सर्गः 73
युद्धकाण्ड · अध्याय 73
संस्कृत
1ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् । रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।6.73.1।।
2ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः । पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।6.73.2।।
3ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् । रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।6.73.3।।
4न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र । नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।6.73.4।।
5पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् । गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।6.73.5।।
6इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् । अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।6.73.6।।
7अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः । द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।6.73.7।।
8स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः । समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।6.73.8।।
9तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् । जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।6.73.9।।
10तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः । सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।। गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः । व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।। वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः । काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।। प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः । भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।
11तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः । सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।। गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः । व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।। वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः । काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।। प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः । भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।
12तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः । सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।। गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः । व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।। वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः । काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।। प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः । भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।
13तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः । सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।। गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः । व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।। वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः । काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।। प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः । भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।
14स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः । जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।6.73.14।।
15स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः । रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।6.73.15।।
16अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः । चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।6.73.16।।
17स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् । राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।6.73.17।।
18त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः । किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।6.73.18।। तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।
19तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।6.73.19।। रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।
20सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।6.73.20।। स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।
21ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।6.73.21।। जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।
22सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।6.73.22।। जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।
23शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।6.73.23।। लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।
24सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।6.73.24।। छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।
25सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।6.73.25।। बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।
26प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।। हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।
27सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।6.73.27।। धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।
28तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।6.73.28।। सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।
29स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः । स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।6.73.29।।
30ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् । निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।6.73.30।।
31तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः । तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।6.73.31।।
32रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् । हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।6.73.32।।
33ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः । अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।6.73.33।।
34स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि । रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।6.73.34।।
35तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः । अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।6.73.35।।
36इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः । वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।6.73.36।।
37शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च । बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।6.73.37।।
38स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः । वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।6.73.38।।
39तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः । पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।6.73.39।।
40तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः । अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।6.73.40।।
41ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः । व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.73.41।।
42रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः । नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।6.73.42।।
43तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः । अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।6.73.43।।
44तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् । व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।6.73.44।।
45ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः । वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।6.73.45।।
46अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् । विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।6.73.46।।
47सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः । पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।6.73.47।।
48जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च । सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।6.73.48।। घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।
49अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।6.73.49।। अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।
50सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।6.73.50।। वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।
51आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।6.73.51।। हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।
52वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।। संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् । ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।
53वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।। संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् । ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।
54स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु । अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।6.73.54।।
55तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः । रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।6.73.55।।
56तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु । मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।6.73.56।।
57ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः । प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।6.73.57।।
58स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि । सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।6.73.58।।
59ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः । ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।6.73.59।।
60तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् । राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।6.73.60।।
61उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः । शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।6.73.61।।
62हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् । जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।। मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ । केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।। सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् । पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।। प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः । विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।
63हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् । जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।। मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ । केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।। सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् । पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।। प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः । विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।
64हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् । जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।। मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ । केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।। सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् । पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।। प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः । विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।
65हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् । जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।। मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ । केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।। सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् । पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।। प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः । विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।
66स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः । ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।6.73.66।।
67स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य । समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।6.73.67।।
68असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः । निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।6.73.68।।
69स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा । समाहितोन्तर्हितभीमकायः । कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।6.73.69।।
70मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य । बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।6.73.70।।
71प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः । एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। 6.73.71।।
72आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे । ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।6.73.72।।
73ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ । स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।6.73.73।।
74सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन । विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।6.73.74।। सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः । पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।6.73.75।।
अङ्ग्रेजी
1Then the Rakshasas who survived the killings, hurriedly reported to the Rakshasa king, Ravana about the killing of Devanthaka, Trisira and Atikaya.
2There upon the king, getting to know suddenly about the dreadful killing of his son and brother lost his senses. His eyes were filled with tears, and he was thinking seriously.
3Thereafter, seeing the desperate Rakshasa king immersed in a sea of sorrow, Indrajith, son of Ravana, foremost of the chariot riders, submitted as follows.
4"Dear king of Rakshasas! Do not give way to despair when Indrajith is alive. Indeed, struck by Indrajith's arrows in battle it is not possible for anyone to be with life."
5"Now you will see Rama along with Lakshmana also, their body torn into pieces along with their army their life ceased, lying on the ground pierced with arrows all over the limbs."
6"Listen to this vow of Indra's enemy, which is fully determined and combined with manliness and divinity. I shall put an end to Rama and Lakshmana with my wonderful arrows."
7"Today, Indra, Vishnu, Mitra, Sadhyas, Vysvanara, moon and Sun will witness my immeasurable prowess as they witnessed the terrible prowess of Vishnu at the fire sacrifice of Bali."
8(Indrajith) having spoken in that manner, taking leave of the king, the enemy of Indra (the ruler of gods), ascended the chariot swift as wind in speed, drawn by the best of donkeys.
9Highly energetic he (Indrajith) was, a tamer of enemies, seated in the chariot that was like Indra's, quickly went to the battlefield from there.
10Many Rakshasas of terrific valour, endowed with extraordinary strength, happily, wielding excellent bows, taking barbed missiles, hammers, whetted axes, maces, Bhusandi mallets, Ayasthis, Sataghnis, and Parighas, making noise, went following great Indrajith. Some went on the back of elephants and horses, tigers as large as mountains, scorpions, cats, donkeys, and camels. As well as on serpents, lions, tigers, and jackals.
11Many Rakshasas of terrific valour, endowed with extraordinary strength, happily, wielding excellent bows, taking barbed missiles, hammers, whetted axes, maces, Bhusandi mallets, Ayasthis, Sataghnis, and Parighas, making noise, went following great Indrajith. Some went on the back of elephants and horses, tigers as large as mountains, scorpions, cats, donkeys, and camels. As well as on serpents, lions, tigers, and jackals.
12Many Rakshasas of terrific valour, endowed with extraordinary strength, happily, wielding excellent bows, taking barbed missiles, hammers, whetted axes, maces, Bhusandi mallets, Ayasthis, Sataghnis, and Parighas, making noise, went following great Indrajith. Some went on the back of elephants and horses, tigers as large as mountains, scorpions, cats, donkeys, and camels. As well as on serpents, lions, tigers, and jackals.
