सर्गः 57
युद्धकाण्ड · अध्याय 57
संस्कृत
1अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः । किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ।।6.57.1।।
2सतुध्यात्वामुहूर्तंतुमन्त्रिभिस्संविचार्यच । ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ।।6.57.2।। पुरींपरिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।
3तांराक्षसगणैर्गुप्तांगुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।।6.57.3।। ददर्शनगरींलङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।
4रुद्धांतुनगरींदृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ।।6.57.4।। उवाचात्महितंकालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।
5पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ।।6.57.5।। नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।
6अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ।।6.57.6।। इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।
7सत्वंबलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ।।6.57.7।। विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।
8निर्याणायादेवतेनूनंचपलाहरिवाहिनी ।।6.57.8।। नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादंद्रविष्यति ।
9चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ।।6.57.9।। नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।
10विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ।।6.57.10।। अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।
11आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ।।6.57.11।। प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।
12रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।।6.57.12।। राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।
13राजन्मन्त्रितपूर्वंनःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ।।6.57.13।। विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।
14प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितंमया ।।6.57.14।। अप्रदानेपुनर्युद्धंदृष्टमेत्तथैवनः ।
15सोऽहंदानैश्चमानैश्चसततंपूजितस्त्वया ।।6.57.15।। सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिंनकुर्यांहितंतव ।
16नहिमेजीवितंरक्ष्यंपुत्रदारधनानिच ।।6.57.16।। त्वंपश्यमांजुहूषन्तंत्वदर्थेजीवितंयुधि ।
17एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ।।6.57.17।। उवाचेदंबलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।
18मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।। मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे । अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।
19मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।। मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे । अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।
20इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षा: कृतत्वरा: । बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ।।6.57.20।।
21साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः । लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ।।6.57.21।।
22हुताशनंतर्पयतांब्राह्मणांश्चनमस्यताम् । आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ।।6.57.22।।
23स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः । सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ।।6.57.23।।
24सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः । रावणंप्रेक्ष्यराजानंप्रहस्तंपर्यवारयन् ।।6.57.24।।
25अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् । आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।। हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् । महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।। उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् । सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
26अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् । आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।। हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् । महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।। उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् । सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
27अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् । आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।। हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् । महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।। उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् । सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।
28ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः । लङ्कायानिर्ययौतूर्णंबलेनमहतावृतः ।।6.57.28।।
29ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः । वादित्राणांचनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ।।6.57.29।। शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।
30निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ।।6.57.30।। भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।
31नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।6.57.31।। प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।
32व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ।।6.57.32।। गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।
33सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ।।6.57.33।। प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।
34तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानांचनर्दताम् ।।6.57.34।। लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।
35व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ।।6.57.35।। मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथंप्रति ।
36सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ।।6.57.36।। अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।
37अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।। मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः । ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।
38अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।। मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः । ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।
39केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः । तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ।।6.57.39।।
40सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः । प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ।।6.57.40।।
41निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः । साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ।।6.57.41।।
42प्रहस्तंत्वभिनिर्यान्तंप्रख्यातबलपौरुषम् । युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ।।6.57.42।।
43अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत । वृक्षानारुजतांचैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ।।6.57.43।।
44नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् । उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।। वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् । परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।
45नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् । उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।। वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् । परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।
46ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः । विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।6.57.46।।
अङ्ग्रेजी
1The king of Rakshasas hearing about the death of Akampana, was pale and a little angry and looked at his ministers.
2Ravana, the king of Rakshasas, reflected for a while and deliberated with his ministers and proceeded in the forenoon to inspect all posts in Lanka.
3Ravana saw Lanka guarded by the Rakshasa army, surrounded by many posts, with flags, posts, and pennants.
4Ravana, the Lord of Rakshasas seeing the city besieged, spoke to Prahastha who was skilled in warfare for his welfare.
5"I am not able to see anyone (other than you) knowledgeable in warfare to deliver the city oppressed suddenly and can liberate from war."
