अङ्ग्रेजी
1Thereafter the gigantic army of Vanaras were fighting with exceedingly terrific Rakshasas and the anguished Rakshasas could not tolerate the sight.
2Wishing victory for Ravana, the tiger among ogres, the Rakshasas of terrific deeds sallied forth accompanied by horses with golden trappings and seizing posts, which were like flames of fire shining like the sun's rays on the chariots and delightful shields, roaring resounding in all the ten directions.
3Wishing victory for Ravana, the tiger among ogres, the Rakshasas of terrific deeds sallied forth accompanied by horses with golden trappings and seizing posts, which were like flames of fire shining like the sun's rays on the chariots and delightful shields, roaring resounding in all the ten directions.
4Wishing triumph even the powerful army of powerful Vanaras of terrific deeds went ahead to fight with Rakshasas.
5At that time the Vanaras and Rakshasas facing each other started a dual fight.
6Indrajith, an exceedingly brilliant Rakshasa, contended with Angada, son of Vali just like Lord Siva with and haka, the Lord of death.
7Sampathi , who is invariably difficult to encounter in war fought with Prajangha, and Hanuman started with Jambumali.
8Highly furious Rakshasa, Vibheeshana, brother of Ravana fought with Rakshasa, Mitraghna.
9Gaja of great strength fought with Rakshasa Tapa, and highly energetic Neela fought with Nikumbha.
10Sugriva the Lord of Vanaras fought with Praghana and prosperous Lakshmana fought with Virupaksha.
11Agnikethu, a Rakshasa who is difficult to win over, Rasmikethu, Suptaghna and Yajnakepu waged war with Rama.
12Vajramushti with Mainda and Asaniprabhu with Dwivida, the chief of monkeys, fought with the two Rakshasas.
13Heroic and dreadful Pratapana, who is indomitable in the battle, fought with Nala endowed with high speed.
14Mighty Sushena, the righteous son fought with well known Vidyunmali. And fierce monkeys and Rakshasas fought in dual war with each other.
15Mighty Sushena, the righteous son fought with well known Vidyunmali. And fierce monkeys and Rakshasas fought in dual war with each other.
16Fierce war which made hair stand on end happened there, with the heroic Rakshasas and Vanaras longing for victory.
17In that war, the streams of blood that flowed from the bodies of Vanaras and Rakshasas were strewn like weeds in the form of hair, bearing logs of wood in the form of dead bodies.
18Enraged, Indrajith struck Angada with his mace, the destroyer of hostile forces which was like Indra who had done a hundred sacrifices, would strike with his thunderbolt.
19With the same mace (snatched from the Rakshasa) Angada swiftly struck Indrajit hand destroyed the horse, chariot, and charioteer.
20While Prajangha injured Sampathi with three arrows, in turn Sampathi killed him with Aswakarna tree in the midst of war.
21Jambumali of extraordinary might mounting on the chariot in the battle pierced Hanuman in his chest.
22Hanuman the son of wind god, getting on to the chariot quickly destroyed that Rakshasa Jambumali with his palm.
23Dreadful Pratapan roared and jumped over Nala. Nala in turn gouged out the eyes of Pratapan.
24Sugriva, the Vanara leader, taking hold of Sapataparni tree hit Pratapan who had his mouth open as if to swallow the army and killed him.
25Even Agnikethu who is difficult to attack, Rakshasas Rasmikethu, also Mitarghna and Yajakopa mangled Sri Rama with arrows.
26Raged Rama with his sharp arrows which were like flames of fire destroyed all the four Rakshasas by cutting their heads.
27Even Vajramushti fell on the ground struck with the fist by Mainda and the chariot and charioteer fell like the fort.
28Just as the Sun 's rays pierced through clouds Nikumbha was shattered and fell like a mass of collyrium in the battlefield.
29Nikumbha, the night ranger who was endowed with speed in shooting arrows again shot with a thousand arrows and laughed heartily.
30Like Lord Vishnu, Nila took the wheels of the chariot of Nikumbha and shattered the charioteer into pieces.
31Dwivida whose body was like a thunderbolt to feel, moved about on the mountain peak as Rakshasas were watching.
