सर्गः 67
युद्धकाण्ड · अध्याय 67
संस्कृत
1तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा । नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ।।6.67.1।।
2समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः । पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।। प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः । चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।
3समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः । पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।। प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः । चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।
4अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहान्ति च । वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुम्भकर्णमभिद्रुताः ।।6.67.4।।
5कुम्भकर्णस्सङ्कृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् । अर्थयन्समहाकायस्समन्ताद् व्यक्षिपद्रिपून् ।।6.67.5।।
6शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः । प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुम्भकर्णेनपोधिताः ।।6.67.6।।
7षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च । परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ।।6.67.7।। भक्ष्यन् भृशसङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।
8कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसङ्गम्यचततस्ततः ।।6.67.8।। वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्सङ्ग्राममूर्थनि ।
9ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ।।6.67.9।। दुद्रावगिरिशृङ्गाभंविलम्बइवतोयदः ।
10तंसमुत्पत्यचिक्षेपकुम्भकर्णायवानरः ।।6.67.10।। तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।
11ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ।।6.67.11।। तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।
12तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ।।6.67.12।। रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।
13रथिनोवानरेन्द्राणांशरैःकालान्तकोपमैः ।।6.67.13।। शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।
14वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ।।6.67.14।। रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।
15हनुमान् शैलशृङ्गाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ।।6.67.15।। ववर्षकुम्भकर्णस्यशिरस्यम्बरमास्थितः ।
16तानिपर्वतशृङ्गाणिशूलेन स बिभेद ह ।।6.67.16।। बभञ्जवृक्षवर्षं च कुम्भकर्णोमहाबलः ।
17ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य । तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ।।6.67.17।।
18स कुम्भकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् । स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।।6.67.18।।
19स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृङ्गम् । बाह्वन्तरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ।।6.67.19।।
20शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् । ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगान्तमेघस्न्तितस्वनोपमम् ।।6.67.20।।
21ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य । प्लवङ्गमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुम्भकर्णात् ।।6.67.21।।
22ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् । प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।6.67.22।।
23तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह । मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।6.67.23।। सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।
24ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगन्धमादनः ।।6.67.24।। पञ्चवानरशार्दूलाःकुम्बुकर्णमुपाद्रवन् ।
25शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ।।6.67.25।। कुम्भकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।
26स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ।।6.67.26।। ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।
27कुम्भकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ।।6.67.27।। निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वान्तशोणितः ।
28मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।। आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा । पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।
29मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।। आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा । पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।
30दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः । निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ।।6.67.30।।
31तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु । वानराणांसहस्राणिकुम्बकर्णंप्रदद्रुवुः ।।6.67.31।।
32तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः । समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ।।6.67.32।।
33तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा । कुम्भकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ।।6.67.33।।
34स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः । रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ।।6.67.34।।
35बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः । भक्ष्यामाससङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।।6.67.35।।
36प्रक्षिप्ताःकुम्बकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे । नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ।।6.67.36।।
37भक्ष्यन्भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः । बभञ्जवानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धोराक्षसोत्तमः ।।6.67.37।।
38मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः । चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ।।6.67.38।।
39वज्रहस्तोयथाशक्रःपाशहस्तइवान्तकः । शूलहस्तोबभौयुद्धेकुम्बकर्णोमहाबलः ।।6.67.39।।
40यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः । तथावानरसैन्यानिकुम्बकर्णोविनिर्दहत् ।।6.67.40।।
41ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः । वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ।।6.67.41।।
42अनेकशोवध्यमानाःकुम्भकर्णेनवानराः । राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ।।6.67.42।।
43प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः । अभ्यधावतवेगेनकुम्भकर्णंमहाहवे ।।6.67.43।।
44शैलशृङ्गंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः । त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ।।6.67.44।। चिक्षेपशैलशिखरंकुम्भकर्णस्यमूर्धनि ।
45स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।। कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा । सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।
46स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।। कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा । सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।
47कुम्भकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् । शूलंससर्जवैरोषादङ्गदेतुमहाबलः ।।6.67.47।।
48त मापतन्तंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः । लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ।।6.67.48।।
49उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् । स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ।।6.67.49।।
50स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः । अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ।।6.67.50।।
51तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि । तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ।।6.67.51।।
52तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णंमहाबलम् । उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ।।6.67.52।।
53स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः । अभिदुद्राववेगेनकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।6.67.53।।
54तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णःप्लवङ्गमम् । तस्थौविवृतसर्वाङ्गोवानरेन्द्रस्यसम्मुखः ।।6.67.54।।
55कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् । कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।
56कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् । कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।
57त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि । सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ।।6.67.57।।
58तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् । श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।।6.67.58।।
59प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः । श्रुतपौरुषसम्पन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ।।6.67.59।।
60स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच । तेनाजघानोरसिकुम्भकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ।।6.67.60।।
61तच्छैलशृङ्गंसहसाविकीर्णंभुजान्तरेतस्यतदाविशाले । ततोनिषेदुःसहसाप्लवङ्गारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ।।6.67.61।।
62स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् । व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ।।6.67.62।।
63तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् । क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।6.67.63।।
64कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् । बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।6.67.64।।
65शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी । हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ।।6.67.65।।
66बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् । सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।6.67.66।। मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।
67स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा । उत्पाट्यलङ्कामलयात्सशृङ्गंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ।।6.67.67।।
68स शैलशृङ्गाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेन्द्रः । तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ।।6.67.68।।
69मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णोयुधिवानरेन्द्रम् । जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचण्डः ।।6.67.69।।
70स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः । रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।6.67.70।।
71ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेन्द्रैः । शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ।।6.67.71।।
72ततस्तमादायतदा स मेनेहरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः । अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितीन्द्रशत्रुः ।।6.67.72।।
73विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः । कुम्भकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ।।6.67.73।। हनुमांश्चिन्तयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।
74एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।। यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा । भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।
75एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।। यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा । भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।
76मयाहतेसंयतिकुम्भकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे । विमोचितेवानरपार्थिवे च भवन्तुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ।।6.67.76।।
77अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव । गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ।।6.67.77।।
78मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः । शैलप्रहाराभिहतःकुम्भकर्णेनसंयुगे ।।6.67.78।।
79अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे । आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ।।6.67.79।।
80मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः । अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ।।6.67.80।।
81तस्मान्मुहूर्तंकाङ्क्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु । भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ।।6.67.81।।
82इत्येवंचिन्तयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः । भूयःसंस्तम्भयामासवानराणांमहाचमूम् ।।6.67.82।।
83स कुम्भकर्णोऽथविवेशलङ्कांस्पुरन्तमादायमहाकपिंतम् । विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ।।6.67.83 ।
84लाजगन्धोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः । राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ।।6.67.84।।
85ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः । अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।6.67.85।।
86एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य । तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ।।6.67.86।।
87ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् । खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ।।6.67.87।।
88स कुम्भकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च । रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ।।6.67.88।।
89स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः । जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ।।6.67.89।।
90कर्णनासाविहीनस्तुकुम्भकर्णोमहाबलः । रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ।।6.67.90।।
91शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः । युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।। नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः । अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।
92शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः । युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।। नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः । अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।
93गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः । अनायुधोऽस्मीतिविचिन्त्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ।।6.67.93।।
94ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् । बभक्षरक्षोयुधिकुम्भकर्णःप्रजायुगान्तानगिरिवप्रवृद्धः ।।6.67.94।।
95बुभुक्षितःशोणइतमांसगृध्नुःप्रविव्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् । चखादरक्षांसिहरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्चमोहाद्युधिकुम्भकर्णः । यथैवमृत्युर्हरतेयुगान्ते स भक्ष्यामासहरींश्चमुख्यान् ।।6.67.95।।
96एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः । समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ।।6.67.96।।
97सम्प्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः । वध्यमानोनगेन्द्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ।।6.67.97।।
98तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् । कुम्भकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ।।6.67.98।।
99शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च । सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ।।6.67.99।।
100मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रःकरायवसक्तग्रथितान्त्रमालः । ववर्षशूलानिसतीक्षणदंष्ट्रःकालोयुगान्तस्थइववृद्धः ।।6.67.100।।
101तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः । चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरञ्जयः ।।6.67.101।।
102स कुम्भकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् । निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ।।6.67.102।।
103पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः । ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानन्दवर्दनः ।।6.67.103।।
104अथास्यकवचंशुभ्रंजाम्भूनदमयंशुभम् । प्रच्छादयामासशरैस्सन्ध्याभ्रमिवमारुतः ।।6.67.104।।
105नीलाञ्जनचयप्रख्यश्शरैःकाञ्चनभूषणैः । अपीड्यमानश्शुशुभेमेघैस्सूर्यइवांशुमान् ।।6.67.105।।
106ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानन्दवर्धनम् । सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ।।6.67.106।।
107अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे । युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ।।6.67.107।।
108प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे । तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ।।6.67.108।।
109ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः । नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ।।6.67.109।।
110अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः । तोषितोगन्तुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ।।6.67.110।।
111यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया । राममेवैकमिच्छामिहन्तुंयस्मिन् हतेहतम् ।।6.67.111।।
112रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यन्तिसंयुगे । तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ।।6.67.112।।
113इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् । मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ।।6.67.113।।
114यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् । तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ।।6.67.114।। एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।
115इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।। अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः । राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।
116इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।। अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः । राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।
117अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् । कुम्भकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ।।6.67.117।।
118तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः । अङ्गालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।।6.67.118।।
119रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुङ्गवः । अभ्यधावतसङ्कृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ।।6.67.119।।
120तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः । हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ।।6.67.120।।
121आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यन्तभूतले । स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ।।6.67.121।। मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।
122स बाणैरतिविद्धाङ्गःक्षतजेनसमुक्षितः ।।6.67.122।। रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।
123स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ।।6.67.123।। वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।
124अथशृङ्गंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः । चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानन्तकोपमः ।।6.67.124।।
125अप्राप्तमन्तरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः । चिच्छेदगिरिशृङ्गंतंपुनःसन्धायकार्मुकम् ।।6.67.125।।
126ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृङ्गंमहत्तदा ।।6.67.126।। शरैःकाञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।
127तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ।।6.67.127।। द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।
128तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ।।6.67.128।। कुम्भकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।
129नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ।।6.67.129।। मत्तश्शोणितगन्धे न स्वान् परांश्चैवखादति ।
130साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ।।6.67.130।। यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस ।
131अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ।।6.67.131।। प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवङ्गमान् ।
132तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ।।6.67.132।। तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुम्भकर्णंप्लवङ्गमाः ।
133कुम्भकर्णस्तुसङ्कृद्धस्समारूढःप्लवङ्गमैः ।।6.67.133।। व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।
134तान् न्दृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ।।6.67.134।। समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।
135क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।। राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः । यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।
136क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।। राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः । यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।
137स चापमादायभुजङ्गकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् । हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ।।6.67.137।।
138स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः । लक्ष्मणानुचरोरामस्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.67.138।।
139स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिन्दमम् । शोणितावृतरक्ताक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।6.67.139।।
140सर्वान् समभिधावन्तंयथारुष्टंदिशागजम् । मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ।।6.67.140।।
141व्निध्यमन्दरसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् । स्रवन्तंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ।।6.67.141।।
142जिह्वयापरिलिह्यन्तंसृक्किणीशोणितेक्षणम् । मृद्नन्तंवानरानीकंकालान्तकयमोपमम् ।। 6.67.142।।
143तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् । विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ।।6.67.143।।
144स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः । अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ।।6.67.144।।
145ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुम् । तमापतन्तंधरणीराभमुवाचरामोकुम्भकर्णम् ।।6.67.145।।
146आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः । अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ।।6.67.146।।
147रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् । अभ्यधावतसङ्ककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ।।6.67.147।।
148पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् । प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघस्न्तितोपमम् ।।6.67.148।। कुम्भकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।
149नाहंविराधोविज्ञेयो न कबन्दःखरो न च । न वाली न च मारीचःकुम्भकर्णःसमागतः ।।6.67.149।।
150पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् । अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ।।6.67.150।।
151विकर्णवासइतिमांनावज्ञातुंत्वमर्हसि । स्वल्पाऽपिहि न मेपीडार्णनासाविनाशनात् ।।6.67.151।।
152दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु । ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ।।6.67.152।।
153स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुङ्खान् विससर्जन् । तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ।।6.67.153।।
154यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुङ्गवश्च । तेकुम्भकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ।।6.67.154।।
155स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेन्द्रशत्रुः । जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ।।6.67.155।।
156ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् । व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ।।6.67.156।।
157वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय । समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ।।6.67.157।।
158स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः । पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
159तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यन्तमाश्रित्यतदाविषण्णाः । प्रपीडिताङ्गाददृशुस्सुघोरंनरेन्द्ररक्षोधिपन्निपातम् ।।6.67.159।।
160स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महासिकृत्ताग्रइवाचलेन्द्रः । उत्पाटयामासकरेणवृक्षंततोऽभिदुद्रावरणेनरेन्द्रम् ।।6.67.160।।
161स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् । इन्द्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजाम्भूनदचित्रितेन ।।6.67.161।।
162स कुम्भकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः । विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ।।6.67.162।।
163तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतन्तंसहसानदन्तम् । द्वावर्धचन्द्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ।।6.67.163।।
164तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च । लङ्कां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयन्तौविनिपेततुश्च ।।6.67.164।।
165निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् । दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचन्द्रमिवान्तऽरिक्षे ।।6.67.165।।
166अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः । स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ।।6.67.166।।
167अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककाकलकल्पम् । अरिष्टमैन्द्रंनिशितंसुपुङ्खंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ।।6.67.167।।
168तंवज्रजाम्भूनदचारुपुङ्खंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् । महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।।6.67.168।।
169स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसम्प्रकाशयन् । विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ।।6.67.169।।
170स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुण्डलम् । चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरन्दरः ।।6.67.170।।
171कुम्भकर्णशिरोभातिकुण्डलालङ्कृतंमहत् । आदित्येऽभ्युदितेरात्रौमध्यस्थइवचन्द्रमाः ।।6.67.171।।
172तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् । बभञ्जचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ।।6.67.172।।
173तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात । ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजङ्गान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ।।6.67.173।।
174तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुम्भकर्णे । चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ।।6.67.174।।
175ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः । सयक्षगन्धर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ।।6.67.175।।
176ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबान्धवाः । विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ।।6.67.176।।
177स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः । तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुम्भकर्णम् ।।6.67.177।।
178प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः । अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ।।6.67.178।।
अङ्ग्रेजी
1Having heard Angada's words, the Vanaras of gigantic body firmly decided to wage war and returned back.