6"Either myself or Kumbhakarna, or my CommanderinChief, or you, or Indrajith, or Nikumbha can undertake such a burden."
7"Therefore, quickly get ready with the army and take charge for conquering the vanaras collected there."
8As soon as you go there surely the unsettled Vanara army will run away hearing the uproar and loud noise of Rakshasas.
9"Vanaras, who are fickle minded, undisciplined and volatile, will not endure the roar of lions of glowing Rakshasas."
10"Prahastha! Knowing your strength, the helpless Vanaras will surely run away and along with Saumithri. Rama will fall into your power."
11"If uncertain death comes it is good, not when it comes by not encountering. Think what is acceptable to you and what is not acceptable to you and that is acceptable to me."
12Prahastha, the CommanderinChief having heard Ravana, replied to the king of Rakshasas just as the preceptor of Rakshasas spoke to Bali.
13"O king! This was deliberated with capable ministers earlier, is it not It was reviewed with one another, and controversy arose."
14"If Sita is given away it is beneficial and if not given war is foreseen is known to us."
15"You have always given me gifts, many honours and praises earlier and worshipped me. When time comes why will I not do"
16"I do not need to protect my life, sons, wives and wealth also. I am willing to give up my life also in war for you. You will see."
17Prahastha, having submitted to his king Ravana in that way, the CommanderinChief of the army commanded the army that stood before him.
18"Get the great Rakshasa army together with me to the battlefield speedily. By my arrows all the carnivorous birds will be killed and satisfied with the flesh (of Vanaras) today", said Prahastha.
19"Get the great Rakshasa army together with me to the battlefield speedily. By my arrows all the carnivorous birds will be killed and satisfied with the flesh (of Vanaras) today", said Prahastha.
20As soon as the commander in chief ordered in that way, the Rakshasa troops mobilized in the abode of Rakshasas.
21In a short while the whole of Lanka was filled with elephant size Rakshasa warriors gathered with different kinds of weapons.
22A fragrant breeze blew past there with Rakshasas propitiating fire god, with offerings and by the worshipping of brahmins the air was pleasant filled with the fragrance of ghee and flowers.
23Then the Rakshasas rejoiced, wishing victory, consecrated military material with chanting and wore flower garland s.
24Wearing bows and shields, looking at and greeting the king Ravana, they swiftly surrounded Prahastha.
25Taking leave of the king and causing terrific sound of blowing of drums, Prahastha, ascended, laughing on to a splendorous chariot, equipped to fight, driven by horses endowed with good speed and capable charioteer, sounding like a thundering cloud, shining like the sun and moon, with a sign of serpent on flag, provided with a wooden fence for defence, which was difficult to collide, covered with gold net.
26Taking leave of the king and causing terrific sound of blowing of drums, Prahastha, ascended, laughing on to a splendorous chariot, equipped to fight, driven by horses endowed with good speed and capable charioteer, sounding like a thundering cloud, shining like the sun and moon, with a sign of serpent on flag, provided with a wooden fence for defence, which was difficult to collide, covered with gold net.
27Taking leave of the king and causing terrific sound of blowing of drums, Prahastha, ascended, laughing on to a splendorous chariot, equipped to fight, driven by horses endowed with good speed and capable charioteer, sounding like a thundering cloud, shining like the sun and moon, with a sign of serpent on flag, provided with a wooden fence for defence, which was difficult to collide, covered with gold net.
28Then, by the order of Ravana, Prahastha set out immediately and departed from Lanka taking a se at in the chariot, surrounded by the great army.
29As the CommanderinChief was going there arose sounds of kettle drums, blasts of fanfares, and noise of blasts of conchs filling the earth was heard.
30Rakshasas of fierce appearance, of huge body size, making dreadful sounds went marching ahead of Prahastha.
31Naranthaka, Kumbhahanu, Mahanada, Samunnatha, the adjutants of Prahastha went with him.
32He, emerged from the eastern gate, surrounded by a huge, formidable army formed into a battlearray, which resembled a herd of elephants.
33Prahastha emerged in rage surrounded by his forces which was like an ocean that resembled Kala (time spirit), Anthaka (death) and Yama (God of death).