32Asaniprabha shot arrows resembling lightning at Dwivida the Vanara Lord who was fighting with trees.
33Dwivida whose limbs have been injured being enraged took Sala tree and killed Asaniprabha and the charioteer as well as the horses.
34Vidyunmali mounting the chariot started releasing arrows covered with gold at Sushena and roared.
35Nay, Sushena, the leader of Vanaras, saw himself down and Jambumali on top in the chariot. He crushed him with a big mountain peak.
36Vidyunmali seeing Sushena, the monkey leader got a huge rock, and hit him on his chest with the mace.
37Thereafter overtaken by anger, the monkey leader Sushena seized the huge rock from the Rakshasa and dropped it.
38Then Vidyunmali, seeing the leader of monkeys getting the huge rock, hit him on the chest with the mace.
39The great monkey leader Sushena, not caring for the mace, dropped the rock on Vidyunmali's chest.
40Vidyunmali, the Rakshasa hit by the huge rock, was ceased of life.
41In that manner the Rakshasa warriors and the Vanara warriors fought the duel wonderfully and like the way Devatas killed the Demons, the Rakshasas were killed.
42The battlefield was dreadful and, frequented by jackals with spears, javelins, maces, and swords, strewn all over, similarly with broken chariots, horses, elephants, and monkeys fit for war. Broken wheels and axles of chariots were found all over.
43The battlefield was dreadful and, frequented by jackals with spears, javelins, maces, and swords, strewn all over, similarly with broken chariots, horses, elephants, and monkeys fit for war. Broken wheels and axles of chariots were found all over.
44It was like the war between Devatas and demons, with the trunks of the bodies of Vanaras and Rakshasas rubbing together lying scattered in all directions.
45Then the Rakshasas killed by Vanara leaders, their bodies full of blood were looking for sunset and again picking up strength began to battle. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेत्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।। This is the end of the forty third sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तत्पश्चात् वानरों की विशाल सेना अत्यन्त भयङ्कर राक्षसों से युद्ध कर रही थी और व्यथित राक्षस वह दृश्य सहन न कर सके।
2राक्षसों में व्याघ्र रावण की विजय चाहते हुए भयङ्कर कर्मों वाले राक्षस स्वर्णमय साज सजे अश्वों सहित तथा रथों पर सूर्य की किरणों के समान चमकते अग्निज्वालाओं के तुल्य स्तम्भ और मनोहर ढालें लिए दसों दिशाओं में गूँजती गर्जना करते हुए निकल पड़े।
