अध्याय 4

सर्गः 4

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
rama hanuman
श्लोक 1
संस्कृत

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः । ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।6.4.1।।

अङ्ग्रेजी

Glorious Rama, of truthful valour, having heard Hanuman in the aforesaid manner, there after spoke (to Hanuman).

हिन्दी

सत्यपराक्रमी यशस्वी राम ने हनुमान् की उपर्युक्त बात सुनकर तत्पश्चात् (हनुमान् से) कहा —

नेपाली

सत्यपराक्रमी यशस्वी रामले हनुमान्को उपर्युक्त कुरा सुनेर त्यसपछि (हनुमान्लाई) भन्नुभयो —

श्लोक 2
संस्कृत

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः । क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।6.4.2।।

अङ्ग्रेजी

I will destroy immediately that Lanka of fierce rakshasa, you are telling. I am telling you, this is the truth.

हिन्दी

'तुम जिस उग्र राक्षस की लङ्का की बात कर रहे हो, उसे मैं तत्काल नष्ट कर दूँगा। मैं तुमसे कहता हूँ, यह सत्य है।

नेपाली

'तिमीले भनेको उग्र राक्षसको त्यो लङ्कालाई म तत्कालै नष्ट पार्नेछु। म तिमीलाई भन्दछु, यो सत्य हो।

श्लोक 3
संस्कृत

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये । युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।6.4.3।।

अङ्ग्रेजी

I desire to journey at this opportune time. The Sun has reached the mid position and so a good time for victory.

हिन्दी

'मैं इस शुभ मुहूर्त में प्रस्थान करना चाहता हूँ। सूर्य मध्य स्थान पर पहुँच गया है, अतः यह विजय के लिए उत्तम समय है।

नेपाली

'म यस शुभ मुहूर्तमा प्रस्थान गर्न चाहन्छु। सूर्य मध्य स्थानमा पुगेको छ, त्यसैले यो विजयका लागि उत्तम समय हो।

sita
श्लोक 4
संस्कृत

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: । सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते । जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।6.4.4।।

अङ्ग्रेजी

Where can the one who has abducted Sita go from here? Just as one who has drunk the poison gets some life sometimes on tasting the nectar of immortality, Sita will attain the desire to live on hearing about my approaching.

हिन्दी

'जिसने सीता का अपहरण किया है, वह यहाँ से कहाँ जा सकता है? जैसे विष पीने वाले को अमृत चखने पर कभी-कभी जीवन मिल जाता है, वैसे ही मेरे आने का समाचार सुनकर सीता में जीने की इच्छा जागेगी।

नेपाली

'जसले सीताको अपहरण गर्‍यो, ऊ यहाँबाट कहाँ जान सक्छ? जसरी विष पिउनेले अमृत चाख्दा कहिलेकाहीँ जीवन पाउँछ, त्यसै गरी म आउँदै छु भन्ने सुनेर सीतामा बाँच्ने इच्छा जाग्नेछ।

sugriva
श्लोक 5
संस्कृत

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते । अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।6.4.5।।

अङ्ग्रेजी

Today Uttaraphalguni constellation is on the ascent and for me born in Punarvasu star, Hasta, will be in conjunction with the moon. Sugriva You may assemble all the army as I desire to start the journey (as it is auspicious for me).

हिन्दी

'आज उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र उदित है और पुनर्वसु नक्षत्र में जन्मे मेरे लिए हस्त नक्षत्र चन्द्रमा के साथ योग करेगा। हे सुग्रीव! तुम समूची सेना एकत्र करो, क्योंकि मैं यात्रा आरम्भ करना चाहता हूँ (क्योंकि यह मेरे लिए शुभ है)।

नेपाली

'आज उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र उदाएको छ र पुनर्वसु नक्षत्रमा जन्मेको मेरा लागि हस्त नक्षत्र चन्द्रमासँग योग गर्नेछ। हे सुग्रीव! तिमी सम्पूर्ण सेना जम्मा गर, किनभने म यात्रा सुरु गर्न चाहन्छु (किनकि यो मेरा लागि शुभ छ)।

sita ravana janaka
श्लोक 6
संस्कृत

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च । निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।6.4.6।।

अङ्ग्रेजी

I also see manifestations of good omens to start (the journey). I shall get Janaka's daughter Sita on killing Ravana.

हिन्दी

'मुझे (यात्रा) आरम्भ करने के शुभ शकुनों के लक्षण भी दिखाई दे रहे हैं। मैं रावण का वध कर जनकपुत्री सीता को प्राप्त करूँगा।

नेपाली

'मलाई (यात्रा) सुरु गर्ने शुभ शकुनका लक्षण पनि देखिँदै छन्। म रावणको वध गरी जनकपुत्री सीतालाई प्राप्त गर्नेछु।

श्लोक 7
संस्कृत

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम । विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।6.4.7।।

अङ्ग्रेजी

My upper eyelids are twitching thus indicating victory and it strikes me that my desire will be fulfilled.

हिन्दी

'मेरी ऊपरी पलकें फड़क रही हैं, जो विजय का सूचक है, और मुझे लगता है कि मेरी कामना पूर्ण होगी।'

नेपाली

'मेरा माथिल्ला परेला फर्फराइरहेका छन्, जुन विजयको सूचक हो, र मलाई लाग्छ कि मेरो कामना पूरा हुनेछ।'

rama lakshmana
श्लोक 8
संस्कृत

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः । उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।6.4.8।।

अङ्ग्रेजी

There after righteous Rama who is well respected by the king of vanaras and also by Lakshmana, who is wellversed in polity once again spoke.

हिन्दी

तत्पश्चात् वानरराज तथा नीतिनिपुण लक्ष्मण द्वारा सम्मानित धर्मात्मा राम ने पुनः कहा —

नेपाली

त्यसपछि वानरराज तथा नीतिनिपुण लक्ष्मणद्वारा सम्मानित धर्मात्मा रामले फेरि भन्नुभयो —

rama
श्लोक 9
संस्कृत

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् । वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।6.4.9।।

अङ्ग्रेजी

"Let Nila go leading in front with his courageous and hundred thousand army looking at the way (said Rama)".

हिन्दी

'नील अपनी साहसी एक लाख सेना सहित मार्ग देखते हुए आगे-आगे चलें' — राम ने कहा।

नेपाली

'नील आफ्नो साहसी एक लाख सेनासहित बाटो हेर्दै अगाडि-अगाडि हिँडून्' — रामले भन्नुभयो।

श्लोक 10
संस्कृत

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा । पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।6.4.10।।

अङ्ग्रेजी

"O Nila, the chief of the army Go fast with the army along the way which has plenty of fruits and roots, shady forests and cool water and sweet smelling honey".

हिन्दी

'हे सेनापति नील! उस मार्ग से सेना सहित शीघ्र चलो जहाँ प्रचुर फल और कन्दमूल, छायादार वन, शीतल जल और सुगन्धित मधु हो।

नेपाली

'हे सेनापति नील! त्यो बाटो हुँदै सेनासहित चाँडै हिँड जहाँ प्रचुर फल र कन्दमूल, छहारी दिने वन, चिसो पानी र सुगन्धित मह होस्।

ravana
श्लोक 11
संस्कृत

दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् । राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।6.4.11।।

अङ्ग्रेजी

"Evilminded one, the lord of rakshasas will spoil the roots, fruits and water (on the way). Be ever alert and protect them".

हिन्दी

'दुष्टबुद्धि राक्षसराज (मार्ग में) कन्दमूल, फल और जल दूषित कर देगा। सदा सतर्क रहकर उनकी रक्षा करो।

नेपाली

'दुष्टबुद्धि राक्षसराजले (बाटोमा) कन्दमूल, फल र पानी दूषित पारिदिनेछ। सधैँ सतर्क रही तिनको रक्षा गर।

श्लोक 12
संस्कृत

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः । अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।6.4.12।।

अङ्ग्रेजी

"O Vanaras You should even look for (the rakshasas) in the low lying lands, in inaccessible water sources, in forests and also beyond sight leaping up to the sky".

हिन्दी

'हे वानरो! तुम्हें निचली भूमियों में, दुर्गम जलस्रोतों में, वनों में तथा आकाश में उछलकर दृष्टि से परे भी (राक्षसों को) खोजना चाहिए।

नेपाली

'हे वानरहरू! तिमीहरूले होचा भूभागमा, दुर्गम जलस्रोतमा, वनमा तथा आकाशमा उफ्रेर दृष्टिभन्दा पर पनि (राक्षसहरूलाई) खोज्नुपर्छ।

श्लोक 13
संस्कृत

यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् । एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।6.4.13।।

अङ्ग्रेजी

"If there are any weak ones in the army, they may be used here for this purpose (of looking for fruits etc.). Our task (ahead) is a terrific one and be prepared to overcome your power".

हिन्दी

'यदि सेना में कोई दुर्बल हों, तो उन्हें यहाँ इसी कार्य (फल आदि खोजने) में लगाया जाए। हमारा आगामी कार्य भयङ्कर है; अपनी शक्ति से बढ़कर करने को उद्यत रहो।

नेपाली

'यदि सेनामा कोही दुर्बल छन् भने तिनलाई यहाँ यही कार्य (फल आदि खोज्ने) मा लगाइयोस्। हाम्रो आगामी कार्य भयङ्कर छ; आफ्नो शक्तिभन्दा बढी गर्न तयार रहनू।

श्लोक 14
संस्कृत

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः । कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।6.4.14।।

अङ्ग्रेजी

"These hundreds and thousands of lionlike vanaras would walk in groups leading the army like the fierce tides of the ocean".

हिन्दी

'सिंह के समान ये सहस्रों और लाखों वानर समुद्र की प्रचण्ड तरङ्गों के समान समूहों में चलते हुए सेना का नेतृत्व करेंगे।

नेपाली

'सिंहझैँ यी हजारौँ र लाखौँ वानर समुद्रका प्रचण्ड तरङ्गझैँ समूहमा हिँड्दै सेनाको नेतृत्व गर्नेछन्।

श्लोक 15
संस्कृत

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः । गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।6.4.15।।

अङ्ग्रेजी

"Gaja who is like a mountain in form, Gavaya, the mighty strong and Gavaksha would go like proud bulls that lead the cows".

हिन्दी

'पर्वत के समान आकार वाले गज, गवय तथा महाबली गवाक्ष उन गर्वित वृषभों के समान चलेंगे जो गौओं का नेतृत्व करते हैं।

नेपाली

'पर्वतजस्तै आकार भएका गज, गवय तथा महाबली गवाक्ष ती गर्वित वृषभझैँ हिँड्नेछन् जसले गाईहरूको नेतृत्व गर्छन्।

श्लोक 16
संस्कृत

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः । पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।6.4.16।।

अङ्ग्रेजी

"Let the vanara called Rshaba the foremost among the leaping vanaras, take charge of the right side of the army".