34By the sounds of roaring that emerged at the departure of the Rakshasas all beings of Lanka shrieked in unnatural ways.
35The birds living on flesh and blood reached the sky and circled anticlockwise around the chariot.
36A meteor fell from the sky, the wind blew violently. Jackals howled vomiting tongues of fire.
37The planets clashing with one another did not shine. The clouds were violent like donkeys and rained blood on top of the chariot and the marching Rakshasas drenched.
38The planets clashing with one another did not shine. The clouds were violent like donkeys and rained blood on top of the chariot and the marching Rakshasas drenched.
39Seeing a vulture sitting on the banner (of Prahastha) facing south scratching both sides, Prahastha became pale as if the entire prosperity had been snatched away.
40A charioteer and knower of controlling the horses, the whip slipped many times from his hand.
41The splendour of Prahastha which is difficult to destroy, disappeared at that moment and the horses stumbled on even ground.
42Seeing Prahastha, who is well known for his valour coming towards, for war with various weapons, the monkey army stood facing.
43And when the monkeys took hold of heavy rocks and trees for fighting exceedingly tumultuous clamor arose.
44The yelling noise of Rakshasas and roaring noise of Vanaras of both armies, who were powerful and seized with speed, who sought the destruction of one another, challenging noises of Rakshasas and Vanaras, highly rejoiced, was heard.
45The yelling noise of Rakshasas and roaring noise of Vanaras of both armies, who were powerful and seized with speed, who sought the destruction of one another, challenging noises of Rakshasas and Vanaras, highly rejoiced, was heard.
46Thereafter, perverted Prahastha entered into that army of monkey king grown immensely, to conquer the army, just as moth enters into flame, being at the point of death. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेसप्तपञ्चाशस्सर्गः ।। This is the end of the fifty seventh sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अकम्पन की मृत्यु का समाचार सुनकर राक्षसराज विवर्ण और कुछ क्रुद्ध हुआ और उसने अपने मन्त्रियों की ओर देखा।
2राक्षसराज रावण ने कुछ समय विचार कर अपने मन्त्रियों से मन्त्रणा की और पूर्वाह्न में लङ्का के सब मोर्चों का निरीक्षण करने चला।
3रावण ने लङ्का को राक्षससेना द्वारा रक्षित, अनेक मोर्चों से घिरी तथा ध्वजाओं, स्तम्भों और पताकाओं से युक्त देखा।
4नगरी को घिरी हुई देखकर राक्षसेश्वर रावण ने अपने हित के लिए युद्ध में निपुण प्रहस्त से कहा —
5'मुझे (तुम्हारे अतिरिक्त) कोई और युद्धविद्या का ज्ञाता दिखाई नहीं देता जो अकस्मात् पीड़ित इस नगरी को उबार सके और युद्ध से मुक्त कर सके।
6'या तो मैं, या कुम्भकर्ण, या मेरा सेनापति, या तुम, या इन्द्रजित्, या निकुम्भ ही ऐसा भार उठा सकते हैं।
7'इसलिए सेना सहित शीघ्र उद्यत हो जाओ और वहाँ एकत्र वानरों को जीतने का भार सँभालो।
8'तुम्हारे वहाँ जाते ही निश्चय ही अस्थिर वानरसेना राक्षसों का कोलाहल और ऊँचा शब्द सुनकर भाग खड़ी होगी।
9'वानर, जो चञ्चलचित्त, अनुशासनहीन और अस्थिर हैं, देदीप्यमान राक्षसों का सिंहनाद सहन न कर सकेंगे।
10'हे प्रहस्त! तुम्हारा बल जानकर असहाय वानर निश्चय ही भाग जाएँगे और सौमित्रि सहित राम तुम्हारे वश में आ जाएगा।
11'यदि अनिश्चित मृत्यु आ जाए तो अच्छा है, न कि वह जो सामना न करने से आए। तुम्हें जो स्वीकार्य हो और जो अस्वीकार्य हो, उस पर विचार करो; जो तुम्हें स्वीकार्य हो, वही मुझे स्वीकार्य है।'
12सेनापति प्रहस्त ने रावण की बात सुनकर राक्षसराज को वैसे ही उत्तर दिया जैसे राक्षसों के गुरु ने बलि से कहा था —
13'हे राजन्! यह पहले समर्थ मन्त्रियों से विचार-विमर्श हुआ था, है न? इस पर परस्पर समीक्षा हुई थी और विवाद उठा था।
14'यदि सीता लौटा दी जाएँ तो हितकर है और यदि न लौटाई जाएँ तो युद्ध होगा — यह हमें ज्ञात है।
15'आपने मुझे सदा उपहार, अनेक सम्मान और पूर्व में प्रशंसा दी और मेरी पूजा की। जब समय आया है, तब मैं क्यों न करूँगा?
