥ व्यधमत् तान्यनीकानि तत्क्षणादेव भारत। दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं चापि महाबलम्॥ नानानृपसुतान् वीरान् सैन्यानि विविधानि च। अलातचक्रवत् सर्वं चरन् बाणैरतर्पयत्॥
16तत्तस्तु नागराः सर्वे मुसलैर्यष्टिभिस्तदा। अभ्यवर्षन्त कौरव्यान् वर्षमाणा घना इव॥
17सबालवृद्धास्ते पौराः कौरवानभ्ययुस्तदा। श्रुत्वा सुतुमुलं युद्ध कौरवा नेव भारत॥ द्रवन्ति स्म नदन्ति स्म क्रोशन्तः पाण्डवान् प्रति। पाड्वास्तु स्वयं श्रुत्वा आर्तानां लोमहर्षणम्॥ अभिवाद्य ततो द्रोणं रथानारुरुहुस्तदा। युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युध्यस्वेति पाण्डवम्॥
18माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फाल्गुनश्च तदाकरोत्। सेनाग्रगो भीमसेनः सदाभूद गदया सह॥
19तदा शत्रुस्वनं श्रुत्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः। अयाज्जवेन कौन्तेयो रथेनानादयन् दिशः॥
20पाञ्चालानां ततः सेनामुद्भूतार्णवनिःस्वनाम्। भीमसेनो महाबाहुर्दण्डपाणिरिवान्तकः॥ प्रविवेश महासेनां मकरः सागरं यथा। स्वयमभ्यद्रवद् भीमो नागानीकं गदाधरः॥
21स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चातुलः। अहनत् कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृत्॥
22ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तो रुधिरं बहु। भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डकाः॥ पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघातादिवाचलाः। गजानश्वान् रथांश्चैव पातयामास पाण्डवः॥ पदातींश्च रथांश्चैव न्यवधीदर्जुनाग्रजः। गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान् वने॥ चालयन् रथनागांश्च संचचाल वृकोदरः।
23वैशम्पायन उवाच भारद्वाजप्रियं कर्तुमुद्यतः फाल्गुनस्तदा॥ पार्षतं शरजालेन क्षिपन्नागात् स पाण्डवः। हयौघांश्च रथौघांश्च गजौघांश्च समन्ततः॥ पातयन् समरे राजन् युगान्ताग्निरिव ज्वलन्।
24पाञ्चाला: सृञ्जयास्तथा॥ शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पार्थं संछाद्य सर्वशः। सिंहनादं मुखैः कृत्वा समयुध्यन्त पाण्डवम्॥ ततस्ते हन्यमाना
25तद् युद्धमभवद् घोरं सुमहाद्भुतदर्शनम्। सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्यत् पाकशासनिः॥
26ततः किीटी सहसा पाञ्चालान् समरेऽद्रवत्। छादयन्निषुजालेन महता मोहयन्निव॥
27शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान् संदधानस्य चानिशम्। नान्तरं ददृशे किंचिन् कौन्तेयस्य यशस्विनः॥
28सिंहनादश्च संजज्ञे साधुशब्देन मिश्रितः। ततः पाञ्चालराजस्तु तथा सत्यनिता सह॥ त्वरमाणोऽभिदुद्राव महेन्द्रं शम्बरो यथा। महता शरवर्षेण पार्थः पाञ्चालमावृषोत्॥
29ततो हलहलाशब्द आसीत् पाञ्चालके बले। जिघृक्षति महासिंहो गजानामिव यूथपम्॥
30दृष्ट्वा पार्थं तदाऽऽयान्तं सत्यजित् सत्यविक्रमः। पाञ्चालं वै परिप्रेप्सुर्धनंजयमुपारवत्॥ ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ। व्यक्षोभयेतां तौ सैन्यमिन्द्रवैरोचनाविव॥
31ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर्मर्मभेदिभिः। विव्याध बलवद् गाढं तदद्भुतमिवाभवत्॥
32ततः शरशतैः पार्थं पाञ्चालः शीघ्रमार्दयत्। पार्थस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथः॥ वेगं चक्रे महावेगो धनुामवमृज्य च। ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा राजानमभ्ययात्॥
33अथान्यद् धनुरादाय सत्यजिद् वेगवत्तरम्। सावं ससूतं सरथं पार्थं विव्याध सत्वरः॥
34स तं न ममृषे पार्थः पाञ्चालेनार्दितो युधि। ततस्तस्य विनाशार्थं सत्वरं व्यसृजच्छरान्॥
35हयान् ध्वजं धनुर्मुष्टिमुभौ तौ पार्णिसारथी। स तथा भिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः॥ हयेषु विनियुक्तेषु विमुखोऽभवदाहवे। स सत्यजितमालोक्य तथा विमुखमाहवे॥ वेगेन महता राजन्नभ्यवर्षत पाण्डवम्। तदा चक्रे महद् युद्धमर्जुनो जयतां वरः॥ खगमुद्धृत्य कौन्तेयः
36तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा ध्वज चोळमपातयत्। पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान् सूतं च सायकैः॥
37तत उत्सृज्य तच्चापमाददानं शरावरम्। सिंहनादमथाकरोत्॥
38पाञ्चालस्य रथस्येषामाप्लुत्य सहसापतत्। पाञ्चालरथमास्थाय अवित्रस्तो धनंजयः॥ विक्षोभ्याम्भोनिधिं पार्थस्तं नागमिव सोऽग्रहीत्। ततस्तु सर्वपाञ्चाला विद्रवन्ति दिशो दश॥
39दर्शयन् सर्वसैन्यानां स बाह्वोर्बलमात्मनः। सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जगाम धनंजयः॥
40आयान्तमर्जुनं दृष्ट्वा कुमाराः सहितास्तदा। ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महात्मनः॥
41अर्जुन उवाच सम्बन्धी कुरुवीराणां दुपदो राजसत्तमः। मा वधीस्तद्बलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम्॥
42वैशम्पायन उवाच भीमसेनस्तदा राजन्नर्जुनेन निवारितः। अतृप्तो युद्धधर्मेषु न्यवर्तत महाबलः॥
43ते यज्ञसेनं दुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि। उपाजहः सहामात्यं द्रोणस्य भरतर्षभ।६३॥
44भग्नदर्प हृतधनं तं तथा वशमागतम्। स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो. दुपदमब्रवीत्॥
45विमृद्य तरसा राष्ट्र पुरं ते मृदितं मया। प्राप्य जीवं रिपुवशं सखिपूर्वं किमिष्यते॥
46एवमुक्त्वा प्रहस्यैनं किंचित् स पुनरब्रवीत्। मा भैः प्राणभयाद् वीर क्षमिणो ब्राह्मणा वयम्॥
47आश्रमे क्रीडितं क्रीडितं यत् तु त्वया बाल्ये मया सह। तेन संवर्द्धितः स्नेहः प्रीतिश्च क्षत्रियर्षभ॥
48प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप। वरं ददामि ते राजन् राज्यस्यार्धमवाप्नुहि॥
49अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हसि। अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव॥
50राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहामुत्तरे। सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल यदि मन्यसे॥
51दुपद उवाच अनार्शयमिदं ब्रह्मन् विक्रान्तेषु महात्मसु। प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्च प्रीतिमिच्छामि शाश्वतीम्॥
52वैशम्पायन उवाच एवमुक्तः स तं द्रोणो मोक्षयामास भारत। सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्या) प्रत्यपादयत्॥
53माकन्दीमथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम्। सोऽध्यावसद् दीनमनाः काम्पिल्यं च पुरोत्तमम्॥ दक्षिणांश्चापि पञ्चालान् यावच्चर्मण्वती नदी। द्रोणेन चैवं द्रुपदः परिभूयाथ पालितः॥
54क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत् स पराजयम्। हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मण स बलेन तु॥ पुत्रजन्म परीप्सन् वै पृथिवीमन्वसंचरत्। अहिच्छत्रं च विषयं द्रोणः समभिपद्यत॥
55एवं राजन्नहिच्छत्रा पुरी जनपदायुता। युधि निर्जित्य पार्थेन द्रोणारा प्रतिपादिता॥
English
1Vaishampayana said : Seeing the sons of Pandu and Dhritarashtra accomplished in arms, Drona thought that the time had come when he could demand the preceptor's Dakshina (remuneration).
