सर्गः 4
युद्धकाण्ड · अध्याय 4
संस्कृत
1श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः । ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।6.4.1।।
2यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः । क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।6.4.2।।
3अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये । युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।6.4.3।।
4सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: । सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते । जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।6.4.4।।
5उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते । अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।6.4.5।।
6निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च । निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।6.4.6।।
7उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम । विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।6.4.7।।
8ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः । उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।6.4.8।।
9अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् । वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।6.4.9।।
10फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा । पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।6.4.10।।
11दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् । राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।6.4.11।।
12निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः । अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।6.4.12।।
13यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् । एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।6.4.13।।
14सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः । कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।6.4.14।।
15गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः । गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।6.4.15।।
16यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः । पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।6.4.16।।
17गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः । यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।6.4.17।।
18यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् । अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।6.4.18।।
19अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः । सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।6.4.19।।
20जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।6.4.20।।
21राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।6.4.21।।
22ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः । गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।6.4.22।।
23ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः । जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।6.4.23 ।।
24शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि । वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।6.4.24।।
25तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी । दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.25।।
26आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः । क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।6.4.26।।
27भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च । उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।6.4.27।।
28अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च । पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।6.4.28।।
29रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः । इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।6.4.29।।
30पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च । पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।6.4.30।।
31मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च । बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।6.4.31।।
32हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः । सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।6.4.32।।
33कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः । अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।6.4.33।।
34सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ । सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।6.4.34।।
35तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः । सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।6.4.35।।
36दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः । सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।6.4.36।।
37एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।। सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।
38एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः । अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।। सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।
39रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् । वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।। सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् । उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।
40रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् । वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।। सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् । उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।
41तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः । तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।6.4.41।।
42कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ । महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।6.4.42।।
43ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः । जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।6.4.43।।
44तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा । उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।6.4.44।।
45हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् । समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।6.4.45।।
46महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव । शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये । अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।6.4.46।।
47पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः । प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।6.4.47।।
48उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।। ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः । अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।
49उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।। ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः । अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।
50त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः । पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।6.4.50।।
51विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे । नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।6.4.51।।
52नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते । मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।6.4.52।।
53सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् । काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।6.4.53।।
54प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च । प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।6.4.54।।
55व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।। देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य । समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।
56व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।। देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य । समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।
57इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् । अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।6.4.57।। ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।
58काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः । भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी । छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।
59काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः । भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी । छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।
60उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् । नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।6.4.60।।
61सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता । समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च । मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।6.4.61।।
62समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः । तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।6.4.62।।
63हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।। हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।
64हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।। हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् । यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।
65तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे । केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।6.4.65।।
66प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि । भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।6.4.66।।
67आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः । महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।6.4.67।।
68ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः । जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।6.4.68।।
69शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः । वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।6.4.69।।
70सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी । प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।। वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।
71सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी । प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।। वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।
72ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम । सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।6.4.72।।
73काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च । पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।6.4.73।।
74वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् । करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।6.4.74।।
75अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् । जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।6.4.75।।
76प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः । वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।6.4.76।।
77मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः । षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।6.4.77।।
78अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः । धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः । सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।6.4.78।।
79गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।
80गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।
81गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।
82गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।
83गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।
84गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः । चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।। सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः । चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा । नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।
85वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।। प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।। व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः । पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
86वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।। प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।। व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः । पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
87वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च । चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।। प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः । ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।। व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः । पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।। वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।
88तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः । अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।
89तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः । अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।
90फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च । बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।6.4.90।।
91द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः । ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।6.4.91।।
92पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः । विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।6.4.92।।
93वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः । अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।6.4.93।।
94बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: । यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।6.4.94।।
95महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः । अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।6.4.95।।
96ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः । कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।6.4.96।।
97ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् । आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।6.4.97।।
98अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् । रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।6.4.98।।
99अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः । वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।6.4.99।।
100एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् । इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।6.4.100।।
101अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः । न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।6.4.101।।
102तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह । यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।6.4.102।।
103इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः । रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।6.4.103।।
104सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव । सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।6.4.104।।
105स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् । गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।6.4.105।।
106रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः । सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।6.4.106।।
107विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् । मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।6.4.107।।
108वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः । निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।6.4.108।।
109तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः । अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।6.4.109।।
110सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता । त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।6.4.110।।
111सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी । वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।6.4.111।।
112दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् । पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।6.4.112।।
113चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये । हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।6.4.113।।
114चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् । चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।6.4.114।।
115दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् । अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् । सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।6.4.115।।
116मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः । उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।6.4.116।।
117अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् । सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।6.4.117।।
118सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् । सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।6.4.118।।
119सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा । तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।6.4.119।।
120समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च । विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।6.4.120।।
121अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः । ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।6.4.121।।
122रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना । उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।। ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् । अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।
123रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना । उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।। ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् । अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।
124ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा । भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।6.4.124।।
अङ्ग्रेजी
1Glorious Rama, of truthful valour, having heard Hanuman in the aforesaid manner, there after spoke (to Hanuman).