16'मुझे अपने प्राणों, पुत्रों, पत्नियों और धन की भी रक्षा नहीं करनी। मैं आपके लिए युद्ध में अपने प्राण भी अर्पित करने को उद्यत हूँ। आप देखेंगे।'
17अपने राजा रावण से इस प्रकार निवेदन कर सेनापति प्रहस्त ने अपने समक्ष खड़ी सेना को आज्ञा दी —
18'महान् राक्षससेना को मेरे साथ शीघ्र युद्धभूमि में लाओ। मेरे बाणों से आज सब माँसाहारी पक्षी (वानरों के) माँस से तृप्त होंगे' — प्रहस्त ने कहा।
19'महान् राक्षससेना को मेरे साथ शीघ्र युद्धभूमि में लाओ। मेरे बाणों से आज सब माँसाहारी पक्षी (वानरों के) माँस से तृप्त होंगे' — प्रहस्त ने कहा।
20सेनापति के इस प्रकार आज्ञा देते ही राक्षसों के निवास में राक्षससेनाएँ संगठित हो गईं।
21थोड़े ही समय में समूची लङ्का भाँति-भाँति के अस्त्र लिए एकत्र हाथी के समान राक्षस योद्धाओं से भर गई।
22वहाँ सुगन्धित वायु बही; राक्षस आहुतियों से अग्निदेव को प्रसन्न कर रहे थे और ब्राह्मणों की पूजा से वायु घृत तथा पुष्पों की सुगन्ध से भरकर सुखद हो गई।
23तब विजय की कामना करते राक्षस हर्षित हुए, उन्होंने मन्त्रोच्चारण से युद्धसामग्री अभिमन्त्रित की और पुष्पमालाएँ धारण कीं।
24धनुष और ढालें धारण किए, राजा रावण को देखकर और उसका अभिवादन कर उन्होंने शीघ्र प्रहस्त को घेर लिया।
25राजा से विदा लेकर और नगाड़ों के बजने का भयङ्कर शब्द कराते हुए प्रहस्त हँसते हुए एक देदीप्यमान रथ पर आरूढ़ हुआ, जो युद्ध के लिए सज्जित था, उत्तम वेग से सम्पन्न अश्वों और समर्थ सारथि से चालित था, गरजते मेघ के समान शब्द करता था, सूर्य और चन्द्रमा के समान देदीप्यमान था, जिसकी ध्वजा पर सर्प का चिह्न था, जो रक्षा के लिए काष्ठ की बाड़ से युक्त था, जिससे टकराना कठिन था और जो स्वर्णजाल से मढ़ा था।
26राजा से विदा लेकर और नगाड़ों के बजने का भयङ्कर शब्द कराते हुए प्रहस्त हँसते हुए एक देदीप्यमान रथ पर आरूढ़ हुआ, जो युद्ध के लिए सज्जित था, उत्तम वेग से सम्पन्न अश्वों और समर्थ सारथि से चालित था, गरजते मेघ के समान शब्द करता था, सूर्य और चन्द्रमा के समान देदीप्यमान था, जिसकी ध्वजा पर सर्प का चिह्न था, जो रक्षा के लिए काष्ठ की बाड़ से युक्त था, जिससे टकराना कठिन था और जो स्वर्णजाल से मढ़ा था।
27राजा से विदा लेकर और नगाड़ों के बजने का भयङ्कर शब्द कराते हुए प्रहस्त हँसते हुए एक देदीप्यमान रथ पर आरूढ़ हुआ, जो युद्ध के लिए सज्जित था, उत्तम वेग से सम्पन्न अश्वों और समर्थ सारथि से चालित था, गरजते मेघ के समान शब्द करता था, सूर्य और चन्द्रमा के समान देदीप्यमान था, जिसकी ध्वजा पर सर्प का चिह्न था, जो रक्षा के लिए काष्ठ की बाड़ से युक्त था, जिससे टकराना कठिन था और जो स्वर्णजाल से मढ़ा था।