2O king, one day assembling his pupils together, the preceptor Drona asked his Dakshina from them all, saying-
3"Seize the kind of Panchala, Drupada, in battle and bring him to me. That will be the most acceptable Dakshina to me".
4Saying “Be it so," they all ascended their chariots with their arms and marched out with Drona in order to pay the remuneration to their preceptor.
5Those best of man destroyed the Panchalas and went to the capital of the greatly powerful Drupada and attacked it. Duryodhana, Karna, greatly strong Yuyutsu, Dushasana, Vikarna, Jalasandha, Sulochana. These and many other princes of great prowess, all foremost of Kshatriyas, vied with one another to become foremost in the attack.
6The princes, riding on first class chariots and followed by cavalry, entered the hostile capital and proceeded along its streets.
7At this time the king of the Panchalas, seeing the great army and hearing its roar, soon came out of his palace with all his brothers.
8The king Yajnasena (Drupada) was well armed, but he was assailed by them (Kurus) with a shower of arrows, all uttering their war cry.
9The invincible warrior, Yajnasena, riding on his white chariot, attacked the Kurus and began to rain his fearful arrows.
10Vaishampanya said : Seeing the pride of the princes, Partha (Arjuna) spoke thus to the preceptor, that excellent Brahmana Drona.
11“We shall display our power when they would finish theirs. The are not capable of killing the king of the Panchalas in the battle."
12Having said this, that sinless son of Kunti (Arjuna) with his brothers waited outside the city at a distance of a mile.
13Seeing the Kauravas, Drupada rushed forward and afflicted the Kuru army with a shower of arrows. Such was his lightness of motion on the field of battle that though he was fighting alone on a single chariot, the Kurus thought in fear that there was more then one Drupada.
14The fearful arrows of Drupada fell on all sides and thousands of conches, trumpets and drums began to be sounded by the Panchalas in their houses. O great king, a terrible roar, like that of the lion, rose from the mighty Panchalas. The great sound of the twang of their bow-strings seemed to rend the very sky.
15(Thereupon) Duryodhana, Vikarna, Subahu, Dirghalochana and Dushasana, becoming furious, began to shower arrows upon the enemy. The mighty bow-man, the son of Prishata (Drupada), invincible in battle, though pierced with arrows. Instantly began to afflict the hostile army. O descendant of the Bharata race, careering over the field of battle like a fiery wheel, he smote with his arrows Duryodhana, Vikarna, even greatly powerful Karna and many other heroic princes and various other soldiers and slaked their thirst for battle.
16Then the citizens showered upon the Kurus club, maces and other missiles, like cloud's showering rains.
17O descendant of the Bharata race, young and old, all the citizens, hearing of the battle, rushed out and assailed the Kurus. They (Kurus) broke and fled, wailing towards the Pandavas; and the Pandavas, hearing their terrible wall. Ascended their cars after duly worshipping Drona. Then Arjuna, hastily asking Yudhisthira not to engage in the fight by saying "Don't fight".
18At that time appointing the sons of Madri (Nakula and Sahadeva) as the protectors of his chariot wheels, rushed out. And Bhima, ever in the front, ran ahead with his club in his hand.
19The sinless son of Kunti (Arjuna), thus accompanied by his brother, hearing the shouts of the enemy, advanced towards them, filling the whole region with the rattle of the wheels of his chariot.
20As a Makara enters the sea, so the mightyarmed Yama-like Bhima with his club in his hand entered the Panchala ranks and roared as fiercely as the ocean in a tempest. Ever skillful in battle, Bhima, the son of Pritha, upraising his club, attacked the soldiers riding on elephants with the powers of his arms like the great destroyer himself.
21Those huge animals like mountains, struck with Bhima's club, had their heads broken into pieces and they fill covered with blood, like cliffs loosened by thunder.
22The Pandava, the elder of Arjuna, (Bhima) felled to the ground elephants and horses and cars by thousands and killed many foot soldiers and car-warriors. As a herdsman drives the cattle with his stuff in the wood, so did Vrikodara drive before him the chariots and elephants (of the hostile force).
23Vaishampayana said : Falguni (Arjuna), eager to do the favourite work of the son of Bharadvaja, (Drona), felled the son of Prishata (Drupada) from his elephant, covering him with arrows. O king, like the fire at the end of a Yuga, he felled in the battle thousands of horses, car and elephants.
24Thereupon all the Panchalas and the Shrinjyas, being thus attacked (by Arjuna), assailed Partha with a shower of weapons of various kinds.
25They uttered from their mouths great shorts like the roars of lions and they desperately attacked the Pandava (Arjuna). The battle became fearful and furious to be hold. Hearing their great leonine shouts, he (Arjuna) became illed with wrath.