हिन्दी

'उछलने वाले वानरों में श्रेष्ठ ऋषभ नामक वानर सेना के दाहिने भाग का भार सँभालें।

नेपाली

'उफ्रने वानरहरूमा श्रेष्ठ ऋषभ नामक वानरले सेनाको दायाँ भागको भार सम्हालून्।

श्लोक 17
संस्कृत

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः । यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।6.4.17।।

अङ्ग्रेजी

"Let Gandhamadana, the unassailable and powerful vanara resembling the elephant in rut take charge of the left portion of the army".

हिन्दी

'मदमत्त हाथी के समान दिखने वाले अजेय और बलशाली वानर गन्धमादन सेना के बाएँ भाग का भार सँभालें।

नेपाली

'मदमत्त हात्तीजस्तै देखिने अजेय र बलशाली वानर गन्धमादनले सेनाको बायाँ भागको भार सम्हालून्।

hanuman
श्लोक 18
संस्कृत

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् । अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।6.4.18।।

अङ्ग्रेजी

"Like the lord of gods riding on Iravatam I would mount on Hanuman and reach the centre of the army encouraging the army."

हिन्दी

'जैसे देवराज ऐरावत पर आरूढ़ होते हैं, वैसे ही मैं हनुमान् पर आरूढ़ होकर सेना का उत्साह बढ़ाते हुए सेना के मध्य में पहुँचूँगा।

नेपाली

'जसरी देवराज ऐरावतमा आरूढ हुन्छन्, त्यसै गरी म हनुमान्मा आरूढ भई सेनाको उत्साह बढाउँदै सेनाको बीचमा पुग्नेछु।

lakshmana angada
श्लोक 19
संस्कृत

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः । सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।6.4.19।।

अङ्ग्रेजी

"Let Lakshmana who is like Anthaka (one who excels death) ride on Angada, like the lord of wealth (Kubera) rides on the elephant Saarvabhauma (the elephant that guards the four quarters)".

हिन्दी

'जैसे धनपति कुबेर सार्वभौम हाथी पर आरूढ़ होते हैं, वैसे ही अन्तक (मृत्यु से भी बढ़कर) के समान लक्ष्मण अङ्गद पर आरूढ़ हों।

नेपाली

'जसरी धनपति कुबेर सार्वभौम हात्तीमा आरूढ हुन्छन्, त्यसै गरी अन्तक (मृत्युभन्दा पनि बढी) झैँ लक्ष्मण अङ्गदमा आरूढ होऊन्।

jambavan
श्लोक 20
संस्कृत

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।6.4.20।।

अङ्ग्रेजी

"Let Rksharaja the mighty strong Jambavan and Sushena even Vegadarsi protect the rear side (of the army)".

हिन्दी

'ऋक्षराज महाबली जाम्बवान्, सुषेण तथा वेगदर्शी (सेना के) पिछले भाग की रक्षा करें।'

नेपाली

'ऋक्षराज महाबली जाम्बवान्, सुषेण तथा वेगदर्शीले (सेनाको) पछाडिको भागको रक्षा गरून्।'

rama sugriva
श्लोक 21
संस्कृत

राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।6.4.21।।

अङ्ग्रेजी

Sugriva the bull among vanaras having heard the words of Raghava ordered the heroic vanaras (to start).

हिन्दी

वानरों में वृषभ सुग्रीव ने राघव के वचन सुनकर वीर वानरों को (प्रस्थान की) आज्ञा दी।

नेपाली

वानरहरूमा वृषभ सुग्रीवले राघवका वचन सुनेर वीर वानरहरूलाई (प्रस्थानको) आज्ञा दिए।

श्लोक 22
संस्कृत

ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः । गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।6.4.22।।

अङ्ग्रेजी

Then all the heroic monkeys who were eager for combat jumped down from the caves, mountain peaks and trees.

हिन्दी

तब युद्ध के लिए उत्सुक सब वीर वानर गुफाओं, पर्वतशिखरों और वृक्षों से नीचे कूद पड़े।

नेपाली

तब युद्धका लागि उत्सुक सबै वीर वानर गुफा, पर्वतशिखर र रूखबाट तल हाम फाले।

rama lakshmana
श्लोक 23
संस्कृत

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः । जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।6.4.23 ।।

अङ्ग्रेजी

Thereafter righteous Rama who was worshipped by the king of vanaras and Lakshmana went towards the southern direction.

हिन्दी

तत्पश्चात् वानरराज तथा लक्ष्मण द्वारा पूजित धर्मात्मा राम दक्षिण दिशा की ओर चले।

नेपाली

त्यसपछि वानरराज तथा लक्ष्मणद्वारा पूजित धर्मात्मा राम दक्षिण दिशातर्फ हिँड्नुभयो।

rama
श्लोक 24
संस्कृत

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि । वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।6.4.24।।

अङ्ग्रेजी

Protected by hundreds and thousands, even crores of vanaras and surrounded by a myriad of vanaras Rama went.

हिन्दी

सहस्रों, लाखों और करोड़ों वानरों से रक्षित तथा असंख्य वानरों से घिरे राम आगे बढ़े।

नेपाली

हजारौँ, लाखौँ र करोडौँ वानरले रक्षित तथा असङ्ख्य वानरले घेरिएका राम अगाडि बढ्नुभयो।

rama sugriva
श्लोक 25
संस्कृत

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी । दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.25।।

अङ्ग्रेजी

While Rama was walking the great army of vanaras controlled by Sugriva followed him with great delight.

हिन्दी

राम के चलते समय सुग्रीव के अधीन वह विशाल वानरसेना बड़े आनन्द से उनके पीछे चली।

नेपाली

राम हिँड्दा सुग्रीवको अधीनको त्यो विशाल वानरसेना ठूलो आनन्दका साथ उहाँको पछिपछि हिँड्यो।

श्लोक 26
संस्कृत

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः । क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।6.4.26।।

अङ्ग्रेजी

The monkeys went towards southern direction playing, leaping, running and roaring like lions.

हिन्दी

वे वानर क्रीड़ा करते, उछलते, दौड़ते और सिंहों के समान गरजते हुए दक्षिण दिशा की ओर चले।

नेपाली

ती वानर क्रीडा गर्दै, उफ्रँदै, दौडँदै र सिंहझैँ गर्जँदै दक्षिण दिशातर्फ हिँडे।

श्लोक 27
संस्कृत

भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च । उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।6.4.27।।

अङ्ग्रेजी

The monkeys went eating sweet smelling honey and fruits and carrying branches of huge trees having bunches of blossoms.

हिन्दी

वे वानर सुगन्धित मधु और फल खाते हुए तथा पुष्पगुच्छों से लदी विशाल वृक्षों की शाखाएँ लिए हुए चले।

नेपाली

ती वानर सुगन्धित मह र फल खाँदै तथा फूलका झुप्पाले लटरम्म विशाल रूखका हाँगा लिएर हिँडे।

श्लोक 28
संस्कृत

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च । पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।6.4.28।।

अङ्ग्रेजी

Some wild monkeys carried one another, while some fell, knocked down others, some lifted up and some turned their back and pushed down others.

हिन्दी

कुछ वन्य वानर एक-दूसरे को उठाए हुए थे, कुछ गिर पड़ते थे, कुछ दूसरों को गिरा देते थे, कुछ उठा लेते थे और कुछ पीठ फेरकर दूसरों को धकेल देते थे।

नेपाली

केही वन्य वानरले एकअर्कालाई बोकेका थिए, केही खस्थे, केहीले अरूलाई ढालिदिन्थे, केहीले उठाइदिन्थे र केहीले पिठ्युँ फर्काएर अरूलाई धकेलिदिन्थे।

rama ravana
श्लोक 29
संस्कृत

रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः । इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।6.4.29।।

अङ्ग्रेजी

'We should kill all the rakshasas and Ravana', saying so the vanaras close by Rama were roaring.

हिन्दी

'हम सब राक्षसों और रावण का वध करेंगे' — ऐसा कहते हुए राम के समीप के वानर गरज रहे थे।

नेपाली

'हामी सबै राक्षस र रावणको वध गर्नेछौँ' — यसो भन्दै रामको नजिकका वानरहरू गर्जिरहेका थिए।

श्लोक 30
संस्कृत

पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च । पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।6.4.30।।

अङ्ग्रेजी

Heroic Rshaba, Nila and even Kumuda together with many vanaras were searching on the way.

हिन्दी

वीर ऋषभ, नील तथा कुमुद अनेक वानरों सहित मार्ग में खोज कर रहे थे।

नेपाली

वीर ऋषभ, नील तथा कुमुद अनेक वानरसहित बाटोमा खोजी गरिरहेका थिए।

rama lakshmana sugriva
श्लोक 31
संस्कृत

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च । बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।6.4.31।।

अङ्ग्रेजी

Sugriva, Rama and Lakshmana marched in the middle surrounded by powerful and fierce vanaras who can destroy the enemy.

हिन्दी

शत्रु का संहार करने में समर्थ बलशाली और उग्र वानरों से घिरे सुग्रीव, राम और लक्ष्मण मध्य में चल रहे थे।

नेपाली

शत्रुको संहार गर्न समर्थ बलशाली र उग्र वानरहरूले घेरिएका सुग्रीव, राम र लक्ष्मण बीचमा हिँडिरहनुभएको थियो।

श्लोक 32
संस्कृत

हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः । सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।6.4.32।।

अङ्ग्रेजी

Sathavali alone encircled by hundred crore vanara heroes was protecting the army of vanaras.

हिन्दी

सौ करोड़ वानरवीरों से घिरे शतबलि अकेले ही वानरसेना की रक्षा कर रहे थे।

नेपाली

सय करोड वानरवीरले घेरिएका शतबलि एक्लै वानरसेनाको रक्षा गरिरहेका थिए।

श्लोक 33
संस्कृत

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः । अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।6.4.33।।

अङ्ग्रेजी

Kesari, Panasa, Gaja, Atibala, Arka and their army of one hundred crores were protecting the army on one side.

हिन्दी

केसरी, पनस, गज, अतिबल और अर्क अपनी सौ करोड़ की सेना सहित एक ओर से सेना की रक्षा कर रहे थे।

नेपाली

केसरी, पनस, गज, अतिबल र अर्क आफ्नो सय करोडको सेनासहित एकातर्फबाट सेनाको रक्षा गरिरहेका थिए।

jambavan
श्लोक 34
संस्कृत

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ । सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।6.4.34।।

अङ्ग्रेजी

Sushena, and Jambavan surrounded by the army of Rshaba were guarding by placing on the western side.

हिन्दी

ऋषभ की सेना से घिरे सुषेण और जाम्बवान् पश्चिम दिशा में स्थित होकर रक्षा कर रहे थे।

नेपाली

ऋषभको सेनाले घेरिएका सुषेण र जाम्बवान् पश्चिम दिशामा रहेर रक्षा गरिरहेका थिए।

श्लोक 35
संस्कृत

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः । सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।6.4.35।।

अङ्ग्रेजी

Nila, the heroic chief of the army who was foremost in the act of flying and descending was going around and controlling.