2I will destroy immediately that Lanka of fierce rakshasa, you are telling. I am telling you, this is the truth.
3I desire to journey at this opportune time. The Sun has reached the mid position and so a good time for victory.
4Where can the one who has abducted Sita go from here? Just as one who has drunk the poison gets some life sometimes on tasting the nectar of immortality, Sita will attain the desire to live on hearing about my approaching.
5Today Uttaraphalguni constellation is on the ascent and for me born in Punarvasu star, Hasta, will be in conjunction with the moon. Sugriva You may assemble all the army as I desire to start the journey (as it is auspicious for me).
6I also see manifestations of good omens to start (the journey). I shall get Janaka's daughter Sita on killing Ravana.
7My upper eyelids are twitching thus indicating victory and it strikes me that my desire will be fulfilled.
8There after righteous Rama who is well respected by the king of vanaras and also by Lakshmana, who is wellversed in polity once again spoke.
9"Let Nila go leading in front with his courageous and hundred thousand army looking at the way (said Rama)".
10"O Nila, the chief of the army Go fast with the army along the way which has plenty of fruits and roots, shady forests and cool water and sweet smelling honey".
11"Evilminded one, the lord of rakshasas will spoil the roots, fruits and water (on the way). Be ever alert and protect them".
12"O Vanaras You should even look for (the rakshasas) in the low lying lands, in inaccessible water sources, in forests and also beyond sight leaping up to the sky".
13"If there are any weak ones in the army, they may be used here for this purpose (of looking for fruits etc.). Our task (ahead) is a terrific one and be prepared to overcome your power".
14"These hundreds and thousands of lionlike vanaras would walk in groups leading the army like the fierce tides of the ocean".
15"Gaja who is like a mountain in form, Gavaya, the mighty strong and Gavaksha would go like proud bulls that lead the cows".
16"Let the vanara called Rshaba the foremost among the leaping vanaras, take charge of the right side of the army".
17"Let Gandhamadana, the unassailable and powerful vanara resembling the elephant in rut take charge of the left portion of the army".
18"Like the lord of gods riding on Iravatam I would mount on Hanuman and reach the centre of the army encouraging the army."
19"Let Lakshmana who is like Anthaka (one who excels death) ride on Angada, like the lord of wealth (Kubera) rides on the elephant Saarvabhauma (the elephant that guards the four quarters)".
20"Let Rksharaja the mighty strong Jambavan and Sushena even Vegadarsi protect the rear side (of the army)".
21Sugriva the bull among vanaras having heard the words of Raghava ordered the heroic vanaras (to start).
22Then all the heroic monkeys who were eager for combat jumped down from the caves, mountain peaks and trees.
23Thereafter righteous Rama who was worshipped by the king of vanaras and Lakshmana went towards the southern direction.
24Protected by hundreds and thousands, even crores of vanaras and surrounded by a myriad of vanaras Rama went.
25While Rama was walking the great army of vanaras controlled by Sugriva followed him with great delight.
26The monkeys went towards southern direction playing, leaping, running and roaring like lions.
27The monkeys went eating sweet smelling honey and fruits and carrying branches of huge trees having bunches of blossoms.
28Some wild monkeys carried one another, while some fell, knocked down others, some lifted up and some turned their back and pushed down others.
29'We should kill all the rakshasas and Ravana', saying so the vanaras close by Rama were roaring.
30Heroic Rshaba, Nila and even Kumuda together with many vanaras were searching on the way.
31Sugriva, Rama and Lakshmana marched in the middle surrounded by powerful and fierce vanaras who can destroy the enemy.
32Sathavali alone encircled by hundred crore vanara heroes was protecting the army of vanaras.
33Kesari, Panasa, Gaja, Atibala, Arka and their army of one hundred crores were protecting the army on one side.
34Sushena, and Jambavan surrounded by the army of Rshaba were guarding by placing on the western side.
35Nila, the heroic chief of the army who was foremost in the act of flying and descending was going around and controlling.
36Valiant Darimukha, Prajhanga, Rambha and Rabhasa went about jumping cheering all vanaras.
37Those vanaras who were tigers among vanaras, proud of their might went to see (on their way) the Sahya Mountains, the foremost of the mountains with trees and creepers, lakes and ponds with fully blossomed lotuses.
38Those vanaras who were tigers among vanaras, proud of their might went to see (on their way) the Sahya Mountains, the foremost of the mountains with trees and creepers, lakes and ponds with fully blossomed lotuses.
39The dreadful vanara army expansive as the ocean went knowing about the fear of Rama's wrath. They went avoiding parts of cities and villages making frightening sounds like the great sound of the waves of the ocean.