2The Vanara leaders, having been reminded of their valour in battle by Angada gladly returned with a resolve to stake their life and carried on the battle.
3The Vanara leaders, having been reminded of their valour in battle by Angada gladly returned with a resolve to stake their life and carried on the battle.
4Thereafter the Vanaras of huge body wielding huge trees and mountain peaks quickly rushed towards Kumbhakarna.
5Valiant Kumbhakarna, a gigantic one, highly enraged lifted mace and crescent shaped arrow struck the enemies on all sides.
6Kumbhakarna held seven or eight or even hundred, thousand vanaras and threw them on the ground like serpents thrown by Garuda.
7Kumbhakarna became extremely angry, and caught hold of sixteen, eight, ten vanaras in the same way ninetynine and thirty and many more Vanaras and devoured them and went about like Garuda after having eaten the serpents.
8The Vanaras collected from here and there, having restored confidence in themselves with great difficulty, held trees and mountains and stood in the forefront of the battle.
9Thereafter Dwivida, a bull among the Vanaras lifted a mountain and went towards Kumbhakarna who resembled a threatening cloud.
10Vanara (Dwivida) going near Kumbhakarna struck him with the mountain. He missed the target and it fell on his army.
11The huge mountain peak crushed the horses, elephants and chariots and Rakshasa charioteers also.
12The battlefield on which the Rakshasas and horses were crushed, charioteers were killed by the speed of the mountain remained wet with blood.
13The Rakshasa charioteers severed the roaring Vanara leaders forcibly with their arrows emitting frightening sounds. They were like the Lord of Death at universal dissolution.
14Great monkeys, uprooting huge trees, began to destroy chariots, horses, camels, and Rakshasas.
15Stationed in the sky Hanuman rained mountain peaks, rocks, and huge trees of several kinds on the head of Kumbhakarna.
16Mighty Kumbhakarna split off the rocks, mountain peaks and the trees breaking them.
17Thereafter Kumbhakarna holding a sharp pike rushed towards Hanuman who uprooted a mountain peak and obstructed him placing it before him.
18Enraged Hanuman struck Kumbhakarna endowed with a rock like frightening body. Overpowered by that blow Kumbhakarna was upset and bespattered with fat and got bathed in blood.
19Kumbhakarna ,who was like a mountain blazing like fire, pierced at Maruti's chest with his pike shining like lightning just as Guha struck at Krauncha mountain.
20The great son of windgod, pierced with pike in the chest, ejected blood from his mouth, and roared in a frightening manner which was like thunder rumbling at the time of dissolution of the universe.
21Rakshasa's army collected together rejoiced to see Hanuman agonized. Vanaras were frightened and fled in fear of Kumbhakarna.
22The mighty and wise Neela flung a peak of a mountain on Kumbhakarna and restored the confidence of the army.
23(Kumbhakarna) observing the mountain peak coming towards him pierced it with his fist. Struck by the fist, the peak broke and sparks of fire came out shining brightly and fell on the ground.
24Rshaba, Sarabha, Neela, Gavaksha and Gandhamadana, these five tigers among Vanaras attacked Kumbhakarna.
25Those Vanaras of exceptional strength attacked gigantic Kumbhakarna on all sides by rocks, trees and by their fists, hands and feet also.
26Their attacks were like soft touches to Kumbhakarna, and no pain was experienced by him, and he encircled Rshaba by the shoulders with great impetuosity.
27Rshaba, the bull among Vanaras, of frightful appearance pressed by Kumbhakarna's shoulders, started bleeding from his teeth and fell down.
28Angry Kumbhakarna (enemy of Indra) hit Sarabha with his fist, Neela with his knees hurt Gavaksha and slapped him with his palms. Gandhamadana was kicked with force.
29Angry Kumbhakarna (enemy of Indra) hit Sarabha with his fist, Neela with his knees hurt Gavaksha and slapped him with his palms. Gandhamadana was kicked with force.
30Hurt by the blows of Kumbhakarna, their eyes bathed in blood, the Vanaras fainted and fell on the ground like cut down Kimsuka trees.
31Being great leaders and the important among them fallen, the Vanaras went in thousands towards Kumbhakarna.
32The bulls among Vanaras themselves looking like mountains endowed with great strength climbed up Kumbhakarna and bit him.
33The bulls among Vanaras hurt Kumbhakarna, endowed with strong shoulders, by scratching with nails, biting with teeth and hitting him with arms and fists.
34The tiger among Rakshasas covered with thousands of Rakshasas was resembling a mountain with trees grown on itself.
35Holding the Vanaras, the mighty Kumbhakarna started devouring all Vanaras just as Garuda does with serpents.
36As Kumbhakarna thrust Vanaras into his mouth, the Vanaras came out through his nostrils and also through his ears.
37The foremost of the Rakshasas, who resembled a mountain became enraged and mutilated the Vanaras.
38That terrible Rakshasa swooning and wetting the ground with flesh and blood ranged through the army of Vanaras like fire at the time of dissolution of the universe.
39Holding pike in hand, mighty Kumbhakarna was shining in the battlefield like Indra holding thunderbolt, and like Lord of Death holding the noose.
40Just as fire god consumes dried forest in summer, Kumbhakarna was consuming the Vanara army.
41Then with the army killed, the Vanaras moved without any leader making unnatural sounds out of fear and anger.
42Destroyed by Kumbhakarna in many ways, the Vanaras were heartbroken and sought the refuge of Raghava.
43The son of Vali who sprung from Indra, the wielder of the thunderbolt seeing the Vanaras routed, rushed towards Kumbhakarna to assault.
44Angada taking a huge peak of a mountain roaring again and again following Kumbhakarna frightening the Rakshasas flung the mountain top on the forehead of Kumbhakarna and crushed him.
45Hit on the forehead by Angada, Kumbhakarna, burning with fury rushed. The intolerant Rakshasa then rushed to Vali's son with force.
46Hit on the forehead by Angada, Kumbhakarna, burning with fury rushed. The intolerant Rakshasa then rushed to Vali's son with force.
47Mighty Kumbhakarna agitated, making loud noise and frightening all the Vanaras hurled his pike on Angada.
48Angada who was knowledgeable of warfare, endowed with prowess, a bull among Vanaras, stopped the pike approaching him with agility and escaped.
49Jumping up that way, Angada slapped him with his palm on the chest in anger. By that the mountain like Kumbhakarna became unconscious.
50The mighty Rakshasa regained his consciousness and, doubling his fist hit Angada with the back of his hand and Angada fell, lost senses.
51When the tiger among the monkeys fell unconscious on ground, Kumbhakarna rushed towards Sugriva taking out the pike.
52Valiant Sugriva, seeing the mighty Kumbhakarna coming towards him jumped (in excitement).
53Sugriva, of great prowess lifting a mountain peak, whirled it round and round and darted towards Kumbhakarna swiftly.
54Kumbhakarna, looking at the monkey Lord advancing towards him, stood in front of all limbs braced.
55Sugriva spoke these words seeing Kumbhakarna who stood smeared with the blood of Vanaras and eating monkeys.
56Sugriva spoke these words seeing Kumbhakarna who stood smeared with the blood of Vanaras and eating monkeys.
57"Give up with Vanaras, who are monkeys by nature. Bear this one mountain's blow of mine."
58Hearing the king of Vanara's words of courage and strength, the tiger among Rakshasas, Kumbhakarna spoke these words.
59"O Vanara! You are the grandson of creator Brahma and son of Rksharaja, endowed with fortitude and so roaring like this."
60On hearing Kumbhakarna's words, Sugriva forcibly discharged a mountain resembling a thunderbolt on the chest of Kumbhakarna.
61Then the mountain peak dropped on the chest broke into pieces. Thereafter the monkeys were despaired, and Rakshasas roared in joy.
62Struck with mountain peaks, the Rakshasa became furious, and his pride was hurt. He opened his mouth widely making loud noises, his pike glowing like lightning, turned the pike into circles and hurled at Sugriva to put an end to him.
63Hanuman the son of windgod instantly seized Kumbhakarna with his arms, whose shaft was covered by chains and broke with both hands quickly.
64Then a rejoiced monkey, resting the thousand bharas iron pike on his knee broke it.
65Seeing the pike broken by Hanuman, the army of Vanaras rejoiced and roared repeatedly all over and rushed.
66Rakshasa was dismayed and mellowed. The forest rangers rejoiced and roared like lions going round. Seeing the broken pike Vanaras applauded Hanuman.
67That great soul, the Lord of Rakshasas seeing the pike broken in that way, was highly enraged. Taking Malaya Mountain from Lanka, he struck Sugriva who was approaching him.
68Struck by the piece of mountain the Vanara king became unconscious and dropped on the battlefield. Seeing that the Rakshasas were happy and naturally roared with a feeling of triumph.
69Kumbhakarna approaching the Vanara Lord Sugriva endowed with wonderful and dreadful prowess, went like wind carrying clouds taking him.
70In the battlefield, the form of Kumbhakarna which resembled a huge cloud was distinguished in appearance like the lofty peak of mountain Meru.
71Thereafter the heroic Rakshasa king having held Sugriva in the battle went, duly praised (by Rakshasas), hearing the roaring sounds of gods in heaven wondering at Sugriva's capture.
72Then Kumbhakarna, an enemy of Indra, who was equal to Indra in heroism seizing Sugriva, the Indra of monkeys, who is equal to Indra, thought, 'If Sugriva is killed it is like killing all the army including Rama.'
73Seeing the army running away here and there and Sugriva being captured by Kumbhakarna, wise Hanuman, the son of Maruti started thinking.
74'Sugriva has been caught. What is my duty now? I will do what is just. I will destroy that Rakshasa who is in the form of a mountain', thought Maruti.
75'Sugriva has been caught. What is my duty now? I will do what is just. I will destroy that Rakshasa who is in the form of a mountain', thought Maruti.
76'Mighty Kumbhakarna shattered by my fist in a duel, and the king of Vanaras delivered, all the monkeys will be rejoiced.'
77'Or else this Sugriva alone can get liberated by fighting by himself with gods, demons and Nagas also, even if he is captured'.
78"I think that Sugriva, hit by Kumbhakarna with a mountain, has lost senses and is not able to know."
79Sugriva will soon regain consciousness and do what is good for Vanaras.
80"If Sugriva is released by me, he will not be happy forever. His fame will be lost."
81"Therefore, I will see the exhibition of his prowess for a while. Thereafter I shall reinforce the scattered army of Vanaras."
82Hanuman, the son of Maruti thinking in this way said to the Vanara army and brought determination.
83Then Kumbhakarna taking the great Vanara who started to shake by then, entered Lanka through the roads of lofty mansions from where Rakshasas hailed showering flowers.
84Exceptionally strong Sugriva with parched grain and fragrant water showered on him in the royal path, being cool, regained consciousness.
85(Sugriva) being strong and painfully gained senses, from the arms of the great Rakshasa, started looking at the royal path of the city. He was bewildered and started pondering this way.
86'Caught in this way, how can I do (take action)? I will do what is possible, pleasing, and good to Vanaras now.'
87There after the king of Vanaras decided to act and tore off the ears of the enemy ruler of gods (Kumbhakarna) with his sharp nails, bit off the nose with his teeth, and sides of Kumbhakarna.
88Deprived of ears and nose by Sugriva, splitting with nails and teeth, Kumbhakarna was highly furious and pinning down Sugriva pounded him against the ground, limbs bespattered.
89Dropped on the ground by Kumbhakarna of dreadful strength, pressed against the ground surface, Sugriva bounced to the sky to get reunited with Rama.
90Great hero Kumbhakarna, devoid of ears and nose drenched in blood shone like a mountain in springs.
91Kumbhakarna of terrific valour and gigantic body, drenched in blood, dark in colour like a mountain of collyrium, resembling evening cloud, the night ranger went towards the battlefield.
92Kumbhakarna of terrific valour and gigantic body, drenched in blood, dark in colour like a mountain of collyrium, resembling evening cloud, the night ranger went towards the battlefield.
93Himself (Sugriva) gone, the enemy of the Lord of gods rushed again retreating, "I am ferocious, without weapon." Then seizing an iron mallet, Sugriva went reflecting.
94The great Kumbhakarna then departing instantly entered into Vanara army consumed them as fire at dissolution consumed people.
95Kumbhakarna started seizing principal monkeys in the same way as death at the end of universe. Being famished for flesh and blood he entered the Vanara army in delusion and consumed not only Vanaras but Rakshasas, demons and bears also.
96Taking one, two, three, and many Vanaras along with Rakshasas hastily with one hand he was gulping them.
97Then the mighty Kumbhakarna while being struck by peaks of mountains, he was feasting on Vanaras fat and blood oozing out from his mouth.
98Being devoured by Kumbhakarna, the Vanaras went for refuge to Rama. Enraged Kumbhakarna followed the Vanaras behind.
99Stretching his arms on all sides picking hundred, seven hundred, eight hundred and two hundred and three hundred, he ran devouring the vanaras.
100His limbs smeared with fat and blood, with wreaths of entrails hanging on his ears, with sharp teeth, grown in his body to huge size, rained darts like the spirit of death at the end of the world.
101At that time, Sumitra's son, Lakshmana, winner of enemy forces, conqueror of forts, enraged went to fight.
102Valiant Lakshmana pierced seven arrows on Kumbhakarna's body and discharged many arrows on him.
103Kumbhakarna having been tormented, put an end to the dart (of Lakshmana). Mighty Lakshmana there upon flew into a rage.
104Then he covered Kumbhakarna's glittering golden shield with arrows just as the evening wind covered the cloud.
105Adorned with golden ornaments (Kumbhakarna), covered with darts without being tormented he looked like a dark mountain shining like sun rays covered by clouds.
106Thereupon the Rakshasa sounding like the rumblings of clouds disdainfully spoke these words to Lakshmana, the son of Sumitra.
107"You have exhibited your valour without fear in battle, challenging me who has conquered even Lord of Death without difficulty in battle."
108"He who is ready to face me, a rival of Lord of Death in conflict, with weapons in hand in great battle is worthy of honour to me."
109"Indra mounted on the elephant, Airavata surrounded by all Devatas, indeed never stood before me in conflict."
110"Now I am gratified with your valour, though young. Taking leave of you, I wish to go to Raghava."
111"I am gratified by your valour, strength and enthusiasm which has been exhibited by you in the battle. However, I wish to kill Rama alone."
112"When Rama has been put to an end by me in conflict, whoever remains can be struck down by my army."