26Kirti (Arjuna) immediately assailed the Panchalas in the battle and covering them with a shower of arrows, he greatly confused them.
27They, that saw the son of Kunti (at that time), could not mark any interval between his fixing the arrows on the bowstring and letting them off.
28The whole place was filled with leonine shouts mixed with cheers of approval. Thereupon the king of the Panchalas, accompanied with Satyajit (his commander-in-chief). Rushed towards him with speed, as Indra did towards (the Danava) Shambara, Partha covered the Panchala king with a thick shower of arrows.
29Thereupon arose a great uproar among the Panchala-host like the roar of a great lion when springing on the leader of a heard of elephants.
30Seeing Arjuna rush towards the Panchalaking for slaying him, greatly powerful Satyajit attacked him. The two heroes (Arjuna and the Panchala-king) rushed upon each other like Indra upon Virochanas; and they broke each other's ranks.
31Thereupon Parth “pierced Satyajit with ten keen arrows" at which feat the spectators were all amazed.
32Thereupon the Panchala (Satyajit) covered Partha with one hundred arrows. That great car-warrior Arjuna rubbed his bow-string in order to increase the force and velocity of his arrows. Then covering the enemy with a shower of arrows, he cut off the bow of Satyajit and rushed upon the king (Drupada).
33But Satyajit immediately took up an other bow and he soon pierced with arrows Partha, with his chariot, charioteer and horses.
34Thus being assailed, the hero Partha did not forgive the Panchala (Satyajit). In order to kill him soon, he (Arjuna) pierced with a number of arrows.
35(His enemy's) horses, flags, bow, clenched fist, charioteer and the attendant at his back. Seeing his bow repeatedly cut down. And his horses slain as often, he (Satyajit) desisted from the fight. Secing Satyajit thus desisted from the fight. The king (Drupada) attacked the Pandava (Arjuna) with great speed. Then that foremost of victorious heroes. Arjuna, fought a wonderful battle.
36Cutting off his bow and felling his flatstaff on the grounds he pierced his enemy's horses and charioteer with five arrows.
37Thereupon that son of Kunti (Arjuna), throwing aside his bow and taking off his quiver, took up a scimitar and sent forth a leonine shout.
38He suddenly leaped from his chariot and fell on that of the Panchala-king. Dhananjaya (Arjuna) stood fearlessly on the chariot of the Panchala-king. He seized him (Drupada) as Garuda seized a huge snake after agitating the waters of the deep sea. Thereupon all the Panchalas ran away in all directions.
39Showing the prowess of arms to all the hosts, Dhananjaya (Arjuna), sending forth a leonine shout, came out of the Panchala ranks).
40Seeing him return (with his captive), the princes laid waste the capital of the illustrious Drupada.
41Arjuna said : This best of kings Drupada is a relative of the Kuru heroes. Therefore, O Bhima, do no: kill his soldiers. Let us only give out preceptor's remuneration.
42Vaishampayana said : O king thus prevented by Arjuna, the greatly strong Bhima, though unsatiated with the battle, refrained from the act of slaughter.
43O best of the Bharata race, thus seizing Yajnasena Drupada in the battle with his ministers, they offered him to Drona.
44(Seeing the king) humiliated and deprived of wealth and brought under his complete control, Drona remembered his former hostility towards him and he thus spoke to him.
45"Your kingdom and your capital have been laid waste by me. Receiving your like at my hand, do you desire to revive our old friendship?".
46Having said this, he smiled a little and again said, "O hero, do not fear for your life. We are Brahmans that are ever-forgiving.
47O beast of Kshatriyas, from that day when in your boyhood you played with me in the ĀDI PARVA hermitage, my love and affection for you have grown up.
48O king, I ask for your friendship again. O king, I grant you as a boon half of your kingdom.
49O Yajnasena, how can one be a friend of a king who is not a king? And therefore I retain half of your kingdom.
50You became the king of the territory lying on the southern side of the Bhagirathi and I become that of the northern side. O Panchala, if it please you, know me henceforth as your friend."
51Drupada said : O Brahmana, this is not (at all) wonderful to the man of noble soul and great prowess. I am pleased with you and I desire to give you everlasting pleasure.
52Vaishampayana said : O descendant of Bharata, having been thus addressed, Drona released him (Drupadas); and cheerfully performing the usual offices of regard, he bestowed upon him the half of the kingdom.
53(Receiving the territory named) Makandi with many towns and cities, situated on the banks of the Ganges, Drupada lived in the best of cities, called Kampilya. After his defeat by Drona, he (Drupada) also ruled over the southern Panchala upto the banks of the Charmanavati river.
54He was well convinced that his could not defeat Drona by Kshatriya might alone, he being very much inferior to him in Brahma (spiritual) power. He therefore wandered over the world to find the rneans of obtaining a son (who could defeat Drona). (Meanwhile) Drona lived at Ahichatra.
55Which was full of towns and cities and which was bestowed upon him by Partha after defeating the hero (Drupada).
