Sambhava Parva — Birth of the Pandavas
Volume I — Adi & Sabha Parva · Chapter 123
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच संवत्सरधृते गर्भे गान्धार्या जनमेजय। आह्वयामास वै कुन्ती गभार्थे धर्ममच्युतम्॥
2सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह। जजाप विधिवज्जष्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा॥
3आजगाम ततो देवो धर्मो मन्त्रबलात् ततः। विमाने सूर्यसंकाशे कुन्ती यत्र जपस्थिता॥
4विहस्य तां ततो ब्रूयाः कुन्ति किं ते ददाम्यहम्। सा तं विहस्यमानापि पुत्रं देह्यब्रवीदिदम्॥
5संयुक्ता सा हि धर्मेण योगमूर्तिधरेण ह। लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणभृतां हितम्॥
6ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्तेऽभिजितेऽष्टमे। दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पूर्णेऽतिपूजिते॥ समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम्। जातमात्रे सुते तस्मिन् वागुवाचाशरीरिणी॥
7एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तमः। विक्रान्तः सत्यवाक् त्वेव राजा पृथ्व्यां भविष्यति॥
8युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः। भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥
9यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः। धार्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत्॥
10प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु। ततस्तथोक्ता भ; तु वायुमेवाजुहाव सा॥
11ततस्तामागतो वायुर्मुगारूढो महाबलः। किं ते कुन्ति ददाम्यद्य ब्रूहि यत् ते हृदि स्थितम्।१२।।
12सा सलज्जा विहस्याह पुत्रं देहि सुरोत्तम। बलवन्तं महाकायं सर्वदर्पप्रभञ्जनम्॥
13तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः। तमप्यतिबलं जातं वागुवाचाशरीरिणी॥ सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातोऽयमिति भारत। इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे॥ यदङ्कात् पतितो मातुः शिलां गात्रैर्व्यचूर्णयत्। कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल॥ नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सङ्गे स्वे वृकोदरम्। ततः स वज्रसंघातः कुमारो न्यपतद् गिरौ॥ पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता। तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वा पाण्डुर्विस्मयमागतः॥
14यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम। दुर्योधनोऽपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिपः॥
15जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयोऽन्वचिन्तयत्। कथं नु मे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति॥
16दैवे पुरुषकारे च लोकोऽयं सम्प्रतिष्ठितः। तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते॥
17इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम्। अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवानमितद्युतिः॥ तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम्। यं दास्यति स मे पुत्रं स वरीयान् भविष्यति॥ अमानुषान् मानुषांश्च संग्रामे स हनिष्यति। कर्मणा मनसा वाचा तस्मात् तप्स्ये महत् तपः॥
18ततः पाण्डुर्महाराजो मन्त्रयित्वा महर्षिभिः। दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतंसांवत्सरं शुभम्॥
19आत्मना च महाबाहुरेकपादस्थितोऽभवत्। उग्रं च तप आस्थाय परमेण समाधिना॥ आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम्। सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यतप्यत भारत॥ तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यपद्यता
20शक्र उवाच पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥
21ब्राह्मणानां गवां चैव सुहृदां चार्थसाधकम्। दुहृदां शोकजननं सर्वबान्धवनन्दनम्॥ सुतं तेऽत्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम्।
22इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना॥ उवाच कुन्ती धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन्। उदर्कस्तव कल्याणि तुष्टो देवगणेश्वरः॥ दातुमिच्छति ते पुत्रं यथा संकल्पितं त्वया। अतिमानुषकर्माणं यशस्विनीमरिंदमम्॥ नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसतेजसम्। दुराधर्ष क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम्॥
23पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम्। लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात् तभाह्वय शुचिस्मिते॥
24वैशम्पायन उवाच एवमुक्ताः ततः शक्रमाजुहाव यशस्विनी। अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम्॥
25जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी। महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा॥
26शृण्वतां सर्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम्। कुन्तीमाभाष्य विस्पष्टमुवाचेदं शुचिस्मिताम्॥
27कार्तवीर्यसम: कुंन्ति शिवतुल्यपराक्रमः। एष शक्रः इवाजय्यो यशस्ते प्रथयिष्यति॥ अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूदभिवर्धिता। तथा विष्णुसमः प्रीति वर्धयिष्यति तेऽर्जुनः॥
28एष मद्रान् वशे कृत्वा कुरूंश्च सह सोमकैः। चेदिकाशिकरूपांश्च कुरुलक्ष्मी वहिष्यति॥
29एतस्य भुजवीर्येण खाण्डवे हव्यवाहनः। मेदसा सर्वभूतानां तृप्तिं यास्यति वै पराम्॥
30ग्रामणीश्च महीपालानेष जित्वा महाबलः। भ्रातृभिः सहितो वीरस्त्रीन् मेधानाहरिष्यति॥
31जामदग्न्यसमः कुन्ति विष्णुतुल्यपराक्रमः। एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यति महायशाः॥
32एष युद्धे महादेवं तोषयिष्यति शंकरम्। अस्त्रं पाशुपते नाम तस्मात् तुष्टादवाप्स्यति॥ निवातकवचा नाम दैत्या विबुधविद्विषः। शक्राज्ञया महाबाहुस्तान् वधिष्यति ते सुतः॥
33तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलेनाहरिष्यति। विप्रणष्टां श्रियं चायमाहर्ता पुरुषर्षभः॥
34एतामत्युद्धतां वाचं कुन्ती शुश्राव सूतके। वाचमुच्चारितामुच्चैस्तां निशम्य तपस्विनाम्॥ बभूव परमो हर्षः शतशृङ्गनिवासिनाम्। तथा देवनिकायानां सेन्द्राणां च दिवौकसाम्॥
35आकाशे दुन्दुभीनां च बभूव तुमुलः स्वनः। उदतिष्ठन्महाघोषः पुष्पवृष्टिभिरावृतः॥
36समवेत्य च देवानां गणाः पार्थमपूजयन्। काद्रवेया वैनतेया गन्धर्वाप्सरसस्तथा। प्रजानां पतयः सर्वे सप्त चैव महर्षयः॥ भरद्वाजः कश्यपो गौतमक्ष विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः। यश्चोदितो भास्करेऽभूत् प्रणष्टे सोऽप्यत्रात्रिभगवानाजगाम॥