हिन्दी

उड़ने और उतरने की क्रिया में श्रेष्ठ वीर सेनापति नील चारों ओर घूमकर नियन्त्रण कर रहे थे।

नेपाली

उड्ने र ओर्लने क्रियामा श्रेष्ठ वीर सेनापति नील चारैतिर घुमेर नियन्त्रण गरिरहेका थिए।

श्लोक 36
संस्कृत

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः । सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।6.4.36।।

अङ्ग्रेजी

Valiant Darimukha, Prajhanga, Rambha and Rabhasa went about jumping cheering all vanaras.

हिन्दी

पराक्रमी दरीमुख, प्रजङ्घ, रम्भ और रभस उछलते हुए घूमकर सब वानरों का उत्साह बढ़ा रहे थे।

नेपाली

पराक्रमी दरीमुख, प्रजङ्घ, रम्भ र रभस उफ्रँदै घुमेर सबै वानरको उत्साह बढाइरहेका थिए।

श्लोक 37
संस्कृत

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।। सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

अङ्ग्रेजी

Those vanaras who were tigers among vanaras, proud of their might went to see (on their way) the Sahya Mountains, the foremost of the mountains with trees and creepers, lakes and ponds with fully blossomed lotuses.

हिन्दी

वानरों में व्याघ्र वे वानर अपने बल पर गर्वित होकर (मार्ग में) सह्य पर्वत देखने गए, जो वृक्षों और लताओं तथा पूर्णतया खिले कमलों वाले सरोवरों और तालाबों से सम्पन्न पर्वतों में श्रेष्ठ था।

नेपाली

वानरहरूमा व्याघ्र ती वानर आफ्नो बलमा गर्वित भई (बाटोमा) सह्य पर्वत हेर्न गए, जुन रूख र लहरा तथा पूर्णतया फुलेका कमल भएका सरोवर र पोखरीले सम्पन्न पर्वतहरूमा श्रेष्ठ थियो।

श्लोक 38
संस्कृत

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।। सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

अङ्ग्रेजी

Those vanaras who were tigers among vanaras, proud of their might went to see (on their way) the Sahya Mountains, the foremost of the mountains with trees and creepers, lakes and ponds with fully blossomed lotuses.

हिन्दी

वानरों में व्याघ्र वे वानर अपने बल पर गर्वित होकर (मार्ग में) सह्य पर्वत देखने गए, जो वृक्षों और लताओं तथा पूर्णतया खिले कमलों वाले सरोवरों और तालाबों से सम्पन्न पर्वतों में श्रेष्ठ था।

नेपाली

वानरहरूमा व्याघ्र ती वानर आफ्नो बलमा गर्वित भई (बाटोमा) सह्य पर्वत हेर्न गए, जुन रूख र लहरा तथा पूर्णतया फुलेका कमल भएका सरोवर र पोखरीले सम्पन्न पर्वतहरूमा श्रेष्ठ थियो।

rama
श्लोक 39
संस्कृत

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् । वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।। सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् । उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

अङ्ग्रेजी

The dreadful vanara army expansive as the ocean went knowing about the fear of Rama's wrath. They went avoiding parts of cities and villages making frightening sounds like the great sound of the waves of the ocean.

हिन्दी

समुद्र के समान विस्तीर्ण वह भयङ्कर वानरसेना राम के क्रोध का भय जानती हुई चली। वह नगरों और ग्रामों के भागों को छोड़ती हुई समुद्र की लहरों की महान् ध्वनि के समान भयङ्कर शब्द करती हुई चली।

नेपाली

समुद्रझैँ विस्तीर्ण त्यो भयङ्कर वानरसेना रामको क्रोधको भय जान्दै हिँड्यो। त्यो नगर र गाउँका भाग छाड्दै समुद्रका छालको महान् ध्वनिझैँ भयङ्कर शब्द गर्दै हिँड्यो।

rama
श्लोक 40
संस्कृत

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् । वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।। सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् । उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

अङ्ग्रेजी

The dreadful vanara army expansive as the ocean went knowing about the fear of Rama's wrath. They went avoiding parts of cities and villages making frightening sounds like the great sound of the waves of the ocean.

हिन्दी

समुद्र के समान विस्तीर्ण वह भयङ्कर वानरसेना राम के क्रोध का भय जानती हुई चली। वह नगरों और ग्रामों के भागों को छोड़ती हुई समुद्र की लहरों की महान् ध्वनि के समान भयङ्कर शब्द करती हुई चली।

नेपाली

समुद्रझैँ विस्तीर्ण त्यो भयङ्कर वानरसेना रामको क्रोधको भय जान्दै हिँड्यो। त्यो नगर र गाउँका भाग छाड्दै समुद्रका छालको महान् ध्वनिझैँ भयङ्कर शब्द गर्दै हिँड्यो।

dasharatha
श्लोक 41
संस्कृत

तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः । तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।6.4.41।।

अङ्ग्रेजी

The heroic and best of the monkeys galloped swiftly on the command of Dasaratha's son like horses that are driven like the steeds.

हिन्दी

वानरों में श्रेष्ठ वे वीर दशरथनन्दन की आज्ञा से उन अश्वों के समान वेग से दौड़े जिन्हें उत्तम घोड़ों के समान हाँका जाता है।

नेपाली

वानरहरूमा श्रेष्ठ ती वीर दशरथनन्दनको आज्ञाले ती घोडाझैँ वेगले दौडे जसलाई उत्तम अश्वझैँ हाँकिन्छ।

rama lakshmana hanuman angada
श्लोक 42
संस्कृत

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ । महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।6.4.42।।

अङ्ग्रेजी

When Rama and Lakshmana, the best among men were borne by Hanuman and Angada they were shining like the planets Jupiter and Venus conjoined with Sun and Moon.

हिन्दी

जब पुरुषों में श्रेष्ठ राम और लक्ष्मण हनुमान् और अङ्गद द्वारा वहन किए जा रहे थे, तब वे सूर्य और चन्द्रमा से युक्त बृहस्पति और शुक्र ग्रहों के समान शोभायमान थे।

नेपाली

जब पुरुषहरूमा श्रेष्ठ राम र लक्ष्मणलाई हनुमान् र अङ्गदले बोकिरहेका थिए, तब उहाँहरू सूर्य र चन्द्रमासँग योग गरेका बृहस्पति र शुक्र ग्रहझैँ शोभायमान हुनुहुन्थ्यो।

rama lakshmana
श्लोक 43
संस्कृत

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः । जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।6.4.43।।

अङ्ग्रेजी

Then righteous Rama who is worshipped by the king of vanaras and by Lakshmana went with the army towards the southern direction.

हिन्दी

तत्पश्चात् वानरराज तथा लक्ष्मण द्वारा पूजित धर्मात्मा राम सेना सहित दक्षिण दिशा की ओर चले।

नेपाली

त्यसपछि वानरराज तथा लक्ष्मणद्वारा पूजित धर्मात्मा राम सेनासहित दक्षिण दिशातर्फ हिँड्नुभयो।

rama lakshmana angada
श्लोक 44
संस्कृत

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा । उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।6.4.44।।

अङ्ग्रेजी

Lakshmana, who was borne by Angada, has a good memory and sense of intuition. Set to accomplish his desire fully, he spoke to Rama these auspicious words.

हिन्दी

अङ्गद द्वारा वहन किए जाते लक्ष्मण, जिनकी स्मृति और अन्तर्ज्ञान उत्तम है, अपनी कामना पूर्णतया सिद्ध करने को उद्यत होकर राम से ये मङ्गलमय वचन बोले —

नेपाली

अङ्गदद्वारा बोकिएका लक्ष्मण, जसको स्मृति र अन्तर्ज्ञान उत्तम छ, आफ्नो कामना पूर्णतया सिद्ध गर्न उद्यत भई रामलाई यी मङ्गलमय वचन भने —

rama sita ravana
श्लोक 45
संस्कृत

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् । समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।6.4.45।।

अङ्ग्रेजी

Rama After killing Ravana and attaining the desired object of recovering Vaidehi you would go to Ayodhya having accomplished your objective.

हिन्दी

'हे राम! रावण का वध कर और वैदेही को पुनः प्राप्त करने की अभीष्ट वस्तु पाकर आप अपना प्रयोजन सिद्ध कर अयोध्या लौटेंगे।

नेपाली

'हे राम! रावणको वध गरी र वैदेहीलाई पुनः प्राप्त गर्ने अभीष्ट वस्तु पाएर तपाईं आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरी अयोध्या फर्कनुहुनेछ।

rama
श्लोक 46
संस्कृत

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव । शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये । अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।6.4.46।।

अङ्ग्रेजी

Raghava I am seeing good signs in the sky and also on land indicating auspicious signs of the accomplishment of your desire. The wind is also favourable and agreeable to the moving army.

हिन्दी

'हे राघव! मुझे आकाश में तथा पृथ्वी पर भी शुभ चिह्न दिखाई दे रहे हैं जो आपकी कामना की सिद्धि के मङ्गलमय संकेत हैं। वायु भी अनुकूल है और चलती सेना के लिए सुखद है।

नेपाली

'हे राघव! मलाई आकाशमा तथा पृथ्वीमा पनि शुभ चिन्ह देखिँदै छन् जुन तपाईंको कामना सिद्धिका मङ्गलमय सङ्केत हुन्। हावा पनि अनुकूल छ र हिँड्दै गरेको सेनाका लागि सुखद छ।

श्लोक 47
संस्कृत

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः । प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।6.4.47।।

अङ्ग्रेजी

The sounds of these animals and birds are very sweet. The directions are pleasing, and the Sun is shining brightly.

हिन्दी

'इन पशुओं और पक्षियों की ध्वनियाँ अत्यन्त मधुर हैं। दिशाएँ प्रसन्न हैं और सूर्य देदीप्यमान चमक रहा है।

नेपाली

'यी पशु र पक्षीका ध्वनि अत्यन्त मधुर छन्। दिशाहरू प्रसन्न छन् र सूर्य देदीप्यमान चम्किरहेको छ।

श्लोक 48
संस्कृत

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।। ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः । अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

अङ्ग्रेजी

Bhargava who is the master of all knowledge and Sukra, the regent of planet Venus shines brightly behind you. The seven sages who are pure and glowing like fire in brilliance are going round Dhruva.

हिन्दी

'सर्वविद्याओं के स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रह के अधिपति शुक्र आपके पीछे उज्ज्वल रूप से चमक रहे हैं। अग्नि के समान तेजस्वी और पवित्र सप्तर्षि ध्रुव की परिक्रमा कर रहे हैं।

नेपाली

'सर्वविद्याका स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रहका अधिपति शुक्र तपाईंको पछाडि उज्ज्वल रूपमा चम्किरहेका छन्। आगोझैँ तेजस्वी र पवित्र सप्तर्षि ध्रुवको परिक्रमा गरिरहेका छन्।

श्लोक 49
संस्कृत

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।। ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः । अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

अङ्ग्रेजी

Bhargava who is the master of all knowledge and Sukra, the regent of planet Venus shines brightly behind you. The seven sages who are pure and glowing like fire in brilliance are going round Dhruva.