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — पाण्डु और धृतराष्ट्र के पुत्रों को अस्त्रविद्या में निपुण देखकर द्रोण ने सोचा कि अब वह समय आ गया है जब वे गुरुदक्षिणा माँग सकते हैं।
2हे राजन्, एक दिन अपने शिष्यों को एकत्र करके आचार्य द्रोण ने उन सबसे अपनी दक्षिणा माँगते हुए कहा —
3"पांचालराज द्रुपद को युद्ध में पकड़कर मेरे पास लाओ। यही मेरे लिए सर्वाधिक स्वीकार्य दक्षिणा होगी।"
4"ऐसा ही हो" कहकर वे सब अपने अस्त्रों सहित अपने रथों पर चढ़े और अपने आचार्य को दक्षिणा देने के लिए द्रोण के साथ निकल पड़े।
5मनुष्यों में श्रेष्ठ उन्होंने पांचालों का संहार किया और महाबली द्रुपद की राजधानी को जाकर उस पर आक्रमण किया। दुर्योधन, कर्ण, महाबली युयुत्सु, दुःशासन, विकर्ण, जलसन्ध, सुलोचन — ये और महापराक्रमी अनेक अन्य राजकुमार, सब क्षत्रियों में अग्रगण्य, आक्रमण में सबसे आगे रहने के लिए एक-दूसरे से होड़ करने लगे।
6उत्तम श्रेणी के रथों पर सवार और अश्वारोहियों से अनुगत वे राजकुमार शत्रु की राजधानी में प्रविष्ट हुए और उसकी सड़कों पर आगे बढ़े।
7उसी समय पांचालराज उस विशाल सेना को देखकर और उसका गर्जन सुनकर अपने समस्त भाइयों सहित शीघ्र ही अपने प्रासाद से बाहर आ गए।
8राजा यज्ञसेन (द्रुपद) भलीभाँति सशस्त्र थे, किन्तु युद्धघोष करते हुए उन (कौरवों) ने उन पर बाणों की वर्षा से आक्रमण किया।
9अजेय योद्धा यज्ञसेन ने अपने श्वेत रथ पर सवार होकर कौरवों पर आक्रमण किया और अपने भयंकर बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी।
10वैशम्पायन ने कहा — राजकुमारों का अभिमान देखकर पार्थ (अर्जुन) ने आचार्य, उन श्रेष्ठ ब्राह्मण द्रोण से इस प्रकार कहा —
11"जब वे अपना पराक्रम समाप्त कर लेंगे, तब हम अपना बल दिखाएँगे। वे युद्ध में पांचालराज का वध करने में समर्थ नहीं हैं।"
12यह कहकर कुन्ती के वे निष्पाप पुत्र (अर्जुन) अपने भाइयों सहित नगर के बाहर एक कोस की दूरी पर प्रतीक्षा करने लगे।
13कौरवों को देखकर द्रुपद आगे बढ़े और उन्होंने बाणों की वर्षा से कुरुसेना को पीड़ित किया। रणभूमि में उनका वेग ऐसा था कि यद्यपि वे एक ही रथ पर अकेले लड़ रहे थे, तथापि कौरवों ने भय से सोचा कि द्रुपद एक से अधिक हैं।
14द्रुपद के भयंकर बाण चारों ओर गिरने लगे और पांचालों ने अपने घरों में सहस्रों शंख, तुरहियाँ और दुन्दुभियाँ बजाना आरम्भ कर दिया। हे महाराज, बलशाली पांचालों से सिंहगर्जना के समान भयंकर निनाद उठा। उनकी प्रत्यंचाओं की टंकार का महान् शब्द मानो आकाश को विदीर्ण करने लगा।
15(तब) दुर्योधन, विकर्ण, सुबाहु, दीर्घलोचन और दुःशासन क्रुद्ध होकर शत्रु पर बाणों की वर्षा करने लगे। युद्ध में अजेय, महान् धनुर्धर पृषतपुत्र (द्रुपद) बाणों से बिंधे हुए भी तत्काल शत्रुसेना को पीड़ित करने लगे। हे भरतवंशी, अग्निचक्र के समान रणभूमि में विचरण करते हुए उन्होंने अपने बाणों से दुर्योधन, विकर्ण, यहाँ तक कि महाबली कर्ण तथा अनेक अन्य वीर राजकुमारों और विविध अन्य सैनिकों को बेधा और उनकी युद्ध की तृष्णा शान्त कर दी।
16तब नगरवासियों ने कौरवों पर गदा, मुद्गर तथा अन्य अस्त्रों की ऐसी वर्षा की जैसे मेघ वर्षा करते हैं।
17हे भरतवंशी, युवा और वृद्ध — समस्त नागरिक युद्ध की बात सुनकर बाहर निकल आए और कौरवों पर टूट पड़े। वे (कौरव) टूटकर विलाप करते हुए पाण्डवों की ओर भागे; और उनका भयंकर विलाप सुनकर पाण्डव द्रोण की विधिपूर्वक पूजा करके अपने रथों पर चढ़े। तब अर्जुन ने शीघ्रता से युधिष्ठिर से "युद्ध मत कीजिए" कहकर उन्हें युद्ध में न जाने को कहा।
18उसी समय माद्री के पुत्रों (नकुल और सहदेव) को अपने रथ के पहियों का रक्षक नियुक्त करके वे आगे बढ़े। और सदा सबसे आगे रहने वाले भीम हाथ में गदा लिए आगे दौड़े।
19इस प्रकार अपने भाइयों सहित कुन्ती के निष्पाप पुत्र (अर्जुन) शत्रु के उद्घोष सुनकर उनकी ओर बढ़े और अपने रथ के पहियों की घरघराहट से समस्त प्रदेश भर दिया।
20जैसे मकर समुद्र में प्रवेश करता है, वैसे ही यम के समान महाबाहु भीम हाथ में गदा लिए पांचालों की पंक्तियों में प्रविष्ट हुए और झंझावात में समुद्र के समान भीषण गर्जना की। युद्ध में सदा निपुण पृथा के पुत्र भीम ने गदा उठाकर साक्षात् महाकाल के समान अपनी भुजाओं के बल से हाथियों पर सवार सैनिकों पर आक्रमण किया।
21पर्वतों के समान वे विशाल पशु भीम की गदा के प्रहार से सिर फटकर टुकड़े-टुकड़े हो गए और वे रक्त से लथपथ ऐसे गिरे जैसे वज्र से टूटी शिलाएँ।
22अर्जुन के ज्येष्ठ भ्राता उन पाण्डव (भीम) ने सहस्रों हाथी, अश्व और रथ भूमि पर गिरा दिए और अनेक पदाति तथा रथी मार डाले। जैसे कोई ग्वाला वन में अपनी लाठी से गौओं को हाँकता है, वैसे ही वृकोदर (शत्रुसेना के) रथों और हाथियों को अपने आगे-आगे हाँकते रहे।