13Many Rakshasas of terrific valour, endowed with extraordinary strength, happily, wielding excellent bows, taking barbed missiles, hammers, whetted axes, maces, Bhusandi mallets, Ayasthis, Sataghnis, and Parighas, making noise, went following great Indrajith. Some went on the back of elephants and horses, tigers as large as mountains, scorpions, cats, donkeys, and camels. As well as on serpents, lions, tigers, and jackals.
14The Rakshasas went on praising the enemy of Indra, Indrajith, making noise, blowing conchs in full blast, beating drums.
15He, the destroyer of foes went with white parasols like a full moon shine in the sky.
16Thereafter the chief hero went decked with golden ornaments, fanned by archers holding whisks with gold handles.
17Ravana, the prosperous king of Rakshasas, seeing his son sallying forth surrounded by huge army spoke.
18"Son! there is no adversary who can fight with you sitting in a chariot. Indra has been won by you. What to say about mortals like Rama who can be assailed by you."Rakshasa king having spoken that way, Indrajith accepted the blessings and departed.
19Then Lanka shone like the Sun in the sky with Indrajith who was effulgent like the Sun and matchless in valour shone.
20Upon reaching the battlefield, he, the tamer of foes, highly energetic Indrajith, ranged the Rakshasas around the chariot.
21Then the foremost of Rakshasas, who was like fire god in brilliance worshipped fire god with chanting of mantras as per tradition.
22The heroic Rakshasa king worshipped according to tradition with flowers and fragrance followed by parched grain and fire god.
23In that fire sacrifice, weapons were leaves, bibika sticks were fuel, red pieces of cloth were used, and in the same way the ladle for sacrifice was made of iron.
24There he strewed into the fire, lances as leaves, dark coloured live go at clasped by its neck and consigned.
25From the fire set ablaze by the of fearing of fire sticks into it was free from smoke burst into flames indicating victory.
26The fire god himself, decked in polished gold ornaments turned round and accepted the offerings.
27He, with whom weapons are adept invoked weapon presided over by Brahma and charged his own chariot with it.
28While the missile was being invoked and fire sacrifice was done, all planets, moon, Sun, and Stars in the sky shook in fear.
29Flaming like fire god, endowed with the prowess of Indra, possessing inconceivable form, Indrajith with his bow, arrows and chariot disappeared into the sky.
30Then, the Rakshasa army filled with horses and chariots, graced with pennants and flags, desiring to fight went roaring aloud.
31They began to strike Vanaras, with many wonderfully decorated, sharp and swift arrows, lances, and tridents.
32Thereafter enraged Ravana's son looking at the Rakshasas said, "Be happy and kill the Vanaras in fight."
33Thereafter the Rakshasas roaring and longing for victory rained arrows in a terrific manner at the Vanaras.
34Indrajith, remaining concealed and surrounded by Rakshasas, destroyed the Vanaras with nalikas, steel arrows and maces.
35Struck in the battle by Indrajith, the Vanaras rained heavily armed with trees and rocks.
36Mighty and energetic son of Ravana, Indrajith became angry and began to attack the Vanaras.
37Filled with anger, Indrajith alone with nine, five, seven arrows tore the Vanaras into pieces.
38Hero Indrajith, who is difficult to conquer in battle, killed the Vanaras with sun like arrows decorated with gold.
39Pierced by arrows in the battle, those Vanaras with their necks broken, giving up hopes of winning, frustrated, fell like the demons oppressed by great gods.
40Then the bulls among Vanaras rushed in the battlefield towards Indrajith whose arrows were dreadful and blazing like the Sun 's rays.
41Then Vanaras with their bodies broken, courage and consciousness lost, blood flowed from mutilated bodies.
42Vanaras, armed with rocks in the battle, roaring and not turning back, stood for the cause, giving up their life.
43The Vanaras retreated back to the battle and rained on Ravana's son, trees, mountains and rocks.
44Energetic Indrajith, who is ever victorious in battle dispersed the deadly rain of rocks and trees capable of taking out life.
45Then the Lord of Rakshasas dispersed the complete army of Vanaras with arrows burning like fire and resembling venomous serpents.
46He shattered Gandhamadana with eighteen very sharp arrows and Nala standing at far with nine arrows.
47Indrajith, the eminent hero, hurt Mainda in private parts and even afflicted Gaja with five spades in the battle.
48Then he struck Jambavan with ten, Neela with thirty, and Sugriva, Rshaba and Angada. In the same way Dwivida with sharp and terrific arrows that were bestowed upon him as boons and made them lose consciousness.
49Highly enraged like the fire at the time of universal destruction, he tormented many chiefs of Vanaras and others.
50He, with his swift moving arrows, bright like the Sun , stretching to the ear hurt many vanaras in that great war.
51Seeing the vast Vanara army deluded by the net of arrows, Indrajith was very happy.
52Highly energetic, mighty, and swift Indrajith raining sharp arrows and weapons quickly Devastated the Vanara army.
53Highly energetic, mighty, and swift Indrajith raining sharp arrows and weapons quickly Devastated the Vanara army.
54Leaving from his own army space, moving swiftly, remaining concealed in the blue sky like a rain cloud, Indrajith rained a net of arrows.
55In the battle, the Vanaras who were like mountains, became victims of cheating, and were struck by Indrajith's thunderbolt like arrows. Their bodies were broken and shrieking in discordant tones they fell like mountains.
56The Vanara troops saw only the sharp pointed arrows covering them. They could not see the enemy of Indra being concealed by magical power.
57Thereafter the mighty Lord of Rakshasas despatched volley of sharp tipped arrows bright like the Sun, at Vanara leaders on all sides and eradicated.
58He rained a violent shower of tridents, swords and axes burning like sacrificial fire shedding flames with fire sparks on the Vanara army.
59Struck by Indrajith's arrows, the (bodies of) Vanara troops were glowing like Kimsuka trees (red in colour) bearing flowers.
60Hit by the Rakshasa king, the bulls among Vanaras gliding towards one another roared in discordant tones and fell down.
61Some Vanaras looking up to the sky eyes pierced with arrows held one another and fell on the ground.
62Indrajith, the foremost of the Rakshasas, with lances, tridents, sharp arrows charged with mantras pierced at all the tigers among Vanaras --Hanuman, Sugriva, Angada, Gandhamadanam, Jambavantha, Sushena, Vegadarsi, Mainda, Dwivida, Neela, Gavaksha, Vidyuuhamshtra, and monkeys Suryanana, Jyothimukha, Dadhimukha, Pavaksha, and also Nala, Kumuda.
63Indrajith, the foremost of the Rakshasas, with lances, tridents, sharp arrows charged with mantras pierced at all the tigers among Vanaras --Hanuman, Sugriva, Angada, Gandhamadanam, Jambavantha, Sushena, Vegadarsi, Mainda, Dwivida, Neela, Gavaksha, Vidyuuhamshtra, and monkeys Suryanana, Jyothimukha, Dadhimukha, Pavaksha, and also Nala, Kumuda.