40The dreadful vanara army expansive as the ocean went knowing about the fear of Rama's wrath. They went avoiding parts of cities and villages making frightening sounds like the great sound of the waves of the ocean.
41The heroic and best of the monkeys galloped swiftly on the command of Dasaratha's son like horses that are driven like the steeds.
42When Rama and Lakshmana, the best among men were borne by Hanuman and Angada they were shining like the planets Jupiter and Venus conjoined with Sun and Moon.
43Then righteous Rama who is worshipped by the king of vanaras and by Lakshmana went with the army towards the southern direction.
44Lakshmana, who was borne by Angada, has a good memory and sense of intuition. Set to accomplish his desire fully, he spoke to Rama these auspicious words.
45Rama After killing Ravana and attaining the desired object of recovering Vaidehi you would go to Ayodhya having accomplished your objective.
46Raghava I am seeing good signs in the sky and also on land indicating auspicious signs of the accomplishment of your desire. The wind is also favourable and agreeable to the moving army.
47The sounds of these animals and birds are very sweet. The directions are pleasing, and the Sun is shining brightly.
48Bhargava who is the master of all knowledge and Sukra, the regent of planet Venus shines brightly behind you. The seven sages who are pure and glowing like fire in brilliance are going round Dhruva.
49Bhargava who is the master of all knowledge and Sukra, the regent of planet Venus shines brightly behind you. The seven sages who are pure and glowing like fire in brilliance are going round Dhruva.
50Among the great kings of the Ikshvaku dynasty, the grandfather Trisanku who is a royal sage shines clearly along with Vasishta the foremost priest.
51The best of stars, Visakha of the highsouled Ikshvakus which is unconnected shines brightly.
52The star called Niruta (of rakshasas) in the southwest is highly tormented by the touch of the Mula star (close to it) and is oppressed.
53Everything has sprung up for the destruction of rakshasas. Those that are caught up by death will be oppressed at the time of death.
54The water is pure and of good taste. The forests are filled with fruits. The wind with fragrance is not blowing excessively or violently. The trees are in bloom beyond season.
55O King This army of vanaras placed in order is like the forces of gods in their battle with Taraka (a rakshasa who was killed in a battle by Karthikeya) and shines very much. O king, reviewing these (arrangements of army) you ought to be pleased (said Lakshmana to Rama).
56O King This army of vanaras placed in order is like the forces of gods in their battle with Taraka (a rakshasa who was killed in a battle by Karthikeya) and shines very much. O king, reviewing these (arrangements of army) you ought to be pleased (said Lakshmana to Rama).
57Saumithri reassured his brother who was surrounded by the vanara force saying that those vanaras who use their nails and teeth as weapons and tigerlike bears spread all over the expansive land are proceeding.
58The terrible dust risen up by the (stamping) legs and hands of the vanara troops spread all over is keeping off Sun's radiance as if creating fear.Alas, the frightening army of vanaras went spreading all over the mountains and forests like the spread of clouds over the sky.
59The terrible dust risen up by the (stamping) legs and hands of the vanara troops spread all over is keeping off Sun's radiance as if creating fear.Alas, the frightening army of vanaras went spreading all over the mountains and forests like the spread of clouds over the sky.
60When the army was continuously crossing the river, later (after they crossed) the water flowed excessively like flood.
61The vanaras went through the pellucid waters of the centre of the lakes. They went obliquely at the mountains, walked on plain lands and underneath trees filled with fruits, plucking them and eating.
62The great vanara army spread all over the land went with the swiftness of wind with cheerful faces.
63For the purpose of Rama, the vanaras went showing their valour, happiness and prowess charged with emotion towards one another on the way. They showed their joy and spirit to one another exhibiting their natural youthful enthusiasm, arrogance and several other gestures.
64For the purpose of Rama, the vanaras went showing their valour, happiness and prowess charged with emotion towards one another on the way. They showed their joy and spirit to one another exhibiting their natural youthful enthusiasm, arrogance and several other gestures.
65Being vanaras some went swiftly, some jumped, and some others made sound 'kila kila'(the usual sounds of monkeys) while they went.
66Some hit their tails on the ground, some stamped their feet on the ground, some crushed the mountains with their arms and some broke the trees.
67Vanaras, being the inhabitants of mountains, climbed on peaks of mountains and made loud noises like snapping and roaring like lions. Some went round and round.
68With the speed of their shaking thighs, the vanaras broke several meshes of creepers. While yawning also some showed their courage by whirling round and throwing stones and trees.
69Formidable vanaras in hundreds, thousands, lakhs and crores spread in a splendid manner around the land.
70The mighty vanara force protected by Sugriva from all sides cheerful at heart, walked day and night speedily. Being eager to somehow liberate Sita they were happy about war and stood nowhere for a while.
71The mighty vanara force protected by Sugriva from all sides cheerful at heart, walked day and night speedily. Being eager to somehow liberate Sita they were happy about war and stood nowhere for a while.