हिन्दी

'सर्वविद्याओं के स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रह के अधिपति शुक्र आपके पीछे उज्ज्वल रूप से चमक रहे हैं। अग्नि के समान तेजस्वी और पवित्र सप्तर्षि ध्रुव की परिक्रमा कर रहे हैं।

नेपाली

'सर्वविद्याका स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रहका अधिपति शुक्र तपाईंको पछाडि उज्ज्वल रूपमा चम्किरहेका छन्। आगोझैँ तेजस्वी र पवित्र सप्तर्षि ध्रुवको परिक्रमा गरिरहेका छन्।

श्लोक 50
संस्कृत

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः । पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।6.4.50।।

अङ्ग्रेजी

Among the great kings of the Ikshvaku dynasty, the grandfather Trisanku who is a royal sage shines clearly along with Vasishta the foremost priest.

हिन्दी

'इक्ष्वाकुवंश के महान् राजाओं में पितामह राजर्षि त्रिशङ्कु पुरोहितश्रेष्ठ वसिष्ठ सहित स्पष्ट रूप से चमक रहे हैं।

नेपाली

'इक्ष्वाकुवंशका महान् राजाहरूमा पितामह राजर्षि त्रिशङ्कु पुरोहितश्रेष्ठ वसिष्ठसहित स्पष्ट रूपमा चम्किरहेका छन्।

श्लोक 51
संस्कृत

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे । नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।6.4.51।।

अङ्ग्रेजी

The best of stars, Visakha of the highsouled Ikshvakus which is unconnected shines brightly.

हिन्दी

'महात्मा इक्ष्वाकुओं का श्रेष्ठ नक्षत्र विशाखा, जो अनुपहत है, उज्ज्वल रूप से चमक रहा है।

नेपाली

'महात्मा इक्ष्वाकुहरूको श्रेष्ठ नक्षत्र विशाखा, जुन अनुपहत छ, उज्ज्वल रूपमा चम्किरहेको छ।

श्लोक 52
संस्कृत

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते । मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।6.4.52।।

अङ्ग्रेजी

The star called Niruta (of rakshasas) in the southwest is highly tormented by the touch of the Mula star (close to it) and is oppressed.

हिन्दी

'नैर्ऋत्य दिशा में (राक्षसों का) निरृति नक्षत्र (उसके निकट स्थित) मूल नक्षत्र के स्पर्श से अत्यन्त सन्तप्त और पीड़ित है।

नेपाली

'नैर्ऋत्य दिशामा (राक्षसहरूको) निरृति नक्षत्र (त्यसको नजिक रहेको) मूल नक्षत्रको स्पर्शले अत्यन्त सन्तप्त र पीडित छ।

श्लोक 53
संस्कृत

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् । काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।6.4.53।।

अङ्ग्रेजी

Everything has sprung up for the destruction of rakshasas. Those that are caught up by death will be oppressed at the time of death.

हिन्दी

'सब कुछ राक्षसों के विनाश के लिए उदित हुआ है। जो मृत्यु के वश में आ जाते हैं, वे मृत्यु के समय पीड़ित होते हैं।

नेपाली

'सबै कुरा राक्षसहरूको विनाशका लागि उदाएका छन्। जो मृत्युको वशमा पर्छन्, तिनीहरू मृत्युको समयमा पीडित हुन्छन्।

श्लोक 54
संस्कृत

प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च । प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।6.4.54।।

अङ्ग्रेजी

The water is pure and of good taste. The forests are filled with fruits. The wind with fragrance is not blowing excessively or violently. The trees are in bloom beyond season.

हिन्दी

'जल शुद्ध और स्वादिष्ट है। वन फलों से भरे हैं। सुगन्धित वायु न अधिक बह रही है, न प्रचण्ड रूप से। वृक्ष असमय में ही खिले हुए हैं।

नेपाली

'पानी शुद्ध र स्वादिष्ट छ। वनहरू फलले भरिएका छन्। सुगन्धित हावा न बढी बगिरहेको छ, न प्रचण्ड रूपमा। रूखहरू असमयमै फुलेका छन्।

rama lakshmana
श्लोक 55
संस्कृत

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।। देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य । समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

अङ्ग्रेजी

O King This army of vanaras placed in order is like the forces of gods in their battle with Taraka (a rakshasa who was killed in a battle by Karthikeya) and shines very much. O king, reviewing these (arrangements of army) you ought to be pleased (said Lakshmana to Rama).

हिन्दी

'हे राजन्! क्रम से सजी यह वानरसेना तारक (कार्तिकेय द्वारा युद्ध में मारे गए राक्षस) के साथ युद्ध में देवताओं की सेनाओं के समान है और अत्यन्त शोभायमान है। हे राजन्! (सेना की) इन व्यवस्थाओं को देखकर आपको प्रसन्न होना चाहिए' (लक्ष्मण ने राम से कहा)।

नेपाली

'हे राजन्! क्रमबद्ध रूपमा सजिएको यो वानरसेना तारक (कार्तिकेयद्वारा युद्धमा मारिएको राक्षस) सँगको युद्धमा देवताहरूका सेनाजस्तै छ र अत्यन्त शोभायमान छ। हे राजन्! (सेनाका) यी व्यवस्था हेरेर तपाईं प्रसन्न हुनुपर्छ' (लक्ष्मणले रामलाई भने)।

rama lakshmana
श्लोक 56
संस्कृत

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।। देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य । समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

अङ्ग्रेजी

O King This army of vanaras placed in order is like the forces of gods in their battle with Taraka (a rakshasa who was killed in a battle by Karthikeya) and shines very much. O king, reviewing these (arrangements of army) you ought to be pleased (said Lakshmana to Rama).

हिन्दी

'हे राजन्! क्रम से सजी यह वानरसेना तारक (कार्तिकेय द्वारा युद्ध में मारे गए राक्षस) के साथ युद्ध में देवताओं की सेनाओं के समान है और अत्यन्त शोभायमान है। हे राजन्! (सेना की) इन व्यवस्थाओं को देखकर आपको प्रसन्न होना चाहिए' (लक्ष्मण ने राम से कहा)।

नेपाली

'हे राजन्! क्रमबद्ध रूपमा सजिएको यो वानरसेना तारक (कार्तिकेयद्वारा युद्धमा मारिएको राक्षस) सँगको युद्धमा देवताहरूका सेनाजस्तै छ र अत्यन्त शोभायमान छ। हे राजन्! (सेनाका) यी व्यवस्था हेरेर तपाईं प्रसन्न हुनुपर्छ' (लक्ष्मणले रामलाई भने)।

श्लोक 57
संस्कृत

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् । अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।6.4.57।। ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।

अङ्ग्रेजी

Saumithri reassured his brother who was surrounded by the vanara force saying that those vanaras who use their nails and teeth as weapons and tigerlike bears spread all over the expansive land are proceeding.

हिन्दी

सौमित्रि ने वानरसेना से घिरे अपने भाई को यह कहकर आश्वस्त किया कि नखों और दाँतों को अस्त्र के रूप में प्रयोग करने वाले वे वानर तथा व्याघ्र के समान भालू विस्तीर्ण भूमि पर सर्वत्र फैलकर आगे बढ़ रहे हैं।

नेपाली

सौमित्रिले वानरसेनाले घेरिएका आफ्ना दाजुलाई यसो भनेर आश्वस्त पारे कि नङ र दाँतलाई अस्त्रका रूपमा प्रयोग गर्ने ती वानर तथा व्याघ्रजस्ता भालुहरू विस्तीर्ण भूमिमा सर्वत्र फैलिँदै अगाडि बढिरहेका छन्।

श्लोक 58
संस्कृत

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः । भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी । छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

अङ्ग्रेजी

The terrible dust risen up by the (stamping) legs and hands of the vanara troops spread all over is keeping off Sun's radiance as if creating fear.Alas, the frightening army of vanaras went spreading all over the mountains and forests like the spread of clouds over the sky.

हिन्दी

वानरसैनिकों के (पदाघात करते) पैरों और हाथों से उठी भयङ्कर धूल सर्वत्र फैलकर सूर्य के तेज को इस प्रकार रोक रही है मानो भय उत्पन्न कर रही हो। अहो! वह भयङ्कर वानरसेना आकाश में मेघों के फैलाव के समान पर्वतों और वनों पर सर्वत्र फैलती हुई चली।

नेपाली

वानरसैनिकका (पाइला बजार्ने) खुट्टा र हातबाट उठेको भयङ्कर धूलो सर्वत्र फैलिएर सूर्यको तेजलाई यसरी रोकिरहेको छ मानौँ भय उत्पन्न गरिरहेको छ। अहो! त्यो भयङ्कर वानरसेना आकाशमा मेघको फैलावटझैँ पर्वत र वनमा सर्वत्र फैलिँदै हिँड्यो।

श्लोक 59
संस्कृत

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः । भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी । छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

अङ्ग्रेजी

The terrible dust risen up by the (stamping) legs and hands of the vanara troops spread all over is keeping off Sun's radiance as if creating fear.Alas, the frightening army of vanaras went spreading all over the mountains and forests like the spread of clouds over the sky.

हिन्दी

वानरसैनिकों के (पदाघात करते) पैरों और हाथों से उठी भयङ्कर धूल सर्वत्र फैलकर सूर्य के तेज को इस प्रकार रोक रही है मानो भय उत्पन्न कर रही हो। अहो! वह भयङ्कर वानरसेना आकाश में मेघों के फैलाव के समान पर्वतों और वनों पर सर्वत्र फैलती हुई चली।

नेपाली

वानरसैनिकका (पाइला बजार्ने) खुट्टा र हातबाट उठेको भयङ्कर धूलो सर्वत्र फैलिएर सूर्यको तेजलाई यसरी रोकिरहेको छ मानौँ भय उत्पन्न गरिरहेको छ। अहो! त्यो भयङ्कर वानरसेना आकाशमा मेघको फैलावटझैँ पर्वत र वनमा सर्वत्र फैलिँदै हिँड्यो।

श्लोक 60
संस्कृत

उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् । नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।6.4.60।।

अङ्ग्रेजी

When the army was continuously crossing the river, later (after they crossed) the water flowed excessively like flood.

हिन्दी

जब सेना निरन्तर नदी पार कर रही थी, तब बाद में (उनके पार हो जाने पर) जल बाढ़ के समान अत्यधिक बहने लगा।

नेपाली

सेना निरन्तर नदी पार गरिरहेका बेला पछि (तिनीहरू पार भइसकेपछि) पानी बाढीझैँ अत्यधिक बग्न थाल्यो।

श्लोक 61
संस्कृत

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता । समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च । मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।6.4.61।।

अङ्ग्रेजी

The vanaras went through the pellucid waters of the centre of the lakes. They went obliquely at the mountains, walked on plain lands and underneath trees filled with fruits, plucking them and eating.