113When that Rakshasa made such boastful and dreadful statements in the battlefield, laughing heartily, Saumitri replied as follows.
114"O Hero! that heroism you have acquired is irresistible even by Indra is true. Now your prowess has been witnessed. Rama stands here, immovable like a mountain."
115Kumbhakarna of mighty strength, the night ranger hearing Lakshmana, rather disregarding his words, overlooking him went alone towards Rama as if shaking the earth.
116Kumbhakarna of mighty strength, the night ranger hearing Lakshmana, rather disregarding his words, overlooking him went alone towards Rama as if shaking the earth.
117Sri Rama, son of Dasaratha, now released a sharp arrow presided over by Rudra and fixed into the chest of Kumbhakarna.
118As Rama hit in anger, at once fire mixed with flames shot forth from Kumbhakarna's mouth.
119Pierced by Rama's missiles, the foremost of the Rakshasas, Kumbhakarna was very angry and rushed towards him dispersing all the vanaras in the battle.
120Adorned by peacock's plumes, those arrows slipped into his breast, he lost senses, his mace naturally dropped down from his hand.
121All his weapons scattered on the ground, the mighty Kumbhakarna deprived of weapons thought for himself and created havoc with his feet and fists.
122Pierced by arrows excessively all over his limbs, bathing in blood flowing from the injury was like a mountain with a spring.
123Kumbhakarna in violent anger, blood flowing from the injury, went about devouring Vanaras, Rakshasas and bears.
124Thereupon, Kumbhakarna endowed with terrific valour like God of Death hurled towards Rama a mountain peak whirling it round which split.
125Rama once again taking the bow, split the peak of the mountain with seven unfailing arrows on its way even before it reached the target.
126The righteous Rama, a bull among men, taking his arrows adorned with gold split the peak of the mountain.
127While falling down, Kumbhakarna was like Mount Meru, shining by his splendour was falling down and knocking down two hundred monkeys.
128At that time, righteous Lakshmana who was attentively deliberating on many plans to kill Kumbhakarna, said to Rama.
129"This king intoxicated with the smell of blood is not knowing his own people and foes and devouring both Vanaras and Rakshasas."
130Let the bulls among Vanaras climb upon him and the foremost of Vanaras and the troops stand all over.
131Distressed by heavy weight unable to get up evil minded Rakshasa fallen on the ground will not destroy monkeys.
132Having heard the words of the wise Prince, the monkeys collected climbed on Kumbhakarna happily.
133Enraged Kumbhakarna shook off the monkeys climbed on his body like a harsh elephant shakes off its rider.
134Seeing the Vanaras shaken, Rama went towards the Rakshasa instantly and took out his best bow.
135Raghava's eyes turned red with anger, went quickly in anger as monkeys and troop leaders oppressed by Kumbhakarna were rejoiced.
136Raghava's eyes turned red with anger, went quickly in anger as monkeys and troop leaders oppressed by Kumbhakarna were rejoiced.
137Rama, taking a formidable bow which resembled a great serpent, with a quiver full of excellent arrows shining in gold that looked beautiful, went forward restoring the confidence of the monkeys.
138Mighty Rama, who is extremely difficult to win over, went with full conviction followed by Lakshmana and surrounded by vanara troops.
139Great Rama, endowed with extraordinary might, saw Kumbhakarna, the tamer of enemies covered with blood and having red eyes.
140Surrounded by Rakshasas, he was searching for Vanaras, like an elephant, guarding a quarter, searches.
141(Kumbhakarna) Adorned with gold armlets, blood flowing from his mouth was like a rain cloud showering from Vindhya or Mandara mountain.
142With blood red eyes, licking the corner of his mouth with his tongue, crushing Vanara army, he looked like God of Death at dissolution.
143Seeing the foremost of Rakshasas, shining like fire, Rama, the bull among men stretched his bow.
144Enraged by the loud sound of the twang of the bow, the bull among Rakshasas unable to bear rushed towards Raghava.
145Thereafter Rama spoke to Kumbhakarna, whose hands were like Vasuki's body, coming towards him to attack on the battlefield like a cloud chased by wind.
146"O king of Rakshasas! Come. Do not be despondent. I stand with my bow. In a moment I will destroy you. Look, the Rakshasa clan will be put to an end."
147Knowing that this is Rama, Kumbhakarna laughed in an unnatural manner making a sound and ran after scattering the monkeys in great rage.
148Highly energetic Kumbhakarna laughing in hideous ways making sounds like rumblings of clouds breaking the hearts of forest rangers spoke these words.
149"I am not Viradha, not Vijeya, not Kabhanda, not also Vali or Maricha. I am Kumbhakarna and have come."
150"See my terrible club made of wrought iron. By this I have won earlier Devatas and Danavas."
151"Do not think I have been deprived of ears and nose and look with contempt. I do not have little pain."
152"O Tiger of the Ikshvaku clan! Exhibit your manliness, prowess, and valour on me. I will eat you up later."
153On hearing Kumbhakarna's words Rama was bewildered. He discharged plumed arrows at a speed of thunderbolt. Struck by the arrows the enemy of Devatas was not shaken or agonized.
154Those arrows which had cut down the Sala trees and the Vanara leader, Vali, which were like thunderbolts, did not affect Kumbhakarna's body.
155The enemy of Lord Indra drank the arrows through his body and hurled his club at great speed whirling it round and round arrested the arrows of Rama.
156Then Kumbhakarna with his club covered with blood and frightening even the celestials scattered the monkeys.
157Thereupon taking up the weapon of Wind God, Rama discharged on the night ranger and severed his right arm with the mace. His arm torn off, Kumbhakarna made uproarious noise.
158Kumbhakarna's arm severed by Rama's arrow was like a mountain peak. It fell on Vanara army too and killed the monkey king's army.
159Then the remaining Vanaras who escaped killing and mutilation went close feeling desperate and witnessed the comb at between Rama and Kumbhakarna.
160One arm cut off, Kumbhakarna deprived of limb looked like a mountain with peak cut off. Thereafter he seized a palmyra tree and went towards Rama.
161Then Rama yoking his bow with an arrow charged with Indra's mantra and decked with gold severed Kumbhakarna's arm which was like coils of serpent and held the palmyra tree.
162Kumbhakarna who resembled a mountain, his arm severed turning round and round fell on trees, mountains, Vanaras and Rakshasas crushing them.
163Perceiving Kumbhakarna with broken arms rushing towards him, Rama at once took a sharp moon shaped arrow and split his feet.
164Both the feet falling on ground made a resounding noise that filled all over the four quarters, all directions, nay all mountains and caves of Trikuta and also Lanka.
165Arms broken, feet cut off, dilating his mouth like fire, shouting aloud like Rahu entering moon in the sky he rushed to Rama speedily.
166Rama filled the mouth of Kumbhakarna with his sharp and pointed gold encrusted arrows. Unable to speak the Rakshasa moaned and fainted.
167Then Rama took up the effulgent sun beam like arrow with feathers and the destructive rod of Brahma and the Time spirit that was fatal to enemies that was fast as wind speed and charged with Indra's mantra.
168Rama crushed the night ranger to pieces with his arrow encrusted with diamonds and gold, glowing like the Sun 's rays and fire which resembled Indra's thunderbolt, in speed.
169Discharged from Rama's arm, the terrific weapon went just as the Lord of god's weapon, which was like Indra's thunderbolt burning like fire, shining by its brilliance and went in all directions and cut the head of Vritasura.
170The arrow (of Rama) severed the head of Rakshasa king whose body was like a lofty mountain peak, whose teeth were large and protruded, hanging earrings shaking, just as Indra severed the head of Vritasura earlier.
171The huge head of Kumbhakarna adorned with earrings was like the moon rising between the stars in the heaven at night presided by Aditi, the mother of twin gods.
172Killed by Rama's arrow, that head of the Rakshasa, which was like a mountain had demolished the walls and houses and peaks of buildings.
173The shining huge body of Rakshasa fell into the ocean crushing the other beings in the ocean like alligators, fishes and serpents that entered into the earth.
174Kumbhakarna, the enemy of Brahmans and Devatas, having been killed, the Earth, all mountains, Devatas highly rejoiced.