72Thereafter having reached the dense forest filled with trees surrounded by the Malaya and Sahaya Mountain inhabited by different kinds of animals, the vanaras assembled.
73Rama too went to see the wonderful woods and streams of rivers of Sahaya mountain.
74The vanaras went adoring the Vakula, Tilaka, Mango, Asoka, Tinisa, Sinduvara and Karaveera trees.
75Vanaras went adoring the Ankola, Karanja, Plaksa, Nyagrodha, Jambu,Amla and neepa trees.
76Many kinds of trees standing on beautiful rocks and of the forest shaken by the fury of the wind showered their flowers on the vanaras.
77As the bees humming in delight were spreading the sweet fragrance of honey accompanied the breeze that blew, it was cool like the cool touch of sandal (to the vanaras).
78That lord of mountains richly adorned with minerals shone very brightly. The mineral particles raised by the stamping of the vanara troops covered the huge vanaras all over.
79In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.
80In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.
81In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.
82In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.
83In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.
84In the mountain ranges were well blossomed trees such as Kethaka, Sinduvaara and Mango trees Manorama, Madhavi, Kunda, Gulma creepers filled with blossoms of fragrance Chiribilva, Madhuka like wild trees,Vajula,Vakula ,Ranjaka, Tilaka,Kuruvaka, Naga trees Patalaya trees trees with red flowers Arjuna, Simsupa trees with white flowers Kutaja, Dhava and Salmala, Red Kurana, Hinthala,Tinisa,and Churanaka trees, so also dark flowered Asoka trees, Pine trees, Ankola and Padmaka trees were convenient for the monkeys to shake and jump.
85In the mountains were reservoirs of water and ponds with cool water inhabited by flocks of Chakravaka birds, water birds like ravens and Krauncha birds. The woodlands were terrific, frequented by boars, bears, hyenas, lions and frightening tigers and many kinds of wild elephants. With flowers in full bloom, the white, blue and red lotuses in the lakes were delightful.
86In the mountains were reservoirs of water and ponds with cool water inhabited by flocks of Chakravaka birds, water birds like ravens and Krauncha birds. The woodlands were terrific, frequented by boars, bears, hyenas, lions and frightening tigers and many kinds of wild elephants. With flowers in full bloom, the white, blue and red lotuses in the lakes were delightful.
87In the mountains were reservoirs of water and ponds with cool water inhabited by flocks of Chakravaka birds, water birds like ravens and Krauncha birds. The woodlands were terrific, frequented by boars, bears, hyenas, lions and frightening tigers and many kinds of wild elephants. With flowers in full bloom, the white, blue and red lotuses in the lakes were delightful.
88At that time different kinds of flocks of birds were singing in the mountain ranges. The vanaras after having taken their bath were drinking and sporting with water with each other (pouring water over another) climbing up the mountain.
89At that time different kinds of flocks of birds were singing in the mountain ranges. The vanaras after having taken their bath were drinking and sporting with water with each other (pouring water over another) climbing up the mountain.
90Then the vanaras who were deluded with pride climbed the trees and ate the fruits with nectar like aroma, roots and flowers.
91The tawnyeyed monkeys went joyfully drinking the honey from the large honeycombs hanging there.
92The vanaras (who are best among leaping animals) went smashing the trees, pulling out the creepers and purposefully destroying the mountains (on their way).
93While some monkeys that were intoxicated by drinking excessive honey walked where there were no trees, others climbed the tree tops and jumped.
94That land filled completely with the vanara heroes seemed like a fully ripe paddy field.
95At that time Lotuseyed Rama of mighty shoulders climbed up the the top of mountain Mahendra adorned with beautiful trees.
96Then Rama the son of Dasaratha on climbing to the top (of Mahendra mountain) observed the ocean inhabited by tortoises and fish.
97The vanaras crossing over the great Sahya and Malaya mountains one after another reached near the frightening ocean.
98Rama, who causes delight to others, got down (the mountain) along with Lakshmana and Sugriva and soon reached the wood on the sea coast.
99Atonce Rama sprung from there (top of mountain) on to an extensive surface of the earth polished by the waves of the ocean spoke these words on reaching there.
100Sugriva We have reached the ocean and now we have to think of that idea now, which we thought of earlier.
101There is only the ocean, the lord of rivers, and the shore is beyond this. We cannot cross the ocean without any mode.
102We will have to leave the army of vanaras here itself. We have to deliberate how to get the vanaras to the other shore.
103On seeing the ocean, the mightyarmed Rama, tormented by the abduction of Sita in that way, ordered about the quartering of the vanaras.
104"O Best of monkeys Now make preparation for all the army to reside at the sea coast. The time to deliberate about crossing the ocean has set in."
105"None of the army should go wherever leaving the parasol. The vanara warriors should keep guarding and you may know that it is dangerous".
106Having heard Rama's words, Sugriva and Lakshmana made the army to reside on the sea shore filled with trees.
107That vast (sea of) army of monkeys in tawny colour (settled) at the proximity of the sea (that was white) seemed like a prosperous second sea in bright colour.