37मरीचिरङ्गिराश्चैव पुलस्त्य: पुलहः क्रतुः। दक्षः प्रजापतिश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥
38दिव्यमाल्याम्बरधराः सर्वालंकारभूषिताः। उपगायान्ति वीभत्सुं नृत्यन्तेऽप्सरसां गणाः॥
39तथा महर्षयश्चापि जेपुस्तत्र समन्ततः। गन्धर्वैः सहितः श्रीमान् प्रागायत च तुम्बरुः॥
40भीमसेनोग्रसेनौ च ऊर्णायुरनधस्तथा। गोपतिधृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथाष्टमः॥ युगपस्तृणपः कार्पोिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा। त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः॥ कलिः पञ्चदशश्चैव नारदश्चात्र षोडशः। ऋत्वा बृहत्त्वा बृहकः करालश्च महामनाः॥ ब्रह्मचारी बहुगुणः सुवर्णश्चेति विश्रुतः। विश्वावसुर्भुमन्युश्च सुचन्द्रश्च शरुस्तथा॥ गतिमाधुर्यसम्पन्नौ विख्यातौ च हहाहुहू। इत्येते देवगन्धर्वा जग्मुस्तत्र नराधिप॥
41तथैवाप्सरसो हृष्टाः सर्वालंकारभूषिताः। ननृतुर्वै महाभागा जगुश्चायतलोचनाः॥
42अनूचानानवद्या च गुणमुख्या गुणावरा। अद्रिका च तथा सोमा मिश्रकेशी त्वलम्बुषा॥ मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा। अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा॥ असिता च सुबाहुश्च सुप्रिया च वपुस्तथा। पुण्डरीका सुगन्धा च सुरसा च प्रमाथिनी॥ काम्या शारद्वती चैव ननृतुस्तत्र सङ्घशः। मेनका सहजन्या च कर्णिका पुञ्जिकस्थला॥ ऋतुस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि। उम्लोचेति च विख्याता प्रम्लोचेति च ता दश॥ उर्वश्येकादशी तासां जगुश्चायतलोचनाः। धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा॥ इन्द्रो विवस्वान् पूषा च त्वष्टा च सचिता तथा। पर्जन्यश्चैव विष्णुश्च आदित्या द्वादश स्मृताः। महिमानं पाण्डवस्य वर्धयन्तोऽम्बरे स्थिताः॥
43मृगव्याधश्च सर्पश्च नितिश्च महायशाः। अजैकपादहिर्बुध्यः पिनाकी च परंतप॥ दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च विशाम्पते। स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रास्तत्रावतस्थिरे॥
44अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः। विश्वेदेवास्तथा साध्यास्तत्रासन परित: स्थिताः॥
45कर्कोटकोऽथ सर्पश्च वासुकिश्च भुजङ्गमः। कश्यपश्चाथ कुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः॥ आययुस्तपसा युक्ता महाक्रोधा महाबलाः। एते चान्ये च बहवस्तत्र नागा व्यवस्थिताः॥
46ता_श्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्चासितध्वजः। अरुणश्चारुणिश्चैव वैनतेया व्यवस्थिताः॥
47तांश्च देवगणान् सर्वांस्तपःसिद्धा महर्षयः। विमानगिर्यग्रगतान् ददृशुर्नेतरे जनाः॥
48तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता मुनिसत्तमाः। अधिकां स्म ततो वृत्तिमवर्तन् पाण्डवान् प्रति॥
49पाण्डुस्तु पुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः। वक्तुमैच्छद् धर्मपत्नी कुन्ती त्वेनमथाब्रवीत्॥
50नातश्चतुर्थं प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत। अतः परं स्वैरिणी स्याद् बन्धकी पञ्चमे भवेत्॥
51स त्वं विद्वन् धर्ममिममधिगम्य कथं नु माम्। अत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमाददादिव भाषसे॥
English
1Vaishampayana said : O Janamejaya, when Gandhari was pregnant for a year, it was then that Kunti called the eternal Dharma for offspring.
2That lady (Kunti) offered adorations to Dharma and repeated in the proper form the Mantra, formerly given to her by Durvasa.
3The deity Dharma, being overpowered by the Mantra, came on his car resplendent as the sun to the place where Kunti was seated.
4Smiling he said to her, “O Kunti, what am I to give you?" Kunti also smilingly said, “You must give me offspring.'
5She was united with Dharma in his Yoga (spiritual) form and that beautiful lady obtained a son devoted to the good of all creatures.
6She gave birth to an excellent son, who became afterwards greatly famous, at the eighth Muhurata called Abhijit of the hour of noon of that very auspicious day of the eight month, the fifth of the white fort-night, when the star Jyeshtha in conjunction with moon was in ascendant. As soon as the child was born, an invisible voice said-
7“This (child) will be the west of men and the foremost of all the virtuous. He will be truthful and (also) greatly powerful; he will be the ruler of the earth.
8This eldest son of Pandu will be known as Yudhisthira: he bill be a famous king, known all over the three worlds.
9He will be endued with splendour, fame and vows. Having obtained this virtuous son, Pandu again told her.
10"The wise say that Kshatriyas are the foremost in strength: therefore, ask for a son of great strength" having been thus addressed, she invoked Vayu.
11Thereupon the greatly strong Vayu came to her riding on a deer, (and he asked), “O Kunti, what am I to give you? Tell me what is in your mind."
12Smiling in bashfulness, she said, "O best of celestials, give me a son, who is strong, who is huge and how is capable of humbling the pride of everybody."
13By him was born Bhima, endued with great strength: and on the birth of this greatly strong man, an invisible voice said, “This child will be foremost of all endued with strength." o descendant of the Bharata race, the following extraordinary incident happened as soon as Bhima was born. Falling from his mother's lap on the mountain, he broke into fragments the stone on which he fell. Kunti suddenly rose up from the fear of a tiger, forgetting that the child lay asleep on her lap. As she rose, the child, whose body was as hard as the thunder-bolt fell on the stone and broke it into a hundred pieces. Seeing the breaking of the stone, Pandu became very much astonished.
14O best of the Bharatas, the day on which Bhima was born, on that very bay, the king of the world, Duryodhana, was also born.
15On the birth of Bhima, Pandu again began to reflect, “How can I obtain a very superior son who will be the best of men?