175Thereafter the celestial sages and other sages, serpents, Devatas and all beings including eagles and Guhyakas (airborne animals), Yakshas and Gandharvas rejoiced very much at Rama's valour.
176Thereupon, the courageous kinsfolk of Ravana, resolute in mind, pained by the death of Kumbhakarna, feared the foremost of Raghus, just as elephants feared seeing the Lord of Devatas, and emitted loud cries.
177Having killed Kumbhakarna, in the combat, Rama shone brilliantly just as Sun liberated from Rahu's mouth, after dispersing the darkness of the abode of Devatas.
178Many Vanaras, with their faces resembling full blown lotuses joyfully laughed and worshipped Rama for getting rid of an enemy of terrific strength.
हिन्दी
1अङ्गद के वचन सुनकर विशालकाय वानरों ने दृढ़ निश्चय कर युद्ध करने का संकल्प लिया और लौट पड़े।
2अङ्गद द्वारा युद्ध में अपने पराक्रम का स्मरण कराए जाने पर वानरनायक प्रसन्नतापूर्वक प्राण दाँव पर लगाने के संकल्प के साथ लौटे और युद्ध करने लगे।
3अङ्गद द्वारा युद्ध में अपने पराक्रम का स्मरण कराए जाने पर वानरनायक प्रसन्नतापूर्वक प्राण दाँव पर लगाने के संकल्प के साथ लौटे और युद्ध करने लगे।
4तत्पश्चात् विशाल शरीर वाले वानर विशाल वृक्ष और पर्वतशिखर उठाए शीघ्रता से कुम्भकर्ण की ओर दौड़े।
5विशालकाय पराक्रमी कुम्भकर्ण ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर गदा और अर्धचन्द्राकार बाण उठाकर चारों ओर से शत्रुओं पर प्रहार किया।
6कुम्भकर्ण ने सात, आठ अथवा सौ-सहस्र वानरों को पकड़कर भूमि पर वैसे ही फेंका जैसे गरुड सर्पों को फेंकते हैं।
7कुम्भकर्ण अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और उसी प्रकार सोलह, आठ, दस वानरों को तथा निन्यानबे, तीस और उससे भी अधिक वानरों को पकड़कर खा गया और सर्पों को खाकर विचरते गरुड के समान घूमने लगा।
8इधर-उधर से एकत्र होकर वानरों ने बड़ी कठिनाई से अपने में आत्मविश्वास लौटाया, वृक्ष और पर्वत उठाए तथा युद्ध के अग्रभाग में खड़े हो गए।
9तत्पश्चात् वानरों में वृषभ द्विविद ने एक पर्वत उठाया और भयङ्कर मेघ के समान कुम्भकर्ण की ओर बढ़ा।
10कुम्भकर्ण के समीप जाकर वानर (द्विविद) ने उस पर्वत से प्रहार किया। वह लक्ष्य से चूक गया और वह उसकी सेना पर जा गिरा।
11उस विशाल पर्वतशिखर ने घोड़ों, हाथियों, रथों और राक्षस रथियों को भी कुचल दिया।
12जिस रणभूमि पर पर्वत के वेग से राक्षस और घोड़े कुचले गए और रथी मारे गए, वह रक्त से भीगी रह गई।
13राक्षस रथियों ने भयङ्कर शब्द करने वाले अपने बाणों से गर्जते वानरनायकों को बलपूर्वक विदीर्ण कर दिया। वे प्रलयकाल के मृत्युदेव के समान थे।
14महान् वानरों ने विशाल वृक्ष उखाड़कर रथ, घोड़े, ऊँट और राक्षसों का विनाश करना आरम्भ किया।
15आकाश में स्थित हनुमान् ने कुम्भकर्ण के सिर पर पर्वतशिखरों, शिलाओं और अनेक प्रकार के विशाल वृक्षों की वर्षा की।
16महाबली कुम्भकर्ण ने उन शिलाओं, पर्वतशिखरों और वृक्षों को तोड़कर विदीर्ण कर दिया।
17तत्पश्चात् तीक्ष्ण शूल धारण किए कुम्भकर्ण हनुमान् की ओर दौड़ा, जिसने एक पर्वतशिखर उखाड़कर उसके सामने रखकर उसे रोका।
18क्रुद्ध हनुमान् ने शिला के समान भयङ्कर शरीर वाले कुम्भकर्ण पर प्रहार किया। उस प्रहार से अभिभूत कुम्भकर्ण व्याकुल हुआ, वसा से लिप्त हुआ और रक्त में नहा गया।
19अग्नि के समान प्रज्वलित पर्वत के समान कुम्भकर्ण ने विद्युत् के समान चमकते अपने शूल से मारुति के वक्ष को वैसे ही बेधा जैसे गुह ने क्रौञ्च पर्वत पर प्रहार किया था।
20वक्ष में शूल से बिंधे वायुदेव के महान् पुत्र ने मुख से रक्त उगला और ऐसी भयङ्कर गर्जना की जो प्रलयकाल के मेघगर्जन के समान थी।
21एकत्र राक्षससेना हनुमान् को व्यथित देखकर हर्षित हुई। वानर भयभीत हो गए और कुम्भकर्ण के भय से भाग गए।
22महाबली और बुद्धिमान् नील ने कुम्भकर्ण पर एक पर्वतशिखर फेंका और सेना का आत्मविश्वास लौटाया।
23(कुम्भकर्ण ने) अपनी ओर आते पर्वतशिखर को देखकर उसे अपनी मुष्टि से बेध दिया। मुष्टि के प्रहार से वह शिखर टूट गया और उससे अग्नि की चिनगारियाँ देदीप्यमान होकर निकलीं और भूमि पर गिरीं।
24ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष और गन्धमादन — वानरों में ये पाँच व्याघ्र कुम्भकर्ण पर टूट पड़े।
25असाधारण बल वाले उन वानरों ने विशालकाय कुम्भकर्ण पर चारों ओर से शिलाओं, वृक्षों तथा अपनी मुष्टियों, हाथों और चरणों से भी प्रहार किया।
26उनके प्रहार कुम्भकर्ण के लिए कोमल स्पर्श के समान थे और उसे कोई पीड़ा नहीं हुई; उसने बड़े वेग से ऋषभ को कन्धों से जकड़ लिया।
27वानरों में वृषभ भयङ्कर रूप वाला ऋषभ कुम्भकर्ण के कन्धों से दबकर दाँतों से रक्त बहाने लगा और गिर पड़ा।
28क्रुद्ध कुम्भकर्ण (इन्द्र के शत्रु) ने शरभ पर मुष्टि से प्रहार किया, नील को घुटनों से आहत किया, गवाक्ष को हथेलियों से थप्पड़ मारा और गन्धमादन को बलपूर्वक लात मारी।
29क्रुद्ध कुम्भकर्ण (इन्द्र के शत्रु) ने शरभ पर मुष्टि से प्रहार किया, नील को घुटनों से आहत किया, गवाक्ष को हथेलियों से थप्पड़ मारा और गन्धमादन को बलपूर्वक लात मारी।
30कुम्भकर्ण के प्रहारों से आहत होकर, नेत्र रक्त से नहाकर वानर मूर्च्छित हुए और कटे हुए किंशुक वृक्षों के समान भूमि पर गिर पड़े।
31अपने महान् नायकों और प्रमुखों को गिरा देखकर वानर सहस्रों की संख्या में कुम्भकर्ण की ओर बढ़े।
32महान् बल से सम्पन्न, स्वयं पर्वतों के समान दिखने वाले वानरों में वृषभ कुम्भकर्ण पर चढ़ गए और उसे काटने लगे।
33वानरों में वृषभों ने बलिष्ठ कन्धों वाले कुम्भकर्ण को नखों से खरोंचकर, दाँतों से काटकर तथा भुजाओं और मुष्टियों से प्रहार कर आहत किया।
34सहस्रों राक्षसों से आच्छादित राक्षसों में व्याघ्र उस पर्वत के समान लगता था जिस पर वृक्ष उगे हों।
35वानरों को पकड़कर महाबली कुम्भकर्ण उन सब वानरों को वैसे ही खाने लगा जैसे गरुड सर्पों को खाते हैं।
36जैसे-जैसे कुम्भकर्ण वानरों को अपने मुख में ठूँसता, वैसे-वैसे वानर उसके नथुनों से तथा कानों से भी निकल आते।
37पर्वत के समान दिखने वाला राक्षसों में श्रेष्ठ क्रुद्ध हुआ और उसने वानरों को छिन्न-भिन्न कर दिया।
38वह भयङ्कर राक्षस मूर्च्छित होता हुआ और माँस तथा रक्त से भूमि को गीला करता हुआ वानरसेना में प्रलयकाल की अग्नि के समान विचरता रहा।
39हाथ में शूल लिए महाबली कुम्भकर्ण रणभूमि में वज्रधारी इन्द्र के समान और पाश धारण किए मृत्युदेव के समान शोभित हुआ।
40जैसे अग्निदेव ग्रीष्म में सूखे वन को भस्म करते हैं, वैसे ही कुम्भकर्ण वानरसेना को भस्म कर रहा था।
41तब सेना के मारे जाने पर वानर बिना किसी नायक के भय और क्रोध से अस्वाभाविक शब्द करते हुए घूमते रहे।
42कुम्भकर्ण द्वारा अनेक प्रकार से नष्ट किए जाकर वानर हतोत्साह हो गए और उन्होंने राघव की शरण ली।
43वज्रधारी इन्द्र से उत्पन्न वालि के पुत्र ने वानरों को भागते देखकर आक्रमण करने के लिए कुम्भकर्ण की ओर दौड़ लगाई।
44अङ्गद ने एक विशाल पर्वतशिखर लेकर बार-बार गर्जना करते हुए कुम्भकर्ण का अनुसरण किया और राक्षसों को भयभीत करते हुए वह शिखर कुम्भकर्ण के ललाट पर फेंककर उसे कुचल दिया।
45अङ्गद द्वारा ललाट पर आहत होकर क्रोध से जलता कुम्भकर्ण दौड़ा। तत्पश्चात् उस असहिष्णु राक्षस ने बलपूर्वक वालिपुत्र की ओर धावा बोला।
46अङ्गद द्वारा ललाट पर आहत होकर क्रोध से जलता कुम्भकर्ण दौड़ा। तत्पश्चात् उस असहिष्णु राक्षस ने बलपूर्वक वालिपुत्र की ओर धावा बोला।
47उद्विग्न महाबली कुम्भकर्ण ने उच्च शब्द करते हुए और सब वानरों को भयभीत करते हुए अङ्गद पर अपना शूल फेंका।
48युद्धविद्या के ज्ञाता, पराक्रम से सम्पन्न वानरों में वृषभ अङ्गद ने अपनी ओर आते शूल को फुर्ती से रोका और बच निकला।
49इस प्रकार उछलकर अङ्गद ने क्रोध में उसके वक्ष पर हथेली से प्रहार किया। इससे पर्वत के समान कुम्भकर्ण मूर्च्छित हो गया।
50उस महाबली राक्षस ने चेतना पुनः प्राप्त की और अपनी मुष्टि दुगुनी कर हाथ के पृष्ठ भाग से अङ्गद पर प्रहार किया; अङ्गद संज्ञा खोकर गिर पड़ा।
51जब वानरों में व्याघ्र मूर्च्छित होकर भूमि पर गिरा, तब कुम्भकर्ण शूल निकालकर सुग्रीव की ओर दौड़ा।
52पराक्रमी सुग्रीव महाबली कुम्भकर्ण को अपनी ओर आते देखकर (उत्तेजना में) उछल पड़े।
53महान् पराक्रम वाले सुग्रीव ने एक पर्वतशिखर उठाकर उसे बार-बार घुमाया और शीघ्रता से कुम्भकर्ण की ओर फेंका।
54वानरराज को अपनी ओर बढ़ते देखकर कुम्भकर्ण सब अङ्ग कसकर सामने खड़ा हो गया।
55वानरों के रक्त से लिप्त और वानरों को खाते खड़े कुम्भकर्ण को देखकर सुग्रीव ने ये वचन कहे।
56वानरों के रक्त से लिप्त और वानरों को खाते खड़े कुम्भकर्ण को देखकर सुग्रीव ने ये वचन कहे।
57'स्वभाव से वानर उन वानरों को छोड़ो। मेरे इस एक पर्वत का प्रहार सहो।'
58वानरराज के साहस और बल के वचन सुनकर राक्षसों में व्याघ्र कुम्भकर्ण ने ये वचन कहे।
59'हे वानर! तुम सृष्टिकर्ता ब्रह्मा के पौत्र और ऋक्षराज के पुत्र हो, धैर्य से सम्पन्न हो, इसीलिए इस प्रकार गर्ज रहे हो।'
60कुम्भकर्ण के वचन सुनकर सुग्रीव ने वज्र के समान एक पर्वत बलपूर्वक कुम्भकर्ण के वक्ष पर छोड़ा।
61तब वक्ष पर गिरा वह पर्वतशिखर टुकड़े-टुकड़े हो गया। इससे वानर निराश हुए और राक्षस हर्ष से गर्जने लगे।
62पर्वतशिखरों से आहत होकर वह राक्षस क्रुद्ध हुआ और उसका गर्व आहत हुआ। उसने उच्च शब्द करते हुए अपना मुख विस्तार से खोला, विद्युत् के समान चमकते अपने शूल को गोल-गोल घुमाया और सुग्रीव का अन्त करने के लिए उन पर फेंका।
63वायुपुत्र हनुमान् ने तत्काल कुम्भकर्ण के उस शूल को अपनी भुजाओं से पकड़ लिया, जिसका दण्ड शृङ्खलाओं से आवृत था, और उसे दोनों हाथों से शीघ्र तोड़ दिया।
64तब उस हर्षित वानर ने सहस्र भार वाले उस लौहशूल को अपने घुटने पर रखकर तोड़ डाला।
65हनुमान् द्वारा शूल तोड़ा गया देखकर वानरसेना हर्षित हुई और चारों ओर बार-बार गर्जना करती हुई आगे बढ़ी।
66राक्षस निराश और मन्द पड़ गया। वनचर हर्षित हुए और घूम-घूमकर सिंहों के समान गर्जे। टूटा हुआ शूल देखकर वानरों ने हनुमान् की प्रशंसा की।
67उस महात्मा राक्षसराज ने अपना शूल इस प्रकार टूटा देखकर अत्यन्त क्रोध किया। लङ्का से मलय पर्वत उठाकर उसने अपनी ओर आते सुग्रीव पर प्रहार किया।
68पर्वत के उस खण्ड से आहत होकर वानरराज मूर्च्छित हो गए और रणभूमि पर गिर पड़े। यह देखकर राक्षस प्रसन्न हुए और विजय के भाव से स्वाभाविक रूप से गर्जे।