23वैशम्पायन ने कहा — भरद्वाजपुत्र (द्रोण) का प्रिय कार्य करने को उत्सुक फाल्गुनी (अर्जुन) ने पृषतपुत्र (द्रुपद) को बाणों से ढँककर उनके हाथी से गिरा दिया। हे राजन्, युगान्त की अग्नि के समान उन्होंने युद्ध में सहस्रों अश्व, रथ और हाथी गिरा दिए।
24तब इस प्रकार (अर्जुन द्वारा) आक्रान्त समस्त पांचाल और सृंजय पार्थ पर विविध प्रकार के अस्त्रों की वर्षा करने लगे।
25उन्होंने अपने मुखों से सिंहगर्जना के समान महान् उद्घोष किए और उन्होंने प्राणपण से उन पाण्डव (अर्जुन) पर आक्रमण किया। वह युद्ध देखने में भयंकर और प्रचण्ड हो गया। उनके महान् सिंहनाद सुनकर वे (अर्जुन) क्रोध से भर गए।
26किरीटी (अर्जुन) ने तत्काल युद्ध में पांचालों पर आक्रमण किया और उन्हें बाणों की वर्षा से ढँककर उन्हें अत्यन्त विचलित कर दिया।
27जिन्होंने (उस समय) कुन्ती के उन पुत्र को देखा, वे प्रत्यंचा पर बाण चढ़ाने और उन्हें छोड़ने के बीच कोई अन्तराल नहीं देख सके।
28समस्त स्थान अनुमोदन के जयघोषों से मिश्रित सिंहनादों से भर गया। तब पांचालराज सत्यजित् (अपने सेनापति) सहित उन पर वेग से टूट पड़े, जैसे इन्द्र (दानव) शम्बर पर टूट पड़े थे। पार्थ ने पांचालराज को बाणों की सघन वर्षा से ढँक दिया।
29तब पांचालसेना में ऐसा महान् कोलाहल उठा जैसे किसी महान् सिंह की गर्जना जब वह हाथियों के झुंड के नायक पर झपटता है।
30अर्जुन को पांचालराज का वध करने के लिए उन पर टूटते देखकर महाबली सत्यजित् ने उन पर आक्रमण किया। वे दोनों वीर (अर्जुन और पांचालसेनापति) एक-दूसरे पर उसी प्रकार टूट पड़े जैसे इन्द्र विरोचन पर; और उन्होंने एक-दूसरे की पंक्तियाँ छिन्न-भिन्न कर दीं।
31तब पार्थ ने सत्यजित् को दस तीक्ष्ण बाणों से बेध डाला, जिस कर्म को देखकर समस्त दर्शक विस्मित हो गए।
32तब उस पांचाल (सत्यजित्) ने पार्थ को एक सौ बाणों से ढँक दिया। उन महारथी अर्जुन ने अपने बाणों के बल और वेग को बढ़ाने के लिए अपनी प्रत्यंचा को रगड़ा। तत्पश्चात् शत्रु को बाणों की वर्षा से ढँककर उन्होंने सत्यजित् का धनुष काट दिया और राजा (द्रुपद) पर टूट पड़े।
33किन्तु सत्यजित् ने तत्काल दूसरा धनुष उठाया और उन्होंने शीघ्र ही पार्थ को, उनके रथ, सारथि और अश्वों सहित, बाणों से बेध डाला।
34इस प्रकार आक्रान्त होकर वीर पार्थ ने उस पांचाल (सत्यजित्) को क्षमा नहीं किया। उसे शीघ्र मारने के लिए उन्होंने (अर्जुन ने) उसे अनेक बाणों से बेध डाला।
35(शत्रु के) अश्व, ध्वजा, धनुष, मुष्टि, सारथि और पीछे खड़े परिचर — इन्हें उन्होंने बेध डाला। अपना धनुष बार-बार कटता और अपने अश्व उतनी ही बार मारे जाते देखकर वह (सत्यजित्) युद्ध से विरत हो गया। सत्यजित् को इस प्रकार युद्ध से विरत होते देखकर राजा (द्रुपद) ने महान् वेग से उन पाण्डव (अर्जुन) पर आक्रमण किया। तब विजयी वीरों में अग्रगण्य अर्जुन ने अद्भुत युद्ध किया।
36उनका धनुष काटकर और उनका ध्वजदण्ड भूमि पर गिराकर उन्होंने पाँच बाणों से शत्रु के अश्वों और सारथि को बेध डाला।
37तब कुन्ती के उन पुत्र (अर्जुन) ने अपना धनुष एक ओर रखकर और तूणीर उतारकर एक कृपाण उठाई और सिंहनाद किया।
38वे सहसा अपने रथ से कूदे और पांचालराज के रथ पर जा पहुँचे। धनंजय (अर्जुन) निर्भय होकर पांचालराज के रथ पर खड़े हो गए। उन्होंने उन्हें (द्रुपद को) उसी प्रकार पकड़ लिया जैसे गरुड़ गहरे समुद्र के जल को क्षुब्ध करके किसी विशाल सर्प को पकड़ लेता है। तब समस्त पांचाल चारों दिशाओं में भाग गए।
39समस्त सेनाओं को अपना अस्त्रकौशल दिखाकर धनंजय (अर्जुन) सिंहनाद करते हुए पांचालों की पंक्तियों से बाहर आए।
40उन्हें (बन्दी सहित) लौटते देखकर राजकुमारों ने यशस्वी द्रुपद की राजधानी उजाड़ने लगे।
41अर्जुन ने कहा — ये राजाओं में श्रेष्ठ द्रुपद कुरुवीरों के सम्बन्धी हैं। इसलिए हे भीम, इनके सैनिकों का वध मत करो। हम केवल अपने आचार्य की दक्षिणा दें।
42वैशम्पायन ने कहा — हे राजन्, अर्जुन द्वारा इस प्रकार रोके जाने पर महाबली भीम, यद्यपि युद्ध से तृप्त नहीं हुए थे, संहार के कर्म से विरत हो गए।
43हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इस प्रकार युद्ध में यज्ञसेन द्रुपद को उनके मन्त्रियों सहित पकड़कर उन्होंने उन्हें द्रोण को समर्पित किया।
44(राजा को) अपमानित, धन से वंचित और अपने पूर्ण अधीन लाया देखकर द्रोण ने उनके प्रति अपनी पूर्व शत्रुता का स्मरण किया और उनसे इस प्रकार कहा —
45"तुम्हारा राज्य और तुम्हारी राजधानी मैंने उजाड़ दी है। मेरे हाथों अपना जीवन पाकर क्या तुम हमारी पुरानी मैत्री पुनर्जीवित करना चाहते हो?"