हिन्दी

वानर सरोवरों के मध्य के निर्मल जल से होकर गए। वे पर्वतों पर तिरछे चले, समतल भूमि पर चले तथा फलों से लदे वृक्षों के नीचे फल तोड़ते और खाते हुए चले।

नेपाली

वानरहरू सरोवरका बीचको निर्मल पानी हुँदै गए। तिनीहरू पर्वतमा तेर्सो हिँडे, समतल भूमिमा हिँडे तथा फलले लटरम्म रूखमुनि फल टिप्दै र खाँदै हिँडे।

श्लोक 62
संस्कृत

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः । तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।6.4.62।।

अङ्ग्रेजी

The great vanara army spread all over the land went with the swiftness of wind with cheerful faces.

हिन्दी

समूची भूमि पर फैली वह विशाल वानरसेना प्रसन्न मुख लिए वायु के वेग से चली।

नेपाली

सम्पूर्ण भूमिमा फैलिएको त्यो विशाल वानरसेना प्रसन्न मुख लिएर हावाको वेगले हिँड्यो।

rama
श्लोक 63
संस्कृत

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।। हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

अङ्ग्रेजी

For the purpose of Rama, the vanaras went showing their valour, happiness and prowess charged with emotion towards one another on the way. They showed their joy and spirit to one another exhibiting their natural youthful enthusiasm, arrogance and several other gestures.

हिन्दी

राम के प्रयोजन के लिए वे वानर मार्ग में परस्पर भावविभोर होकर अपना पराक्रम, आनन्द और बल प्रकट करते हुए चले। उन्होंने अपनी स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टाएँ प्रकट करते हुए एक-दूसरे को अपना हर्ष और उत्साह दिखाया।

नेपाली

रामको प्रयोजनका लागि ती वानर बाटोमा एकअर्काप्रति भावविभोर भई आफ्नो पराक्रम, आनन्द र बल प्रकट गर्दै हिँडे। उनीहरूले आफ्नो स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टा प्रकट गर्दै एकअर्कालाई आफ्नो हर्ष र उत्साह देखाए।

rama
श्लोक 64
संस्कृत

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।। हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

अङ्ग्रेजी

For the purpose of Rama, the vanaras went showing their valour, happiness and prowess charged with emotion towards one another on the way. They showed their joy and spirit to one another exhibiting their natural youthful enthusiasm, arrogance and several other gestures.

हिन्दी

राम के प्रयोजन के लिए वे वानर मार्ग में परस्पर भावविभोर होकर अपना पराक्रम, आनन्द और बल प्रकट करते हुए चले। उन्होंने अपनी स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टाएँ प्रकट करते हुए एक-दूसरे को अपना हर्ष और उत्साह दिखाया।

नेपाली

रामको प्रयोजनका लागि ती वानर बाटोमा एकअर्काप्रति भावविभोर भई आफ्नो पराक्रम, आनन्द र बल प्रकट गर्दै हिँडे। उनीहरूले आफ्नो स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टा प्रकट गर्दै एकअर्कालाई आफ्नो हर्ष र उत्साह देखाए।

श्लोक 65
संस्कृत

तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे । केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।6.4.65।।

अङ्ग्रेजी

Being vanaras some went swiftly, some jumped, and some others made sound 'kila kila'(the usual sounds of monkeys) while they went.

हिन्दी

वानर होने के कारण कुछ वेग से चले, कुछ उछले और कुछ चलते-चलते 'किल-किल' शब्द करते रहे (वानरों की सामान्य ध्वनि)।

नेपाली

वानर भएकाले कोही वेगले हिँडे, कोही उफ्रे र कोही हिँड्दा-हिँड्दै 'किल-किल' शब्द गर्दै रहे (वानरहरूको सामान्य ध्वनि)।

श्लोक 66
संस्कृत

प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि । भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।6.4.66।।

अङ्ग्रेजी

Some hit their tails on the ground, some stamped their feet on the ground, some crushed the mountains with their arms and some broke the trees.

हिन्दी

कुछ ने भूमि पर अपनी पूँछें पटकीं, कुछ ने भूमि पर पैर पटके, कुछ ने अपनी भुजाओं से पर्वत चूर किए और कुछ ने वृक्ष तोड़ डाले।

नेपाली

कसैले भुइँमा आफ्नो पुच्छर बजारे, कसैले भुइँमा खुट्टा बजारे, कसैले आफ्ना पाखुराले पर्वत चूर पारे र कसैले रूख भाँचिदिए।

श्लोक 67
संस्कृत

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः । महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।6.4.67।।

अङ्ग्रेजी

Vanaras, being the inhabitants of mountains, climbed on peaks of mountains and made loud noises like snapping and roaring like lions. Some went round and round.

हिन्दी

पर्वतनिवासी वे वानर पर्वतशिखरों पर चढ़े और सिंहों के समान गरजते हुए तड़ाक-तड़ाक की ऊँची ध्वनियाँ कीं। कुछ गोल-गोल घूमते रहे।

नेपाली

पर्वतनिवासी ती वानर पर्वतशिखरमा चढे र सिंहझैँ गर्जँदै तड्याक-तड्याक उच्च ध्वनि गरे। कोही गोलो घुमिरहे।

श्लोक 68
संस्कृत

ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः । जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।6.4.68।।

अङ्ग्रेजी

With the speed of their shaking thighs, the vanaras broke several meshes of creepers. While yawning also some showed their courage by whirling round and throwing stones and trees.

हिन्दी

अपनी हिलती जङ्घाओं के वेग से वानरों ने लताओं के अनेक जाल तोड़ डाले। जँभाई लेते समय भी कुछ ने शिलाएँ और वृक्ष घुमाकर फेंकते हुए अपना साहस प्रकट किया।

नेपाली

आफ्ना हल्लिने तिघ्राको वेगले वानरहरूले लहराका अनेक जाल भाँचिदिए। हाई गर्दा पनि कसैले ढुङ्गा र रूख घुमाएर फ्याँक्दै आफ्नो साहस प्रकट गरे।

श्लोक 69
संस्कृत

शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः । वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।6.4.69।।

अङ्ग्रेजी

Formidable vanaras in hundreds, thousands, lakhs and crores spread in a splendid manner around the land.

हिन्दी

सैकड़ों, सहस्रों, लाखों और करोड़ों की संख्या में वे भयङ्कर वानर भूमि पर चारों ओर शोभायमान रूप से फैल गए।

नेपाली

सयौँ, हजारौँ, लाखौँ र करोडौँको सङ्ख्यामा ती भयङ्कर वानर भुइँमा चारैतिर शोभायमान रूपमा फैलिए।

sita sugriva
श्लोक 70
संस्कृत

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी । प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।। वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

अङ्ग्रेजी

The mighty vanara force protected by Sugriva from all sides cheerful at heart, walked day and night speedily. Being eager to somehow liberate Sita they were happy about war and stood nowhere for a while.

हिन्दी

सुग्रीव द्वारा चारों ओर से रक्षित वह बलशाली वानरसेना हृदय से प्रसन्न होकर दिन-रात वेग से चलती रही। किसी भी प्रकार सीता को छुड़ाने के लिए उत्सुक होने से वे युद्ध से प्रसन्न थे और कहीं भी क्षण भर के लिए नहीं रुके।

नेपाली

सुग्रीवद्वारा चारैतिरबाट रक्षित त्यो बलशाली वानरसेना हृदयदेखि प्रसन्न भई दिनरात वेगले हिँडिरह्यो। कुनै पनि प्रकारले सीतालाई छुटाउन उत्सुक भएकाले उनीहरू युद्धबाट प्रसन्न थिए र कतै पनि क्षणभर रोकिएनन्।

sita sugriva
श्लोक 71
संस्कृत

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी । प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।। वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

अङ्ग्रेजी

The mighty vanara force protected by Sugriva from all sides cheerful at heart, walked day and night speedily. Being eager to somehow liberate Sita they were happy about war and stood nowhere for a while.

हिन्दी

सुग्रीव द्वारा चारों ओर से रक्षित वह बलशाली वानरसेना हृदय से प्रसन्न होकर दिन-रात वेग से चलती रही। किसी भी प्रकार सीता को छुड़ाने के लिए उत्सुक होने से वे युद्ध से प्रसन्न थे और कहीं भी क्षण भर के लिए नहीं रुके।

नेपाली

सुग्रीवद्वारा चारैतिरबाट रक्षित त्यो बलशाली वानरसेना हृदयदेखि प्रसन्न भई दिनरात वेगले हिँडिरह्यो। कुनै पनि प्रकारले सीतालाई छुटाउन उत्सुक भएकाले उनीहरू युद्धबाट प्रसन्न थिए र कतै पनि क्षणभर रोकिएनन्।

श्लोक 72
संस्कृत

ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम । सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।6.4.72।।

अङ्ग्रेजी

Thereafter having reached the dense forest filled with trees surrounded by the Malaya and Sahaya Mountain inhabited by different kinds of animals, the vanaras assembled.

हिन्दी

तत्पश्चात् मलय और सह्य पर्वतों से घिरे तथा भाँति-भाँति के पशुओं से बसे वृक्षों से भरे उस सघन वन में पहुँचकर वानर एकत्र हुए।

नेपाली

त्यसपछि मलय र सह्य पर्वतले घेरिएको तथा भाँतिभाँतिका पशुले बसोबास गरेको रूखले भरिएको त्यो सघन वनमा पुगेर वानरहरू जम्मा भए।

rama
श्लोक 73
संस्कृत

काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च । पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।6.4.73।।

अङ्ग्रेजी

Rama too went to see the wonderful woods and streams of rivers of Sahaya mountain.

हिन्दी

राम भी सह्य पर्वत के अद्भुत वन और नदियों की धाराएँ देखने गए।

नेपाली

राम पनि सह्य पर्वतका अद्भुत वन र नदीका धारा हेर्न जानुभयो।

श्लोक 74
संस्कृत

वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् । करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।6.4.74।।

अङ्ग्रेजी

The vanaras went adoring the Vakula, Tilaka, Mango, Asoka, Tinisa, Sinduvara and Karaveera trees.

हिन्दी

वानर वकुल, तिलक, आम्र, अशोक, तिनिश, सिन्दुवार और करवीर वृक्षों की शोभा देखते हुए चले।

नेपाली

वानरहरू वकुल, तिलक, आँप, अशोक, तिनिश, सिन्दुवार र करवीर रूखको शोभा हेर्दै हिँडे।

श्लोक 75
संस्कृत

अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् । जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।6.4.75।।

अङ्ग्रेजी

Vanaras went adoring the Ankola, Karanja, Plaksa, Nyagrodha, Jambu,Amla and neepa trees.

हिन्दी

वानर अङ्कोल, करञ्ज, प्लक्ष, न्यग्रोध, जम्बू, आम्ल और नीप वृक्षों की शोभा देखते हुए चले।

नेपाली

वानरहरू अङ्कोल, करञ्ज, प्लक्ष, न्यग्रोध, जामुन, आम्ल र नीप रूखको शोभा हेर्दै हिँडे।

श्लोक 76
संस्कृत

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः । वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।6.4.76।।

अङ्ग्रेजी

Many kinds of trees standing on beautiful rocks and of the forest shaken by the fury of the wind showered their flowers on the vanaras.