28तब रावण की आज्ञा से प्रहस्त तत्काल निकल पड़ा और विशाल सेना से घिरा रथ पर आसन ग्रहण कर लङ्का से प्रस्थान किया।
29सेनापति के जाते समय वहाँ दुन्दुभियों की ध्वनियाँ, तूर्यों के नाद और शङ्खों के शब्द उठे जो पृथ्वी को भरते सुनाई दिए।
30उग्र रूप वाले, विशाल शरीर के, भयङ्कर शब्द करते राक्षस प्रहस्त के आगे-आगे चले।
31नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद और समुन्नत — प्रहस्त के ये सहायक उसके साथ चले।
32वह पूर्व द्वार से निकला, विशाल और दुर्जेय व्यूहबद्ध सेना से घिरा, जो हाथियों के झुंड के समान लगती थी।
33अपनी सेनाओं से घिरा प्रहस्त क्रोध में निकला, जो समुद्र के समान थीं और काल, अन्तक तथा यम के समान लगती थीं।
34राक्षसों के प्रस्थान पर उठी गर्जनाओं की ध्वनियों से लङ्का के सब प्राणी अस्वाभाविक ढंग से चीत्कार कर उठे।
35माँस और रक्त पर जीवित रहने वाले पक्षी आकाश में पहुँचे और रथ के चारों ओर अपसव्य दिशा में मँडराने लगे।
36आकाश से उल्का गिरी, वायु प्रचण्ड रूप से बही। शृगाल अग्नि की जिह्वाएँ उगलते हुए हुआँ-हुआँ करने लगे।
37परस्पर टकराते ग्रह चमक न सके। मेघ गर्दभों के समान प्रचण्ड हुए और रथ के ऊपर रक्त बरसाने लगे तथा चलते राक्षस भीग गए।
38परस्पर टकराते ग्रह चमक न सके। मेघ गर्दभों के समान प्रचण्ड हुए और रथ के ऊपर रक्त बरसाने लगे तथा चलते राक्षस भीग गए।
39(प्रहस्त की) ध्वजा पर दक्षिण की ओर मुख किए बैठे और दोनों ओर नोचते एक गृध्र को देखकर प्रहस्त विवर्ण हो गया, मानो उसकी समूची समृद्धि छीन ली गई हो।
40वह सारथि, जो अश्वों को वश में रखना जानता था, उसके हाथ से चाबुक बार-बार फिसल गया।
41प्रहस्त का वह तेज, जिसे नष्ट करना कठिन था, उसी क्षण जाता रहा और अश्व समतल भूमि पर लड़खड़ाने लगे।
42अपने पराक्रम के लिए विख्यात प्रहस्त को भाँति-भाँति के अस्त्रों सहित युद्ध के लिए आते देखकर वानरसेना सामना करने खड़ी हो गई।
43और जब वानरों ने युद्ध के लिए भारी शिलाएँ और वृक्ष उठाए, तब अत्यन्त कोलाहलपूर्ण शब्द उठा।
44दोनों सेनाओं के राक्षसों की चीत्कार और वानरों की गर्जना की ध्वनि, जो बलशाली और वेग से युक्त थे, जो एक-दूसरे का विनाश चाहते थे, तथा अत्यन्त हर्षित राक्षसों और वानरों की ललकार की ध्वनियाँ सुनाई दीं।