108Then the heroic monkeys having arrived at the forest close to the ocean stood there desiring to reach the other shore.
109The noise of the ocean was drowned by the great sound produced by the assembly of the army quartered there.
110The three army groups of vanaras protected by Sugriva encamped for the purpose of Rama appeared enthusiastic.
111Having arrived at the great ocean and seeing the ocean lashed by the fury of the wind the vanaras felt rejoiced.
112On seeing the expansive ocean, the vanara army thought 'how to cross the abode of rain god whose shores are far away and not connected and is protected by rakshasas'?
113As the day was ending and night was setting in, the ocean filled with crocodiles which could catch any animal looked terrific and its waves seemed as if it were laughing and dancing.
114At the time of the moon rise, the lofty ocean inhabited by dark swift crocodiles, huge Timingala fish scattered in it was rising up with several images of moon reflected in its water.
115Filled with serpents glowing with flaming gems on hoods, the abode of Varuna (was like underworld) with huge snakes and different mountains under water is a difficult path inaccessible and a fathomless abode of rakshasas (vanaras thought).
116Swarmed with sea animals like sharks and crocodiles and serpents were jumping with huge volumes of water rising and down with force by the stormy wind.
117The sea that was the domain of snakes was shining as though sparks of fire from the sky penetrated the drops of sea water.
118The ocean resembled the sky and the sky like the ocean were identical as no difference appeared.
119The ocean and the sky filled with gems and stars respectively appeared alike.
120There was no distinction between the sky with rising clouds and the ocean with moving waves.
121The waves of the ocean striking each other making frightening sounds like the blowing of war horns seemed as if challenging each other.
122The enthusiastic vanaras saw the sea inhabited by animals filled with gems and water concentrated in one place rising to the sky, as though infuriated. The rising of the waves (the noise) of the ocean by the cause of wind seemed as if they were talking about.
123The enthusiastic vanaras saw the sea inhabited by animals filled with gems and water concentrated in one place rising to the sky, as though infuriated. The rising of the waves (the noise) of the ocean by the cause of wind seemed as if they were talking about.
124The vanaras were wonder struck when they saw the ocean that was noisy with rolling waves as if it was highly agitated and distressed. ।।इत्यार्षे वाल्मीकीये श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थस्सर्गः।। This is the end of the fourth Sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1सत्यपराक्रमी यशस्वी राम ने हनुमान् की उपर्युक्त बात सुनकर तत्पश्चात् (हनुमान् से) कहा —
2'तुम जिस उग्र राक्षस की लङ्का की बात कर रहे हो, उसे मैं तत्काल नष्ट कर दूँगा। मैं तुमसे कहता हूँ, यह सत्य है।
3'मैं इस शुभ मुहूर्त में प्रस्थान करना चाहता हूँ। सूर्य मध्य स्थान पर पहुँच गया है, अतः यह विजय के लिए उत्तम समय है।
4'जिसने सीता का अपहरण किया है, वह यहाँ से कहाँ जा सकता है? जैसे विष पीने वाले को अमृत चखने पर कभी-कभी जीवन मिल जाता है, वैसे ही मेरे आने का समाचार सुनकर सीता में जीने की इच्छा जागेगी।