16This world depends on Daiva (Destiny) and Purushartha (exertion). But Destiny is gained in time by the grace of Providence,
17We have heard that Indra is the foremost (among the celestial) and the king of the Devas. He is endued with immeasurable might, energy, Prowess and glory. Gratifying him by my asceticism, I shall obtain a greatly powerful son. The son that he will give me will be superior to all. He will be capable of defeating the inhabitants of earth and those who are not of this earth. I shall, therefore practice severest asceticism with heart, deed and speech."
18Thereupon the descendant of Kuru, the great king Pandu, after consulting with the great Rishis, commanded Kunti to observe an auspicious vow for one full year.
19That mighty-armed man (Pandu), himself stood upon his one leg and began to perform the severest asceticism and penances. He practiced severe austerities from morning to evening with his mind deep in meditation in order to gratify the lord of the celestials. It was after a long time that Indra appeared.
20Indra said: I shall give you a son who will be famous all over the three worlds.
21Who will promote the welfare of the Brahmanas, kine and all honest men. The son that I shall give you will be the chastiser of the wicked and the delight of his friends and relations. He will the foremost of all and the slayer of all foes.
22Having been thus addressed by the illustrious Indra, the virtuous Kuru king (Pandu), remembering the words of the king of the celestials said to Kunti, O fortunate one, your vow has been successful. The king of the celestials is gratified. He is willing to give you a son such as you desire to have (who will be) of superior human achievements and great fame (how will be) a chastiser of enemies and a greatly wise man, (who will possess) a great son, (who will be) invincible battle, (who will be) as effulgent as the sun (who will be) very handsome and endued with all the Kshatriya splendour.
23O lady of beautiful thighs, O lady of sweet smiles, raise up a son. Call the lord of the celestials, I have gratified him.
24Vaishampayana said : Having been thus addressed, the illustrious Kunti invoked Indra. The lord of the celestials came begot Arjuna.
25As soon as the prince was born, an invisible voice filled the whole sky with a laud and deep roar.
26Addressing Kunti, it said a distinct voice in the hearing of every creature dwelling in that hermitage,
27"O Kunti, (this child) will be equal to Kartavirya and Shiva in prowess he will be invincible like Indra himself. He will spread your fame everywhere. As Vishnu enhanced Aditi's joy, so Arjuna (this child) like Vishnu will enhance your joy.
28He will maintain the Lakshmi(goddess of prosperity) of the Kuru dynasty by subjugating Madra, the Somakas with the Kurus, Chedi, Kashi and Karusha.
29Agni will be greatly gratified with the fat of all creatures which will be burnt in the Khandava (forest) through the strength of arms of this (hero).
30This greatly powerful hero with his brothers will conquer all the weak kings and perform three great horse-sacrifices.
31O Kunti, he will be equal to the son of Jamadagni (Parashurama)and Vishnu in prowess. He will be the foremost of all men endued with great strength he will be greatly famous.
32He will gratify in battle the great god Shankara (Shiva) and he will receive from him a weapon, named Pashupata, which will he given to him with Pleasure. By command of Indra, your this mighty-armed son will kill those Daityas, called Nivatkavachas, who are enemies of the celestials.
33He will also acquire all kinds of celestial weapons and this best of men will retrieve the lost fortunes of his race."
34Kunti heard these extraordinary words in her lying-in-room. Having heard these words, so loudly uttered, the ascetics, dwelling on that mountain with hundred peaks and the celestial with Indra sitting on their cars, became exceedingly happy.
35The sounds of drums of drums rose in the sky and made a great noise; and the whole place was covered with the showers of flowers.
36The various tribes of celestial assembled to adore Partha (Arjuna). The sons of Kadru, the son of Vinata, the Gandharvas. The seven great Rishis, namely, Bharadvaja, Kashyapa, Gautama, Vishvamitra, Jamadagni, Vasishtha and the illustrious Atri, who illuminated the world when the sun was lost came there.
37Marichi, Angira, Pulastya, Pulaha Kratu, the Prajapati Daksha, the Gandharvas and he Apsaras, all came there.
38The Apsara ladies, decked with celestial garlands and every ornament and attired in fine robes, began to dance chanting the Praises of Vibhatsa (Arjuna).
39The great Rishis began to utter the propitiatory Mantras every where and handsome Tumburu began to sing.
40Bhimasena, Ugrasena, Urnayus, Anagha, Gopati, Dhritarashtra, Suryavarcha, Yugapa, Trinapa, Krashni, Nandi, Chitraratha, Shalishira, Parjanya, Kali, Narada, Ritva, Brihattva, Brihaka, Karala, Brahmachari, Vahuguna, Suvarna, Vishvavasu, Bhumanyu, Suchandra, Sharu. the celebrated tribes of Haha and Huhu, gifted with sweet melody of voice, O king all these celestial and Gandharvas came there.
41Many famous Apsaras of large eyes, decked in every ornament, came there in joy to dance and sing.
42Anuchana, Anavadhya, Gunamukha, Gunavara, Adrika, Soma, Mishrakeshi, Alambusha, Marichi, Suchika, Vidyutparna, Tilottama, Ambika, Lakshana, Kshema, Subahu, Supriya, Vapu, Pundarika, Sugandha, Surasa, Pramathini, Kamya and Sharadvati, all danced there together. Mainaka, Sahajanya, Karnika, Punjikasthala. Ritusthala, Ghritachi, Vishvachi, Purvachitti, Umlocha, Pramlocha and Urvashi, these large eyed dancing girls of heaven all came their and sang in chorus. Dhatri, Aryama, Mitra, Varuna, Angsha, Bhaga. Indra, Vivasvana, Pusha, Tvashta, Savita, Parjanya, alias Vishnu, these twelve Adityas glorified the son of Pandu remaining in the sky.
43Mrigavyadha, Sarpa, illustrious Niriti. Ajaikapada, Ahiburdhnya, Pinaki, Dahana, Ishvara, Kapali, Sthanu and the illustrious Bhaga, these eleven Rudras also came there.
44The Ashvinis, the eight Vasus, the mighty Maruts, the Vishvadevas and the Saddhyas also came there.
45Karkotaka, Vasuki, Kashyapa, Kunda and the great Naga Takshaka, those mighty and wrathful Nagas possessed of ascetic merits and other Nagas also came there.
46Tarkshya, Arishtanemi, Garuda, Asitadhvaja, Aruna and Aruni of the race of Vinata also came there.