हिन्दी

सुन्दर शिलाओं पर खड़े तथा वन के अनेक प्रकार के वृक्षों ने वायु के वेग से हिलकर वानरों पर अपने फूलों की वर्षा की।

नेपाली

सुन्दर ढुङ्गामा उभिएका तथा वनका अनेक प्रकारका रूखले हावाको वेगले हल्लिएर वानरहरूमाथि आफ्ना फूलको वर्षा गरे।

श्लोक 77
संस्कृत

मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः । षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।6.4.77।।

अङ्ग्रेजी

As the bees humming in delight were spreading the sweet fragrance of honey accompanied the breeze that blew, it was cool like the cool touch of sandal (to the vanaras).

हिन्दी

जब आनन्द से गुञ्जार करते भ्रमर बहती वायु के साथ मधु की मधुर सुगन्ध फैला रहे थे, तब वह (वानरों के लिए) चन्दन के शीतल स्पर्श के समान शीतल थी।

नेपाली

आनन्दले गुञ्जन गर्ने भमराहरूले बग्दै गरेको हावासँग महको मधुर सुगन्ध फैलाइरहेका बेला त्यो (वानरहरूका लागि) चन्दनको शीतल स्पर्शझैँ चिसो थियो।

श्लोक 78
संस्कृत

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः । धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः । सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।6.4.78।।

अङ्ग्रेजी

That lord of mountains richly adorned with minerals shone very brightly. The mineral particles raised by the stamping of the vanara troops covered the huge vanaras all over.

हिन्दी

खनिजों से समृद्ध रूप से सुसज्जित वह पर्वतराज अत्यन्त देदीप्यमान शोभा पा रहा था। वानरसैनिकों के पदाघात से उड़े खनिज कणों ने उन विशाल वानरों को सर्वत्र ढक लिया।

नेपाली

खनिजले समृद्ध रूपमा सजिएको त्यो पर्वतराज अत्यन्त देदीप्यमान शोभा पाइरहेको थियो। वानरसैनिकको पाइलाले उडेका खनिज कणले ती विशाल वानरहरूलाई सर्वत्र ढाकिदिए।

श्लोक 79
संस्कृत

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

अङ्ग्रेजी

In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.

हिन्दी

पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।

नेपाली

पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।

श्लोक 80
संस्कृत

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

अङ्ग्रेजी

In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.

हिन्दी

पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।

नेपाली

पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।

श्लोक 81
संस्कृत

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

अङ्ग्रेजी

In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.

हिन्दी

पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।

नेपाली

पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।

श्लोक 82
संस्कृत

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

अङ्ग्रेजी

In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.

हिन्दी

पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।

नेपाली

पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।

श्लोक 83
संस्कृत

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

अङ्ग्रेजी

In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.

हिन्दी

पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।

नेपाली

पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।

श्लोक 84
संस्कृत

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

अङ्ग्रेजी

In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.

हिन्दी

पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।

नेपाली

पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।

श्लोक 85
संस्कृत

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।। प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।। व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः । पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

अङ्ग्रेजी

In the mountains were reservoirs of water and ponds with cool water inhabited by flocks of Chakravaka birds, water birds like ravens and Krauncha birds. The woodlands were terrific, frequented by boars, bears, hyenas, lions and frightening tigers and many kinds of wild elephants. With flowers in full bloom, the white, blue and red lotuses in the lakes were delightful.

हिन्दी

उन पर्वतों में जलाशय और शीतल जल वाले तालाब थे, जिनमें चक्रवाक पक्षियों के झुंड, काक जैसे जलपक्षी और क्रौञ्च पक्षी निवास करते थे। वे वनप्रदेश भयङ्कर थे, जहाँ सूअर, भालू, लकड़बग्घे, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकार के वन्य हाथी विचरण करते थे। पूर्णतया खिले फूलों सहित उन सरोवरों के श्वेत, नील और रक्त कमल मनोहर थे।

नेपाली

ती पर्वतमा जलाशय र चिसो पानी भएका पोखरी थिए, जसमा चक्रवाक पक्षीका बथान, कागजस्ता जलपक्षी र क्रौञ्च पक्षी बस्थे। ती वनप्रदेश भयङ्कर थिए, जहाँ बँदेल, भालु, हुँडार, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकारका वन्य हात्ती घुम्थे। पूर्णतया फुलेका फूलसहित ती सरोवरका सेता, नीला र राता कमल मनोहर थिए।

श्लोक 86
संस्कृत

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।। प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।। व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः । पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

अङ्ग्रेजी

In the mountains were reservoirs of water and ponds with cool water inhabited by flocks of Chakravaka birds, water birds like ravens and Krauncha birds. The woodlands were terrific, frequented by boars, bears, hyenas, lions and frightening tigers and many kinds of wild elephants. With flowers in full bloom, the white, blue and red lotuses in the lakes were delightful.

हिन्दी

उन पर्वतों में जलाशय और शीतल जल वाले तालाब थे, जिनमें चक्रवाक पक्षियों के झुंड, काक जैसे जलपक्षी और क्रौञ्च पक्षी निवास करते थे। वे वनप्रदेश भयङ्कर थे, जहाँ सूअर, भालू, लकड़बग्घे, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकार के वन्य हाथी विचरण करते थे। पूर्णतया खिले फूलों सहित उन सरोवरों के श्वेत, नील और रक्त कमल मनोहर थे।

नेपाली

ती पर्वतमा जलाशय र चिसो पानी भएका पोखरी थिए, जसमा चक्रवाक पक्षीका बथान, कागजस्ता जलपक्षी र क्रौञ्च पक्षी बस्थे। ती वनप्रदेश भयङ्कर थिए, जहाँ बँदेल, भालु, हुँडार, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकारका वन्य हात्ती घुम्थे। पूर्णतया फुलेका फूलसहित ती सरोवरका सेता, नीला र राता कमल मनोहर थिए।

श्लोक 87
संस्कृत

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।। प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।। व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः । पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

अङ्ग्रेजी

In the mountains were reservoirs of water and ponds with cool water inhabited by flocks of Chakravaka birds, water birds like ravens and Krauncha birds. The woodlands were terrific, frequented by boars, bears, hyenas, lions and frightening tigers and many kinds of wild elephants. With flowers in full bloom, the white, blue and red lotuses in the lakes were delightful.

हिन्दी

उन पर्वतों में जलाशय और शीतल जल वाले तालाब थे, जिनमें चक्रवाक पक्षियों के झुंड, काक जैसे जलपक्षी और क्रौञ्च पक्षी निवास करते थे। वे वनप्रदेश भयङ्कर थे, जहाँ सूअर, भालू, लकड़बग्घे, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकार के वन्य हाथी विचरण करते थे। पूर्णतया खिले फूलों सहित उन सरोवरों के श्वेत, नील और रक्त कमल मनोहर थे।

नेपाली

ती पर्वतमा जलाशय र चिसो पानी भएका पोखरी थिए, जसमा चक्रवाक पक्षीका बथान, कागजस्ता जलपक्षी र क्रौञ्च पक्षी बस्थे। ती वनप्रदेश भयङ्कर थिए, जहाँ बँदेल, भालु, हुँडार, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकारका वन्य हात्ती घुम्थे। पूर्णतया फुलेका फूलसहित ती सरोवरका सेता, नीला र राता कमल मनोहर थिए।

श्लोक 88
संस्कृत

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः । अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

अङ्ग्रेजी

At that time different kinds of flocks of birds were singing in the mountain ranges. The vanaras after having taken their bath were drinking and sporting with water with each other (pouring water over another) climbing up the mountain.

हिन्दी

उस समय पर्वतश्रेणियों में भाँति-भाँति के पक्षियों के झुंड गा रहे थे। वानर स्नान कर जल पीते और पर्वत पर चढ़ते हुए एक-दूसरे पर जल उड़ेलकर जलक्रीड़ा कर रहे थे।

नेपाली

त्यस बेला पर्वतश्रेणीहरूमा भाँतिभाँतिका पक्षीका बथान गाइरहेका थिए। वानरहरू नुहाएर पानी पिउँदै र पर्वतमा चढ्दै एकअर्कामाथि पानी खन्याएर जलक्रीडा गरिरहेका थिए।

श्लोक 89
संस्कृत

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः । अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

अङ्ग्रेजी

At that time different kinds of flocks of birds were singing in the mountain ranges. The vanaras after having taken their bath were drinking and sporting with water with each other (pouring water over another) climbing up the mountain.

हिन्दी

उस समय पर्वतश्रेणियों में भाँति-भाँति के पक्षियों के झुंड गा रहे थे। वानर स्नान कर जल पीते और पर्वत पर चढ़ते हुए एक-दूसरे पर जल उड़ेलकर जलक्रीड़ा कर रहे थे।

नेपाली

त्यस बेला पर्वतश्रेणीहरूमा भाँतिभाँतिका पक्षीका बथान गाइरहेका थिए। वानरहरू नुहाएर पानी पिउँदै र पर्वतमा चढ्दै एकअर्कामाथि पानी खन्याएर जलक्रीडा गरिरहेका थिए।

श्लोक 90
संस्कृत

फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च । बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।6.4.90।।

अङ्ग्रेजी

Then the vanaras who were deluded with pride climbed the trees and ate the fruits with nectar like aroma, roots and flowers.

हिन्दी

तब मद से मत्त वे वानर वृक्षों पर चढ़े और अमृत के समान सुगन्ध वाले फल, कन्दमूल तथा पुष्प खाने लगे।

नेपाली

तब मदले मातेका ती वानर रूखमा चढे र अमृतझैँ सुगन्ध भएका फल, कन्दमूल तथा फूल खान थाले।

श्लोक 91
संस्कृत

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः । ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।6.4.91।।

अङ्ग्रेजी

The tawnyeyed monkeys went joyfully drinking the honey from the large honeycombs hanging there.

हिन्दी

पिङ्गलनेत्र वे वानर वहाँ लटकते विशाल मधुछत्तों से मधु पीते हुए आनन्दपूर्वक चले।

नेपाली

पिङ्गल आँखा भएका ती वानर त्यहाँ झुन्डिएका विशाल महका घारबाट मह पिउँदै आनन्दपूर्वक हिँडे।

श्लोक 92
संस्कृत

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः । विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।6.4.92।।

अङ्ग्रेजी

The vanaras (who are best among leaping animals) went smashing the trees, pulling out the creepers and purposefully destroying the mountains (on their way).

हिन्दी

वानर (उछलने वाले प्राणियों में श्रेष्ठ) वृक्ष तोड़ते, लताएँ उखाड़ते और (मार्ग के) पर्वतों को जानबूझकर नष्ट करते हुए चले।

नेपाली

वानरहरू (उफ्रने प्राणीहरूमा श्रेष्ठ) रूख भाँच्दै, लहरा उखेल्दै र (बाटोका) पर्वतलाई जानीजानी नष्ट पार्दै हिँडे।

श्लोक 93
संस्कृत

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः । अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।6.4.93।।

अङ्ग्रेजी

While some monkeys that were intoxicated by drinking excessive honey walked where there were no trees, others climbed the tree tops and jumped.