5'आज उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र उदित है और पुनर्वसु नक्षत्र में जन्मे मेरे लिए हस्त नक्षत्र चन्द्रमा के साथ योग करेगा। हे सुग्रीव! तुम समूची सेना एकत्र करो, क्योंकि मैं यात्रा आरम्भ करना चाहता हूँ (क्योंकि यह मेरे लिए शुभ है)।
6'मुझे (यात्रा) आरम्भ करने के शुभ शकुनों के लक्षण भी दिखाई दे रहे हैं। मैं रावण का वध कर जनकपुत्री सीता को प्राप्त करूँगा।
7'मेरी ऊपरी पलकें फड़क रही हैं, जो विजय का सूचक है, और मुझे लगता है कि मेरी कामना पूर्ण होगी।'
8तत्पश्चात् वानरराज तथा नीतिनिपुण लक्ष्मण द्वारा सम्मानित धर्मात्मा राम ने पुनः कहा —
9'नील अपनी साहसी एक लाख सेना सहित मार्ग देखते हुए आगे-आगे चलें' — राम ने कहा।
10'हे सेनापति नील! उस मार्ग से सेना सहित शीघ्र चलो जहाँ प्रचुर फल और कन्दमूल, छायादार वन, शीतल जल और सुगन्धित मधु हो।
11'दुष्टबुद्धि राक्षसराज (मार्ग में) कन्दमूल, फल और जल दूषित कर देगा। सदा सतर्क रहकर उनकी रक्षा करो।
12'हे वानरो! तुम्हें निचली भूमियों में, दुर्गम जलस्रोतों में, वनों में तथा आकाश में उछलकर दृष्टि से परे भी (राक्षसों को) खोजना चाहिए।
13'यदि सेना में कोई दुर्बल हों, तो उन्हें यहाँ इसी कार्य (फल आदि खोजने) में लगाया जाए। हमारा आगामी कार्य भयङ्कर है; अपनी शक्ति से बढ़कर करने को उद्यत रहो।
14'सिंह के समान ये सहस्रों और लाखों वानर समुद्र की प्रचण्ड तरङ्गों के समान समूहों में चलते हुए सेना का नेतृत्व करेंगे।
15'पर्वत के समान आकार वाले गज, गवय तथा महाबली गवाक्ष उन गर्वित वृषभों के समान चलेंगे जो गौओं का नेतृत्व करते हैं।
16'उछलने वाले वानरों में श्रेष्ठ ऋषभ नामक वानर सेना के दाहिने भाग का भार सँभालें।
17'मदमत्त हाथी के समान दिखने वाले अजेय और बलशाली वानर गन्धमादन सेना के बाएँ भाग का भार सँभालें।
18'जैसे देवराज ऐरावत पर आरूढ़ होते हैं, वैसे ही मैं हनुमान् पर आरूढ़ होकर सेना का उत्साह बढ़ाते हुए सेना के मध्य में पहुँचूँगा।
19'जैसे धनपति कुबेर सार्वभौम हाथी पर आरूढ़ होते हैं, वैसे ही अन्तक (मृत्यु से भी बढ़कर) के समान लक्ष्मण अङ्गद पर आरूढ़ हों।
20'ऋक्षराज महाबली जाम्बवान्, सुषेण तथा वेगदर्शी (सेना के) पिछले भाग की रक्षा करें।'
21वानरों में वृषभ सुग्रीव ने राघव के वचन सुनकर वीर वानरों को (प्रस्थान की) आज्ञा दी।
22तब युद्ध के लिए उत्सुक सब वीर वानर गुफाओं, पर्वतशिखरों और वृक्षों से नीचे कूद पड़े।
23तत्पश्चात् वानरराज तथा लक्ष्मण द्वारा पूजित धर्मात्मा राम दक्षिण दिशा की ओर चले।
24सहस्रों, लाखों और करोड़ों वानरों से रक्षित तथा असंख्य वानरों से घिरे राम आगे बढ़े।
25राम के चलते समय सुग्रीव के अधीन वह विशाल वानरसेना बड़े आनन्द से उनके पीछे चली।
26वे वानर क्रीड़ा करते, उछलते, दौड़ते और सिंहों के समान गरजते हुए दक्षिण दिशा की ओर चले।
27वे वानर सुगन्धित मधु और फल खाते हुए तथा पुष्पगुच्छों से लदी विशाल वृक्षों की शाखाएँ लिए हुए चले।
28कुछ वन्य वानर एक-दूसरे को उठाए हुए थे, कुछ गिर पड़ते थे, कुछ दूसरों को गिरा देते थे, कुछ उठा लेते थे और कुछ पीठ फेरकर दूसरों को धकेल देते थे।
29'हम सब राक्षसों और रावण का वध करेंगे' — ऐसा कहते हुए राम के समीप के वानर गरज रहे थे।
30वीर ऋषभ, नील तथा कुमुद अनेक वानरों सहित मार्ग में खोज कर रहे थे।
31शत्रु का संहार करने में समर्थ बलशाली और उग्र वानरों से घिरे सुग्रीव, राम और लक्ष्मण मध्य में चल रहे थे।
32सौ करोड़ वानरवीरों से घिरे शतबलि अकेले ही वानरसेना की रक्षा कर रहे थे।
33केसरी, पनस, गज, अतिबल और अर्क अपनी सौ करोड़ की सेना सहित एक ओर से सेना की रक्षा कर रहे थे।
34ऋषभ की सेना से घिरे सुषेण और जाम्बवान् पश्चिम दिशा में स्थित होकर रक्षा कर रहे थे।
35उड़ने और उतरने की क्रिया में श्रेष्ठ वीर सेनापति नील चारों ओर घूमकर नियन्त्रण कर रहे थे।