69अद्भुत और भयङ्कर पराक्रम से सम्पन्न वानरराज सुग्रीव के समीप जाकर कुम्भकर्ण उन्हें उठाकर मेघों को उड़ाती वायु के समान चला।
70रणभूमि में विशाल मेघ के समान कुम्भकर्ण का रूप मेरु पर्वत के ऊँचे शिखर के समान विशिष्ट दिखाई देता था।
71तत्पश्चात् वीर राक्षसराज युद्ध में सुग्रीव को पकड़कर चला, (राक्षसों द्वारा) विधिवत् प्रशंसित होता हुआ, सुग्रीव के बन्दी होने पर आश्चर्य करते स्वर्ग के देवताओं की गर्जना सुनता हुआ।
72तब इन्द्र के शत्रु, वीरता में इन्द्र के तुल्य कुम्भकर्ण ने इन्द्र के समान वानरों के इन्द्र सुग्रीव को पकड़कर सोचा — 'यदि सुग्रीव मारे जाएँ तो यह राम सहित समूची सेना को मारने के समान है।'
73सेना को इधर-उधर भागते और सुग्रीव को कुम्भकर्ण द्वारा बन्दी बनाया देखकर बुद्धिमान् वायुपुत्र हनुमान् विचार करने लगे।
74'सुग्रीव पकड़े गए। अब मेरा कर्तव्य क्या है? मैं वही करूँगा जो न्यायसङ्गत है। मैं पर्वत के रूप वाले उस राक्षस का विनाश करूँगा' — मारुति ने सोचा।
75'सुग्रीव पकड़े गए। अब मेरा कर्तव्य क्या है? मैं वही करूँगा जो न्यायसङ्गत है। मैं पर्वत के रूप वाले उस राक्षस का विनाश करूँगा' — मारुति ने सोचा।
76'द्वन्द्वयुद्ध में मेरी मुष्टि से महाबली कुम्भकर्ण के चूर हो जाने और वानरराज के मुक्त होने पर सब वानर हर्षित होंगे।'
77'अथवा ये सुग्रीव अकेले ही देवों, दानवों और नागों से भी युद्ध कर स्वयं मुक्त हो सकते हैं, चाहे वे बन्दी ही क्यों न हों।'
78'मैं सोचता हूँ कि पर्वत से आहत होकर सुग्रीव ने संज्ञा खो दी है और जान नहीं पा रहे।'
79'सुग्रीव शीघ्र ही चेतना पुनः प्राप्त करेंगे और वानरों के लिए जो हितकर है वही करेंगे।'
80'यदि मेरे द्वारा सुग्रीव मुक्त किए गए, तो वे सदा के लिए प्रसन्न न होंगे। उनका यश नष्ट हो जाएगा।'
81'इसलिए मैं कुछ समय उनके पराक्रम का प्रदर्शन देखूँगा। तत्पश्चात् मैं वानरों की बिखरी सेना को पुनः संगठित करूँगा।'
82इस प्रकार विचार कर वायुपुत्र हनुमान् ने वानरसेना से कहा और उसमें दृढ़ता उत्पन्न की।
83तब कुम्भकर्ण उस महान् वानर को लिए, जो तब तक हिलने-डुलने लगे थे, ऊँची अट्टालिकाओं के मार्गों से होकर लङ्का में प्रविष्ट हुआ, जहाँ से राक्षसों ने पुष्पवृष्टि करते हुए जय-जयकार किया।
84असाधारण बल वाले सुग्रीव पर राजमार्ग में लाजा और सुगन्धित जल की वर्षा हुई; शीतलता पाकर उन्होंने चेतना पुनः प्राप्त की।
85बलशाली सुग्रीव ने कष्ट से संज्ञा प्राप्त की और उस महान् राक्षस की भुजाओं से नगरी का राजमार्ग देखने लगे। वे विस्मित हुए और इस प्रकार विचार करने लगे।
86'इस प्रकार पकड़े जाने पर मैं क्या कर सकता हूँ? मैं अब वही करूँगा जो सम्भव, प्रिय और वानरों के लिए हितकर हो।'
87तत्पश्चात् वानरराज ने कर्म करने का निश्चय किया और अपने तीक्ष्ण नखों से देवशत्रु शासक (कुम्भकर्ण) के कान नोच डाले, दाँतों से उसकी नासिका काट ली और कुम्भकर्ण के पार्श्व भी विदीर्ण कर दिए।
88सुग्रीव द्वारा नखों और दाँतों से चीरकर कान और नासिका से रहित किया गया कुम्भकर्ण अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और सुग्रीव को दबोचकर भूमि पर पटक दिया, जिससे उनके अङ्ग रक्तरञ्जित हो गए।
89भयङ्कर बल वाले कुम्भकर्ण द्वारा भूमि पर गिराए गए और भूतल पर दबाए गए सुग्रीव राम से पुनः मिलने के लिए आकाश में उछल पड़े।
90महान् वीर कुम्भकर्ण कान और नासिका से रहित होकर रक्त में नहाया हुआ झरनों वाले पर्वत के समान शोभित हुआ।
91भयङ्कर पराक्रम और विशालकाय शरीर वाला कुम्भकर्ण, रक्त में नहाया, अञ्जन के पर्वत के समान श्यामवर्ण, सन्ध्याकालीन मेघ के समान — वह निशाचर रणभूमि की ओर चला।
92भयङ्कर पराक्रम और विशालकाय शरीर वाला कुम्भकर्ण, रक्त में नहाया, अञ्जन के पर्वत के समान श्यामवर्ण, सन्ध्याकालीन मेघ के समान — वह निशाचर रणभूमि की ओर चला।
93स्वयं (सुग्रीव) के चले जाने पर देवेन्द्र का वह शत्रु पुनः लौटते हुए दौड़ा — 'मैं भयङ्कर हूँ, अस्त्र से रहित हूँ।' तब एक लौहमुसल लेकर सुग्रीव विचार करते हुए चले।
94तत्पश्चात् महान् कुम्भकर्ण तत्काल प्रस्थान कर वानरसेना में घुस गया और उसे वैसे ही भस्म करने लगा जैसे प्रलयकाल की अग्नि प्राणियों को भस्म करती है।
95कुम्भकर्ण प्रमुख वानरों को वैसे ही पकड़ने लगा जैसे प्रलयकाल में मृत्यु। माँस और रक्त के लिए क्षुधार्त होकर वह मोह में वानरसेना में घुसा और केवल वानरों को ही नहीं, अपितु राक्षसों, दानवों और रीछों को भी खा गया।
96एक, दो, तीन और अनेक वानरों को राक्षसों सहित एक ही हाथ से शीघ्रता से पकड़कर वह उन्हें निगल रहा था।
97तब महाबली कुम्भकर्ण पर्वतशिखरों से आहत होते हुए भी वानरों को खा रहा था और उसके मुख से वसा तथा रक्त बह रहा था।
98कुम्भकर्ण द्वारा खाए जाते वानर राम की शरण में गए। क्रुद्ध कुम्भकर्ण वानरों के पीछे-पीछे चला।
99चारों ओर अपनी भुजाएँ फैलाकर सौ, सात सौ, आठ सौ तथा दो सौ और तीन सौ वानरों को उठाकर वह उन्हें खाते हुए दौड़ा।
100उसके अङ्ग वसा और रक्त से लिप्त थे, कानों पर आँतों की मालाएँ लटक रही थीं, दाँत तीक्ष्ण थे, शरीर विशाल आकार तक बढ़ा हुआ था; वह प्रलयकाल के मृत्युदेव के समान अस्त्रों की वर्षा कर रहा था।
101उस समय शत्रुसेनाओं के विजेता और दुर्गों के विजेता सुमित्रापुत्र लक्ष्मण क्रुद्ध होकर युद्ध करने चले।
102पराक्रमी लक्ष्मण ने कुम्भकर्ण के शरीर में सात बाण बेधे और उस पर अनेक बाण छोड़े।
103सन्तप्त होकर कुम्भकर्ण ने (लक्ष्मण के) उस अस्त्र का अन्त कर दिया। इस पर महाबली लक्ष्मण क्रोध से भर उठे।
104तब उन्होंने कुम्भकर्ण के देदीप्यमान स्वर्णकवच को बाणों से वैसे ही ढक दिया जैसे सन्ध्याकालीन वायु मेघ को ढक देती है।
105स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित (कुम्भकर्ण) बाणों से आच्छादित होकर भी सन्तप्त न होकर मेघों से ढके सूर्यकिरणों के समान देदीप्यमान श्याम पर्वत के समान लगा।
106इस पर मेघगर्जन के समान शब्द करने वाले उस राक्षस ने अवज्ञापूर्वक सुमित्रापुत्र लक्ष्मण से ये वचन कहे।
107'तुमने युद्ध में निर्भय होकर अपना पराक्रम प्रदर्शित किया है और मुझे चुनौती दी है, जिसने युद्ध में मृत्युदेव तक को बिना कठिनाई के जीत लिया।'
108'जो महायुद्ध में हाथ में अस्त्र लिए मुझ मृत्युदेव के प्रतिद्वन्द्वी का सामना करने को उद्यत है, वह मेरे सम्मान के योग्य है।'
109'ऐरावत हाथी पर आरूढ़ और सब देवताओं से घिरे इन्द्र भी सचमुच कभी युद्ध में मेरे सामने नहीं ठहरे।'
110'यद्यपि तुम युवा हो, तथापि अब मैं तुम्हारे पराक्रम से सन्तुष्ट हूँ। तुमसे विदा लेकर मैं राघव के पास जाना चाहता हूँ।'
111'युद्ध में तुम्हारे द्वारा प्रदर्शित पराक्रम, बल और उत्साह से मैं सन्तुष्ट हूँ। तथापि मैं केवल राम का वध करना चाहता हूँ।'
112'जब युद्ध में मेरे द्वारा राम का अन्त हो जाएगा, तब जो शेष रहेंगे उन्हें मेरी सेना गिरा देगी।'
113जब उस राक्षस ने रणभूमि में ऐसे आत्मश्लाघापूर्ण और भयङ्कर वचन कहे, तब सौमित्रि ने हृदय से हँसते हुए इस प्रकार उत्तर दिया।
114'हे वीर! यह सत्य है कि तुमने जो वीरता प्राप्त की है वह इन्द्र के लिए भी अप्रतिरोध्य है। अब तुम्हारा पराक्रम देखा जा चुका। राम यहाँ पर्वत के समान अचल खड़े हैं।'
115महाबली निशाचर कुम्भकर्ण लक्ष्मण की बात सुनकर, बल्कि उनके वचनों की अवहेलना कर, उन्हें छोड़कर अकेला ही राम की ओर चला, मानो पृथ्वी को कँपा रहा हो।
116महाबली निशाचर कुम्भकर्ण लक्ष्मण की बात सुनकर, बल्कि उनके वचनों की अवहेलना कर, उन्हें छोड़कर अकेला ही राम की ओर चला, मानो पृथ्वी को कँपा रहा हो।
117तब दशरथपुत्र श्रीराम ने रुद्रदेवता से अधिष्ठित एक तीक्ष्ण बाण छोड़ा और उसे कुम्भकर्ण के वक्ष में गड़ा दिया।
118जब राम ने क्रोध में प्रहार किया, तब तत्काल कुम्भकर्ण के मुख से ज्वालाओं सहित अग्नि निकल पड़ी।
119राम के अस्त्रों से बिंधकर राक्षसों में श्रेष्ठ कुम्भकर्ण अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और युद्ध में सब वानरों को तितर-बितर करता हुआ उनकी ओर दौड़ा।
120मयूरपंखों से अलङ्कृत वे बाण जब उसके वक्ष में धँसे, तब उसने संज्ञा खो दी और उसकी गदा स्वाभाविक रूप से हाथ से गिर पड़ी।
121उसके सब अस्त्र भूमि पर बिखर गए। अस्त्रों से रहित महाबली कुम्भकर्ण ने स्वयं विचार किया और अपने चरणों तथा मुष्टियों से हाहाकार मचा दिया।
122सब अङ्गों में अत्यधिक बाणों से बिंधकर घाव से बहते रक्त में नहाया वह झरनों वाले पर्वत के समान लगा।
123प्रचण्ड क्रोध में भरा कुम्भकर्ण, जिसके घाव से रक्त बह रहा था, वानरों, राक्षसों और रीछों को खाता हुआ घूमता रहा।
124इस पर मृत्युदेव के समान भयङ्कर पराक्रम से सम्पन्न कुम्भकर्ण ने एक पर्वतशिखर घुमाकर राम की ओर फेंका, जो चूर हो गया।
125राम ने पुनः धनुष उठाकर सात अमोघ बाणों से उस पर्वतशिखर को मार्ग में ही, लक्ष्य तक पहुँचने से पूर्व ही विदीर्ण कर दिया।
126धर्मात्मा राम, पुरुषों में वृषभ, ने स्वर्ण से अलङ्कृत अपने बाण लेकर उस पर्वतशिखर को विदीर्ण कर दिया।
127गिरते समय कुम्भकर्ण मेरु पर्वत के समान था; अपने तेज से देदीप्यमान वह गिरता हुआ दो सौ वानरों को कुचलता गया।
128उस समय कुम्भकर्ण के वध के लिए अनेक उपायों पर सावधानीपूर्वक विचार करते धर्मात्मा लक्ष्मण ने राम से कहा।
129'रक्त की गन्ध से मत्त यह राजा अपने और पराए को नहीं जानता और वानरों तथा राक्षसों दोनों को खा रहा है।'
130'वानरों में वृषभ इस पर चढ़ जाएँ और वानरों में श्रेष्ठ तथा सेनाएँ चारों ओर खड़ी हो जाएँ।'
131'भारी भार से व्यथित होकर उठने में असमर्थ, भूमि पर गिरा वह दुर्बुद्धि राक्षस वानरों का विनाश नहीं कर सकेगा।'
132बुद्धिमान् राजकुमार के वचन सुनकर वानर एकत्र हुए और प्रसन्नतापूर्वक कुम्भकर्ण पर चढ़ गए।
133क्रुद्ध कुम्भकर्ण ने अपने शरीर पर चढ़े वानरों को वैसे ही झाड़ दिया जैसे उग्र हाथी अपने आरोही को झाड़ देता है।
134वानरों को झाड़ा गया देखकर राम तत्काल उस राक्षस की ओर बढ़े और अपना श्रेष्ठ धनुष निकाला।
135राघव के नेत्र क्रोध से लाल हो गए; वे शीघ्रता से क्रोध में बढ़े, जिससे कुम्भकर्ण द्वारा पीड़ित वानर और सेनानायक हर्षित हुए।
136राघव के नेत्र क्रोध से लाल हो गए; वे शीघ्रता से क्रोध में बढ़े, जिससे कुम्भकर्ण द्वारा पीड़ित वानर और सेनानायक हर्षित हुए।
137महान् सर्प के समान भयङ्कर धनुष लेकर, स्वर्ण में देदीप्यमान उत्तम बाणों से भरे मनोहर तूणीर सहित राम वानरों का आत्मविश्वास लौटाते हुए आगे बढ़े।
138अत्यन्त दुर्जेय महाबली राम पूर्ण विश्वास के साथ आगे बढ़े; लक्ष्मण उनके पीछे थे और वानरसेनाएँ उन्हें घेरे हुए थीं।