45दोनों सेनाओं के राक्षसों की चीत्कार और वानरों की गर्जना की ध्वनि, जो बलशाली और वेग से युक्त थे, जो एक-दूसरे का विनाश चाहते थे, तथा अत्यन्त हर्षित राक्षसों और वानरों की ललकार की ध्वनियाँ सुनाई दीं।
46तत्पश्चात् कुटिल प्रहस्त उस अत्यन्त विशाल वानरराज की सेना को जीतने के लिए उसमें वैसे ही प्रविष्ट हुआ जैसे पतङ्गा ज्वाला में प्रवेश करता है, क्योंकि वह मृत्यु के मुख में था। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का सप्तपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1अकम्पनको मृत्युको समाचार सुनेर राक्षसराज फुस्रो र केही क्रुद्ध भयो र उसले आफ्ना मन्त्रीहरूतर्फ हेर्यो।
2राक्षसराज रावणले केही समय विचार गरी आफ्ना मन्त्रीहरूसँग मन्त्रणा गर्यो र दिउँसो अगाडि लङ्काका सबै मोर्चाको निरीक्षण गर्न गयो।
3रावणले लङ्कालाई राक्षससेनाद्वारा रक्षित, अनेक मोर्चाले घेरिएको तथा झन्डा, खम्बा र पताकाले युक्त देख्यो।
4नगरीलाई घेरिएको देखेर राक्षसेश्वर रावणले आफ्नो हितका लागि युद्धमा निपुण प्रहस्तलाई भन्यो —
5'मलाई (तिमीबाहेक) अरू कोही युद्धविद्याको ज्ञाता देखिँदैन जसले अचानक पीडित यो नगरीलाई उद्धार गर्न सकोस् र युद्धबाट मुक्त पार्न सकोस्।
6'या त म, या कुम्भकर्ण, या मेरो सेनापति, या तिमी, या इन्द्रजित्, या निकुम्भले नै यस्तो भार उठाउन सक्छौँ।
7'त्यसैले सेनासहित चाँडै तयार होऊ र त्यहाँ जम्मा भएका वानरहरूलाई जित्ने भार सम्हाल।
8'तिमी त्यहाँ जानेबित्तिकै निश्चय नै अस्थिर वानरसेना राक्षसहरूको कोलाहल र उच्च शब्द सुनेर भाग्नेछ।
9'वानरहरू, जो चञ्चलचित्त, अनुशासनहीन र अस्थिर छन्, देदीप्यमान राक्षसहरूको सिंहनाद सहन सक्नेछैनन्।
10'हे प्रहस्त! तिम्रो बल जानेर असहाय वानरहरू निश्चय नै भाग्नेछन् र सौमित्रिसहित राम तिम्रो वशमा आउनेछ।
11'यदि अनिश्चित मृत्यु आयो भने राम्रो हो, त्यो होइन जुन सामना नगरेर आउँछ। तिमीलाई जे स्वीकार्य छ र जे अस्वीकार्य छ, त्यसमा विचार गर; जे तिमीलाई स्वीकार्य छ, त्यही मलाई स्वीकार्य छ।'
12सेनापति प्रहस्तले रावणको कुरा सुनेर राक्षसराजलाई त्यसै गरी उत्तर दियो जसरी राक्षसहरूका गुरुले बलिलाई भनेका थिए —
13'हे राजन्! यो पहिले समर्थ मन्त्रीहरूसँग विचारविमर्श भएको थियो, होइन र? यसमा आपसमा समीक्षा भएको थियो र विवाद उठेको थियो।
14'यदि सीतालाई फिर्ता दिइयो भने हितकर छ र यदि दिइएन भने युद्ध हुनेछ — यो हामीलाई ज्ञात छ।
15'तपाईंले मलाई सधैँ उपहार, अनेक सम्मान र पहिले प्रशंसा दिनुभयो र मेरो पूजा गर्नुभयो। समय आएपछि म किन नगरूँ?