36पराक्रमी दरीमुख, प्रजङ्घ, रम्भ और रभस उछलते हुए घूमकर सब वानरों का उत्साह बढ़ा रहे थे।
37वानरों में व्याघ्र वे वानर अपने बल पर गर्वित होकर (मार्ग में) सह्य पर्वत देखने गए, जो वृक्षों और लताओं तथा पूर्णतया खिले कमलों वाले सरोवरों और तालाबों से सम्पन्न पर्वतों में श्रेष्ठ था।
38वानरों में व्याघ्र वे वानर अपने बल पर गर्वित होकर (मार्ग में) सह्य पर्वत देखने गए, जो वृक्षों और लताओं तथा पूर्णतया खिले कमलों वाले सरोवरों और तालाबों से सम्पन्न पर्वतों में श्रेष्ठ था।
39समुद्र के समान विस्तीर्ण वह भयङ्कर वानरसेना राम के क्रोध का भय जानती हुई चली। वह नगरों और ग्रामों के भागों को छोड़ती हुई समुद्र की लहरों की महान् ध्वनि के समान भयङ्कर शब्द करती हुई चली।
40समुद्र के समान विस्तीर्ण वह भयङ्कर वानरसेना राम के क्रोध का भय जानती हुई चली। वह नगरों और ग्रामों के भागों को छोड़ती हुई समुद्र की लहरों की महान् ध्वनि के समान भयङ्कर शब्द करती हुई चली।
41वानरों में श्रेष्ठ वे वीर दशरथनन्दन की आज्ञा से उन अश्वों के समान वेग से दौड़े जिन्हें उत्तम घोड़ों के समान हाँका जाता है।
42जब पुरुषों में श्रेष्ठ राम और लक्ष्मण हनुमान् और अङ्गद द्वारा वहन किए जा रहे थे, तब वे सूर्य और चन्द्रमा से युक्त बृहस्पति और शुक्र ग्रहों के समान शोभायमान थे।
43तत्पश्चात् वानरराज तथा लक्ष्मण द्वारा पूजित धर्मात्मा राम सेना सहित दक्षिण दिशा की ओर चले।
44अङ्गद द्वारा वहन किए जाते लक्ष्मण, जिनकी स्मृति और अन्तर्ज्ञान उत्तम है, अपनी कामना पूर्णतया सिद्ध करने को उद्यत होकर राम से ये मङ्गलमय वचन बोले —
45'हे राम! रावण का वध कर और वैदेही को पुनः प्राप्त करने की अभीष्ट वस्तु पाकर आप अपना प्रयोजन सिद्ध कर अयोध्या लौटेंगे।
46'हे राघव! मुझे आकाश में तथा पृथ्वी पर भी शुभ चिह्न दिखाई दे रहे हैं जो आपकी कामना की सिद्धि के मङ्गलमय संकेत हैं। वायु भी अनुकूल है और चलती सेना के लिए सुखद है।
47'इन पशुओं और पक्षियों की ध्वनियाँ अत्यन्त मधुर हैं। दिशाएँ प्रसन्न हैं और सूर्य देदीप्यमान चमक रहा है।
48'सर्वविद्याओं के स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रह के अधिपति शुक्र आपके पीछे उज्ज्वल रूप से चमक रहे हैं। अग्नि के समान तेजस्वी और पवित्र सप्तर्षि ध्रुव की परिक्रमा कर रहे हैं।
49'सर्वविद्याओं के स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रह के अधिपति शुक्र आपके पीछे उज्ज्वल रूप से चमक रहे हैं। अग्नि के समान तेजस्वी और पवित्र सप्तर्षि ध्रुव की परिक्रमा कर रहे हैं।
50'इक्ष्वाकुवंश के महान् राजाओं में पितामह राजर्षि त्रिशङ्कु पुरोहितश्रेष्ठ वसिष्ठ सहित स्पष्ट रूप से चमक रहे हैं।
51'महात्मा इक्ष्वाकुओं का श्रेष्ठ नक्षत्र विशाखा, जो अनुपहत है, उज्ज्वल रूप से चमक रहा है।
52'नैर्ऋत्य दिशा में (राक्षसों का) निरृति नक्षत्र (उसके निकट स्थित) मूल नक्षत्र के स्पर्श से अत्यन्त सन्तप्त और पीड़ित है।
53'सब कुछ राक्षसों के विनाश के लिए उदित हुआ है। जो मृत्यु के वश में आ जाते हैं, वे मृत्यु के समय पीड़ित होते हैं।
54'जल शुद्ध और स्वादिष्ट है। वन फलों से भरे हैं। सुगन्धित वायु न अधिक बह रही है, न प्रचण्ड रूप से। वृक्ष असमय में ही खिले हुए हैं।
55'हे राजन्! क्रम से सजी यह वानरसेना तारक (कार्तिकेय द्वारा युद्ध में मारे गए राक्षस) के साथ युद्ध में देवताओं की सेनाओं के समान है और अत्यन्त शोभायमान है। हे राजन्! (सेना की) इन व्यवस्थाओं को देखकर आपको प्रसन्न होना चाहिए' (लक्ष्मण ने राम से कहा)।
56'हे राजन्! क्रम से सजी यह वानरसेना तारक (कार्तिकेय द्वारा युद्ध में मारे गए राक्षस) के साथ युद्ध में देवताओं की सेनाओं के समान है और अत्यन्त शोभायमान है। हे राजन्! (सेना की) इन व्यवस्थाओं को देखकर आपको प्रसन्न होना चाहिए' (लक्ष्मण ने राम से कहा)।