64Indrajith, the foremost of the Rakshasas, with lances, tridents, sharp arrows charged with mantras pierced at all the tigers among Vanaras --Hanuman, Sugriva, Angada, Gandhamadanam, Jambavantha, Sushena, Vegadarsi, Mainda, Dwivida, Neela, Gavaksha, Vidyuuhamshtra, and monkeys Suryanana, Jyothimukha, Dadhimukha, Pavaksha, and also Nala, Kumuda.
65Indrajith, the foremost of the Rakshasas, with lances, tridents, sharp arrows charged with mantras pierced at all the tigers among Vanaras --Hanuman, Sugriva, Angada, Gandhamadanam, Jambavantha, Sushena, Vegadarsi, Mainda, Dwivida, Neela, Gavaksha, Vidyuuhamshtra, and monkeys Suryanana, Jyothimukha, Dadhimukha, Pavaksha, and also Nala, Kumuda.
66Having hurt the Vanara leaders with maces and arrows shining like gold, he rained volley of arrows shining like sun rays on Lakshmana and Rama.
67Most wonderful and prosperous Rama, looking at the rain of arrows continuing to shower, not minding it as if they are rain of water drops, spoke this to Lakshmana.
68"Lakshmana! Rakshasa king, an enemy of Indra afflicted the Vanaras with the Brahmastram secured by him. Using that power, he is tormenting us with sharp arrows."
69"How can it be possible now to destroy that great Indrajith who is conferred with boons of invincibility by the creator Brahma, who is steadfast and is concealed in dreadful form with weapons uplifted?"
70"This weapon of him (Indrajith) is that of the glorious creator and is presided by Him. By that reason he is inconceivable. O! Wise Lakshmana, remain calm and undisturbed at this hail of arrows."
71"This Rakshasa king is covered thickly with volley of arrows on all sides. Able warriors of Vanaras are falling and not happy."
72"This Indrajith is desisting from comb at on seeing us. As the Vanaras have lost pride and happiness and fallen into unconscious state, he would surely think that he has attained prosperity after victory in war and surely enter Lanka, the abode of enemies of god."
73Seeing the two princes severed and fallen down struck by the net of arrows of Indrajith, he roared happily in the battle.
74Thereafter Vanara army withdrew from the battle along with Rama and Lakshmana. Indrajith for his part moved to the abode protected by Ravana's arms, while being praised. He at once entered the city happily and related everything to the father. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेत्रिसप्ततितमस्सर्गः ।। This is the Seventy third sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by Sage Valmiki.
हिन्दी
1तब वध से बचे राक्षसों ने शीघ्रता से राक्षसराज रावण को देवान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय के मारे जाने की सूचना दी।
2इस पर अपने पुत्र और भाई के भयङ्कर वध का अकस्मात् समाचार पाकर राजा ने संज्ञा खो दी। उसके नेत्र अश्रुओं से भर गए और वह गम्भीर विचार में डूब गया।
3तत्पश्चात् शोक के समुद्र में डूबे निराश राक्षसराज को देखकर रथियों में श्रेष्ठ रावणपुत्र इन्द्रजित् ने इस प्रकार निवेदन किया।
4'हे प्रिय राक्षसराज! जब तक इन्द्रजित् जीवित है, तब तक विषाद को स्थान न दीजिए। सचमुच युद्ध में इन्द्रजित् के बाणों से आहत होकर किसी के लिए जीवित रहना सम्भव नहीं।'
5'अब आप राम को लक्ष्मण सहित देखेंगे — उनके शरीर सेना सहित टुकड़े-टुकड़े हुए, प्राण समाप्त, सब अङ्गों में बाणों से बिंधे भूमि पर पड़े हुए।'
6'इन्द्र के इस शत्रु की यह प्रतिज्ञा सुनिए, जो पूर्णतया दृढ़ है और पौरुष तथा दिव्यता से युक्त है। मैं अपने अद्भुत बाणों से राम और लक्ष्मण का अन्त कर दूँगा।'
7'आज इन्द्र, विष्णु, मित्र, साध्य, वैश्वानर, चन्द्रमा और सूर्य मेरे अपरिमेय पराक्रम के साक्षी होंगे, जैसे उन्होंने बलि के यज्ञ में विष्णु का भयङ्कर पराक्रम देखा था।'
8इस प्रकार कहकर देवेन्द्र के उस शत्रु (इन्द्रजित्) ने राजा से विदा लेकर उत्तम गर्दभों से खींचे जाने वाले, वायु के समान वेगवान् रथ पर आरोहण किया।
9अत्यन्त तेजस्वी वह शत्रुदमन (इन्द्रजित्) इन्द्र के रथ के समान रथ पर बैठकर वहाँ से शीघ्रता से रणभूमि को गया।
10भयङ्कर पराक्रम वाले, असाधारण बल से सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनुष धारण किए, काँटेदार अस्त्र, मुद्गर, तीक्ष्ण परशु, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी और परिघ लिए शब्द करते हुए महान् इन्द्रजित् के पीछे चले। कुछ हाथियों और घोड़ों की पीठ पर, कुछ पर्वतों के समान विशाल व्याघ्रों, वृश्चिकों, बिडालों, गर्दभों और ऊँटों पर, तथा सर्पों, सिंहों, व्याघ्रों और शृगालों पर आरूढ़ होकर चले।