47Only the great Rishis, who were crowned with ascetic success, saw those celestial and others seated on their cars or standing on the mountain peaks. The others could not see them.
48Those excellent Rishis were astonished to see that wonderful sight and their love and affection for Pandu's sons were enhanced.
49The illustrious Pandu, desirous of getting more sons, wished to speak again to his lawful wife, but Kunti addressed him thus-
50“The learned men do not sanction a fourth delivery (conception) even in an emergency. The woman who holds intercourse with four different men is called Svairini; with five she becomes a harlot.
51O learned man, well-acquainted as you are with the scriptures, why being tempted by the desire of offspring, do you ask me again, forgetting the ordinance."
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — हे जनमेजय, जब गान्धारी एक वर्ष से गर्भवती थीं, तभी कुन्ती ने सन्तान के लिए सनातन धर्म का आवाहन किया।
2उस देवी (कुन्ती) ने धर्म की उपासना की और दुर्वासा द्वारा पूर्व में दिए गए मन्त्र का विधिपूर्वक जप किया।
3मन्त्र से अभिभूत होकर धर्म देवता सूर्य के समान देदीप्यमान अपने रथ पर उस स्थान पर आए जहाँ कुन्ती बैठी थीं।
4मुस्कुराते हुए उन्होंने उनसे कहा — "हे कुन्ती, मैं तुम्हें क्या दूँ?" कुन्ती ने भी मुस्कुराते हुए कहा — "आप मुझे सन्तान दीजिए।"
5वे धर्म के साथ उनके योग (आध्यात्मिक) रूप में संयुक्त हुईं और उस सुन्दरी देवी ने समस्त प्राणियों के हित में निरत एक पुत्र प्राप्त किया।
6उन्होंने एक उत्तम पुत्र को जन्म दिया, जो आगे चलकर महायशस्वी हुआ — उस परम शुभ दिन, आठवें मास में, शुक्ल पक्ष की पंचमी को, मध्याह्न के अभिजित् नामक आठवें मुहूर्त में, जब चन्द्रमा के साथ ज्येष्ठा नक्षत्र उदय में था। शिशु के जन्म लेते ही एक अदृश्य वाणी ने कहा —
7"यह (शिशु) मनुष्यों में श्रेष्ठ और समस्त धर्मात्माओं में अग्रगण्य होगा। वह सत्यवादी और (साथ ही) महाबली होगा; वह पृथ्वी का शासक होगा।
8पाण्डु का यह ज्येष्ठ पुत्र युधिष्ठिर नाम से प्रसिद्ध होगा; वह यशस्वी राजा होगा, जो तीनों लोकों में विख्यात होगा।
9वह तेज, कीर्ति और व्रतों से सम्पन्न होगा।" ऐसा धर्मात्मा पुत्र पाकर पाण्डु ने पुनः उनसे कहा —
10"बुद्धिमान् कहते हैं कि क्षत्रिय बल में अग्रगण्य होते हैं; इसलिए महाबली पुत्र माँगो।" इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने वायु का आवाहन किया।
11तब महाबली वायु मृग पर सवार होकर उनके पास आए (और उन्होंने पूछा) — "हे कुन्ती, मैं तुम्हें क्या दूँ? बताओ, तुम्हारे मन में क्या है?"
12लज्जा से मुस्कुराते हुए उन्होंने कहा — "हे देवताओं में श्रेष्ठ, मुझे ऐसा पुत्र दीजिए जो बलवान् हो, जो विशालकाय हो और जो सबका गर्व चूर्ण करने में समर्थ हो।"
13उनसे महाबली भीम उत्पन्न हुए; और इस महाबली पुरुष के जन्म पर एक अदृश्य वाणी ने कहा — "यह शिशु बलसम्पन्नों में अग्रगण्य होगा।" हे भरतवंशी, भीम के जन्म लेते ही यह असाधारण घटना हुई। अपनी माता की गोद से पर्वत पर गिरकर उन्होंने उस शिला के टुकड़े-टुकड़े कर दिए जिस पर वे गिरे थे। कुन्ती एक व्याघ्र के भय से सहसा उठ खड़ी हुईं और वे भूल गईं कि शिशु उनकी गोद में सोया हुआ है। उनके उठते ही वह शिशु, जिसका शरीर वज्र के समान कठोर था, शिला पर गिरा और उसके सौ टुकड़े कर दिए। शिला को टूटा देखकर पाण्डु अत्यन्त विस्मित हुए।
14हे भरतश्रेष्ठ, जिस दिन भीम उत्पन्न हुए, उसी दिन जगत्पति दुर्योधन भी उत्पन्न हुआ।
15भीम के जन्म पर पाण्डु पुनः विचार करने लगे — "मैं ऐसा अत्यन्त श्रेष्ठ पुत्र कैसे प्राप्त करूँ जो मनुष्यों में सर्वश्रेष्ठ हो?