3राक्षसों में व्याघ्र रावण की विजय चाहते हुए भयङ्कर कर्मों वाले राक्षस स्वर्णमय साज सजे अश्वों सहित तथा रथों पर सूर्य की किरणों के समान चमकते अग्निज्वालाओं के तुल्य स्तम्भ और मनोहर ढालें लिए दसों दिशाओं में गूँजती गर्जना करते हुए निकल पड़े।
4विजय चाहते हुए भयङ्कर कर्मों वाले बलशाली वानरों की बलशाली सेना भी राक्षसों से युद्ध करने के लिए आगे बढ़ी।
5उस समय वानर और राक्षस आमने-सामने होकर द्वन्द्वयुद्ध करने लगे।
6अत्यन्त तेजस्वी राक्षस इन्द्रजित् ने वालिपुत्र अङ्गद से वैसे ही युद्ध किया जैसे भगवान् शिव ने अन्धक, मृत्यु के स्वामी से।
7युद्ध में सदा दुर्जेय सम्पाति ने प्रजङ्घ से युद्ध किया और हनुमान् ने जम्बुमाली से आरम्भ किया।
8रावण के भ्राता अत्यन्त क्रुद्ध राक्षस विभीषण ने राक्षस मित्रघ्न से युद्ध किया।
9महाबली गज ने राक्षस तप से और अत्यन्त उत्साही नील ने निकुम्भ से युद्ध किया।
10वानरेश्वर सुग्रीव ने प्रघन से और समृद्ध लक्ष्मण ने विरूपाक्ष से युद्ध किया।
11दुर्जेय राक्षस अग्निकेतु, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न और यज्ञकोप ने राम से युद्ध किया।
12वज्रमुष्टि ने मैन्द से और अशनिप्रभ ने वानरनायक द्विविद से — इन दोनों राक्षसों ने युद्ध किया।
13युद्ध में अदम्य वीर और भयङ्कर प्रतापन ने महान् वेग से सम्पन्न नल से युद्ध किया।
14बलशाली धर्मात्मा पुत्र सुषेण ने विख्यात विद्युन्माली से युद्ध किया। और उग्र वानर तथा राक्षस परस्पर द्वन्द्वयुद्ध करने लगे।
15बलशाली धर्मात्मा पुत्र सुषेण ने विख्यात विद्युन्माली से युद्ध किया। और उग्र वानर तथा राक्षस परस्पर द्वन्द्वयुद्ध करने लगे।
16विजय की कामना करते वीर राक्षसों और वानरों के बीच वहाँ ऐसा उग्र युद्ध हुआ जिससे रोमाञ्च हो उठा।
17उस युद्ध में वानरों और राक्षसों के शरीरों से बहती रक्त की धाराओं में केश शैवाल के समान बिखरे थे और मृतदेह काष्ठ के लट्ठों के समान बहते थे।
18क्रुद्ध होकर इन्द्रजित् ने शत्रुसेनाओं के संहारक अङ्गद पर अपनी गदा से वैसे प्रहार किया जैसे शतयज्ञ करने वाले इन्द्र अपने वज्र से प्रहार करते।
19उसी गदा से (राक्षस से छीनकर) अङ्गद ने वेग से इन्द्रजित् पर प्रहार किया और उसके अश्व, रथ तथा सारथि को नष्ट कर दिया।
20जब प्रजङ्घ ने तीन बाणों से सम्पाति को घायल किया, तब बदले में सम्पाति ने युद्ध के मध्य अश्वकर्ण वृक्ष से उसका वध कर दिया।
21असाधारण बल वाले जम्बुमाली ने युद्ध में रथ पर आरूढ़ होकर हनुमान् के वक्ष में बाण मारा।
22वायुपुत्र हनुमान् ने शीघ्रता से रथ पर चढ़कर अपनी हथेली से उस राक्षस जम्बुमाली को नष्ट कर दिया।
23भयङ्कर प्रतापन गरजा और नल पर कूद पड़ा। बदले में नल ने प्रतापन के नेत्र उखाड़ लिए।
24वानरनायक सुग्रीव ने सप्तपर्ण वृक्ष लेकर उस प्रतापन पर प्रहार किया, जिसने मानो सेना को निगलने के लिए मुख खोल रखा था, और उसका वध कर दिया।