11भयङ्कर पराक्रम वाले, असाधारण बल से सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनुष धारण किए, काँटेदार अस्त्र, मुद्गर, तीक्ष्ण परशु, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी और परिघ लिए शब्द करते हुए महान् इन्द्रजित् के पीछे चले। कुछ हाथियों और घोड़ों की पीठ पर, कुछ पर्वतों के समान विशाल व्याघ्रों, वृश्चिकों, बिडालों, गर्दभों और ऊँटों पर, तथा सर्पों, सिंहों, व्याघ्रों और शृगालों पर आरूढ़ होकर चले।
12भयङ्कर पराक्रम वाले, असाधारण बल से सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनुष धारण किए, काँटेदार अस्त्र, मुद्गर, तीक्ष्ण परशु, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी और परिघ लिए शब्द करते हुए महान् इन्द्रजित् के पीछे चले। कुछ हाथियों और घोड़ों की पीठ पर, कुछ पर्वतों के समान विशाल व्याघ्रों, वृश्चिकों, बिडालों, गर्दभों और ऊँटों पर, तथा सर्पों, सिंहों, व्याघ्रों और शृगालों पर आरूढ़ होकर चले।
13भयङ्कर पराक्रम वाले, असाधारण बल से सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनुष धारण किए, काँटेदार अस्त्र, मुद्गर, तीक्ष्ण परशु, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी और परिघ लिए शब्द करते हुए महान् इन्द्रजित् के पीछे चले। कुछ हाथियों और घोड़ों की पीठ पर, कुछ पर्वतों के समान विशाल व्याघ्रों, वृश्चिकों, बिडालों, गर्दभों और ऊँटों पर, तथा सर्पों, सिंहों, व्याघ्रों और शृगालों पर आरूढ़ होकर चले।
14राक्षस इन्द्र के शत्रु इन्द्रजित् की प्रशंसा करते, शब्द करते, पूरे वेग से शङ्ख फूँकते और नगाड़े बजाते हुए चले।
15वह शत्रुसंहारक श्वेत छत्रों सहित वैसे ही चला जैसे आकाश में पूर्ण चन्द्रमा शोभित होता है।
16तत्पश्चात् स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित वह प्रमुख वीर स्वर्ण के दण्ड वाले चँवर धारण किए धनुर्धरों द्वारा हवा किए जाते हुए चला।
17राक्षसों के समृद्ध राजा रावण ने अपने पुत्र को विशाल सेना से घिरा प्रस्थान करते देखकर कहा।
18'हे पुत्र! रथ पर बैठे तुमसे युद्ध कर सकने वाला कोई प्रतिद्वन्द्वी नहीं। तुमने इन्द्र को जीत लिया। फिर राम जैसे मर्त्यों की क्या बात, जिन्हें तुम सहज ही परास्त कर सकते हो।' राक्षसराज के इस प्रकार कहने पर इन्द्रजित् ने आशीर्वाद स्वीकार किए और प्रस्थान कर गया।
19तब सूर्य के समान देदीप्यमान और पराक्रम में अनुपम इन्द्रजित् के साथ लङ्का आकाश में सूर्य के समान शोभित हुई।
20रणभूमि में पहुँचकर उस शत्रुदमन अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित् ने राक्षसों को रथ के चारों ओर व्यवस्थित किया।
21तब कान्ति में अग्निदेव के समान राक्षसों में श्रेष्ठ उसने परम्परा के अनुसार मन्त्रोच्चारण सहित अग्निदेव की पूजा की।
22उस वीर राक्षसराजपुत्र ने परम्परा के अनुसार पुष्पों और सुगन्धित द्रव्यों से तथा तत्पश्चात् लाजा से अग्निदेव की पूजा की।
23उस अग्निकार्य में अस्त्र पत्र थे, बिभीतक की समिधाएँ ईंधन थीं, रक्तवस्त्र प्रयुक्त हुए और इसी प्रकार यज्ञ की स्रुवा लोहे की बनी थी।
24वहाँ उसने अग्नि में शूलों को कुशा के रूप में बिखेरा और कृष्णवर्ण जीवित बकरे को गले से पकड़कर अग्नि में समर्पित किया।
25उसमें समिधाओं की आहुति से प्रज्वलित अग्नि धूम से रहित होकर ज्वालाओं में भड़क उठी, जो विजय की सूचक थी।
26स्वयं अग्निदेव टँके हुए स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित होकर प्रदक्षिणा करते हुए प्रकट हुए और आहुतियाँ स्वीकार कीं।
27अस्त्रों में निपुण उसने ब्रह्मा से अधिष्ठित अस्त्र का आह्वान किया और उससे अपने रथ को भी अभिमन्त्रित किया।
28जब वह अस्त्र आह्वान किया जा रहा था और अग्निकार्य हो रहा था, तब आकाश में सब ग्रह, चन्द्रमा, सूर्य और नक्षत्र भय से काँप उठे।
29अग्निदेव के समान ज्वालामय, इन्द्र के पराक्रम से सम्पन्न और अचिन्त्य रूप वाला इन्द्रजित् अपने धनुष, बाणों और रथ सहित आकाश में अन्तर्धान हो गया।
30तब घोड़ों और रथों से भरी, ध्वजाओं और पताकाओं से सुशोभित राक्षससेना युद्ध की इच्छा से उच्च स्वर में गर्जती हुई चली।
31वे अनेक अद्भुत रूप से सुसज्जित, तीक्ष्ण और वेगवान् बाणों, शूलों और त्रिशूलों से वानरों पर प्रहार करने लगे।
32तत्पश्चात् क्रुद्ध रावणपुत्र ने राक्षसों की ओर देखकर कहा — 'प्रसन्न रहो और युद्ध में वानरों का वध करो।'
33तत्पश्चात् विजय की कामना करते राक्षसों ने गर्जते हुए वानरों पर भयङ्कर रूप से बाणों की वर्षा की।
34छिपे रहकर तथा राक्षसों से घिरे इन्द्रजित् ने नालिकाओं, लौहबाणों और गदाओं से वानरों का विनाश किया।
35युद्ध में इन्द्रजित् द्वारा आहत होकर वानरों ने वृक्षों और शिलाओं से सुसज्जित होकर घोर वर्षा की।
36रावण का महाबली और तेजस्वी पुत्र इन्द्रजित् क्रुद्ध हुआ और वानरों पर आक्रमण करने लगा।
37क्रोध से भरे इन्द्रजित् ने अकेले ही नौ, पाँच, सात बाणों से वानरों को टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
38युद्ध में दुर्जेय वीर इन्द्रजित् ने स्वर्ण से सुसज्जित सूर्य के समान बाणों से वानरों का वध किया।