139असाधारण बल से सम्पन्न महान् राम ने शत्रुदमन कुम्भकर्ण को रक्त से आच्छादित और रक्तवर्ण नेत्रों वाला देखा।
140राक्षसों से घिरा वह वानरों को वैसे ही खोज रहा था जैसे दिग्गज किसी दिशा की रक्षा करते हुए खोजता है।
141स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित (कुम्भकर्ण), जिसके मुख से रक्त बह रहा था, विन्ध्य अथवा मन्दर पर्वत से बरसते वर्षामेघ के समान लगा।
142रक्त के समान लाल नेत्रों वाला, जिह्वा से अपने मुख का कोना चाटता, वानरसेना को कुचलता वह प्रलयकाल के मृत्युदेव के समान लगा।
143अग्नि के समान देदीप्यमान राक्षसों में श्रेष्ठ को देखकर पुरुषों में वृषभ राम ने अपना धनुष खींचा।
144धनुष की टङ्कार के उच्च शब्द से क्रुद्ध होकर राक्षसों में वृषभ उसे सहन न कर सका और राघव की ओर दौड़ा।
145तत्पश्चात् राम ने वासुकि के शरीर के समान भुजाओं वाले कुम्भकर्ण से कहा, जो वायु से खदेड़े गए मेघ के समान रणभूमि में आक्रमण करने के लिए उनकी ओर आ रहा था।
146'हे राक्षसराज! आ जाओ। विषाद मत करो। मैं अपना धनुष लिए खड़ा हूँ। क्षण भर में मैं तुम्हारा विनाश कर दूँगा। देखो, राक्षसकुल का अन्त होने वाला है।'
147यह जानकर कि ये राम हैं, कुम्भकर्ण अस्वाभाविक रूप से शब्द करता हुआ हँसा और महान् क्रोध में वानरों को तितर-बितर करता हुआ दौड़ा।
148अत्यन्त तेजस्वी कुम्भकर्ण वीभत्स रूप से हँसता हुआ, मेघगर्जन के समान शब्द करता हुआ और वनचरों के हृदय विदीर्ण करता हुआ ये वचन बोला।
149'मैं विराध नहीं हूँ, विजय नहीं हूँ, कबन्ध नहीं हूँ, न वालि हूँ और न मारीच। मैं कुम्भकर्ण हूँ और आ पहुँचा हूँ।'
150'मेरी यह भयङ्कर गदा देखो, जो घड़े हुए लोहे की बनी है। इससे मैंने पहले देवताओं और दानवों को जीता है।'
151'यह न सोचो कि मैं कान और नासिका से रहित हूँ और अवज्ञा से देखो। मुझे थोड़ी भी पीड़ा नहीं है।'
152'हे इक्ष्वाकुकुल के व्याघ्र! मुझ पर अपना पौरुष, पराक्रम और वीरता प्रदर्शित करो। तत्पश्चात् मैं तुम्हें खा जाऊँगा।'
153कुम्भकर्ण के वचन सुनकर राम विस्मित हुए। उन्होंने वज्र के वेग से पंखयुक्त बाण छोड़े। बाणों से आहत होकर भी देवशत्रु न विचलित हुआ, न व्यथित।
154जिन बाणों ने साल वृक्षों को और वानरनायक वालि को काट गिराया था, जो वज्र के समान थे, वे कुम्भकर्ण के शरीर पर प्रभाव न डाल सके।
155देवेन्द्र के उस शत्रु ने अपने शरीर से बाणों को पी लिया और महान् वेग से अपनी गदा घुमाते हुए फेंककर राम के बाणों को रोक दिया।
156तब रक्त से लिप्त और देवताओं तक को भयभीत करने वाली अपनी गदा से कुम्भकर्ण ने वानरों को तितर-बितर कर दिया।
157इस पर राम ने वायव्यास्त्र लेकर निशाचर पर छोड़ा और उसकी गदा सहित उसकी दक्षिण भुजा काट दी। भुजा कटने पर कुम्भकर्ण ने भयङ्कर कोलाहल किया।
158राम के बाण से कटी कुम्भकर्ण की वह भुजा पर्वतशिखर के समान थी। वह वानरसेना पर भी गिरी और वानरराज की सेना का संहार कर गई।
159तब जो वानर मरने और अङ्गभङ्ग से बच गए थे, वे निराश होकर समीप आए और राम तथा कुम्भकर्ण के युद्ध को देखने लगे।
160एक भुजा कट जाने पर अङ्गहीन कुम्भकर्ण शिखर कटे पर्वत के समान लगा। तत्पश्चात् उसने एक ताड़वृक्ष उठाया और राम की ओर बढ़ा।
161तब राम ने अपने धनुष पर इन्द्रमन्त्र से अभिमन्त्रित और स्वर्ण से सुसज्जित बाण चढ़ाकर कुम्भकर्ण की उस भुजा को काट दिया जो सर्प के कुण्डलों के समान थी और ताड़वृक्ष थामे हुए थी।
162पर्वत के समान कुम्भकर्ण की भुजा कटकर बार-बार घूमती हुई वृक्षों, पर्वतों, वानरों और राक्षसों पर गिरी और उन्हें कुचल गई।
163भुजाएँ कटी हुई कुम्भकर्ण को अपनी ओर दौड़ते देखकर राम ने तत्काल एक तीक्ष्ण अर्धचन्द्राकार बाण लेकर उसके चरण काट दिए।
164दोनों चरण भूमि पर गिरकर ऐसा गूँजता शब्द कर गए जिसने चारों दिशाओं, सब दिशाओं, त्रिकूट के सब पर्वतों और गुफाओं तथा लङ्का को भी भर दिया।
165भुजाएँ टूटी, चरण कटे, अग्नि के समान अपना मुख फैलाए, आकाश में चन्द्रमा को ग्रसते राहु के समान उच्च स्वर से चीखता हुआ वह शीघ्रता से राम की ओर दौड़ा।
166राम ने अपने तीक्ष्ण, नुकीले, स्वर्ण से जड़े बाणों से कुम्भकर्ण का मुख भर दिया। बोलने में असमर्थ वह राक्षस कराहा और मूर्च्छित हो गया।
167तब राम ने सूर्यकिरण के समान देदीप्यमान, पंखयुक्त, ब्रह्मा के विनाशक दण्ड तथा शत्रुओं के लिए घातक कालस्वरूप, वायु के समान वेगवान् और इन्द्रमन्त्र से अभिमन्त्रित बाण उठाया।
168राम ने हीरे और स्वर्ण से जड़े, सूर्यकिरण और अग्नि के समान देदीप्यमान तथा वेग में इन्द्र के वज्र के समान अपने बाण से उस निशाचर को चूर-चूर कर दिया।
169राम की भुजा से छूटा वह भयङ्कर अस्त्र वैसे ही गया जैसे देवेन्द्र का वह अस्त्र, जो इन्द्र के वज्र के समान अग्नि की भाँति जलता, अपने तेज से देदीप्यमान होकर सब दिशाओं में गया और वृत्रासुर का सिर काट गया।
170(राम के) उस बाण ने राक्षसराज का सिर काट दिया, जिसका शरीर ऊँचे पर्वतशिखर के समान था, जिसके दाँत विशाल और बाहर निकले हुए थे तथा जिसके कुण्डल हिल रहे थे — ठीक वैसे ही जैसे पूर्वकाल में इन्द्र ने वृत्रासुर का सिर काटा था।
171कुण्डलों से सुसज्जित कुम्भकर्ण का वह विशाल सिर ऐसा लगा मानो देवमाता अदिति से अधिष्ठित आकाश में रात्रि के समय नक्षत्रों के मध्य चन्द्रमा उदित हुआ हो।
172राम के बाण से मारा गया उस राक्षस का वह सिर, जो पर्वत के समान था, प्राचीरों, घरों और भवनों के शिखरों को ध्वस्त कर गया।
173उस राक्षस का देदीप्यमान विशाल शरीर समुद्र में जा गिरा और समुद्र के अन्य प्राणियों — नक्रों, मत्स्यों और सर्पों — को कुचलता हुआ पृथ्वी में समा गया।
174ब्राह्मणों और देवताओं के शत्रु कुम्भकर्ण के मारे जाने पर पृथ्वी, सब पर्वत और देवता अत्यन्त हर्षित हुए।
175तत्पश्चात् देवर्षि और अन्य ऋषि, सर्प, देवता तथा गरुड और गुह्यक (आकाशचारी प्राणी), यक्ष और गन्धर्व सहित सब प्राणी राम के पराक्रम से अत्यन्त हर्षित हुए।
176इस पर रावण के साहसी और दृढ़चित्त बन्धुजन कुम्भकर्ण की मृत्यु से पीड़ित होकर रघुश्रेष्ठ से वैसे ही भयभीत हुए जैसे हाथी देवेन्द्र को देखकर भयभीत होते हैं, और उन्होंने उच्च स्वर से क्रन्दन किया।
177युद्ध में कुम्भकर्ण का वध कर राम वैसे ही देदीप्यमान हुए जैसे देवलोक का अन्धकार दूर कर राहु के मुख से मुक्त हुआ सूर्य।
178विकसित कमलों के समान मुख वाले अनेक वानर हर्षपूर्वक हँसे और भयङ्कर बल वाले शत्रु से मुक्ति दिलाने के लिए राम की पूजा की।
नेपाली
1अङ्गदका वचन सुनेर विशालकाय वानरहरूले दृढ निश्चय गरी युद्ध गर्ने सङ्कल्प लिए र फर्के।
2अङ्गदद्वारा युद्धमा आफ्नो पराक्रमको स्मरण गराइँदा वानरनायकहरू प्रसन्नतापूर्वक प्राण दाउमा राख्ने सङ्कल्पसहित फर्के र युद्ध गर्न थाले।
3अङ्गदद्वारा युद्धमा आफ्नो पराक्रमको स्मरण गराइँदा वानरनायकहरू प्रसन्नतापूर्वक प्राण दाउमा राख्ने सङ्कल्पसहित फर्के र युद्ध गर्न थाले।
4त्यसपछि विशाल शरीर भएका वानरहरू विशाल रूख र पर्वतशिखर उठाएर शीघ्रतापूर्वक कुम्भकर्णतिर दौडे।
5विशालकाय पराक्रमी कुम्भकर्णले अत्यन्त क्रुद्ध भई गदा र अर्धचन्द्राकार बाण उठाएर चारैतिरबाट शत्रुहरूमाथि प्रहार गर्यो।
6कुम्भकर्णले सात, आठ अथवा सय-हजार वानरलाई समातेर भुइँमा त्यसै गरी फ्याँक्यो जसरी गरुडले सर्पहरूलाई फ्याँक्छन्।
7कुम्भकर्ण अत्यन्त क्रुद्ध भयो र त्यसै गरी सोह्र, आठ, दस वानर तथा उनान्सय, तीस र त्योभन्दा पनि बढी वानरलाई समातेर खायो अनि सर्पहरू खाएर विचरण गर्ने गरुडझैँ घुम्न थाल्यो।
8यताउताबाट जम्मा भई वानरहरूले ठूलो कठिनाइले आफूमा आत्मविश्वास फर्काए, रूख र पर्वत उठाए तथा युद्धको अग्रभागमा उभिए।
9त्यसपछि वानरहरूमा वृषभ द्विविदले एउटा पर्वत उठायो र भयङ्कर मेघझैँ कुम्भकर्णतिर बढ्यो।
10कुम्भकर्णको नजिक गएर वानर (द्विविद) ले त्यो पर्वतले प्रहार गर्यो। त्यो लक्ष्यबाट चुक्यो र उसकै सेनामाथि खस्यो।
11त्यो विशाल पर्वतशिखरले घोडा, हात्ती, रथ र राक्षस रथीहरूलाई पनि कुल्च्यो।
12जुन रणभूमिमा पर्वतको वेगले राक्षस र घोडा कुल्चिए र रथीहरू मारिए, त्यो रगतले भिजिरह्यो।
13राक्षस रथीहरूले भयङ्कर शब्द गर्ने आफ्ना बाणले गर्जँदै गरेका वानरनायकलाई बलपूर्वक चिरिदिए। तिनीहरू प्रलयकालका मृत्युदेवझैँ थिए।
14महान् वानरहरूले विशाल रूख उखेलेर रथ, घोडा, ऊँट र राक्षसहरूको विनाश गर्न थाले।
15आकाशमा रहेका हनुमान्ले कुम्भकर्णको शिरमाथि पर्वतशिखर, शिला र अनेक प्रकारका विशाल रूखको वर्षा गरे।
16महाबली कुम्भकर्णले ती शिला, पर्वतशिखर र रूखलाई भाँचेर चिरिदियो।
17त्यसपछि तीखो शूल धारण गरी कुम्भकर्ण हनुमान्तिर दौड्यो, जसले एउटा पर्वतशिखर उखेलेर उसको अगाडि राखी उसलाई रोके।
18क्रुद्ध हनुमान्ले शिलाझैँ भयङ्कर शरीर भएको कुम्भकर्णमाथि प्रहार गरे। त्यो प्रहारले अभिभूत कुम्भकर्ण व्याकुल भयो, बोसोले लिपियो र रगतमा नुहायो।
19आगोझैँ प्रज्वलित पर्वतझैँ कुम्भकर्णले विद्युत्झैँ चम्किने आफ्नो शूलले मारुतिको छाती त्यसै गरी बेध्यो जसरी गुहले क्रौञ्च पर्वतमाथि प्रहार गरेका थिए।
20छातीमा शूलले बेधिएका वायुदेवका महान् पुत्रले मुखबाट रगत ओकले र यस्तो भयङ्कर गर्जना गरे जुन प्रलयकालको मेघगर्जनझैँ थियो।
21जम्मा भएको राक्षससेना हनुमान्लाई व्यथित देखेर हर्षित भयो। वानरहरू भयभीत भए र कुम्भकर्णको भयले भागे।
22महाबली र बुद्धिमान् नीलले कुम्भकर्णमाथि एउटा पर्वतशिखर फ्याँक्यो र सेनाको आत्मविश्वास फर्कायो।
23(कुम्भकर्णले) आफूतिर आउँदै गरेको पर्वतशिखर देखेर त्यसलाई आफ्नो मुड्कीले बेध्यो। मुड्कीको प्रहारले त्यो शिखर फुट्यो र त्यसबाट आगोका झिल्का देदीप्यमान भई निस्के र भुइँमा खसे।
24ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष र गन्धमादन — वानरहरूमा यी पाँच व्याघ्र कुम्भकर्णमाथि जाइलागे।
25असाधारण बल भएका ती वानरले विशालकाय कुम्भकर्णमाथि चारैतिरबाट शिला, रूख तथा आफ्ना मुड्की, हात र खुट्टाले पनि प्रहार गरे।
26तिनका प्रहार कुम्भकर्णका लागि कोमल स्पर्शझैँ थिए र उसलाई कुनै पीडा भएन; उसले ठूलो वेगले ऋषभलाई काँधबाट जकड्यो।
27वानरहरूमा वृषभ भयङ्कर रूप भएको ऋषभ कुम्भकर्णका काँधले थिचिएर दाँतबाट रगत बगाउन थाल्यो र ढल्यो।
28क्रुद्ध कुम्भकर्ण (इन्द्रको शत्रु) ले शरभमाथि मुड्कीले प्रहार गर्यो, नीललाई घुँडाले आहत गर्यो, गवाक्षलाई हत्केलाले हिर्कायो र गन्धमादनलाई बलपूर्वक लात्ती हान्यो।
29क्रुद्ध कुम्भकर्ण (इन्द्रको शत्रु) ले शरभमाथि मुड्कीले प्रहार गर्यो, नीललाई घुँडाले आहत गर्यो, गवाक्षलाई हत्केलाले हिर्कायो र गन्धमादनलाई बलपूर्वक लात्ती हान्यो।