25दुर्जेय अग्निकेतु, राक्षस रश्मिकेतु, तथा मित्रघ्न और यज्ञकोप ने भी श्रीराम को बाणों से क्षत-विक्षत किया।
26क्रुद्ध राम ने अग्निज्वालाओं के समान अपने तीखे बाणों से उन चारों राक्षसों के सिर काटकर उन्हें नष्ट कर दिया।
27मैन्द के मुक्के के प्रहार से वज्रमुष्टि भी भूमि पर गिर पड़ा और उसका रथ तथा सारथि दुर्ग के समान ढह गए।
28जैसे सूर्य की किरणें मेघों को भेद देती हैं, वैसे ही निकुम्भ छिन्न-भिन्न होकर युद्धभूमि में अञ्जन की राशि के समान गिर पड़ा।
29बाण छोड़ने में वेगवान् उस निशाचर निकुम्भ ने पुनः सहस्र बाण छोड़े और हृदय से हँसा।
30भगवान् विष्णु के समान नील ने निकुम्भ के रथ के पहिए लेकर सारथि को टुकड़े-टुकड़े कर डाला।
31वज्र के समान कठोर शरीर वाले द्विविद राक्षसों के देखते-देखते पर्वतशिखर पर घूमते रहे।
32अशनिप्रभ ने वृक्षों से युद्ध करते वानरेश्वर द्विविद पर विद्युत् के समान बाण छोड़े।
33अङ्गों में घायल द्विविद ने क्रुद्ध होकर साल वृक्ष लिया और अशनिप्रभ तथा सारथि एवं अश्वों का वध कर दिया।
34विद्युन्माली ने रथ पर आरूढ़ होकर सुषेण पर स्वर्णमढ़े बाण छोड़ना आरम्भ किया और गरजा।
35फिर वानरनायक सुषेण ने स्वयं को नीचे और जम्बुमाली को रथ पर ऊपर देखा। उन्होंने उसे एक विशाल पर्वतशिखर से चूर कर दिया।
36वानरनायक सुषेण को एक विशाल शिला उठाते देखकर विद्युन्माली ने गदा से उनके वक्ष पर प्रहार किया।
37तत्पश्चात् क्रोध से अभिभूत वानरनायक सुषेण ने उस राक्षस से वह विशाल शिला छीन ली और गिरा दी।
38तब वानरनायक को विशाल शिला लेते देख विद्युन्माली ने गदा से उनके वक्ष पर प्रहार किया।
39महान् वानरनायक सुषेण ने गदा की चिन्ता न कर विद्युन्माली के वक्ष पर वह शिला गिरा दी।
40विशाल शिला से आहत होकर राक्षस विद्युन्माली के प्राण निकल गए।
41इस प्रकार राक्षस योद्धाओं और वानर योद्धाओं ने अद्भुत द्वन्द्वयुद्ध किया और जैसे देवताओं ने दैत्यों का वध किया था, वैसे ही राक्षस मारे गए।
42युद्धभूमि भयङ्कर थी, जहाँ शृगाल विचरण करते थे, जहाँ भाले, शक्तियाँ, गदाएँ और तलवारें सर्वत्र बिखरी थीं, इसी प्रकार टूटे रथ, अश्व, हाथी और युद्ध के योग्य वानर पड़े थे। रथों के टूटे पहिए और धुरे सर्वत्र पाए जाते थे।
43युद्धभूमि भयङ्कर थी, जहाँ शृगाल विचरण करते थे, जहाँ भाले, शक्तियाँ, गदाएँ और तलवारें सर्वत्र बिखरी थीं, इसी प्रकार टूटे रथ, अश्व, हाथी और युद्ध के योग्य वानर पड़े थे। रथों के टूटे पहिए और धुरे सर्वत्र पाए जाते थे।
44वह देवताओं और दैत्यों के युद्ध के समान था, जहाँ वानरों और राक्षसों के धड़ एक-दूसरे से रगड़ खाते हुए सब दिशाओं में बिखरे पड़े थे।
45तब वानरनायकों द्वारा मारे गए राक्षस, जिनके शरीर रक्त से भरे थे, सूर्यास्त की प्रतीक्षा करते रहे और पुनः बल बटोरकर युद्ध करने लगे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का त्रिचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि वानरहरूको विशाल सेना अत्यन्त भयङ्कर राक्षसहरूसँग युद्ध गरिरहेको थियो र व्यथित राक्षसहरूले त्यो दृश्य सहन सकेनन्।