16यह संसार दैव (भाग्य) और पुरुषार्थ (प्रयत्न) पर निर्भर है। किन्तु दैव भी समय आने पर ईश्वर की कृपा से ही प्राप्त होता है।
17हमने सुना है कि इन्द्र (देवताओं में) अग्रगण्य और देवराज हैं। वे अपरिमेय बल, तेज, पराक्रम और वैभव से सम्पन्न हैं। उन्हें अपनी तपस्या से प्रसन्न करके मैं एक महाबली पुत्र प्राप्त करूँगा। वे मुझे जो पुत्र देंगे वह सबसे श्रेष्ठ होगा। वह पृथ्वी के निवासियों को और उन्हें भी, जो इस पृथ्वी के नहीं हैं, पराजित करने में समर्थ होगा। इसलिए मैं मन, वचन और कर्म से कठोरतम तपस्या करूँगा।"
18तत्पश्चात् कुरुवंशी महाराज पाण्डु ने महर्षियों से परामर्श करके कुन्ती को पूरे एक वर्ष तक एक मंगलमय व्रत का पालन करने की आज्ञा दी।
19वे महाबाहु (पाण्डु) स्वयं एक पैर पर खड़े रहे और कठोरतम तपस्या तथा तप करने लगे। देवराज को प्रसन्न करने के लिए उन्होंने प्रातः से सन्ध्या तक ध्यान में गहरे डूबे मन से कठोर तपस्या की। दीर्घकाल पश्चात् इन्द्र प्रकट हुए।
20इन्द्र ने कहा — मैं तुम्हें ऐसा पुत्र दूँगा जो तीनों लोकों में विख्यात होगा।
21जो ब्राह्मणों, गौओं और समस्त सज्जनों का कल्याण बढ़ाएगा। मैं तुम्हें जो पुत्र दूँगा वह दुष्टों का दमन करने वाला और अपने मित्रों तथा सम्बन्धियों का आनन्द होगा। वह सबमें अग्रगण्य और समस्त शत्रुओं का संहारक होगा।
22यशस्वी इन्द्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर धर्मात्मा कुरुराज (पाण्डु) ने देवराज के वचन स्मरण करके कुन्ती से कहा — हे भाग्यवती, तुम्हारा व्रत सफल हुआ। देवराज प्रसन्न हैं। वे तुम्हें वैसा पुत्र देने को तैयार हैं जैसा तुम चाहती हो — (जो) मानवीय कर्मों से श्रेष्ठ कर्मों वाला और महायशस्वी होगा, (जो) शत्रुदमन और महाबुद्धिमान् होगा, (जो) महान् पुत्र होगा, (जो) युद्ध में अजेय होगा, (जो) सूर्य के समान तेजस्वी होगा, (जो) अत्यन्त सुन्दर और समस्त क्षत्रियोचित तेज से सम्पन्न होगा।
23हे सुन्दर जंघाओं वाली देवि, हे मधुर मुस्कान वाली, एक पुत्र उत्पन्न करो। देवराज को बुलाओ; मैंने उन्हें प्रसन्न कर लिया है।
24वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर यशस्विनी कुन्ती ने इन्द्र का आवाहन किया। देवराज आए और उन्होंने अर्जुन को उत्पन्न किया।
25उस राजकुमार के जन्म लेते ही एक अदृश्य वाणी ने अपने उच्च और गम्भीर निनाद से समस्त आकाश भर दिया।
26कुन्ती को सम्बोधित करते हुए उसने उस आश्रम में रहने वाले प्रत्येक प्राणी के सुनते हुए स्पष्ट स्वर में कहा —
27"हे कुन्ती, (यह शिशु) पराक्रम में कार्तवीर्य और शिव के समान होगा; वह साक्षात् इन्द्र के समान अजेय होगा। वह तुम्हारी कीर्ति सर्वत्र फैलाएगा। जैसे विष्णु ने अदिति का हर्ष बढ़ाया, वैसे ही अर्जुन (यह शिशु) विष्णु के समान तुम्हारा हर्ष बढ़ाएगा।
28वह मद्र, कुरुओं सहित सोमकों, चेदि, काशी और करूष को जीतकर कुरुवंश की लक्ष्मी (सम्पत्ति की देवी) को बनाए रखेगा।
29इस (वीर) के बाहुबल से खाण्डव (वन) में जलने वाले समस्त प्राणियों की वसा से अग्नि अत्यन्त तृप्त होंगे।
30यह महाबली वीर अपने भाइयों सहित समस्त दुर्बल राजाओं को जीतेगा और तीन महान् अश्वमेध यज्ञ करेगा।
31हे कुन्ती, वह पराक्रम में जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) और विष्णु के समान होगा। वह महाबली पुरुषों में अग्रगण्य होगा; वह महायशस्वी होगा।
32वह युद्ध में महादेव शंकर (शिव) को प्रसन्न करेगा और उनसे पाशुपत नामक अस्त्र प्राप्त करेगा, जो उसे प्रसन्नतापूर्वक दिया जाएगा। इन्द्र की आज्ञा से तुम्हारा यह महाबाहु पुत्र निवातकवच नामक उन दैत्यों का वध करेगा जो देवताओं के शत्रु हैं।
33वह समस्त प्रकार के दिव्यास्त्र भी प्राप्त करेगा और मनुष्यों में श्रेष्ठ यह पुरुष अपने वंश का खोया हुआ सौभाग्य पुनः प्राप्त करेगा।"
34कुन्ती ने ये असाधारण वचन अपने सूतिकागृह में सुने। इस प्रकार उच्च स्वर में कहे गए ये वचन सुनकर शतशृंग पर्वत पर रहने वाले तपस्वी और अपने-अपने रथों पर बैठे इन्द्र सहित देवता अत्यन्त प्रसन्न हुए।
35आकाश में दुन्दुभियों के स्वर उठे और महान् निनाद हुआ; और समस्त स्थान पुष्पवृष्टि से आच्छादित हो गया।
36पार्थ (अर्जुन) की पूजा करने के लिए देवताओं के विविध गण एकत्र हुए। कद्रू के पुत्र, विनता के पुत्र, गन्धर्व, तथा सात महर्षि — भरद्वाज, कश्यप, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि, वसिष्ठ और यशस्वी अत्रि, जिन्होंने सूर्य के लुप्त होने पर संसार को प्रकाशित किया था — वहाँ आए।
37मरीचि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रजापति दक्ष, गन्धर्व और अप्सराएँ — ये सब वहाँ आए।