46यह कहकर वे थोड़ा मुस्कुराए और पुनः बोले — "हे वीर, अपने प्राणों का भय मत करो। हम ब्राह्मण हैं जो सदा क्षमाशील होते हैं।
47हे क्षत्रियों में श्रेष्ठ, उस दिन से जब तुम अपने बाल्यकाल में आश्रम में मेरे साथ खेलते थे, तुम्हारे प्रति मेरा प्रेम और स्नेह बढ़ता ही गया है।
48हे राजन्, मैं तुमसे पुनः मैत्री माँगता हूँ। हे राजन्, मैं तुम्हें वर के रूप में तुम्हारा आधा राज्य देता हूँ।
49हे यज्ञसेन, जो राजा नहीं है वह राजा का मित्र कैसे हो सकता है? इसलिए मैं तुम्हारे राज्य का आधा भाग अपने पास रखता हूँ।
50तुम भागीरथी के दक्षिणी भाग के प्रदेश के राजा बनो और मैं उत्तरी भाग का। हे पांचाल, यदि तुम्हें रुचिकर हो, तो आज से मुझे अपना मित्र जानो।"
51द्रुपद ने कहा — हे ब्राह्मण, उदार आत्मा और महान् पराक्रम वाले पुरुष के लिए यह (तनिक भी) आश्चर्य की बात नहीं है। मैं आपसे प्रसन्न हूँ और मैं आपको शाश्वत सुख देना चाहता हूँ।
52वैशम्पायन ने कहा — हे भरतवंशी, इस प्रकार कहे जाने पर द्रोण ने उन्हें (द्रुपद को) मुक्त कर दिया; और प्रसन्नतापूर्वक यथोचित सत्कार करके उन्होंने उन्हें आधा राज्य प्रदान किया।
53गंगा के तट पर स्थित अनेक नगरों और पुरों वाला (माकन्दी नामक प्रदेश) पाकर द्रुपद काम्पिल्य नामक श्रेष्ठ नगरी में रहने लगे। द्रोण से पराजित होने के पश्चात् उन्होंने (द्रुपद ने) चर्मण्वती नदी के तट तक दक्षिण पांचाल पर भी शासन किया।
54उन्हें भलीभाँति विश्वास हो गया कि वे केवल क्षत्रियबल से द्रोण को पराजित नहीं कर सकते, क्योंकि ब्रह्म (आध्यात्मिक) बल में वे उनसे बहुत हीन थे। इसलिए वे ऐसा पुत्र पाने के उपाय खोजने के लिए संसार भर में भटकते रहे (जो द्रोण को पराजित कर सके)। (इसी बीच) द्रोण अहिच्छत्रा में रहने लगे —
55जो नगरों और पुरों से भरी थी और जो उन वीर (द्रुपद) को पराजित करने के पश्चात् पार्थ द्वारा उन्हें प्रदान की गई थी।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — पाण्डु र धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई अस्त्रविद्यामा निपुण देखेर द्रोणले सोचे कि अब त्यो समय आइसक्यो जब उनले गुरुदक्षिणा माग्न सक्छन्।
2हे राजन्, एक दिन आफ्ना शिष्यहरूलाई जम्मा गरेर आचार्य द्रोणले ती सबैसँग आफ्नो दक्षिणा माग्दै भने —
3"पाञ्चालराज द्रुपदलाई युद्धमा पक्रेर मकहाँ ल्याऊ। यही मेरा लागि सर्वाधिक स्वीकार्य दक्षिणा हुनेछ।"
4"त्यसै होस्" भनेर तिनीहरू सबै आफ्ना अस्त्रसहित आफ्ना रथमा चढे र आफ्ना आचार्यलाई दक्षिणा दिन द्रोणसँगै निस्के।
5मानिसहरूमा श्रेष्ठ उनीहरूले पाञ्चालहरूको संहार गरे र महाबली द्रुपदको राजधानीमा गएर त्यसमाथि आक्रमण गरे। दुर्योधन, कर्ण, महाबली युयुत्सु, दुःशासन, विकर्ण, जलसन्ध, सुलोचन — यी र महापराक्रमी अनेक अन्य राजकुमार, सबै क्षत्रियहरूमा अग्रगण्य, आक्रमणमा सबैभन्दा अगाडि रहन एक-अर्कासँग होड गर्न थाले।
6उत्तम श्रेणीका रथमा चढेर र अश्वारोहीहरूले पछ्याइएका ती राजकुमारहरू शत्रुको राजधानीमा प्रवेश गरे र त्यसका सडकमा अगाडि बढे।
7त्यसै बेला पाञ्चालराजले त्यो विशाल सेना देखेर र त्यसको गर्जन सुनेर आफ्ना सम्पूर्ण भाइहरूसहित चाँडै नै आफ्नो प्रासादबाट बाहिर आए।
8राजा यज्ञसेन (द्रुपद) राम्ररी सशस्त्र थिए, तर युद्धघोष गर्दै तिनीहरूले (कौरवहरूले) उनीमाथि बाणको वर्षाले आक्रमण गरे।
9अजेय योद्धा यज्ञसेनले आफ्नो सेतो रथमा चढेर कौरवहरूमाथि आक्रमण गरे र आफ्ना भयंकर बाणको वर्षा सुरु गरे।
10वैशम्पायनले भने — राजकुमारहरूको अभिमान देखेर पार्थ (अर्जुन) ले आचार्य, ती श्रेष्ठ ब्राह्मण द्रोणलाई यसरी भने —
11"जब उनीहरूले आफ्नो पराक्रम सकाउनेछन्, तब हामी आफ्नो बल देखाउनेछौँ। तिनीहरू युद्धमा पाञ्चालराजको वध गर्न समर्थ छैनन्।"
12यसो भनेर कुन्तीका ती निष्पाप पुत्र (अर्जुन) आफ्ना दाजुभाइसहित नगरबाहिर एक कोसको दूरीमा प्रतीक्षा गर्न थाले।
13कौरवहरूलाई देखेर द्रुपद अगाडि बढे र उनले बाणको वर्षाले कुरुसेनालाई पीडित पारे। रणभूमिमा उनको वेग यस्तो थियो कि उनी एउटै रथमा एक्लै लडिरहेका भए पनि, कौरवहरूले डरले सोचे कि द्रुपद एकभन्दा बढी छन्।