2राक्षसहरूमा व्याघ्र रावणको विजय चाहँदै भयङ्कर कर्म भएका राक्षसहरू सुनौला साजले सजिएका घोडासहित तथा रथमा सूर्यका किरणझैँ चम्किने अग्निज्वालातुल्य खम्बा र मनोहर ढाल लिएर दसै दिशामा गुञ्जने गर्जन गर्दै निस्के।
3राक्षसहरूमा व्याघ्र रावणको विजय चाहँदै भयङ्कर कर्म भएका राक्षसहरू सुनौला साजले सजिएका घोडासहित तथा रथमा सूर्यका किरणझैँ चम्किने अग्निज्वालातुल्य खम्बा र मनोहर ढाल लिएर दसै दिशामा गुञ्जने गर्जन गर्दै निस्के।
4विजय चाहँदै भयङ्कर कर्म भएका बलशाली वानरहरूको बलशाली सेना पनि राक्षसहरूसँग युद्ध गर्न अगाडि बढ्यो।
5त्यस बेला वानर र राक्षसहरू आमनेसामने भई द्वन्द्वयुद्ध गर्न थाले।
6अत्यन्त तेजस्वी राक्षस इन्द्रजित्ले वालिपुत्र अङ्गदसँग त्यसै गरी युद्ध गर्यो जसरी भगवान् शिवले अन्धक, मृत्युका स्वामीसँग।
7युद्धमा सधैँ दुर्जेय सम्पातिले प्रजङ्घसँग युद्ध गरे र हनुमान्ले जम्बुमालीसँग सुरु गरे।
8रावणका भाइ अत्यन्त क्रुद्ध राक्षस विभीषणले राक्षस मित्रघ्नसँग युद्ध गरे।
9महाबली गजले राक्षस तपसँग र अत्यन्त उत्साही नीलले निकुम्भसँग युद्ध गरे।
10वानरेश्वर सुग्रीवले प्रघनसँग र समृद्ध लक्ष्मणले विरूपाक्षसँग युद्ध गरे।
11दुर्जेय राक्षस अग्निकेतु, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न र यज्ञकोपले रामसँग युद्ध गरे।
12वज्रमुष्टिले मैन्दसँग र अशनिप्रभले वानरनायक द्विविदसँग — यी दुई राक्षसले युद्ध गरे।
13युद्धमा अदम्य वीर र भयङ्कर प्रतापनले महान् वेगले सम्पन्न नलसँग युद्ध गर्यो।
14बलशाली धर्मात्मा पुत्र सुषेणले विख्यात विद्युन्मालीसँग युद्ध गरे। र उग्र वानर तथा राक्षसहरूले आपसमा द्वन्द्वयुद्ध गरे।
15बलशाली धर्मात्मा पुत्र सुषेणले विख्यात विद्युन्मालीसँग युद्ध गरे। र उग्र वानर तथा राक्षसहरूले आपसमा द्वन्द्वयुद्ध गरे।
16विजयको कामना गर्ने वीर राक्षस र वानरहरूबीच त्यहाँ यस्तो उग्र युद्ध भयो जसले रौँ ठाडा भए।
17त्यो युद्धमा वानर र राक्षसहरूका शरीरबाट बग्ने रगतका धारामा केश शैवालझैँ छरिएका थिए र मृतदेह काठका मुढाझैँ बग्थे।
18क्रुद्ध भई इन्द्रजित्ले शत्रुसेनाका संहारक अङ्गदमाथि आफ्नो गदाले त्यसै गरी प्रहार गर्यो जसरी सययज्ञ गर्ने इन्द्रले आफ्नो वज्रले प्रहार गर्थे।
19त्यही गदाले (राक्षसबाट खोसेर) अङ्गदले वेगले इन्द्रजित्माथि प्रहार गरे र उसका घोडा, रथ तथा सारथिलाई नष्ट पारे।
20प्रजङ्घले तीन बाणले सम्पातिलाई घाइते पार्दा बदलामा सम्पातिले युद्धको बीचमा अश्वकर्ण रूखले उसको वध गरे।
21असाधारण बल भएको जम्बुमालीले युद्धमा रथमा आरूढ भई हनुमान्को छातीमा बाण हान्यो।
22वायुपुत्र हनुमान्ले शीघ्रताका साथ रथमा चढेर आफ्नो हत्केलाले त्यो राक्षस जम्बुमालीलाई नष्ट पारे।
23भयङ्कर प्रतापन गर्ज्यो र नलमाथि हाम फाल्यो। बदलामा नलले प्रतापनका आँखा उखेलिदिए।