39युद्ध में बाणों से बिंधकर वे वानर, जिनकी ग्रीवाएँ टूट गईं, विजय की आशा त्यागकर निराश होकर वैसे ही गिर पड़े जैसे महान् देवताओं द्वारा पीड़ित दानव।
40तब वानरों में वृषभ रणभूमि में इन्द्रजित् की ओर दौड़े, जिसके बाण भयङ्कर थे और सूर्यकिरणों के समान प्रज्वलित थे।
41तब वानरों के शरीर टूट गए, साहस और चेतना जाती रही तथा क्षत-विक्षत शरीरों से रक्त बहने लगा।
42युद्ध में शिलाओं से सुसज्जित वानर गर्जते हुए और पीछे न हटते हुए प्राण त्यागकर भी अपने ध्येय के लिए डटे रहे।
43वानर युद्ध में लौट आए और उन्होंने रावणपुत्र पर वृक्षों, पर्वतों और शिलाओं की वर्षा की।
44युद्ध में सदा विजयी तेजस्वी इन्द्रजित् ने प्राण लेने में समर्थ शिलाओं और वृक्षों की उस घातक वर्षा को तितर-बितर कर दिया।
45तब राक्षसनायक ने अग्नि के समान जलते और विषधर सर्पों के समान बाणों से वानरों की समूची सेना को तितर-बितर कर दिया।
46उसने अठारह अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से गन्धमादन को तथा दूर खड़े नल को नौ बाणों से चूर कर दिया।
47श्रेष्ठ वीर इन्द्रजित् ने मैन्द को मर्मस्थलों में आहत किया और युद्ध में गज को भी पाँच बाणों से पीड़ित किया।
48तत्पश्चात् उसने जाम्बवान् को दस, नील को तीस तथा सुग्रीव, ऋषभ और अङ्गद को बाणों से आहत किया। इसी प्रकार द्विविद को भी उन तीक्ष्ण और भयङ्कर बाणों से, जो उसे वरदान में प्राप्त हुए थे, आहत कर संज्ञाहीन कर दिया।
49प्रलयकाल की अग्नि के समान अत्यन्त क्रुद्ध उसने अनेक वानरनायकों और अन्यों को सन्तप्त किया।
50सूर्य के समान देदीप्यमान अपने वेगवान् बाणों को कान तक खींचकर उसने उस महान् युद्ध में अनेक वानरों को आहत किया।
51बाणों के जाल से मोहित विशाल वानरसेना को देखकर इन्द्रजित् अत्यन्त प्रसन्न हुआ।
52अत्यन्त तेजस्वी, महाबली और वेगवान् इन्द्रजित् ने तीक्ष्ण बाणों और अस्त्रों की वर्षा कर शीघ्रता से वानरसेना को ध्वस्त कर दिया।
53अत्यन्त तेजस्वी, महाबली और वेगवान् इन्द्रजित् ने तीक्ष्ण बाणों और अस्त्रों की वर्षा कर शीघ्रता से वानरसेना को ध्वस्त कर दिया।
54अपनी सेना का स्थान छोड़कर, वेग से चलते हुए, वर्षामेघ के समान नीले आकाश में छिपे रहकर इन्द्रजित् ने बाणों का जाल बरसाया।
55युद्ध में पर्वतों के समान वे वानर छल के शिकार हुए और इन्द्रजित् के वज्र के समान बाणों से आहत हुए। उनके शरीर टूट गए और बेसुरे स्वर में चीखते हुए वे पर्वतों के समान गिर पड़े।
56वानरसेनाओं ने केवल अपने को ढकते तीक्ष्ण नुकीले बाण ही देखे। माया से छिपे इन्द्र के उस शत्रु को वे न देख सके।
57तत्पश्चात् महाबली राक्षसनायक ने सूर्य के समान देदीप्यमान तीक्ष्ण नोक वाले बाणों की बौछार चारों ओर से वानरनायकों पर छोड़ी और उनका उन्मूलन किया।
58उसने यज्ञाग्नि के समान जलते, अग्निकणों सहित ज्वालाएँ छोड़ते त्रिशूलों, खड्गों और परशुओं की प्रचण्ड वर्षा वानरसेना पर की।
59इन्द्रजित् के बाणों से आहत वानरसेनाओं के शरीर पुष्पित किंशुक वृक्षों (रक्तवर्ण) के समान देदीप्यमान हो उठे।
60राक्षसराजपुत्र से आहत होकर वानरों में वृषभ एक-दूसरे की ओर लुढ़कते, बेसुरे स्वर में गर्जते और गिर पड़ते थे।
61कुछ वानर आकाश की ओर देखते हुए, बाणों से नेत्र बिंधे होने के कारण एक-दूसरे को पकड़कर भूमि पर गिर पड़े।
62राक्षसों में श्रेष्ठ इन्द्रजित् ने शूलों, त्रिशूलों तथा मन्त्रों से अभिमन्त्रित तीक्ष्ण बाणों से वानरों में उन सब व्याघ्रों को बेध डाला — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, और नल तथा कुमुद को भी।
63राक्षसों में श्रेष्ठ इन्द्रजित् ने शूलों, त्रिशूलों तथा मन्त्रों से अभिमन्त्रित तीक्ष्ण बाणों से वानरों में उन सब व्याघ्रों को बेध डाला — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, और नल तथा कुमुद को भी।
64राक्षसों में श्रेष्ठ इन्द्रजित् ने शूलों, त्रिशूलों तथा मन्त्रों से अभिमन्त्रित तीक्ष्ण बाणों से वानरों में उन सब व्याघ्रों को बेध डाला — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, और नल तथा कुमुद को भी।
65राक्षसों में श्रेष्ठ इन्द्रजित् ने शूलों, त्रिशूलों तथा मन्त्रों से अभिमन्त्रित तीक्ष्ण बाणों से वानरों में उन सब व्याघ्रों को बेध डाला — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, और नल तथा कुमुद को भी।
66गदाओं और स्वर्ण के समान देदीप्यमान बाणों से वानरनायकों को आहत कर उसने सूर्यकिरणों के समान देदीप्यमान बाणों की बौछार लक्ष्मण और राम पर की।
67अत्यन्त अद्भुत और यशस्वी राम ने बाणों की उस निरन्तर होती वर्षा को देखकर उसकी परवाह न करते हुए, मानो वह जलबिन्दुओं की वर्षा हो, लक्ष्मण से यह कहा।
68'हे लक्ष्मण! इन्द्र के शत्रु उस राक्षसराजपुत्र ने अपने प्राप्त ब्रह्मास्त्र से वानरों को पीड़ित किया है। उसी शक्ति का प्रयोग कर वह तीक्ष्ण बाणों से हमें सन्तप्त कर रहा है।'
69'उस महान् इन्द्रजित् का, जिसे सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने अजेयता के वरदान दिए हैं, जो दृढ़ है और अस्त्र उठाए भयङ्कर रूप में छिपा है, विनाश अब कैसे सम्भव है?'