14द्रुपदका भयंकर बाण चारैतिर खस्न थाले र पाञ्चालहरूले आफ्ना घरमा हजारौँ शङ्ख, तुरही र दुन्दुभि बजाउन थाले। हे महाराज, बलशाली पाञ्चालहरूबाट सिंहगर्जनजस्तै भयंकर निनाद उठ्यो। तिनका प्रत्यञ्चाको टङ्कारको महान् शब्दले मानौँ आकाश विदीर्ण गर्न थाल्यो।
15(तब) दुर्योधन, विकर्ण, सुबाहु, दीर्घलोचन र दुःशासन क्रुद्ध भई शत्रुमाथि बाणको वर्षा गर्न थाले। युद्धमा अजेय, महान् धनुर्धर पृषतपुत्र (द्रुपद) बाणले घोचिएर पनि तत्कालै शत्रुसेनालाई पीडित पार्न थाले। हे भरतवंशी, अग्निचक्रजस्तै रणभूमिमा विचरण गर्दै उनले आफ्ना बाणले दुर्योधन, विकर्ण, यहाँसम्म कि महाबली कर्ण तथा अनेक अन्य वीर राजकुमार र विविध अन्य सैनिकलाई घोचे र तिनको युद्धको तिर्खा शान्त पारिदिए।
16तब नगरवासीहरूले कौरवहरूमाथि गदा, मुद्गर तथा अन्य अस्त्रको यस्तो वर्षा गरे जसरी मेघले वर्षा गर्छन्।
17हे भरतवंशी, युवा र वृद्ध — सम्पूर्ण नागरिक युद्धको कुरा सुनेर बाहिर निस्के र कौरवहरूमाथि जाइलागे। तिनीहरू (कौरवहरू) टुटेर विलाप गर्दै पाण्डवहरूतिर भागे; अनि तिनको भयंकर विलाप सुनेर पाण्डवहरू द्रोणको विधिपूर्वक पूजा गरेर आफ्ना रथमा चढे। तब अर्जुनले हतारिँदै युधिष्ठिरलाई "युद्ध नगर्नुहोस्" भनेर उनलाई युद्धमा नजान भने।
18त्यसै बेला माद्रीका पुत्रहरू (नकुल र सहदेव) लाई आफ्नो रथका पाङ्ग्राका रक्षक नियुक्त गरेर उनी अगाडि बढे। अनि सदा सबैभन्दा अगाडि रहने भीम हातमा गदा लिएर अगाडि दौडे।
19यसरी आफ्ना दाजुभाइसहित कुन्तीका निष्पाप पुत्र (अर्जुन) शत्रुका उद्घोष सुनेर तिनीतिर बढे र आफ्नो रथका पाङ्ग्राको घर्घराहटले सम्पूर्ण प्रदेश भरिदिए।
20जसरी मकरले समुद्रमा प्रवेश गर्छ, त्यसरी नै यमजस्तै महाबाहु भीम हातमा गदा लिएर पाञ्चालहरूका पङ्क्तिमा प्रवेश गरे र आँधीमा समुद्रजस्तै भीषण गर्जन गरे। युद्धमा सदा निपुण पृथाका पुत्र भीमले गदा उठाएर साक्षात् महाकालजस्तै आफ्ना पाखुराको बलले हात्तीमा चढेका सैनिकहरूमाथि आक्रमण गरे।
21पर्वतजस्ता ती विशाल पशुहरू भीमको गदाको प्रहारले टाउको फुटेर टुक्राटुक्रा भए र तिनीहरू रगतले लत्पतिएर यसरी खसे जसरी वज्रले फुटेका शिला।
22अर्जुनका जेठा दाजु ती पाण्डव (भीम) ले हजारौँ हात्ती, अश्व र रथ भुइँमा ढालिदिए र अनेक पैदल तथा रथी मारे। जसरी कुनै गोठालोले वनमा आफ्नो लौरोले गाई धपाउँछ, त्यसरी नै वृकोदरले (शत्रुसेनाका) रथ र हात्तीहरूलाई आफ्नो अगाडि-अगाडि धपाइरहे।
23वैशम्पायनले भने — भरद्वाजपुत्र (द्रोण) को प्रिय कार्य गर्न उत्सुक फाल्गुनी (अर्जुन) ले पृषतपुत्र (द्रुपद) लाई बाणले ढाकेर उनको हात्तीबाट खसालिदिए। हे राजन्, युगान्तको अग्निजस्तै उनले युद्धमा हजारौँ अश्व, रथ र हात्ती ढालिदिए।
24तब यसरी (अर्जुनद्वारा) आक्रान्त सम्पूर्ण पाञ्चाल र सृञ्जयहरूले पार्थमाथि विविध प्रकारका अस्त्रको वर्षा गर्न थाले।
25उनीहरूले आफ्ना मुखबाट सिंहगर्जनजस्तै महान् उद्घोष गरे र उनीहरूले प्राणपणले ती पाण्डव (अर्जुन) माथि आक्रमण गरे। त्यो युद्ध हेर्नमा भयंकर र प्रचण्ड भयो। तिनका महान् सिंहनाद सुनेर उनी (अर्जुन) क्रोधले भरिए।
26किरीटी (अर्जुन) ले तत्कालै युद्धमा पाञ्चालहरूमाथि आक्रमण गरे र तिनलाई बाणको वर्षाले ढाकेर तिनलाई अत्यन्त विचलित पारिदिए।
27जसले (त्यस बेला) कुन्तीका ती पुत्रलाई देखे, तिनीहरूले प्रत्यञ्चामा बाण चढाउने र तिनलाई छाड्ने बीचमा कुनै अन्तराल देख्न सकेनन्।
28सम्पूर्ण स्थान अनुमोदनका जयघोषले मिश्रित सिंहनादले भरियो। तब पाञ्चालराज सत्यजित् (आफ्ना सेनापति) सहित उनीमाथि वेगले जाइलागे, जसरी इन्द्र (दानव) शम्बरमाथि जाइलागेका थिए। पार्थले पाञ्चालराजलाई बाणको सघन वर्षाले ढाकिदिए।
29तब पाञ्चालसेनामा यस्तो महान् कोलाहल उठ्यो जस्तो कुनै महान् सिंहको गर्जन जब त्यो हात्तीको बथानका नायकमाथि जाइलाग्छ।
30अर्जुनलाई पाञ्चालराजको वध गर्न उनीमाथि जाइलागेको देखेर महाबली सत्यजित्ले उनीमाथि आक्रमण गरे। ती दुवै वीर (अर्जुन र पाञ्चालसेनापति) एक-अर्कामाथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी इन्द्र विरोचनमाथि; अनि उनीहरूले एक-अर्काका पङ्क्ति छिन्नभिन्न पारिदिए।
31तब पार्थले सत्यजित्लाई दस तीखा बाणले घोचिदिए, जुन कर्म देखेर सम्पूर्ण दर्शक विस्मित भए।
32तब त्यस पाञ्चाल (सत्यजित्) ले पार्थलाई एक सय बाणले ढाकिदिए। ती महारथी अर्जुनले आफ्ना बाणको बल र वेग बढाउन आफ्नो प्रत्यञ्चा रगडे। त्यसपछि शत्रुलाई बाणको वर्षाले ढाकेर उनले सत्यजित्को धनुष काटिदिए र राजा (द्रुपद) माथि जाइलागे।