30कुम्भकर्णका प्रहारले आहत भई, आँखा रगतले नुहाई वानरहरू मूर्च्छित भए र काटिएका किंशुक रूखझैँ भुइँमा खसे।
31आफ्ना महान् नायक र प्रमुखहरू ढलेको देखेर वानरहरू हजारौँको सङ्ख्यामा कुम्भकर्णतिर बढे।
32महान् बलले सम्पन्न, आफैँ पर्वतझैँ देखिने वानरहरूमा वृषभहरू कुम्भकर्णमाथि चढे र उसलाई टोक्न थाले।
33वानरहरूमा वृषभहरूले बलिष्ठ काँध भएको कुम्भकर्णलाई नङले कोतरेर, दाँतले टोकेर तथा पाखुरा र मुड्कीले प्रहार गरी आहत गरे।
34हजारौँ राक्षसले ढाकिएको राक्षसहरूमा व्याघ्र त्यो पर्वतझैँ लाग्थ्यो जसमाथि रूख उम्रेका छन्।
35वानरहरूलाई समातेर महाबली कुम्भकर्णले ती सबै वानरलाई त्यसै गरी खान थाल्यो जसरी गरुडले सर्पहरूलाई खान्छन्।
36जति-जति कुम्भकर्णले वानरहरूलाई आफ्नो मुखमा कोच्थ्यो, उति-उति वानरहरू उसका नाकका प्वालबाट तथा कानबाट पनि निस्किन्थे।
37पर्वतझैँ देखिने राक्षसहरूमा श्रेष्ठ क्रुद्ध भयो र उसले वानरहरूलाई छिन्नभिन्न पारिदियो।
38त्यो भयङ्कर राक्षस मूर्च्छित हुँदै र मासु तथा रगतले भुइँ भिजाउँदै वानरसेनामा प्रलयकालको आगोझैँ विचरण गरिरह्यो।
39हातमा शूल लिएको महाबली कुम्भकर्ण रणभूमिमा वज्रधारी इन्द्रझैँ र पाश धारण गरेका मृत्युदेवझैँ शोभित भयो।
40जसरी अग्निदेवले ग्रीष्ममा सुकेको वन भस्म पार्छन्, त्यसै गरी कुम्भकर्णले वानरसेना भस्म पार्दै थियो।
41तब सेना मारिएपछि वानरहरू कुनै नायकविनै भय र क्रोधले अस्वाभाविक शब्द गर्दै घुमिरहे।
42कुम्भकर्णद्वारा अनेक प्रकारले नष्ट पारिँदा वानरहरू हतोत्साह भए र तिनले राघवको शरण लिए।
43वज्रधारी इन्द्रबाट उत्पन्न वालिका पुत्रले वानरहरूलाई भाग्दै गरेको देखेर आक्रमण गर्न कुम्भकर्णतिर दौड लगाए।
44अङ्गदले एउटा विशाल पर्वतशिखर लिएर बारम्बार गर्जँदै कुम्भकर्णको अनुसरण गर्यो र राक्षसहरूलाई भयभीत पार्दै त्यो शिखर कुम्भकर्णको निधारमा फ्याँकेर उसलाई कुल्च्यो।
45अङ्गदद्वारा निधारमा आहत भई क्रोधले जलेको कुम्भकर्ण दौड्यो। त्यसपछि त्यो असहिष्णु राक्षसले बलपूर्वक वालिपुत्रतिर धावा बोल्यो।
46अङ्गदद्वारा निधारमा आहत भई क्रोधले जलेको कुम्भकर्ण दौड्यो। त्यसपछि त्यो असहिष्णु राक्षसले बलपूर्वक वालिपुत्रतिर धावा बोल्यो।
47उद्विग्न महाबली कुम्भकर्णले उच्च शब्द गर्दै र सबै वानरलाई भयभीत पार्दै अङ्गदमाथि आफ्नो शूल हुर्यायो।
48युद्धविद्याका ज्ञाता, पराक्रमले सम्पन्न वानरहरूमा वृषभ अङ्गदले आफूतिर आउँदै गरेको शूललाई फुर्तीसाथ रोक्यो र उम्क्यो।
49यसरी उफ्रेर अङ्गदले क्रोधमा उसको छातीमा हत्केलाले प्रहार गर्यो। त्यसले पर्वतझैँ कुम्भकर्ण मूर्च्छित भयो।
50त्यो महाबली राक्षसले चेतना फेरि प्राप्त गर्यो र आफ्नो मुड्की दोब्बर पारेर हातको पछाडिको भागले अङ्गदमाथि प्रहार गर्यो; अङ्गद सुध गुमाएर ढल्यो।
51जब वानरहरूमा व्याघ्र मूर्च्छित भई भुइँमा खस्यो, तब कुम्भकर्ण शूल निकालेर सुग्रीवतिर दौड्यो।
52पराक्रमी सुग्रीव महाबली कुम्भकर्णलाई आफूतिर आउँदै गरेको देखेर (उत्तेजनामा) उफ्रे।
53महान् पराक्रम भएका सुग्रीवले एउटा पर्वतशिखर उठाएर त्यसलाई बारम्बार घुमाए र शीघ्रतापूर्वक कुम्भकर्णतिर हुर्याए।
54वानरराजलाई आफूतिर बढ्दै गरेको देखेर कुम्भकर्ण सबै अङ्ग कसेर अगाडि उभियो।
55वानरहरूको रगतले लिपिएको र वानरहरूलाई खाँदै उभिएको कुम्भकर्णलाई देखेर सुग्रीवले यी वचन भने।
56वानरहरूको रगतले लिपिएको र वानरहरूलाई खाँदै उभिएको कुम्भकर्णलाई देखेर सुग्रीवले यी वचन भने।
57'स्वभावले वानर ती वानरहरूलाई छाड। मेरो यो एउटा पर्वतको प्रहार सह।'
58वानरराजका साहस र बलका वचन सुनेर राक्षसहरूमा व्याघ्र कुम्भकर्णले यी वचन भन्यो।
59'हे वानर! तिमी सृष्टिकर्ता ब्रह्माका नाति र ऋक्षराजका पुत्र हौ, धैर्यले सम्पन्न छौ, त्यसैले यसरी गर्जँदै छौ।'
60कुम्भकर्णका वचन सुनेर सुग्रीवले वज्रझैँ एउटा पर्वत बलपूर्वक कुम्भकर्णको छातीमा छाडे।
61तब छातीमा खसेको त्यो पर्वतशिखर टुक्राटुक्रा भयो। यसले वानरहरू निराश भए र राक्षसहरू हर्षले गर्जे।
62पर्वतशिखरले आहत भई त्यो राक्षस क्रुद्ध भयो र उसको घमण्ड आहत भयो। उसले उच्च शब्द गर्दै आफ्नो मुख विस्तारपूर्वक खोल्यो, विद्युत्झैँ चम्किने आफ्नो शूललाई गोलोगोलो घुमायो र सुग्रीवको अन्त्य गर्न उनीमाथि हुर्यायो।
63वायुपुत्र हनुमान्ले तत्कालै कुम्भकर्णको त्यो शूल आफ्ना पाखुराले समाते, जसको डण्डी साङ्लाले ढाकिएको थियो, र त्यसलाई दुवै हातले चाँडै भाँचिदिए।
64तब त्यस हर्षित वानरले हजार भारको त्यो लौहशूल आफ्नो घुँडामा राखेर भाँचिदिए।
65हनुमान्ले शूल भाँचेको देखेर वानरसेना हर्षित भयो र चारैतिर बारम्बार गर्जँदै अगाडि बढ्यो।
66राक्षस निराश र मन्द भयो। वनचरहरू हर्षित भए र घुम्दै सिंहझैँ गर्जे। भाँचिएको शूल देखेर वानरहरूले हनुमान्को प्रशंसा गरे।
67त्यस महात्मा राक्षसराजले आफ्नो शूल यसरी भाँचिएको देखेर अत्यन्त क्रोध गर्यो। लङ्काबाट मलय पर्वत उठाएर उसले आफूतिर आउँदै गरेका सुग्रीवमाथि प्रहार गर्यो।
68पर्वतको त्यो टुक्राले आहत भई वानरराज मूर्च्छित भए र रणभूमिमा ढले। यो देखेर राक्षसहरू प्रसन्न भए र विजयको भावले स्वाभाविक रूपमा गर्जे।
69अद्भुत र भयङ्कर पराक्रमले सम्पन्न वानरराज सुग्रीवको नजिक गएर कुम्भकर्ण उनलाई उठाएर मेघहरूलाई उडाउने वायुझैँ हिँड्यो।
70रणभूमिमा विशाल मेघझैँ कुम्भकर्णको रूप मेरु पर्वतको अग्लो शिखरझैँ विशिष्ट देखिन्थ्यो।
71त्यसपछि वीर राक्षसराज युद्धमा सुग्रीवलाई समातेर हिँड्यो, (राक्षसहरूद्वारा) विधिवत् प्रशंसित हुँदै, सुग्रीव पक्राउ परेकोमा आश्चर्य गर्दै गरेका स्वर्गका देवताहरूको गर्जन सुन्दै।
72तब इन्द्रको शत्रु, वीरतामा इन्द्रकै तुल्य कुम्भकर्णले इन्द्रझैँ वानरहरूका इन्द्र सुग्रीवलाई समातेर सोच्यो — 'यदि सुग्रीव मारिए भने यो रामसहित समूचो सेना मार्नुसरह हो।'
73सेनालाई यताउता भाग्दै गरेको र सुग्रीवलाई कुम्भकर्णद्वारा पक्राउ गरिएको देखेर बुद्धिमान् वायुपुत्र हनुमान् विचार गर्न थाले।
74'सुग्रीव समातिए। अब मेरो कर्तव्य के हो? म त्यही गर्नेछु जुन न्यायसङ्गत छ। म पर्वतको रूप भएको त्यो राक्षसको विनाश गर्नेछु' — मारुतिले सोचे।
75'सुग्रीव समातिए। अब मेरो कर्तव्य के हो? म त्यही गर्नेछु जुन न्यायसङ्गत छ। म पर्वतको रूप भएको त्यो राक्षसको विनाश गर्नेछु' — मारुतिले सोचे।
76'द्वन्द्वयुद्धमा मेरो मुड्कीले महाबली कुम्भकर्ण चूर भएपछि र वानरराज मुक्त भएपछि सबै वानर हर्षित हुनेछन्।'
77'अथवा यी सुग्रीव एक्लै देव, दानव र नागहरूसँग पनि युद्ध गरी आफैँ मुक्त हुन सक्छन्, ऊ पक्राउ परे पनि।'
78'म सोच्छु कि पर्वतले आहत भई सुग्रीवले सुध गुमाएका छन् र जान्न सकिरहेका छैनन्।'
79'सुग्रीवले चाँडै चेतना फेरि प्राप्त गर्नेछन् र वानरहरूका लागि जे हितकर छ त्यही गर्नेछन्।'
80'यदि मबाट सुग्रीव मुक्त गरिए भने, उनी सदाका लागि प्रसन्न हुनेछैनन्। उनको यश नष्ट हुनेछ।'
81'त्यसैले म केही समय उनको पराक्रमको प्रदर्शन हेर्नेछु। त्यसपछि म वानरहरूको छरिएको सेनालाई फेरि सङ्गठित गर्नेछु।'
82यसरी विचार गरी वायुपुत्र हनुमान्ले वानरसेनासँग भने र त्यसमा दृढता उत्पन्न गरे।
83तब कुम्भकर्ण त्यस महान् वानरलाई लिएर, जो तबसम्म हल्लिन थालिसकेका थिए, अग्ला भवनका बाटा हुँदै लङ्कामा प्रवेश गर्यो, जहाँबाट राक्षसहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै जयजयकार गरे।
84असाधारण बल भएका सुग्रीवमाथि राजमार्गमा लावा र सुगन्धित जलको वर्षा भयो; शीतलता पाएर उनले चेतना फेरि प्राप्त गरे।
85बलशाली सुग्रीवले कष्टले सुध प्राप्त गरे र त्यस महान् राक्षसका पाखुराबाट नगरीको राजमार्ग हेर्न थाले। उनी विस्मित भए र यसरी विचार गर्न थाले।
86'यसरी समातिँदा म के गर्न सक्छु? म अब त्यही गर्नेछु जुन सम्भव, प्रिय र वानरहरूका लागि हितकर होस्।'
87त्यसपछि वानरराजले कर्म गर्ने निश्चय गरे र आफ्ना तीखा नङले देवशत्रु शासक (कुम्भकर्ण) का कान चुँडाइदिए, दाँतले उसको नाक टोकिदिए र कुम्भकर्णका कोख पनि चिरिदिए।
88सुग्रीवद्वारा नङ र दाँतले चिरेर कान र नाकबाट रहित पारिएको कुम्भकर्ण अत्यन्त क्रुद्ध भयो र सुग्रीवलाई थिचेर भुइँमा बजार्यो, जसले उनका अङ्ग रक्तरञ्जित भए।
89भयङ्कर बल भएको कुम्भकर्णद्वारा भुइँमा खसालिएका र भूतलमा थिचिएका सुग्रीव रामसँग फेरि मिल्न आकाशमा उफ्रे।
90महान् वीर कुम्भकर्ण कान र नाकबाट रहित भई रगतमा नुहाएको झरना भएको पर्वतझैँ शोभित भयो।
91भयङ्कर पराक्रम र विशालकाय शरीर भएको कुम्भकर्ण, रगतमा नुहाएको, अञ्जनको पर्वतझैँ श्यामवर्ण, साँझको मेघझैँ — त्यो निशाचर रणभूमितिर हिँड्यो।
92भयङ्कर पराक्रम र विशालकाय शरीर भएको कुम्भकर्ण, रगतमा नुहाएको, अञ्जनको पर्वतझैँ श्यामवर्ण, साँझको मेघझैँ — त्यो निशाचर रणभूमितिर हिँड्यो।
93आफैँ (सुग्रीव) गएपछि देवेन्द्रको त्यो शत्रु फेरि फर्कँदै दौड्यो — 'म भयङ्कर छु, अस्त्रविहीन छु।' तब एउटा लौहमुसल लिएर सुग्रीव विचार गर्दै हिँडे।
94त्यसपछि महान् कुम्भकर्ण तत्कालै प्रस्थान गरी वानरसेनामा पस्यो र त्यसलाई त्यसै गरी भस्म पार्न थाल्यो जसरी प्रलयकालको आगोले प्राणीहरूलाई भस्म पार्छ।
95कुम्भकर्णले प्रमुख वानरहरूलाई त्यसै गरी समात्न थाल्यो जसरी प्रलयकालमा मृत्युले। मासु र रगतका लागि भोकाएर ऊ मोहमा वानरसेनामा पस्यो र वानरहरूलाई मात्र होइन, राक्षस, दानव र भालुहरूलाई पनि खायो।
96एक, दुई, तीन र अनेक वानरलाई राक्षससहित एउटै हातले शीघ्रतापूर्वक समातेर ऊ तिनलाई निलिरहेको थियो।
97तब महाबली कुम्भकर्ण पर्वतशिखरले आहत हुँदाहुँदै पनि वानरहरूलाई खाइरहेको थियो र उसको मुखबाट बोसो तथा रगत बगिरहेको थियो।
98कुम्भकर्णद्वारा खाइँदै गरेका वानरहरू रामको शरणमा गए। क्रुद्ध कुम्भकर्ण वानरहरूको पछिपछि हिँड्यो।
99चारैतिर आफ्ना पाखुरा फैलाएर सय, सात सय, आठ सय तथा दुई सय र तीन सय वानर उठाएर ऊ तिनलाई खाँदै दौड्यो।
100उसका अङ्ग बोसो र रगतले लिपिएका थिए, कानमा आन्द्राका माला झुण्डिएका थिए, दाँत तीखा थिए, शरीर विशाल आकारसम्म बढेको थियो; ऊ प्रलयकालका मृत्युदेवझैँ अस्त्रको वर्षा गरिरहेको थियो।
101त्यस समय शत्रुसेनाका विजेता र दुर्गका विजेता सुमित्रापुत्र लक्ष्मण क्रुद्ध भई युद्ध गर्न गए।
102पराक्रमी लक्ष्मणले कुम्भकर्णको शरीरमा सात बाण बेधे र उसमाथि अनेक बाण छाडे।
103सन्तप्त भई कुम्भकर्णले (लक्ष्मणको) त्यो अस्त्रको अन्त्य गरिदियो। यसमा महाबली लक्ष्मण क्रोधले भरिए।
104तब उनले कुम्भकर्णको देदीप्यमान सुनको कवच बाणले त्यसै गरी ढाकिदिए जसरी साँझको वायुले मेघ ढाक्छ।