हिन्दी

अत्यधिक मधुपान से मत्त कुछ वानर वहाँ चले जहाँ वृक्ष नहीं थे, तो कुछ वृक्षों की चोटियों पर चढ़कर उछलने लगे।

नेपाली

अत्यधिक मह पिएर मातेका केही वानर त्यहाँ हिँडे जहाँ रूख थिएनन्, त कोही रूखका टुप्पामा चढेर उफ्रन थाले।

श्लोक 94
संस्कृत

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: । यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।6.4.94।।

अङ्ग्रेजी

That land filled completely with the vanara heroes seemed like a fully ripe paddy field.

हिन्दी

वानरवीरों से पूर्णतया भरी वह भूमि पूर्णतया पके धान के खेत के समान लगती थी।

नेपाली

वानरवीरहरूले पूर्णतया भरिएको त्यो भूमि पूर्णतया पाकेको धानको खेतझैँ देखिन्थ्यो।

rama
श्लोक 95
संस्कृत

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः । अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।6.4.95।।

अङ्ग्रेजी

At that time Lotuseyed Rama of mighty shoulders climbed up the the top of mountain Mahendra adorned with beautiful trees.

हिन्दी

उस समय विशाल कन्धों वाले कमलनयन राम सुन्दर वृक्षों से सुशोभित महेन्द्र पर्वत के शिखर पर चढ़े।

नेपाली

त्यस बेला विशाल काँध भएका कमलनयन राम सुन्दर रूखले सुशोभित महेन्द्र पर्वतको शिखरमा चढ्नुभयो।

rama dasharatha
श्लोक 96
संस्कृत

ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः । कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।6.4.96।।

अङ्ग्रेजी

Then Rama the son of Dasaratha on climbing to the top (of Mahendra mountain) observed the ocean inhabited by tortoises and fish.

हिन्दी

तत्पश्चात् दशरथनन्दन राम ने (महेन्द्र पर्वत के) शिखर पर चढ़कर कच्छपों और मत्स्यों से भरे समुद्र को देखा।

नेपाली

त्यसपछि दशरथनन्दन रामले (महेन्द्र पर्वतको) शिखरमा चढेर कछुवा र माछाले भरिएको समुद्र देख्नुभयो।

श्लोक 97
संस्कृत

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् । आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।6.4.97।।

अङ्ग्रेजी

The vanaras crossing over the great Sahya and Malaya mountains one after another reached near the frightening ocean.

हिन्दी

वे वानर महान् सह्य और मलय पर्वतों को एक के बाद एक लाँघकर भयङ्कर समुद्र के समीप पहुँचे।

नेपाली

ती वानर महान् सह्य र मलय पर्वत एकपछि अर्को नाघेर भयङ्कर समुद्रको नजिक पुगे।

rama lakshmana
श्लोक 98
संस्कृत

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् । रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।6.4.98।।

अङ्ग्रेजी

Rama, who causes delight to others, got down (the mountain) along with Lakshmana and Sugriva and soon reached the wood on the sea coast.

हिन्दी

दूसरों को आनन्द देने वाले राम लक्ष्मण और सुग्रीव सहित (पर्वत से) उतरे और शीघ्र ही समुद्रतट के वन में पहुँचे।

नेपाली

अरूलाई आनन्द दिने राम लक्ष्मण र सुग्रीवसहित (पर्वतबाट) ओर्लनुभयो र चाँडै समुद्रतटको वनमा पुग्नुभयो।

rama
श्लोक 99
संस्कृत

अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः । वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।6.4.99।।

अङ्ग्रेजी

Atonce Rama sprung from there (top of mountain) on to an extensive surface of the earth polished by the waves of the ocean spoke these words on reaching there.

हिन्दी

तत्काल राम वहाँ से (पर्वतशिखर से) समुद्र की लहरों से चिकनी हुई पृथ्वी की विस्तीर्ण सतह पर उतरे और वहाँ पहुँचकर ये वचन बोले —

नेपाली

तत्कालै राम त्यहाँबाट (पर्वतशिखरबाट) समुद्रका छालले चिल्लो भएको पृथ्वीको विस्तीर्ण सतहमा ओर्लनुभयो र त्यहाँ पुगेर यी वचन बोल्नुभयो —

sugriva
श्लोक 100
संस्कृत

एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् । इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।6.4.100।।

अङ्ग्रेजी

Sugriva We have reached the ocean and now we have to think of that idea now, which we thought of earlier.

हिन्दी

'हे सुग्रीव! हम समुद्र तक पहुँच गए हैं और अब हमें उसी विचार पर सोचना है जिस पर हमने पहले सोचा था।

नेपाली

'हे सुग्रीव! हामी समुद्रसम्म पुग्यौँ र अब हामीले त्यही विचारमा सोच्नुपर्छ जुन हामीले पहिले सोचेका थियौँ।

श्लोक 101
संस्कृत

अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः । न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।6.4.101।।

अङ्ग्रेजी

There is only the ocean, the lord of rivers, and the shore is beyond this. We cannot cross the ocean without any mode.

हिन्दी

'यहाँ केवल सरिताओं का स्वामी समुद्र है, और तट इसके परे है। बिना किसी उपाय के हम समुद्र नहीं लाँघ सकते।

नेपाली

'यहाँ केवल नदीहरूका स्वामी समुद्र छ, र किनारा यसभन्दा पर छ। कुनै उपायविना हामी समुद्र नाघ्न सक्दैनौँ।

श्लोक 102
संस्कृत

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह । यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।6.4.102।।

अङ्ग्रेजी

We will have to leave the army of vanaras here itself. We have to deliberate how to get the vanaras to the other shore.

हिन्दी

'हमें वानरसेना यहीं छोड़नी होगी। हमें विचार करना है कि वानरों को दूसरे तट तक कैसे पहुँचाया जाए।'

नेपाली

'हामीले वानरसेना यहीँ छाड्नुपर्नेछ। हामीले विचार गर्नुपर्छ कि वानरहरूलाई अर्को किनारासम्म कसरी पुर्‍याउने।'

rama sita
श्लोक 103
संस्कृत

इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः । रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।6.4.103।।

अङ्ग्रेजी

On seeing the ocean, the mightyarmed Rama, tormented by the abduction of Sita in that way, ordered about the quartering of the vanaras.

हिन्दी

समुद्र देखकर सीता के अपहरण से इस प्रकार सन्तप्त महाबाहु राम ने वानरों के पड़ाव की आज्ञा दी।

नेपाली

समुद्र देखेर सीताको अपहरणले यसरी सन्तप्त महाबाहु रामले वानरहरूको पडावको आज्ञा दिनुभयो।

श्लोक 104
संस्कृत

सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव । सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।6.4.104।।

अङ्ग्रेजी

"O Best of monkeys Now make preparation for all the army to reside at the sea coast. The time to deliberate about crossing the ocean has set in."

हिन्दी

'हे वानरश्रेष्ठ! अब समूची सेना के समुद्रतट पर निवास की व्यवस्था करो। समुद्र लाँघने पर विचार करने का समय आ गया है।

नेपाली

'हे वानरश्रेष्ठ! अब सम्पूर्ण सेनाको समुद्रतटमा निवासको व्यवस्था गर। समुद्र नाघ्ने विषयमा विचार गर्ने समय आइपुग्यो।

श्लोक 105
संस्कृत

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् । गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।6.4.105।।

अङ्ग्रेजी

"None of the army should go wherever leaving the parasol. The vanara warriors should keep guarding and you may know that it is dangerous".

हिन्दी

'सेना में से कोई भी छत्र छोड़कर कहीं न जाए। वानर योद्धा पहरा देते रहें और तुम जान लो कि यह संकटपूर्ण है।'

नेपाली

'सेनामध्ये कोही पनि छत्र छाडेर कतै नजाओस्। वानर योद्धाहरूले पहरा दिइरहून् र तिमीले जान कि यो सङ्कटपूर्ण छ।'

rama lakshmana
श्लोक 106
संस्कृत

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः । सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।6.4.106।।

अङ्ग्रेजी

Having heard Rama's words, Sugriva and Lakshmana made the army to reside on the sea shore filled with trees.

हिन्दी

राम के वचन सुनकर सुग्रीव और लक्ष्मण ने वृक्षों से भरे समुद्रतट पर सेना का निवास कराया।

नेपाली

रामका वचन सुनेर सुग्रीव र लक्ष्मणले रूखले भरिएको समुद्रतटमा सेनाको निवास गराए।

श्लोक 107
संस्कृत

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् । मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।6.4.107।।

अङ्ग्रेजी

That vast (sea of) army of monkeys in tawny colour (settled) at the proximity of the sea (that was white) seemed like a prosperous second sea in bright colour.

हिन्दी

समुद्र (जो श्वेत था) के समीप बसी पिङ्गल वर्ण वाली वह विशाल वानरसेना (का समुद्र) उज्ज्वल वर्ण वाले समृद्ध दूसरे समुद्र के समान लगती थी।

नेपाली

समुद्र (जो सेतो थियो) को नजिक बसेको पिङ्गल वर्णको त्यो विशाल वानरसेना (को समुद्र) उज्ज्वल वर्णको समृद्ध दोस्रो समुद्रझैँ देखिन्थ्यो।

श्लोक 108
संस्कृत

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः । निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।6.4.108।।

अङ्ग्रेजी

Then the heroic monkeys having arrived at the forest close to the ocean stood there desiring to reach the other shore.

हिन्दी

तब समुद्र के समीप के वन में पहुँचकर वे वीर वानर दूसरे तट पर पहुँचने की इच्छा से वहीं खड़े हो गए।

नेपाली

तब समुद्रको नजिकको वनमा पुगेर ती वीर वानर अर्को किनारामा पुग्ने इच्छाले त्यहीँ उभिए।

श्लोक 109
संस्कृत

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः । अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।6.4.109।।

अङ्ग्रेजी

The noise of the ocean was drowned by the great sound produced by the assembly of the army quartered there.

हिन्दी

वहाँ पड़ाव डाले सेना के समूह द्वारा उत्पन्न महान् ध्वनि से समुद्र की ध्वनि दब गई।

नेपाली

त्यहाँ पडाव हालेको सेनाको समूहले उत्पन्न गरेको महान् ध्वनिले समुद्रको ध्वनि दबियो।

rama sugriva
श्लोक 110
संस्कृत

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता । त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।6.4.110।।

अङ्ग्रेजी

The three army groups of vanaras protected by Sugriva encamped for the purpose of Rama appeared enthusiastic.

हिन्दी

सुग्रीव द्वारा रक्षित वानरों के तीन सेनासमूह राम के प्रयोजन के लिए पड़ाव डाले हुए उत्साहपूर्ण दिखाई देते थे।

नेपाली

सुग्रीवद्वारा रक्षित वानरहरूका तीन सेनासमूह रामको प्रयोजनका लागि पडाव हालेर उत्साहपूर्ण देखिन्थे।

श्लोक 111
संस्कृत

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी । वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।6.4.111।।

अङ्ग्रेजी

Having arrived at the great ocean and seeing the ocean lashed by the fury of the wind the vanaras felt rejoiced.