70'उसका यह अस्त्र यशस्वी सृष्टिकर्ता का है और उन्हीं से अधिष्ठित है। इसी कारण वह अचिन्त्य है। हे बुद्धिमान् लक्ष्मण! इस बाणवृष्टि में शान्त और अविचलित रहो।'
71'यह राक्षसराजपुत्र चारों ओर से बाणों की बौछार से घना आच्छादित है। वानरों के समर्थ योद्धा गिर रहे हैं और प्रसन्न नहीं हैं।'
72'यह इन्द्रजित् हमें देखकर युद्ध से विरत हो रहा है। क्योंकि वानर गर्व और हर्ष खोकर अचेत अवस्था में गिर पड़े हैं, इसलिए वह निश्चय ही सोचेगा कि उसने युद्ध में विजय के पश्चात् समृद्धि प्राप्त कर ली है और निश्चय ही देवशत्रुओं के धाम लङ्का में प्रवेश करेगा।'
73इन्द्रजित् के बाणों के जाल से आहत होकर दोनों राजकुमारों को विदीर्ण और गिरा देखकर वह युद्ध में हर्षपूर्वक गर्जा।
74तत्पश्चात् वानरसेना राम और लक्ष्मण सहित युद्ध से हट गई। इन्द्रजित् अपनी ओर से प्रशंसित होता हुआ रावण की भुजाओं से रक्षित उस धाम को गया। उसने तत्काल प्रसन्नतापूर्वक नगरी में प्रवेश किया और पिता से सब कुछ कह सुनाया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का त्रिसप्ततितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तब वधबाट बाँचेका राक्षसहरूले शीघ्रतापूर्वक राक्षसराज रावणलाई देवान्तक, त्रिशिरा र अतिकाय मारिएको सूचना दिए।
2यसमा आफ्नो पुत्र र भाइको भयङ्कर वधको अकस्मात् समाचार पाएर राजाले सुध गुमायो। उसका आँखा आँसुले भरिए र ऊ गम्भीर विचारमा डुब्यो।
3त्यसपछि शोकको समुद्रमा डुबेको निराश राक्षसराजलाई देखेर रथीहरूमा श्रेष्ठ रावणपुत्र इन्द्रजित्ले यसरी निवेदन गर्यो।
4'हे प्रिय राक्षसराज! जबसम्म इन्द्रजित् जीवित छ, तबसम्म विषादलाई स्थान नदिनुहोस्। साँच्चै युद्धमा इन्द्रजित्का बाणले आहत भई कसैका लागि जीवित रहनु सम्भव छैन।'
5'अब तपाईंले राम र लक्ष्मणलाई पनि देख्नुहुनेछ — तिनका शरीर सेनासहित टुक्राटुक्रा भएका, प्राण समाप्त, सबै अङ्गमा बाणले बेधिएका भुइँमा पल्टिएका।'
6'इन्द्रको यस शत्रुको यो प्रतिज्ञा सुन्नुहोस्, जुन पूर्णतया दृढ छ र पौरुष तथा दिव्यताले युक्त छ। म आफ्ना अद्भुत बाणले राम र लक्ष्मणको अन्त्य गरिदिनेछु।'
7'आज इन्द्र, विष्णु, मित्र, साध्य, वैश्वानर, चन्द्रमा र सूर्य मेरो अपरिमेय पराक्रमका साक्षी हुनेछन्, जसरी तिनले बलिको यज्ञमा विष्णुको भयङ्कर पराक्रम देखेका थिए।'
8यसरी भनेर देवेन्द्रको त्यो शत्रु (इन्द्रजित्) ले राजाबाट बिदा लिएर उत्तम गधाले तानिने, वायुझैँ वेगवान् रथमा आरोहण गर्यो।
9अत्यन्त तेजस्वी त्यो शत्रुदमन (इन्द्रजित्) इन्द्रको रथझैँ रथमा बसेर त्यहाँबाट शीघ्रतापूर्वक रणभूमितिर गयो।
10भयङ्कर पराक्रम भएका, असाधारण बलले सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनु धारण गरी, काँडा भएका अस्त्र, मुँग्रो, तीखा बन्चरो, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी र परिघ लिएर शब्द गर्दै महान् इन्द्रजित्को पछि हिँडे। कोही हात्ती र घोडाको पिठ्युँमा, कोही पर्वतझैँ विशाल बाघ, बिच्छी, बिरालो, गधा र ऊँटमा, तथा सर्प, सिंह, बाघ र स्यालमा आरूढ भई हिँडे।
11भयङ्कर पराक्रम भएका, असाधारण बलले सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनु धारण गरी, काँडा भएका अस्त्र, मुँग्रो, तीखा बन्चरो, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी र परिघ लिएर शब्द गर्दै महान् इन्द्रजित्को पछि हिँडे। कोही हात्ती र घोडाको पिठ्युँमा, कोही पर्वतझैँ विशाल बाघ, बिच्छी, बिरालो, गधा र ऊँटमा, तथा सर्प, सिंह, बाघ र स्यालमा आरूढ भई हिँडे।
12भयङ्कर पराक्रम भएका, असाधारण बलले सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनु धारण गरी, काँडा भएका अस्त्र, मुँग्रो, तीखा बन्चरो, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी र परिघ लिएर शब्द गर्दै महान् इन्द्रजित्को पछि हिँडे। कोही हात्ती र घोडाको पिठ्युँमा, कोही पर्वतझैँ विशाल बाघ, बिच्छी, बिरालो, गधा र ऊँटमा, तथा सर्प, सिंह, बाघ र स्यालमा आरूढ भई हिँडे।
13भयङ्कर पराक्रम भएका, असाधारण बलले सम्पन्न अनेक राक्षस प्रसन्नतापूर्वक उत्तम धनु धारण गरी, काँडा भएका अस्त्र, मुँग्रो, तीखा बन्चरो, गदा, भुशुण्डि, आयस्थि, शतघ्नी र परिघ लिएर शब्द गर्दै महान् इन्द्रजित्को पछि हिँडे। कोही हात्ती र घोडाको पिठ्युँमा, कोही पर्वतझैँ विशाल बाघ, बिच्छी, बिरालो, गधा र ऊँटमा, तथा सर्प, सिंह, बाघ र स्यालमा आरूढ भई हिँडे।
14राक्षसहरू इन्द्रको शत्रु इन्द्रजित्को प्रशंसा गर्दै, शब्द गर्दै, पूरा वेगले शङ्ख फुक्दै र नगरा बजाउँदै हिँडे।