105सुनका आभूषणले सजिएको (कुम्भकर्ण) बाणले ढाकिँदा पनि सन्तप्त नभई मेघले ढाकिएका सूर्यकिरणझैँ देदीप्यमान श्याम पर्वतझैँ लाग्यो।
106यसमा मेघगर्जनझैँ शब्द गर्ने त्यो राक्षसले अवज्ञापूर्वक सुमित्रापुत्र लक्ष्मणसँग यी वचन भन्यो।
107'तिमीले युद्धमा निर्भय भई आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गरेका छौ र मलाई चुनौती दिएका छौ, जसले युद्धमा मृत्युदेवलाई पनि कठिनाइबिना जितेको छु।'
108'जो महायुद्धमा हातमा अस्त्र लिएर म मृत्युदेवको प्रतिद्वन्द्वीको सामना गर्न उद्यत छ, ऊ मेरो सम्मानको योग्य छ।'
109'ऐरावत हात्तीमा आरूढ र सबै देवताले घेरिएका इन्द्र पनि साँच्चै कहिल्यै युद्धमा मेरो अगाडि उभिएनन्।'
110'यद्यपि तिमी युवा छौ, तथापि अब म तिम्रो पराक्रमबाट सन्तुष्ट छु। तिमीबाट बिदा लिएर म राघवकहाँ जान चाहन्छु।'
111'युद्धमा तिमीले प्रदर्शित गरेको पराक्रम, बल र उत्साहबाट म सन्तुष्ट छु। तथापि म केवल रामको वध गर्न चाहन्छु।'
112'जब युद्धमा मबाट रामको अन्त्य हुनेछ, तब जो बाँकी रहनेछन् तिनलाई मेरो सेनाले ढालिदिनेछ।'
113जब त्यस राक्षसले रणभूमिमा यस्ता आत्मश्लाघापूर्ण र भयङ्कर वचन भन्यो, तब सौमित्रिले हृदयदेखि हाँस्दै यसरी जवाफ दिए।
114'हे वीर! यो सत्य हो कि तिमीले प्राप्त गरेको वीरता इन्द्रका लागि पनि अप्रतिरोध्य छ। अब तिम्रो पराक्रम देखियो। राम यहाँ पर्वतझैँ अचल उभिनुभएको छ।'
115महाबली निशाचर कुम्भकर्ण लक्ष्मणको कुरा सुनेर, बरु उनका वचनको अवहेलना गरी, उनलाई छाडेर एक्लै रामतिर हिँड्यो, मानौँ पृथ्वी काँपाइरहेको छ।
116महाबली निशाचर कुम्भकर्ण लक्ष्मणको कुरा सुनेर, बरु उनका वचनको अवहेलना गरी, उनलाई छाडेर एक्लै रामतिर हिँड्यो, मानौँ पृथ्वी काँपाइरहेको छ।
117तब दशरथपुत्र श्रीरामले रुद्रदेवताबाट अधिष्ठित एउटा तीखो बाण छाडे र त्यो कुम्भकर्णको छातीमा गाडिदिए।
118जब रामले क्रोधमा प्रहार गरे, तब तत्कालै कुम्भकर्णको मुखबाट ज्वालासहित आगो निस्क्यो।
119रामका अस्त्रले बेधिएर राक्षसहरूमा श्रेष्ठ कुम्भकर्ण अत्यन्त क्रुद्ध भयो र युद्धमा सबै वानरलाई तितरबितर पार्दै उनीतिर दौड्यो।
120मयूरपङ्खले अलङ्कृत ती बाण जब उसको छातीमा धसिए, तब उसले सुध गुमायो र उसको गदा स्वाभाविक रूपमा हातबाट खस्यो।
121उसका सबै अस्त्र भुइँमा छरिए। अस्त्रविहीन महाबली कुम्भकर्णले आफैँ विचार गर्यो र आफ्ना खुट्टा तथा मुड्कीले हाहाकार मच्चायो।
122सबै अङ्गमा अत्यधिक बाणले बेधिएर घाउबाट बग्ने रगतमा नुहाएको ऊ झरना भएको पर्वतझैँ लाग्यो।
123प्रचण्ड क्रोधले भरिएको कुम्भकर्ण, जसको घाउबाट रगत बगिरहेको थियो, वानर, राक्षस र भालुहरूलाई खाँदै घुमिरह्यो।
124यसमा मृत्युदेवझैँ भयङ्कर पराक्रमले सम्पन्न कुम्भकर्णले एउटा पर्वतशिखर घुमाएर रामतिर हुर्यायो, जुन चूर भयो।
125रामले फेरि धनु उठाएर सात अमोघ बाणले त्यो पर्वतशिखरलाई बाटैमा, लक्ष्यसम्म पुग्नुअघि नै चिरिदिए।
126धर्मात्मा राम, पुरुषहरूमा वृषभ, ले सुनले अलङ्कृत आफ्ना बाण लिएर त्यो पर्वतशिखर चिरिदिए।
127खस्दै गर्दा कुम्भकर्ण मेरु पर्वतझैँ थियो; आफ्नो तेजले देदीप्यमान ऊ खस्दै दुई सय वानरलाई कुल्चँदै गयो।
128त्यस समय कुम्भकर्णको वधका लागि अनेक उपायमाथि सावधानीपूर्वक विचार गर्दै गरेका धर्मात्मा लक्ष्मणले रामसँग भने।
129'रगतको गन्धले मात्तिएको यो राजाले आफ्ना र परायाहरू चिन्दैन र वानर तथा राक्षस दुवैलाई खाइरहेको छ।'
130'वानरहरूमा वृषभहरू यसमाथि चढून् र वानरहरूमा श्रेष्ठ तथा सेनाहरू चारैतिर उभिऊन्।'
131'गह्रौँ भारले व्यथित भई उठ्न असमर्थ, भुइँमा ढलेको त्यो दुर्बुद्धि राक्षसले वानरहरूको विनाश गर्न सक्नेछैन।'
132बुद्धिमान् राजकुमारका वचन सुनेर वानरहरू जम्मा भए र प्रसन्नतापूर्वक कुम्भकर्णमाथि चढे।
133क्रुद्ध कुम्भकर्णले आफ्नो शरीरमा चढेका वानरहरूलाई त्यसै गरी झट्कारिदियो जसरी उग्र हात्तीले आफ्नो सवारलाई झट्कार्छ।
134वानरहरूलाई झट्कारिएको देखेर राम तत्कालै त्यो राक्षसतिर बढे र आफ्नो श्रेष्ठ धनु निकाले।
135राघवका आँखा क्रोधले राता भए; उनी शीघ्रतापूर्वक क्रोधमा बढे, जसले कुम्भकर्णद्वारा पीडित वानर र सेनानायकहरू हर्षित भए।
136राघवका आँखा क्रोधले राता भए; उनी शीघ्रतापूर्वक क्रोधमा बढे, जसले कुम्भकर्णद्वारा पीडित वानर र सेनानायकहरू हर्षित भए।
137महान् सर्पझैँ भयङ्कर धनु लिएर, सुनमा देदीप्यमान उत्तम बाणले भरिएको मनोहर तरकससहित राम वानरहरूको आत्मविश्वास फर्काउँदै अगाडि बढे।
138अत्यन्त दुर्जेय महाबली राम पूर्ण विश्वासका साथ अगाडि बढे; लक्ष्मण उनको पछाडि थिए र वानरसेनाले उनलाई घेरेका थिए।
139असाधारण बलले सम्पन्न महान् रामले शत्रुदमन कुम्भकर्णलाई रगतले ढाकिएको र रक्तवर्ण आँखा भएको देखे।
140राक्षसहरूले घेरिएको ऊ वानरहरूलाई त्यसै गरी खोजिरहेको थियो जसरी दिग्गजले कुनै दिशाको रक्षा गर्दै खोज्छ।
141सुनका बाजुबन्दले सजिएको (कुम्भकर्ण), जसको मुखबाट रगत बगिरहेको थियो, विन्ध्य अथवा मन्दर पर्वतबाट बर्सने वर्षामेघझैँ लाग्यो।
142रगतझैँ राता आँखा भएको, जिब्रोले आफ्नो मुखको कुना चाट्दै, वानरसेनालाई कुल्चँदै ऊ प्रलयकालका मृत्युदेवझैँ लाग्यो।
143आगोझैँ देदीप्यमान राक्षसहरूमा श्रेष्ठलाई देखेर पुरुषहरूमा वृषभ रामले आफ्नो धनु ताने।
144धनुको टङ्कारको उच्च शब्दले क्रुद्ध भई राक्षसहरूमा वृषभले त्यो सहन सकेन र राघवतिर दौड्यो।
145त्यसपछि रामले वासुकिको शरीरझैँ पाखुरा भएको कुम्भकर्णसँग भने, जो वायुले खेदिएको मेघझैँ रणभूमिमा आक्रमण गर्न उनीतिर आइरहेको थियो।
146'हे राक्षसराज! आऊ। विषाद नगर। म आफ्नो धनु लिएर उभिएको छु। क्षणभरमै म तिम्रो विनाश गरिदिनेछु। हेर, राक्षसकुलको अन्त्य हुन लागेको छ।'
147यी राम हुन् भन्ने जानेर कुम्भकर्ण अस्वाभाविक रूपमा शब्द गर्दै हाँस्यो र महान् क्रोधमा वानरहरूलाई तितरबितर पार्दै दौड्यो।
148अत्यन्त तेजस्वी कुम्भकर्ण वीभत्स रूपमा हाँस्दै, मेघगर्जनझैँ शब्द गर्दै र वनचरहरूको हृदय चिर्दै यी वचन बोल्यो।
149'म विराध होइन, विजय होइन, कबन्ध होइन, न वालि हुँ न मारीच। म कुम्भकर्ण हुँ र आइपुगेको छु।'
150'मेरो यो भयङ्कर गदा हेर, जुन खारिएको फलामको बनेको छ। यसैले मैले पहिले देवता र दानवहरूलाई जितेको छु।'
151'म कान र नाकबाट रहित छु भनेर नसोच र अवज्ञाले नहेर। मलाई थोरै पनि पीडा छैन।'
152'हे इक्ष्वाकुकुलका व्याघ्र! ममाथि आफ्नो पौरुष, पराक्रम र वीरता प्रदर्शित गर। त्यसपछि म तिमीलाई खाइदिनेछु।'
153कुम्भकर्णका वचन सुनेर राम विस्मित भए। उनले वज्रको वेगले पङ्खयुक्त बाण छाडे। बाणले आहत हुँदा पनि देवशत्रु न विचलित भयो, न व्यथित।
154जुन बाणले साल रूख र वानरनायक वालिलाई काटेका थिए, जुन वज्रझैँ थिए, तिनले कुम्भकर्णको शरीरमा प्रभाव पार्न सकेनन्।
155देवेन्द्रको त्यो शत्रुले आफ्नो शरीरले बाणहरू पियो र महान् वेगले आफ्नो गदा घुमाउँदै हुर्याएर रामका बाण रोकिदियो।
156तब रगतले लिपिएको र देवतालाई पनि भयभीत पार्ने आफ्नो गदाले कुम्भकर्णले वानरहरूलाई तितरबितर पारिदियो।
157यसमा रामले वायव्यास्त्र लिएर निशाचरमाथि छाडे र उसको गदासहित उसको दाहिने पाखुरा काटिदिए। पाखुरा काटिँदा कुम्भकर्णले भयङ्कर कोलाहल गर्यो।
158रामको बाणले काटिएको कुम्भकर्णको त्यो पाखुरा पर्वतशिखरझैँ थियो। त्यो वानरसेनामाथि पनि खस्यो र वानरराजको सेनाको संहार गर्यो।
159तब जुन वानर मर्न र अङ्गभङ्गबाट बाँचेका थिए, तिनीहरू निराश भई नजिक आए र राम तथा कुम्भकर्णको युद्ध हेर्न थाले।
160एउटा पाखुरा काटिएपछि अङ्गहीन कुम्भकर्ण शिखर काटिएको पर्वतझैँ लाग्यो। त्यसपछि उसले एउटा ताडको रूख उठायो र रामतिर बढ्यो।
161तब रामले आफ्नो धनुमा इन्द्रमन्त्रले अभिमन्त्रित र सुनले सजिएको बाण चढाएर कुम्भकर्णको त्यो पाखुरा काटिदिए जुन सर्पका कुण्डलझैँ थियो र ताडको रूख समातेको थियो।
162पर्वतझैँ कुम्भकर्णको पाखुरा काटिएर बारम्बार घुम्दै रूख, पर्वत, वानर र राक्षसमाथि खस्यो र तिनलाई कुल्च्यो।
163पाखुरा काटिएको कुम्भकर्णलाई आफूतिर दौडिरहेको देखेर रामले तत्कालै एउटा तीखो अर्धचन्द्राकार बाण लिएर उसका खुट्टा काटिदिए।
164दुवै खुट्टा भुइँमा खसेर यस्तो गुन्जने शब्द भयो जसले चारै दिशा, सबै दिशा, त्रिकूटका सबै पर्वत र गुफा तथा लङ्कालाई पनि भरिदियो।
165पाखुरा भाँचिएका, खुट्टा काटिएका, आगोझैँ आफ्नो मुख फैलाएका, आकाशमा चन्द्रमालाई ग्रस्ने राहुझैँ उच्च स्वरले चिच्याउँदै ऊ शीघ्रतापूर्वक रामतिर दौड्यो।
166रामले आफ्ना तीखा, चुच्चा, सुनले जडिएका बाणले कुम्भकर्णको मुख भरिदिए। बोल्न असमर्थ त्यो राक्षस कन्रायो र मूर्च्छित भयो।
167तब रामले सूर्यकिरणझैँ देदीप्यमान, पङ्खयुक्त, ब्रह्माको विनाशक दण्ड तथा शत्रुहरूका लागि घातक कालस्वरूप, वायुझैँ वेगवान् र इन्द्रमन्त्रले अभिमन्त्रित बाण उठाए।
168रामले हीरा र सुनले जडिएको, सूर्यकिरण र आगोझैँ देदीप्यमान तथा वेगमा इन्द्रको वज्रझैँ आफ्नो बाणले त्यो निशाचरलाई चूरचूर पारिदिए।
169रामको पाखुराबाट छुटेको त्यो भयङ्कर अस्त्र त्यसै गरी गयो जसरी देवेन्द्रको त्यो अस्त्र, जुन इन्द्रको वज्रझैँ आगोझैँ जल्दै, आफ्नो तेजले देदीप्यमान भई सबै दिशामा गयो र वृत्रासुरको शिर काट्यो।
170(रामको) त्यो बाणले राक्षसराजको शिर काटिदियो, जसको शरीर अग्लो पर्वतशिखरझैँ थियो, जसका दाँत विशाल र बाहिर निस्केका थिए तथा जसका कुण्डल हल्लिरहेका थिए — ठीक त्यसै गरी जसरी पूर्वकालमा इन्द्रले वृत्रासुरको शिर काटेका थिए।
171कुण्डलले सजिएको कुम्भकर्णको त्यो विशाल शिर यस्तो लाग्यो मानौँ देवमाता अदितिबाट अधिष्ठित आकाशमा रातको समय नक्षत्रहरूको बीचमा चन्द्रमा उदाएको छ।
172रामको बाणले मारिएको त्यस राक्षसको त्यो शिर, जुन पर्वतझैँ थियो, पर्खाल, घर र भवनका शिखर ध्वस्त पार्दै गयो।
173त्यस राक्षसको देदीप्यमान विशाल शरीर समुद्रमा खस्यो र समुद्रका अन्य प्राणी — गोही, माछा र सर्प — लाई कुल्चँदै पृथ्वीमा समायो।
174ब्राह्मण र देवताहरूका शत्रु कुम्भकर्ण मारिएपछि पृथ्वी, सबै पर्वत र देवताहरू अत्यन्त हर्षित भए।
175त्यसपछि देवर्षि र अन्य ऋषि, सर्प, देवता तथा गरुड र गुह्यक (आकाशचारी प्राणी), यक्ष र गन्धर्वसहित सबै प्राणी रामको पराक्रमबाट अत्यन्त हर्षित भए।
176यसमा रावणका साहसी र दृढचित्त बन्धुजन कुम्भकर्णको मृत्युले पीडित भई रघुश्रेष्ठसँग त्यसै गरी भयभीत भए जसरी हात्तीहरू देवेन्द्रलाई देखेर भयभीत हुन्छन्, र तिनले उच्च स्वरले क्रन्दन गरे।
177युद्धमा कुम्भकर्णको वध गरी राम त्यसै गरी देदीप्यमान भए जसरी देवलोकको अन्धकार हटाएर राहुको मुखबाट मुक्त भएका सूर्य।
178विकसित कमलझैँ अनुहार भएका अनेक वानर हर्षपूर्वक हाँसे र भयङ्कर बल भएको शत्रुबाट मुक्ति दिलाएकोमा रामको पूजा गरे।