38दिव्य मालाओं और प्रत्येक आभूषण से विभूषित तथा महीन वस्त्र धारण किए अप्सराएँ विभत्सु (अर्जुन) की स्तुति गाती हुई नृत्य करने लगीं।
39महर्षि सर्वत्र मंगलमय मन्त्रों का उच्चारण करने लगे और सुन्दर तुम्बुरु गाने लगे।
40भीमसेन, उग्रसेन, ऊर्णायु, अनघ, गोपति, धृतराष्ट्र, सूर्यवर्चा, युगप, तृणप, कर्ष्णि, नन्दी, चित्ररथ, शालिशिरा, पर्जन्य, कलि, नारद, ऋत्व, बृहत्त्व, बृहक, कराल, ब्रह्मचारी, बहुगुण, सुवर्ण, विश्वावसु, भूमन्यु, सुचन्द्र, शारु, तथा मधुर स्वर से सम्पन्न हाहा और हूहू के विख्यात गण — हे राजन्, ये सब देवता और गन्धर्व वहाँ आए।
41प्रत्येक आभूषण से सजी विशाल नेत्रों वाली अनेक विख्यात अप्सराएँ नृत्य और गान करने के लिए हर्षपूर्वक वहाँ आईं।
42अनुचाना, अनवद्या, गुणमुखा, गुणवरा, अद्रिका, सोमा, मिश्रकेशी, अलम्बुषा, मरीचि, शुचिका, विद्युत्पर्णा, तिलोत्तमा, अम्बिका, लक्षणा, क्षेमा, सुबाहु, सुप्रिया, वपु, पुण्डरीका, सुगन्धा, सुरसा, प्रमाथिनी, काम्या और शारद्वती — ये सब वहाँ एक साथ नृत्य करने लगीं। मैनाका, सहजन्या, कर्णिका, पुञ्जिकस्थला, ऋतुस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वचित्ति, उम्लोचा, प्रम्लोचा और उर्वशी — स्वर्ग की ये विशाल नेत्रों वाली नर्तकियाँ सब वहाँ आईं और समवेत स्वर में गाने लगीं। धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण, अंश, भग, इन्द्र, विवस्वान्, पूषा, त्वष्टा, सविता, पर्जन्य अर्थात् विष्णु — इन बारह आदित्यों ने आकाश में स्थित रहकर पाण्डुपुत्र की महिमा गाई।
43मृगव्याध, सर्प, यशस्वी निर्ऋति, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पिनाकी, दहन, ईश्वर, कपाली, स्थाणु और यशस्वी भग — ये ग्यारह रुद्र भी वहाँ आए।
44अश्विनीकुमार, आठ वसु, महाबली मरुद्गण, विश्वेदेव और साध्य भी वहाँ आए।
45कर्कोटक, वासुकि, कश्यप, कुण्ड और महानाग तक्षक — तपोबल से सम्पन्न वे महाबली और क्रोधी नाग तथा अन्य नाग भी वहाँ आए।
46तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, गरुड़, असितध्वज, तथा विनता के वंश के अरुण और अरुणि भी वहाँ आए।
47केवल तपस्या में सिद्ध महर्षियों ने ही उन देवताओं और अन्य को अपने-अपने रथों पर बैठे अथवा पर्वतशिखरों पर खड़े देखा। अन्य लोग उन्हें नहीं देख सके।
48उस अद्भुत दृश्य को देखकर वे श्रेष्ठ ऋषि विस्मित हुए और पाण्डु के पुत्रों के प्रति उनका प्रेम और स्नेह बढ़ गया।
49और अधिक पुत्र प्राप्त करने की इच्छा से यशस्वी पाण्डु ने अपनी विधिवत् पत्नी से पुनः कहना चाहा, किन्तु कुन्ती ने उनसे इस प्रकार कहा —
50"विद्वान् आपत्काल में भी चौथी बार प्रसव (गर्भधारण) का अनुमोदन नहीं करते। जो स्त्री चार भिन्न पुरुषों से संसर्ग करती है वह स्वैरिणी कहलाती है; पाँच से करने पर वह वेश्या हो जाती है।
51हे विद्वान् पुरुष, आप शास्त्रों से भलीभाँति परिचित होकर भी सन्तान की इच्छा से प्रलोभित होकर विधान को भूलकर मुझसे पुनः यह क्यों कहते हैं?"
Nepali
1वैशम्पायनले भने — हे जनमेजय, जब गान्धारी एक वर्षदेखि गर्भवती थिइन्, तब नै कुन्तीले सन्तानका लागि सनातन धर्मको आवाहन गरिन्।
2ती देवी (कुन्ती) ले धर्मको उपासना गरिन् र दुर्वासाले पहिले दिएको मन्त्रको विधिपूर्वक जप गरिन्।
3मन्त्रबाट अभिभूत भई धर्म देवता सूर्यजस्तै देदीप्यमान आफ्नो रथमा त्यस ठाउँमा आए जहाँ कुन्ती बसेकी थिइन्।
4मुस्कुराउँदै उनले उनलाई भने — "हे कुन्ती, म तिमीलाई के दिऊँ?" कुन्तीले पनि मुस्कुराउँदै भनिन् — "तपाईं मलाई सन्तान दिनुहोस्।"
5उनी धर्मसँग उनको योग (आध्यात्मिक) रूपमा संयुक्त भइन् र ती सुन्दरी देवीले सम्पूर्ण प्राणीको हितमा निरत एक पुत्र प्राप्त गरिन्।
6उनले एक उत्तम पुत्रलाई जन्म दिइन्, जो पछि गएर महायशस्वी भए — त्यस परम शुभ दिन, आठौँ महिनामा, शुक्ल पक्षको पञ्चमीमा, मध्याह्नको अभिजित् नामक आठौँ मुहूर्तमा, जब चन्द्रमासँग ज्येष्ठा नक्षत्र उदयमा थियो। शिशु जन्मनासाथ एक अदृश्य वाणीले भन्यो —
7"यो (शिशु) मानिसहरूमा श्रेष्ठ र सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा अग्रगण्य हुनेछ। ऊ सत्यवादी र (साथै) महाबली हुनेछ; ऊ पृथ्वीको शासक हुनेछ।
8पाण्डुका यी जेठा पुत्र युधिष्ठिर नामले प्रसिद्ध हुनेछन्; उनी यशस्वी राजा हुनेछन्, जो तीनै लोकमा विख्यात हुनेछन्।
9ऊ तेज, कीर्ति र व्रतले सम्पन्न हुनेछ।" यस्तो धर्मात्मा पुत्र पाएर पाण्डुले पुनः उनलाई भने —
10"बुद्धिमान्हरू भन्छन् कि क्षत्रिय बलमा अग्रगण्य हुन्छन्; त्यसैले महाबली पुत्र माग।" यसरी भनिएपछि उनले वायुको आवाहन गरिन्।
11तब महाबली वायु मृगमा चढेर उनीकहाँ आए (र उनले सोधे) — "हे कुन्ती, म तिमीलाई के दिऊँ? भन, तिम्रो मनमा के छ?"