24वानरनायक सुग्रीवले सप्तपर्ण रूख लिएर त्यो प्रतापनमाथि प्रहार गरे, जसले मानौँ सेनालाई निल्न मुख खोलेको थियो, र उसको वध गरे।
25दुर्जेय अग्निकेतु, राक्षस रश्मिकेतु, तथा मित्रघ्न र यज्ञकोपले पनि श्रीरामलाई बाणले क्षतविक्षत पारे।
26क्रुद्ध रामले अग्निज्वालाझैँ आफ्ना तीखा बाणले ती चारै राक्षसका शिर काटेर तिनलाई नष्ट पार्नुभयो।
27मैन्दको मुड्कीको प्रहारले वज्रमुष्टि पनि भुइँमा खस्यो र उसको रथ तथा सारथि किल्लाझैँ भत्किए।
28जसरी सूर्यका किरणले मेघ छेडिदिन्छन्, त्यसै गरी निकुम्भ छिन्नभिन्न भई युद्धभूमिमा अञ्जनको राशिझैँ खस्यो।
29बाण छाड्नमा वेगवान् त्यो निशाचर निकुम्भले फेरि हजार बाण छाड्यो र हृदयदेखि हाँस्यो।
30भगवान् विष्णुझैँ नीलले निकुम्भको रथका पाङ्ग्रा लिएर सारथिलाई टुक्राटुक्रा पारिदिए।
31वज्रझैँ कठोर शरीर भएका द्विविद राक्षसहरूको देखादेखी पर्वतशिखरमा घुमिरहे।
32अशनिप्रभले रूखले युद्ध गर्दै गरेका वानरेश्वर द्विविदमाथि विद्युत्झैँ बाण छाड्यो।
33अङ्गमा घाइते द्विविदले क्रुद्ध भई साल रूख लिए र अशनिप्रभ तथा सारथि एवं घोडाहरूको वध गरे।
34विद्युन्मालीले रथमा आरूढ भई सुषेणमाथि सुनले मढेका बाण छाड्न थाल्यो र गर्ज्यो।
35अनि वानरनायक सुषेणले आफूलाई तल र जम्बुमालीलाई रथमा माथि देखे। उनले उसलाई एउटा विशाल पर्वतशिखरले चूर पारे।
36वानरनायक सुषेणलाई एउटा विशाल ढुङ्गा उठाएको देखेर विद्युन्मालीले गदाले उनको छातीमा प्रहार गर्यो।
37त्यसपछि क्रोधले अभिभूत वानरनायक सुषेणले त्यो राक्षसबाट त्यो विशाल ढुङ्गा खोसे र खसालिदिए।
38तब वानरनायकलाई विशाल ढुङ्गा लिएको देखेर विद्युन्मालीले गदाले उनको छातीमा प्रहार गर्यो।
39महान् वानरनायक सुषेणले गदाको चिन्ता नगरी विद्युन्मालीको छातीमा त्यो ढुङ्गा खसालिदिए।
40विशाल ढुङ्गाले आहत भई राक्षस विद्युन्मालीको प्राण गयो।
41यसरी राक्षस योद्धा र वानर योद्धाहरूले अद्भुत द्वन्द्वयुद्ध गरे र जसरी देवताहरूले दैत्यहरूको वध गरेका थिए, त्यसै गरी राक्षसहरू मारिए।
42युद्धभूमि भयङ्कर थियो, जहाँ स्यालहरू घुम्थे, जहाँ भाला, शक्ति, गदा र तरबार सर्वत्र छरिएका थिए, त्यसै गरी भाँचिएका रथ, घोडा, हात्ती र युद्धयोग्य वानर पल्टिएका थिए। रथका भाँचिएका पाङ्ग्रा र धुरी सर्वत्र भेटिन्थे।
43युद्धभूमि भयङ्कर थियो, जहाँ स्यालहरू घुम्थे, जहाँ भाला, शक्ति, गदा र तरबार सर्वत्र छरिएका थिए, त्यसै गरी भाँचिएका रथ, घोडा, हात्ती र युद्धयोग्य वानर पल्टिएका थिए। रथका भाँचिएका पाङ्ग्रा र धुरी सर्वत्र भेटिन्थे।
44त्यो देवता र दैत्यहरूको युद्धझैँ थियो, जहाँ वानर र राक्षसहरूका धड एकअर्कासँग रगडिँदै सबै दिशामा छरिएर पल्टिएका थिए।
45तब वानरनायकहरूद्वारा मारिएका राक्षसहरू, जसका शरीर रगतले भरिएका थिए, सूर्यास्तको प्रतीक्षा गर्दै रहे र फेरि बल बटुलेर युद्ध गर्न थाले। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको त्रिचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।