15त्यो शत्रुसंहारक सेता छाताहरूसहित त्यसै गरी हिँड्यो जसरी आकाशमा पूर्ण चन्द्रमा शोभित हुन्छ।
16त्यसपछि सुनका आभूषणले सजिएको त्यो प्रमुख वीर सुनका बिँड भएका चँवर धारण गरेका धनुर्धरहरूले हावा हालिँदै हिँड्यो।
17राक्षसहरूका समृद्ध राजा रावणले आफ्नो पुत्रलाई विशाल सेनाले घेरिएर प्रस्थान गर्दै गरेको देखेर भन्यो।
18'हे पुत्र! रथमा बसेका तिमीसँग युद्ध गर्न सक्ने कुनै प्रतिद्वन्द्वी छैन। तिमीले इन्द्रलाई जितिसक्यौ। अनि रामजस्ता मर्त्यको के कुरा, जसलाई तिमीले सहजै परास्त गर्न सक्छौ।' राक्षसराजले यसरी भनेपछि इन्द्रजित्ले आशीर्वाद स्वीकार गर्यो र प्रस्थान गर्यो।
19तब सूर्यझैँ देदीप्यमान र पराक्रममा अनुपम इन्द्रजित्सँगै लङ्का आकाशमा सूर्यझैँ शोभित भयो।
20रणभूमिमा पुगेर त्यो शत्रुदमन अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित्ले राक्षसहरूलाई रथको वरिपरि व्यवस्थित गर्यो।
21तब कान्तिमा अग्निदेवझैँ राक्षसहरूमा श्रेष्ठ उसले परम्पराअनुसार मन्त्रोच्चारणसहित अग्निदेवको पूजा गर्यो।
22त्यस वीर राक्षसराजपुत्रले परम्पराअनुसार फूल र सुगन्धित द्रव्यले तथा त्यसपछि लावाले अग्निदेवको पूजा गर्यो।
23त्यस अग्निकार्यमा अस्त्र पात थिए, बिभीतकका दाउरा इन्धन थिए, रातो वस्त्र प्रयोग भयो र त्यसै गरी यज्ञको स्रुवा फलामको बनेको थियो।
24त्यहाँ उसले आगोमा शूललाई कुशका रूपमा छर्यो र कालो जीवित बोकालाई घाँटीबाट समातेर आगोमा समर्पित गर्यो।
25त्यसमा दाउराको आहुतिले प्रज्वलित आगो धूवाँरहित भई ज्वालामा दन्कियो, जुन विजयको सूचक थियो।
26स्वयं अग्निदेव टल्काइएको सुनका आभूषणले सजिएर परिक्रमा गर्दै प्रकट भए र आहुति स्वीकार गरे।
27अस्त्रमा निपुण उसले ब्रह्माबाट अधिष्ठित अस्त्रको आह्वान गर्यो र त्यसैले आफ्नो रथलाई पनि अभिमन्त्रित गर्यो।
28जब त्यो अस्त्र आह्वान गरिँदै थियो र अग्निकार्य भइरहेको थियो, तब आकाशमा सबै ग्रह, चन्द्रमा, सूर्य र नक्षत्र भयले काँपे।
29अग्निदेवझैँ ज्वालामय, इन्द्रको पराक्रमले सम्पन्न र अचिन्त्य रूप भएको इन्द्रजित् आफ्नो धनु, बाण र रथसहित आकाशमा अन्तर्धान भयो।
30तब घोडा र रथले भरिएको, ध्वजा र पताकाले सुशोभित राक्षससेना युद्धको इच्छाले उच्च स्वरमा गर्जँदै हिँड्यो।
31तिनीहरूले अनेक अद्भुत रूपमा सजिएका, तीखा र वेगवान् बाण, शूल र त्रिशूलले वानरहरूमाथि प्रहार गर्न थाले।
32त्यसपछि क्रुद्ध रावणपुत्रले राक्षसहरूतिर हेरेर भन्यो — 'प्रसन्न रहो र युद्धमा वानरहरूको वध गर।'
33त्यसपछि विजयको कामना गर्दै राक्षसहरूले गर्जँदै वानरहरूमाथि भयङ्कर रूपमा बाणको वर्षा गरे।
34लुकेर तथा राक्षसहरूले घेरिएको इन्द्रजित्ले नालिका, लौहबाण र गदाले वानरहरूको विनाश गर्यो।
35युद्धमा इन्द्रजित्द्वारा आहत भई वानरहरूले रूख र शिलाले सजिएर घोर वर्षा गरे।
36रावणको महाबली र तेजस्वी पुत्र इन्द्रजित् क्रुद्ध भयो र वानरहरूमाथि आक्रमण गर्न थाल्यो।
37क्रोधले भरिएको इन्द्रजित्ले एक्लै नौ, पाँच, सात बाणले वानरहरूलाई टुक्राटुक्रा पारिदियो।
38युद्धमा दुर्जेय वीर इन्द्रजित्ले सुनले सजिएका सूर्यझैँ बाणले वानरहरूको वध गर्यो।
39युद्धमा बाणले बेधिएर ती वानर, जसका घाँटी भाँचिए, विजयको आशा त्यागेर निराश भई त्यसै गरी ढले जसरी महान् देवताहरूद्वारा पीडित दानवहरू।
40तब वानरहरूमा वृषभहरू रणभूमिमा इन्द्रजित्तिर दौडे, जसका बाण भयङ्कर थिए र सूर्यकिरणझैँ प्रज्वलित थिए।
41तब वानरहरूका शरीर भाँचिए, साहस र चेतना गयो तथा क्षतविक्षत शरीरबाट रगत बग्न थाल्यो।
42युद्धमा शिलाले सजिएका वानरहरू गर्जँदै र पछि नहट्दै प्राण त्यागेर पनि आफ्नो ध्येयका लागि डटिरहे।
43वानरहरू युद्धमा फर्के र तिनले रावणपुत्रमाथि रूख, पर्वत र शिलाको वर्षा गरे।
44युद्धमा सदा विजयी तेजस्वी इन्द्रजित्ले प्राण लिन समर्थ शिला र रूखको त्यो घातक वर्षा तितरबितर पारिदियो।
45तब राक्षसनायकले आगोझैँ बल्ने र विषालु सर्पझैँ बाणले वानरहरूको समूचो सेना तितरबितर पारिदियो।
46उसले अठार अत्यन्त तीखा बाणले गन्धमादनलाई तथा टाढा उभिएको नललाई नौ बाणले चूर पारिदियो।
47श्रेष्ठ वीर इन्द्रजित्ले मैन्दलाई मर्मस्थलमा आहत गर्यो र युद्धमा गजलाई पनि पाँच बाणले पीडित गर्यो।
48त्यसपछि उसले जाम्बवान्लाई दस, नीललाई तीस तथा सुग्रीव, ऋषभ र अङ्गदलाई बाणले आहत गर्यो। त्यसै गरी द्विविदलाई पनि ती तीखा र भयङ्कर बाणले, जुन उसलाई वरदानमा प्राप्त भएका थिए, आहत गरी सुधहीन पारिदियो।