12लाजले मुस्कुराउँदै उनले भनिन् — "हे देवताहरूमा श्रेष्ठ, मलाई यस्तो पुत्र दिनुहोस् जो बलवान् होस्, जो विशालकाय होस् र जो सबैको गर्व चूर्ण गर्न समर्थ होस्।"
13उनीबाट महाबली भीम जन्मे; र यस महाबली पुरुषको जन्ममा एक अदृश्य वाणीले भन्यो — "यो शिशु बलसम्पन्नहरूमा अग्रगण्य हुनेछ।" हे भरतवंशी, भीम जन्मनासाथ यो असाधारण घटना भयो। आफ्नी माताको काखबाट पर्वतमा खसेर उनले त्यस ढुङ्गाका टुक्राटुक्रा पारिदिए जसमा उनी खसेका थिए। कुन्ती एउटा बाघको डरले एक्कासि उठिन् र उनी बिर्सिन् कि शिशु उनको काखमा सुतिरहेको छ। उनी उठ्नासाथ त्यो शिशु, जसको शरीर वज्रजस्तै कठोर थियो, ढुङ्गामा खस्यो र त्यसका सय टुक्रा पारिदियो। ढुङ्गा फुटेको देखेर पाण्डु अत्यन्त विस्मित भए।
14हे भरतश्रेष्ठ, जुन दिन भीम जन्मे, त्यसै दिन जगत्पति दुर्योधन पनि जन्मे।
15भीमको जन्ममा पाण्डु पुनः विचार गर्न थाले — "म यस्तो अत्यन्त श्रेष्ठ पुत्र कसरी प्राप्त गरूँ जो मानिसहरूमा सर्वश्रेष्ठ होस्?
16यो संसार दैव (भाग्य) र पुरुषार्थ (प्रयत्न) मा निर्भर छ। तर दैव पनि समय आएपछि ईश्वरको कृपाले नै प्राप्त हुन्छ।
17हामीले सुनेका छौँ कि इन्द्र (देवताहरूमा) अग्रगण्य र देवराज हुन्। उनी अपरिमेय बल, तेज, पराक्रम र वैभवले सम्पन्न छन्। उनलाई आफ्नो तपस्याले प्रसन्न पारेर म एक महाबली पुत्र प्राप्त गर्नेछु। उनले मलाई जुन पुत्र दिनेछन् ऊ सबैभन्दा श्रेष्ठ हुनेछ। ऊ पृथ्वीका निवासीलाई र तिनलाई पनि, जो यस पृथ्वीका होइनन्, पराजित गर्न समर्थ हुनेछ। त्यसैले म मन, वचन र कर्मले कठोरतम तपस्या गर्नेछु।"
18त्यसपछि कुरुवंशी महाराज पाण्डुले महर्षिहरूसँग परामर्श गरेर कुन्तीलाई पूरा एक वर्षसम्म एक मङ्गलमय व्रतको पालन गर्ने आज्ञा दिए।
19ती महाबाहु (पाण्डु) आफैँ एउटा खुट्टामा उभिए र कठोरतम तपस्या तथा तप गर्न थाले। देवराजलाई प्रसन्न पार्न उनले बिहानदेखि साँझसम्म ध्यानमा गहिरो डुबेको मनले कठोर तपस्या गरे। दीर्घकालपछि इन्द्र प्रकट भए।
20इन्द्रले भने — म तिमीलाई यस्तो पुत्र दिनेछु जो तीनै लोकमा विख्यात हुनेछ।
21जसले ब्राह्मण, गाई र सम्पूर्ण सज्जनको कल्याण बढाउनेछ। म तिमीलाई जुन पुत्र दिनेछु ऊ दुष्टहरूको दमन गर्ने र आफ्ना मित्र तथा आफन्तको आनन्द हुनेछ। ऊ सबैमा अग्रगण्य र सम्पूर्ण शत्रुको संहारक हुनेछ।
22यशस्वी इन्द्रद्वारा यसरी भनिएपछि धर्मात्मा कुरुराज (पाण्डु) ले देवराजका वचन सम्झेर कुन्तीलाई भने — हे भाग्यवती, तिम्रो व्रत सफल भयो। देवराज प्रसन्न छन्। उनी तिमीलाई त्यस्तै पुत्र दिन तयार छन् जस्तो तिमी चाहन्छ्यौ — (जो) मानवीय कर्मभन्दा श्रेष्ठ कर्म भएको र महायशस्वी हुनेछ, (जो) शत्रुदमन र महाबुद्धिमान् हुनेछ, (जो) महान् पुत्र हुनेछ, (जो) युद्धमा अजेय हुनेछ, (जो) सूर्यजस्तै तेजस्वी हुनेछ, (जो) अत्यन्त सुन्दर र सम्पूर्ण क्षत्रियोचित तेजले सम्पन्न हुनेछ।
23हे सुन्दर तिघ्रा भएकी देवि, हे मधुर मुस्कान भएकी, एक पुत्र उत्पन्न गर। देवराजलाई बोलाऊ; मैले उनलाई प्रसन्न पारिसकेको छु।
24वैशम्पायनले भने — यसरी भनिएपछि यशस्विनी कुन्तीले इन्द्रको आवाहन गरिन्। देवराज आए र उनले अर्जुनलाई जन्माए।
25ती राजकुमार जन्मनासाथ एक अदृश्य वाणीले आफ्नो उच्च र गम्भीर निनादले सम्पूर्ण आकाश भरिदियो।
26कुन्तीलाई सम्बोधन गर्दै त्यसले त्यस आश्रममा बस्ने प्रत्येक प्राणीले सुन्ने गरी स्पष्ट स्वरमा भन्यो —
27"हे कुन्ती, (यो शिशु) पराक्रममा कार्तवीर्य र शिवजस्तै हुनेछ; ऊ साक्षात् इन्द्रजस्तै अजेय हुनेछ। उसले तिम्रो कीर्ति सर्वत्र फैलाउनेछ। जसरी विष्णुले अदितिको हर्ष बढाए, त्यसरी नै अर्जुन (यो शिशु) विष्णुजस्तै तिम्रो हर्ष बढाउनेछ।
28उसले मद्र, कुरुहरूसहित सोमक, चेदि, काशी र करूषलाई जितेर कुरुवंशकी लक्ष्मी (सम्पत्तिकी देवी) लाई कायम राख्नेछ।
29यस (वीर) को बाहुबलले खाण्डव (वन) मा जल्ने सम्पूर्ण प्राणीको बोसोले अग्नि अत्यन्त तृप्त हुनेछन्।
30यो महाबली वीर आफ्ना दाजुभाइसहित सम्पूर्ण दुर्बल राजालाई जित्नेछ र तीन महान् अश्वमेध यज्ञ गर्नेछ।
31हे कुन्ती, ऊ पराक्रममा जमदग्निका पुत्र (परशुराम) र विष्णुजस्तै हुनेछ। ऊ महाबली पुरुषहरूमा अग्रगण्य हुनेछ; ऊ महायशस्वी हुनेछ।