हिन्दी

महान् समुद्र के पास पहुँचकर तथा वायु के वेग से आन्दोलित समुद्र को देखकर वे वानर हर्षित हुए।

नेपाली

महान् समुद्रको नजिक पुगेर तथा हावाको वेगले आन्दोलित समुद्र देखेर ती वानर हर्षित भए।

श्लोक 112
संस्कृत

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् । पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।6.4.112।।

अङ्ग्रेजी

On seeing the expansive ocean, the vanara army thought 'how to cross the abode of rain god whose shores are far away and not connected and is protected by rakshasas'?

हिन्दी

उस विस्तीर्ण समुद्र को देखकर वानरसेना ने सोचा — 'वरुणदेव के इस धाम को, जिसके तट दूर हैं और जो असम्बद्ध है तथा राक्षसों द्वारा रक्षित है, कैसे लाँघा जाए?'

नेपाली

त्यो विस्तीर्ण समुद्र देखेर वानरसेनाले सोच्यो — 'वरुणदेवको यो धामलाई, जसका किनारा टाढा छन् र जो असम्बद्ध छ तथा राक्षसहरूद्वारा रक्षित छ, कसरी नाघ्ने?'

श्लोक 113
संस्कृत

चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये । हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।6.4.113।।

अङ्ग्रेजी

As the day was ending and night was setting in, the ocean filled with crocodiles which could catch any animal looked terrific and its waves seemed as if it were laughing and dancing.

हिन्दी

जैसे-जैसे दिन ढल रहा था और रात्रि आ रही थी, किसी भी प्राणी को पकड़ लेने वाले मकरों से भरा वह समुद्र भयङ्कर लग रहा था और उसकी लहरें मानो हँस रही हों और नृत्य कर रही हों।

नेपाली

जसै दिन ढल्दै थियो र रात आउँदै थियो, कुनै पनि प्राणीलाई समात्न सक्ने गोहीहरूले भरिएको त्यो समुद्र भयङ्कर देखिन्थ्यो र त्यसका छाल मानौँ हाँसिरहेका र नाचिरहेका थिए।

श्लोक 114
संस्कृत

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् । चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।6.4.114।।

अङ्ग्रेजी

At the time of the moon rise, the lofty ocean inhabited by dark swift crocodiles, huge Timingala fish scattered in it was rising up with several images of moon reflected in its water.

हिन्दी

चन्द्रोदय के समय काले वेगवान् मकरों और उसमें बिखरी विशाल तिमिङ्गिल मत्स्यों से बसा वह उन्नत समुद्र अपने जल में प्रतिबिम्बित चन्द्रमा के अनेक प्रतिबिम्बों सहित ऊपर उठ रहा था।

नेपाली

चन्द्रोदयको बेला काला वेगवान् गोही र त्यसमा छरिएका विशाल तिमिङ्गिल माछाले बसोबास गरेको त्यो उन्नत समुद्र आफ्नो पानीमा प्रतिबिम्बित चन्द्रमाका अनेक प्रतिबिम्बसहित माथि उठिरहेको थियो।

श्लोक 115
संस्कृत

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् । अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् । सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।6.4.115।।

अङ्ग्रेजी

Filled with serpents glowing with flaming gems on hoods, the abode of Varuna (was like underworld) with huge snakes and different mountains under water is a difficult path inaccessible and a fathomless abode of rakshasas (vanaras thought).

हिन्दी

फणों पर जाज्वल्यमान मणियों से चमकते सर्पों से भरा वरुण का वह धाम (पाताल के समान), विशाल सर्पों और जल के नीचे विविध पर्वतों सहित, दुर्गम और अगम्य मार्ग तथा राक्षसों का अथाह निवास है — ऐसा वानरों ने सोचा।

नेपाली

फणामा जाज्वल्यमान मणिले चम्किने सर्पहरूले भरिएको वरुणको त्यो धाम (पातालझैँ), विशाल सर्प र पानीमुनि विविध पर्वतसहित, दुर्गम र अगम्य बाटो तथा राक्षसहरूको अथाह निवास हो — यस्तो वानरहरूले सोचे।

श्लोक 116
संस्कृत

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः । उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।6.4.116।।

अङ्ग्रेजी

Swarmed with sea animals like sharks and crocodiles and serpents were jumping with huge volumes of water rising and down with force by the stormy wind.

हिन्दी

शार्क और मकर जैसे जलजन्तुओं तथा सर्पों से भरा वह समुद्र प्रचण्ड आँधी के वेग से बलपूर्वक ऊपर-नीचे उठते-गिरते विशाल जलराशियों के साथ उछल रहा था।

नेपाली

सार्क र गोहीजस्ता जलजन्तु तथा सर्पहरूले भरिएको त्यो समुद्र प्रचण्ड आँधीको वेगले बलपूर्वक माथिउँधो उठ्दै-खस्दै गरेका विशाल जलराशिसहित उफ्रिरहेको थियो।

श्लोक 117
संस्कृत

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् । सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।6.4.117।।

अङ्ग्रेजी

The sea that was the domain of snakes was shining as though sparks of fire from the sky penetrated the drops of sea water.

हिन्दी

सर्पों का निवास वह समुद्र इस प्रकार चमक रहा था मानो आकाश से अग्नि की चिनगारियाँ समुद्र की जलबिन्दुओं में प्रवेश कर गई हों।

नेपाली

सर्पहरूको निवास त्यो समुद्र यसरी चम्किरहेको थियो मानौँ आकाशबाट आगोका झिल्का समुद्रका पानीका थोपामा पसेका छन्।

श्लोक 118
संस्कृत

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् । सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।6.4.118।।

अङ्ग्रेजी

The ocean resembled the sky and the sky like the ocean were identical as no difference appeared.

हिन्दी

समुद्र आकाश के समान और आकाश समुद्र के समान लगता था; दोनों एक जैसे थे, क्योंकि कोई भेद प्रतीत नहीं होता था।

नेपाली

समुद्र आकाशजस्तै र आकाश समुद्रजस्तै देखिन्थ्यो; दुवै उस्तै थिए, किनभने कुनै भेद प्रतीत हुँदैनथ्यो।

श्लोक 119
संस्कृत

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा । तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।6.4.119।।

अङ्ग्रेजी

The ocean and the sky filled with gems and stars respectively appeared alike.

हिन्दी

रत्नों से भरा समुद्र और नक्षत्रों से भरा आकाश एक समान लगते थे।

नेपाली

रत्नले भरिएको समुद्र र नक्षत्रले भरिएको आकाश उस्तै देखिन्थे।

श्लोक 120
संस्कृत

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च । विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।6.4.120।।

अङ्ग्रेजी

There was no distinction between the sky with rising clouds and the ocean with moving waves.

हिन्दी

उठते मेघों वाले आकाश और चलती लहरों वाले समुद्र में कोई भेद न था।

नेपाली

उठ्दै गरेका मेघ भएको आकाश र हलचल गर्दै गरेका छाल भएको समुद्रमा कुनै भेद थिएन।

श्लोक 121
संस्कृत

अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः । ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।6.4.121।।

अङ्ग्रेजी

The waves of the ocean striking each other making frightening sounds like the blowing of war horns seemed as if challenging each other.

हिन्दी

एक-दूसरे से टकराती समुद्र की लहरें युद्ध के नगाड़ों की ध्वनि के समान भयङ्कर शब्द करती हुई मानो एक-दूसरे को ललकार रही थीं।

नेपाली

एकअर्कामा ठोक्किने समुद्रका छाल युद्धका नगराको ध्वनिझैँ भयङ्कर शब्द गर्दै मानौँ एकअर्कालाई ललकारिरहेका थिए।

श्लोक 122
संस्कृत

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना । उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।। ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् । अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

अङ्ग्रेजी

The enthusiastic vanaras saw the sea inhabited by animals filled with gems and water concentrated in one place rising to the sky, as though infuriated. The rising of the waves (the noise) of the ocean by the cause of wind seemed as if they were talking about.

हिन्दी

उत्साही वानरों ने उस समुद्र को देखा, जो जलजन्तुओं से बसा, रत्नों से भरा और एक ही स्थान पर एकत्र जल सहित मानो क्रुद्ध होकर आकाश तक उठ रहा था। वायु के कारण समुद्र की लहरों का उठना (और उनकी ध्वनि) ऐसी लगती थी मानो वे बातें कर रही हों।

नेपाली

उत्साही वानरहरूले त्यो समुद्र देखे, जुन जलजन्तुले बसोबास गरेको, रत्नले भरिएको र एउटै ठाउँमा जम्मा भएको पानीसहित मानौँ क्रुद्ध भई आकाशसम्म उठिरहेको थियो। हावाका कारण समुद्रका छाल उठ्नु (र तिनको ध्वनि) यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ तिनीहरू कुरा गरिरहेका छन्।

श्लोक 123
संस्कृत

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना । उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।। ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् । अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

अङ्ग्रेजी

The enthusiastic vanaras saw the sea inhabited by animals filled with gems and water concentrated in one place rising to the sky, as though infuriated. The rising of the waves (the noise) of the ocean by the cause of wind seemed as if they were talking about.

हिन्दी

उत्साही वानरों ने उस समुद्र को देखा, जो जलजन्तुओं से बसा, रत्नों से भरा और एक ही स्थान पर एकत्र जल सहित मानो क्रुद्ध होकर आकाश तक उठ रहा था। वायु के कारण समुद्र की लहरों का उठना (और उनकी ध्वनि) ऐसी लगती थी मानो वे बातें कर रही हों।

नेपाली

उत्साही वानरहरूले त्यो समुद्र देखे, जुन जलजन्तुले बसोबास गरेको, रत्नले भरिएको र एउटै ठाउँमा जम्मा भएको पानीसहित मानौँ क्रुद्ध भई आकाशसम्म उठिरहेको थियो। हावाका कारण समुद्रका छाल उठ्नु (र तिनको ध्वनि) यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ तिनीहरू कुरा गरिरहेका छन्।

valmiki
श्लोक 124
संस्कृत

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा । भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।6.4.124।।

अङ्ग्रेजी

The vanaras were wonder struck when they saw the ocean that was noisy with rolling waves as if it was highly agitated and distressed. ।।इत्यार्षे वाल्मीकीये श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः।। This is the end of the fourth Sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

हिन्दी

जब वानरों ने उस समुद्र को देखा जो लुढ़कती लहरों से शब्दायमान था मानो अत्यन्त क्षुब्ध और व्यथित हो, तब वे आश्चर्यचकित रह गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का चतुर्थ सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

जब वानरहरूले त्यो समुद्र देखे जुन गुड्दै गरेका छालले शब्दायमान थियो मानौँ अत्यन्त क्षुब्ध र व्यथित छ, तब उनीहरू आश्चर्यचकित भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको चौथो सर्ग समाप्त भयो।