16'मलाई आफ्नो प्राण, पुत्र, पत्नी र धनको पनि रक्षा गर्नु छैन। म तपाईंका लागि युद्धमा आफ्नो प्राण पनि अर्पण गर्न उद्यत छु। तपाईंले देख्नुहुनेछ।'
17आफ्ना राजा रावणलाई यसरी निवेदन गरी सेनापति प्रहस्तले आफ्नो अगाडि उभिएको सेनालाई आज्ञा दियो —
18'महान् राक्षससेनालाई मसँगै चाँडै युद्धभूमिमा ल्याऊ। मेरा बाणले आज सबै मांसाहारी पक्षी (वानरहरूको) मासुले तृप्त हुनेछन्' — प्रहस्तले भन्यो।
19'महान् राक्षससेनालाई मसँगै चाँडै युद्धभूमिमा ल्याऊ। मेरा बाणले आज सबै मांसाहारी पक्षी (वानरहरूको) मासुले तृप्त हुनेछन्' — प्रहस्तले भन्यो।
20सेनापतिले यसरी आज्ञा दिनासाथ राक्षसहरूको निवासमा राक्षससेनाहरू सङ्गठित भए।
21थोरै समयमै सम्पूर्ण लङ्का भाँतिभाँतिका अस्त्र लिएर जम्मा भएका हात्तीजस्ता राक्षस योद्धाहरूले भरियो।
22त्यहाँ सुगन्धित हावा बग्यो; राक्षसहरू आहुतिले अग्निदेवलाई प्रसन्न पार्दै थिए र ब्राह्मणहरूको पूजाले हावा घिउ तथा फूलको सुगन्धले भरिएर सुखद भयो।
23तब विजयको कामना गर्ने राक्षसहरू हर्षित भए, तिनले मन्त्रोच्चारणले युद्धसामग्री अभिमन्त्रित पारे र फूलमाला धारण गरे।
24धनु र ढाल धारण गरी, राजा रावणलाई हेरेर र उसको अभिवादन गरी तिनले चाँडै प्रहस्तलाई घेरे।
25राजाबाट बिदा लिएर र नगरा बजाउने भयङ्कर शब्द गराउँदै प्रहस्त हाँस्दै एउटा देदीप्यमान रथमा आरूढ भयो, जुन युद्धका लागि सज्जित थियो, उत्तम वेगले सम्पन्न घोडा र समर्थ सारथिले चालित थियो, गर्जने मेघझैँ शब्द गर्थ्यो, सूर्य र चन्द्रमाझैँ देदीप्यमान थियो, जसको झन्डामा सर्पको चिन्ह थियो, जुन रक्षाका लागि काठको बारले युक्त थियो, जससँग ठोक्किन कठिन थियो र जुन सुनको जालले मढिएको थियो।
26राजाबाट बिदा लिएर र नगरा बजाउने भयङ्कर शब्द गराउँदै प्रहस्त हाँस्दै एउटा देदीप्यमान रथमा आरूढ भयो, जुन युद्धका लागि सज्जित थियो, उत्तम वेगले सम्पन्न घोडा र समर्थ सारथिले चालित थियो, गर्जने मेघझैँ शब्द गर्थ्यो, सूर्य र चन्द्रमाझैँ देदीप्यमान थियो, जसको झन्डामा सर्पको चिन्ह थियो, जुन रक्षाका लागि काठको बारले युक्त थियो, जससँग ठोक्किन कठिन थियो र जुन सुनको जालले मढिएको थियो।
27राजाबाट बिदा लिएर र नगरा बजाउने भयङ्कर शब्द गराउँदै प्रहस्त हाँस्दै एउटा देदीप्यमान रथमा आरूढ भयो, जुन युद्धका लागि सज्जित थियो, उत्तम वेगले सम्पन्न घोडा र समर्थ सारथिले चालित थियो, गर्जने मेघझैँ शब्द गर्थ्यो, सूर्य र चन्द्रमाझैँ देदीप्यमान थियो, जसको झन्डामा सर्पको चिन्ह थियो, जुन रक्षाका लागि काठको बारले युक्त थियो, जससँग ठोक्किन कठिन थियो र जुन सुनको जालले मढिएको थियो।