49प्रलयकालको आगोझैँ अत्यन्त क्रुद्ध उसले अनेक वानरनायक र अरूलाई सन्तप्त पार्यो।
50सूर्यझैँ देदीप्यमान आफ्ना वेगवान् बाणलाई कानसम्म तानेर उसले त्यस महान् युद्धमा अनेक वानरलाई आहत गर्यो।
51बाणको जालले मोहित विशाल वानरसेना देखेर इन्द्रजित् अत्यन्त प्रसन्न भयो।
52अत्यन्त तेजस्वी, महाबली र वेगवान् इन्द्रजित्ले तीखा बाण र अस्त्रको वर्षा गरी शीघ्रतापूर्वक वानरसेना ध्वस्त पारिदियो।
53अत्यन्त तेजस्वी, महाबली र वेगवान् इन्द्रजित्ले तीखा बाण र अस्त्रको वर्षा गरी शीघ्रतापूर्वक वानरसेना ध्वस्त पारिदियो।
54आफ्नो सेनाको स्थान छाडेर, वेगले हिँड्दै, वर्षामेघझैँ नीलो आकाशमा लुकेर इन्द्रजित्ले बाणको जाल बर्सायो।
55युद्धमा पर्वतझैँ ती वानर छलका सिकार भए र इन्द्रजित्का वज्रझैँ बाणले आहत भए। तिनका शरीर भाँचिए र बेसुरो स्वरमा चिच्याउँदै तिनीहरू पर्वतझैँ ढले।
56वानरसेनाहरूले केवल आफूलाई ढाक्ने तीखा चुच्चा बाण मात्र देखे। मायाले लुकेको इन्द्रको त्यो शत्रुलाई तिनले देख्न सकेनन्।
57त्यसपछि महाबली राक्षसनायकले सूर्यझैँ देदीप्यमान तीखा टुप्पा भएका बाणको वर्षा चारैतिरबाट वानरनायकहरूमाथि छाड्यो र तिनको उन्मूलन गर्यो।
58उसले यज्ञाग्निझैँ बल्ने, आगोका झिल्कासहित ज्वाला छाड्ने त्रिशूल, खड्ग र बन्चरोको प्रचण्ड वर्षा वानरसेनामाथि गर्यो।
59इन्द्रजित्का बाणले आहत वानरसेनाका शरीर फूलेका किंशुक रूख (रक्तवर्ण) झैँ देदीप्यमान भए।
60राक्षसराजपुत्रबाट आहत भई वानरहरूमा वृषभहरू एकअर्कातिर लड्खडाउँदै, बेसुरो स्वरमा गर्जँदै ढल्थे।
61केही वानर आकाशतिर हेर्दै, बाणले आँखा बेधिएका कारण एकअर्कालाई समातेर भुइँमा ढले।
62राक्षसहरूमा श्रेष्ठ इन्द्रजित्ले शूल, त्रिशूल तथा मन्त्रले अभिमन्त्रित तीखा बाणले वानरहरूमा ती सबै व्याघ्रलाई बेधिदियो — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, र नल तथा कुमुदलाई पनि।
63राक्षसहरूमा श्रेष्ठ इन्द्रजित्ले शूल, त्रिशूल तथा मन्त्रले अभिमन्त्रित तीखा बाणले वानरहरूमा ती सबै व्याघ्रलाई बेधिदियो — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, र नल तथा कुमुदलाई पनि।
64राक्षसहरूमा श्रेष्ठ इन्द्रजित्ले शूल, त्रिशूल तथा मन्त्रले अभिमन्त्रित तीखा बाणले वानरहरूमा ती सबै व्याघ्रलाई बेधिदियो — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, र नल तथा कुमुदलाई पनि।
65राक्षसहरूमा श्रेष्ठ इन्द्रजित्ले शूल, त्रिशूल तथा मन्त्रले अभिमन्त्रित तीखा बाणले वानरहरूमा ती सबै व्याघ्रलाई बेधिदियो — हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, विद्युद्दंष्ट्र तथा वानर सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, र नल तथा कुमुदलाई पनि।
66गदा र सुनझैँ देदीप्यमान बाणले वानरनायकहरूलाई आहत गरी उसले सूर्यकिरणझैँ देदीप्यमान बाणको वर्षा लक्ष्मण र राममाथि गर्यो।
67अत्यन्त अद्भुत र यशस्वी रामले बाणको त्यो निरन्तर हुँदै गरेको वर्षा देखेर त्यसको वास्ता नगरी, मानौँ त्यो जलका थोपाको वर्षा हो, लक्ष्मणसँग यो भने।
68'हे लक्ष्मण! इन्द्रको शत्रु त्यस राक्षसराजपुत्रले आफूले प्राप्त गरेको ब्रह्मास्त्रले वानरहरूलाई पीडित पारेको छ। त्यसै शक्तिको प्रयोग गरी ऊ तीखा बाणले हामीलाई सन्तप्त पार्दै छ।'
69'त्यस महान् इन्द्रजित्को, जसलाई सृष्टिकर्ता ब्रह्माले अजेयताको वरदान दिएका छन्, जो दृढ छ र अस्त्र उठाएर भयङ्कर रूपमा लुकेको छ, विनाश अब कसरी सम्भव छ?'
70'उसको यो अस्त्र यशस्वी सृष्टिकर्ताको हो र उनैबाट अधिष्ठित छ। यसै कारण त्यो अचिन्त्य छ। हे बुद्धिमान् लक्ष्मण! यस बाणवृष्टिमा शान्त र अविचलित रहनुहोस्।'
71'यो राक्षसराजपुत्र चारैतिरबाट बाणको वर्षाले बाक्लो ढाकिएको छ। वानरहरूका समर्थ योद्धा ढल्दै छन् र प्रसन्न छैनन्।'
72'यो इन्द्रजित् हामीलाई देखेर युद्धबाट विरत हुँदै छ। किनकि वानरहरू घमण्ड र हर्ष गुमाएर अचेत अवस्थामा ढलेका छन्, त्यसैले उसले निश्चय नै सोच्नेछ कि उसले युद्धमा विजयपछि समृद्धि प्राप्त गरिसक्यो र निश्चय नै देवशत्रुहरूको धाम लङ्कामा प्रवेश गर्नेछ।'
73इन्द्रजित्का बाणको जालले आहत भई दुवै राजकुमारलाई चिरिएका र ढलेका देखेर ऊ युद्धमा हर्षपूर्वक गर्ज्यो।
74त्यसपछि वानरसेना राम र लक्ष्मणसहित युद्धबाट हट्यो। इन्द्रजित् आफ्नोतर्फबाट प्रशंसित हुँदै रावणका पाखुराले रक्षित त्यो धाममा गयो। उसले तत्कालै प्रसन्नतापूर्वक नगरीमा प्रवेश गर्यो र पितालाई सबै कुरा भन्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको त्रिहत्तरीऔँ सर्ग समाप्त भयो।