33तर सत्यजित्ले तत्कालै अर्को धनुष उठाए र उनले चाँडै नै पार्थलाई, उनको रथ, सारथि र अश्वसहित, बाणले घोचिदिए।
34यसरी आक्रान्त भई वीर पार्थले त्यस पाञ्चाल (सत्यजित्) लाई क्षमा गरेनन्। उसलाई चाँडै मार्न उनले (अर्जुनले) उसलाई अनेक बाणले घोचिदिए।
35(शत्रुका) अश्व, ध्वजा, धनुष, मुठी, सारथि र पछाडि उभिएका परिचर — यिनलाई उनले घोचिदिए। आफ्नो धनुष बारम्बार कटेको र आफ्ना अश्व त्यति नै पटक मारिएको देखेर ऊ (सत्यजित्) युद्धबाट विरत भयो। सत्यजित्लाई यसरी युद्धबाट विरत हुँदै गरेको देखेर राजा (द्रुपद) ले महान् वेगले ती पाण्डव (अर्जुन) माथि आक्रमण गरे। तब विजयी वीरहरूमा अग्रगण्य अर्जुनले अद्भुत युद्ध गरे।
36उनको धनुष काटेर र उनको ध्वजदण्ड भुइँमा ढालेर उनले पाँच बाणले शत्रुका अश्व र सारथिलाई घोचिदिए।
37तब कुन्तीका ती पुत्र (अर्जुन) ले आफ्नो धनुष एकातिर राखेर र ठोक्रा फुकालेर एउटा कृपाण उठाए र सिंहनाद गरे।
38उनी एक्कासि आफ्नो रथबाट हामफाले र पाञ्चालराजको रथमा गएर पुगे। धनञ्जय (अर्जुन) निर्भय भई पाञ्चालराजको रथमा उभिए। उनले उनलाई (द्रुपदलाई) त्यसै गरी समाते जसरी गरुडले गहिरो समुद्रको जल क्षुब्ध पारेर कुनै विशाल सर्पलाई समात्छ। तब सम्पूर्ण पाञ्चालहरू चारै दिशामा भागे।
39सम्पूर्ण सेनालाई आफ्नो अस्त्रकौशल देखाएर धनञ्जय (अर्जुन) सिंहनाद गर्दै पाञ्चालहरूका पङ्क्तिबाट बाहिर आए।
40उनलाई (बन्दीसहित) फर्केको देखेर राजकुमारहरूले यशस्वी द्रुपदको राजधानी उजाड्न थाले।
41अर्जुनले भने — यी राजाहरूमा श्रेष्ठ द्रुपद कुरुवीरहरूका आफन्त हुन्। त्यसैले हे भीम, यिनका सैनिकको वध नगर। हामी केवल आफ्ना आचार्यको दक्षिणा दिऔँ।
42वैशम्पायनले भने — हे राजन्, अर्जुनद्वारा यसरी रोकिएपछि महाबली भीम, युद्धबाट तृप्त नभए पनि, संहारको कर्मबाट विरत भए।
43हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यसरी युद्धमा यज्ञसेन द्रुपदलाई उनका मन्त्रीहरूसहित पक्रेर उनीहरूले उनलाई द्रोणलाई समर्पित गरे।
44(राजालाई) अपमानित, धनबाट वञ्चित र आफ्नो पूर्ण अधीनमा ल्याइएको देखेर द्रोणले उनीप्रति आफ्नो पूर्व शत्रुताको स्मरण गरे र उनलाई यसरी भने —
45"तिम्रो राज्य र तिम्रो राजधानी मैले उजाडिदिएँ। मेरा हातबाट आफ्नो जीवन पाएर के तिमी हाम्रो पुरानो मैत्री पुनर्जीवित गर्न चाहन्छौ?"
46यसो भनेर उनी अलिकति मुस्कुराए र पुनः बोले — "हे वीर, आफ्नो प्राणको डर नगर। हामी ब्राह्मण हौँ जो सदा क्षमाशील हुन्छौँ।
47हे क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ, त्यस दिनदेखि जब तिमी आफ्नो बाल्यकालमा आश्रममा मसँग खेल्थ्यौ, तिमीप्रति मेरो प्रेम र स्नेह बढ्दै गएको छ।
48हे राजन्, म तिमीसँग पुनः मैत्री माग्छु। हे राजन्, म तिमीलाई वरका रूपमा तिम्रो आधा राज्य दिन्छु।
49हे यज्ञसेन, जो राजा होइन ऊ राजाको मित्र कसरी हुन सक्छ? त्यसैले म तिम्रो राज्यको आधा भाग आफूसँग राख्छु।
50तिमी भागीरथीको दक्षिणी भागको प्रदेशका राजा बन र म उत्तरी भागको। हे पाञ्चाल, यदि तिमीलाई रुचिकर छ भने, आजैदेखि मलाई आफ्नो मित्र जान।"
51द्रुपदले भने — हे ब्राह्मण, उदार आत्मा र महान् पराक्रम भएको पुरुषका लागि यो (अलिकति पनि) आश्चर्यको कुरा होइन। म तपाईंसँग प्रसन्न छु र म तपाईंलाई शाश्वत सुख दिन चाहन्छु।
52वैशम्पायनले भने — हे भरतवंशी, यसरी भनिएपछि द्रोणले उनलाई (द्रुपदलाई) मुक्त गरिदिए; र प्रसन्नतापूर्वक यथोचित सत्कार गरेर उनले उनलाई आधा राज्य प्रदान गरे।
53गङ्गाको किनारमा अवस्थित अनेक नगर र पुर भएको (माकन्दी नामक प्रदेश) पाएर द्रुपद काम्पिल्य नामक श्रेष्ठ नगरीमा बस्न थाले। द्रोणबाट पराजित भएपछि उनले (द्रुपदले) चर्मण्वती नदीको किनारसम्म दक्षिण पाञ्चालमा पनि शासन गरे।
54उनलाई राम्ररी विश्वास भयो कि उनले केवल क्षत्रियबलले द्रोणलाई पराजित गर्न सक्दैनन्, किनकि ब्रह्म (आध्यात्मिक) बलमा उनी उनीभन्दा धेरै हीन थिए। त्यसैले उनी यस्तो पुत्र पाउने उपाय खोज्न संसारभरि भौँतारिइरहे (जसले द्रोणलाई पराजित गर्न सकोस्)। (यसै बीच) द्रोण अहिच्छत्रामा बस्न थाले —
55जो नगर र पुरहरूले भरिएको थियो र जो ती वीर (द्रुपद) लाई पराजित गरेपछि पार्थद्वारा उनलाई प्रदान गरिएको थियो।