28तब रावणको आज्ञाले प्रहस्त तत्कालै निस्क्यो र विशाल सेनाले घेरिएर रथमा आसन ग्रहण गरी लङ्काबाट प्रस्थान गर्यो।
29सेनापति जाँदा त्यहाँ दुन्दुभिका ध्वनि, तुरहीका नाद र शङ्खका शब्द उठे जुन पृथ्वी भर्दै सुनिए।
30उग्र रूप भएका, विशाल शरीरका, भयङ्कर शब्द गर्ने राक्षसहरू प्रहस्तको अगाडि-अगाडि हिँडे।
31नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद र समुन्नत — प्रहस्तका यी सहायक उसैसँग हिँडे।
32ऊ पूर्वी ढोकाबाट निस्क्यो, विशाल र दुर्जेय व्यूहबद्ध सेनाले घेरिएर, जुन हात्तीको बथानझैँ देखिन्थ्यो।
33आफ्ना सेनाले घेरिएको प्रहस्त क्रोधमा निस्क्यो, जुन समुद्रझैँ थिए र काल, अन्तक तथा यमझैँ देखिन्थे।
34राक्षसहरूको प्रस्थानमा उठेका गर्जनका ध्वनिले लङ्काका सबै प्राणी अस्वाभाविक ढङ्गले चिच्याए।
35मासु र रगतमा बाँच्ने पक्षीहरू आकाशमा पुगे र रथको चारैतिर अपसव्य दिशामा मडारिन थाले।
36आकाशबाट उल्का खस्यो, हावा प्रचण्ड रूपमा बग्यो। स्यालहरू आगोका जिब्रा ओकल्दै हुइयाँ गर्न थाले।
37आपसमा ठोक्किने ग्रह चम्कन सकेनन्। मेघ गधाझैँ प्रचण्ड भए र रथमाथि रगत बर्साउन थाले तथा हिँड्दै गरेका राक्षसहरू भिजे।
38आपसमा ठोक्किने ग्रह चम्कन सकेनन्। मेघ गधाझैँ प्रचण्ड भए र रथमाथि रगत बर्साउन थाले तथा हिँड्दै गरेका राक्षसहरू भिजे।
39(प्रहस्तको) झन्डामा दक्षिणतर्फ मुख फर्काएर बसेको र दुवैतिर कोतर्ने एउटा गिद्ध देखेर प्रहस्त फुस्रो भयो, मानौँ उसको सम्पूर्ण समृद्धि खोसिएको छ।
40त्यो सारथि, जसले घोडा वशमा राख्न जान्दथ्यो, उसको हातबाट कोर्रा बारम्बार चिप्लियो।
41प्रहस्तको त्यो तेज, जसलाई नष्ट पार्न कठिन थियो, त्यसै क्षण गयो र घोडाहरू समतल भुइँमा लडखडाउन थाले।
42आफ्नो पराक्रमका लागि विख्यात प्रहस्तलाई भाँतिभाँतिका अस्त्रसहित युद्धका लागि आउँदै गरेको देखेर वानरसेना सामना गर्न उभियो।
43र जब वानरहरूले युद्धका लागि भारी ढुङ्गा र रूख उठाए, तब अत्यन्त कोलाहलपूर्ण शब्द उठ्यो।
44दुवै सेनाका राक्षसहरूको चिच्याहट र वानरहरूको गर्जनको ध्वनि, जो बलशाली र वेगले युक्त थिए, जो एकअर्काको विनाश चाहन्थे, तथा अत्यन्त हर्षित राक्षस र वानरहरूको ललकारका ध्वनि सुनिए।
45दुवै सेनाका राक्षसहरूको चिच्याहट र वानरहरूको गर्जनको ध्वनि, जो बलशाली र वेगले युक्त थिए, जो एकअर्काको विनाश चाहन्थे, तथा अत्यन्त हर्षित राक्षस र वानरहरूको ललकारका ध्वनि सुनिए।
46त्यसपछि कुटिल प्रहस्त त्यो अत्यन्त विशाल वानरराजको सेनालाई जित्न त्यसमा त्यसै गरी प्रवेश गर्यो जसरी पुतली ज्वालामा पस्छ, किनभने ऊ मृत्युको मुखमा थियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको सन्ताउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।