32ऊ युद्धमा महादेव शङ्कर (शिव) लाई प्रसन्न पार्नेछ र उनीबाट पाशुपत नामक अस्त्र प्राप्त गर्नेछ, जो उसलाई प्रसन्नतापूर्वक दिइनेछ। इन्द्रको आज्ञाले तिम्रो यो महाबाहु पुत्रले निवातकवच नामक ती दैत्यहरूको वध गर्नेछ जो देवताका शत्रु हुन्।
33उसले सम्पूर्ण प्रकारका दिव्यास्त्र पनि प्राप्त गर्नेछ र मानिसहरूमा श्रेष्ठ यो पुरुषले आफ्नो वंशको गुमेको सौभाग्य पुनः प्राप्त गर्नेछ।"
34कुन्तीले यी असाधारण वचन आफ्नो सुत्केरी कोठामा सुनिन्। यसरी उच्च स्वरमा भनिएका यी वचन सुनेर शतशृङ्ग पर्वतमा बस्ने तपस्वी र आ-आफ्ना रथमा बसेका इन्द्रसहित देवताहरू अत्यन्त प्रसन्न भए।
35आकाशमा दुन्दुभिका स्वर उठे र महान् निनाद भयो; र सम्पूर्ण स्थान पुष्पवृष्टिले आच्छादित भयो।
36पार्थ (अर्जुन) को पूजा गर्न देवताहरूका विविध गण जम्मा भए। कद्रूका पुत्र, विनताका पुत्र, गन्धर्व, तथा सात महर्षि — भरद्वाज, कश्यप, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि, वसिष्ठ र यशस्वी अत्रि, जसले सूर्य लोप हुँदा संसारलाई प्रकाशित गरेका थिए — त्यहाँ आए।
37मरीचि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रजापति दक्ष, गन्धर्व र अप्सराहरू — यी सबै त्यहाँ आए।
38दिव्य माला र प्रत्येक गहनाले विभूषित तथा मसिना वस्त्र धारण गरेका अप्सराहरू विभत्सु (अर्जुन) को स्तुति गाउँदै नृत्य गर्न थाले।
39महर्षिहरू सर्वत्र मङ्गलमय मन्त्रको उच्चारण गर्न थाले र सुन्दर तुम्बुरु गाउन थाले।
40भीमसेन, उग्रसेन, ऊर्णायु, अनघ, गोपति, धृतराष्ट्र, सूर्यवर्चा, युगप, तृणप, कर्ष्णि, नन्दी, चित्ररथ, शालिशिरा, पर्जन्य, कलि, नारद, ऋत्व, बृहत्त्व, बृहक, कराल, ब्रह्मचारी, बहुगुण, सुवर्ण, विश्वावसु, भूमन्यु, सुचन्द्र, शारु, तथा मधुर स्वरले सम्पन्न हाहा र हूहूका विख्यात गण — हे राजन्, यी सबै देवता र गन्धर्व त्यहाँ आए।
41प्रत्येक गहनाले सजिएका विशाल आँखा भएका अनेक विख्यात अप्सराहरू नृत्य र गान गर्न हर्षपूर्वक त्यहाँ आइन्।
42अनुचाना, अनवद्या, गुणमुखा, गुणवरा, अद्रिका, सोमा, मिश्रकेशी, अलम्बुषा, मरीचि, शुचिका, विद्युत्पर्णा, तिलोत्तमा, अम्बिका, लक्षणा, क्षेमा, सुबाहु, सुप्रिया, वपु, पुण्डरीका, सुगन्धा, सुरसा, प्रमाथिनी, काम्या र शारद्वती — यी सबै त्यहाँ सँगै नृत्य गर्न थाले। मैनाका, सहजन्या, कर्णिका, पुञ्जिकस्थला, ऋतुस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वचित्ति, उम्लोचा, प्रम्लोचा र उर्वशी — स्वर्गका यी विशाल आँखा भएका नर्तकीहरू सबै त्यहाँ आइन् र समवेत स्वरमा गाउन थाले। धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण, अंश, भग, इन्द्र, विवस्वान्, पूषा, त्वष्टा, सविता, पर्जन्य अर्थात् विष्णु — यी बाह्र आदित्यले आकाशमा रहेर पाण्डुपुत्रको महिमा गाए।
43मृगव्याध, सर्प, यशस्वी निर्ऋति, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पिनाकी, दहन, ईश्वर, कपाली, स्थाणु र यशस्वी भग — यी एघार रुद्र पनि त्यहाँ आए।
44अश्विनीकुमार, आठ वसु, महाबली मरुद्गण, विश्वेदेव र साध्यहरू पनि त्यहाँ आए।
45कर्कोटक, वासुकि, कश्यप, कुण्ड र महानाग तक्षक — तपोबलले सम्पन्न ती महाबली र क्रोधी नाग तथा अन्य नाग पनि त्यहाँ आए।
46तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, गरुड, असितध्वज, तथा विनताको वंशका अरुण र अरुणि पनि त्यहाँ आए।
47केवल तपस्यामा सिद्ध महर्षिहरूले मात्र ती देवता र अन्यलाई आ-आफ्ना रथमा बसेका अथवा पर्वतशिखरमा उभिएका देखे। अरूले तिनलाई देख्न सकेनन्।
48त्यो अद्भुत दृश्य देखेर ती श्रेष्ठ ऋषिहरू विस्मित भए र पाण्डुका पुत्रहरूप्रति तिनको प्रेम र स्नेह बढ्यो।
49अझ बढी पुत्र प्राप्त गर्ने इच्छाले यशस्वी पाण्डुले आफ्नी विधिवत् पत्नीलाई पुनः भन्न चाहे, तर कुन्तीले उनलाई यसरी भनिन् —
50"विद्वान्हरूले आपत्कालमा पनि चौथो पटक प्रसव (गर्भधारण) को अनुमोदन गर्दैनन्। जुन स्त्रीले चार भिन्न पुरुषसँग संसर्ग गर्छिन् उनी स्वैरिणी कहलिन्छिन्; पाँचसँग गरेमा उनी वेश्या हुन्छिन्।
51हे विद्वान् पुरुष, तपाईं शास्त्रसँग राम्ररी परिचित भएर पनि सन्तानको इच्छाले प्रलोभित भई विधान बिर्सेर मलाई पुनः यो किन भन्नुहुन्छ?"