57सौमित्रि ने वानरसेना से घिरे अपने भाई को यह कहकर आश्वस्त किया कि नखों और दाँतों को अस्त्र के रूप में प्रयोग करने वाले वे वानर तथा व्याघ्र के समान भालू विस्तीर्ण भूमि पर सर्वत्र फैलकर आगे बढ़ रहे हैं।
58वानरसैनिकों के (पदाघात करते) पैरों और हाथों से उठी भयङ्कर धूल सर्वत्र फैलकर सूर्य के तेज को इस प्रकार रोक रही है मानो भय उत्पन्न कर रही हो। अहो! वह भयङ्कर वानरसेना आकाश में मेघों के फैलाव के समान पर्वतों और वनों पर सर्वत्र फैलती हुई चली।
59वानरसैनिकों के (पदाघात करते) पैरों और हाथों से उठी भयङ्कर धूल सर्वत्र फैलकर सूर्य के तेज को इस प्रकार रोक रही है मानो भय उत्पन्न कर रही हो। अहो! वह भयङ्कर वानरसेना आकाश में मेघों के फैलाव के समान पर्वतों और वनों पर सर्वत्र फैलती हुई चली।
60जब सेना निरन्तर नदी पार कर रही थी, तब बाद में (उनके पार हो जाने पर) जल बाढ़ के समान अत्यधिक बहने लगा।
61वानर सरोवरों के मध्य के निर्मल जल से होकर गए। वे पर्वतों पर तिरछे चले, समतल भूमि पर चले तथा फलों से लदे वृक्षों के नीचे फल तोड़ते और खाते हुए चले।
62समूची भूमि पर फैली वह विशाल वानरसेना प्रसन्न मुख लिए वायु के वेग से चली।
63राम के प्रयोजन के लिए वे वानर मार्ग में परस्पर भावविभोर होकर अपना पराक्रम, आनन्द और बल प्रकट करते हुए चले। उन्होंने अपनी स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टाएँ प्रकट करते हुए एक-दूसरे को अपना हर्ष और उत्साह दिखाया।
64राम के प्रयोजन के लिए वे वानर मार्ग में परस्पर भावविभोर होकर अपना पराक्रम, आनन्द और बल प्रकट करते हुए चले। उन्होंने अपनी स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टाएँ प्रकट करते हुए एक-दूसरे को अपना हर्ष और उत्साह दिखाया।
65वानर होने के कारण कुछ वेग से चले, कुछ उछले और कुछ चलते-चलते 'किल-किल' शब्द करते रहे (वानरों की सामान्य ध्वनि)।
66कुछ ने भूमि पर अपनी पूँछें पटकीं, कुछ ने भूमि पर पैर पटके, कुछ ने अपनी भुजाओं से पर्वत चूर किए और कुछ ने वृक्ष तोड़ डाले।
67पर्वतनिवासी वे वानर पर्वतशिखरों पर चढ़े और सिंहों के समान गरजते हुए तड़ाक-तड़ाक की ऊँची ध्वनियाँ कीं। कुछ गोल-गोल घूमते रहे।
68अपनी हिलती जङ्घाओं के वेग से वानरों ने लताओं के अनेक जाल तोड़ डाले। जँभाई लेते समय भी कुछ ने शिलाएँ और वृक्ष घुमाकर फेंकते हुए अपना साहस प्रकट किया।
69सैकड़ों, सहस्रों, लाखों और करोड़ों की संख्या में वे भयङ्कर वानर भूमि पर चारों ओर शोभायमान रूप से फैल गए।
70सुग्रीव द्वारा चारों ओर से रक्षित वह बलशाली वानरसेना हृदय से प्रसन्न होकर दिन-रात वेग से चलती रही। किसी भी प्रकार सीता को छुड़ाने के लिए उत्सुक होने से वे युद्ध से प्रसन्न थे और कहीं भी क्षण भर के लिए नहीं रुके।
71सुग्रीव द्वारा चारों ओर से रक्षित वह बलशाली वानरसेना हृदय से प्रसन्न होकर दिन-रात वेग से चलती रही। किसी भी प्रकार सीता को छुड़ाने के लिए उत्सुक होने से वे युद्ध से प्रसन्न थे और कहीं भी क्षण भर के लिए नहीं रुके।
72तत्पश्चात् मलय और सह्य पर्वतों से घिरे तथा भाँति-भाँति के पशुओं से बसे वृक्षों से भरे उस सघन वन में पहुँचकर वानर एकत्र हुए।
73राम भी सह्य पर्वत के अद्भुत वन और नदियों की धाराएँ देखने गए।
74वानर वकुल, तिलक, आम्र, अशोक, तिनिश, सिन्दुवार और करवीर वृक्षों की शोभा देखते हुए चले।
75वानर अङ्कोल, करञ्ज, प्लक्ष, न्यग्रोध, जम्बू, आम्ल और नीप वृक्षों की शोभा देखते हुए चले।
76सुन्दर शिलाओं पर खड़े तथा वन के अनेक प्रकार के वृक्षों ने वायु के वेग से हिलकर वानरों पर अपने फूलों की वर्षा की।
77जब आनन्द से गुञ्जार करते भ्रमर बहती वायु के साथ मधु की मधुर सुगन्ध फैला रहे थे, तब वह (वानरों के लिए) चन्दन के शीतल स्पर्श के समान शीतल थी।
78खनिजों से समृद्ध रूप से सुसज्जित वह पर्वतराज अत्यन्त देदीप्यमान शोभा पा रहा था। वानरसैनिकों के पदाघात से उड़े खनिज कणों ने उन विशाल वानरों को सर्वत्र ढक लिया।
79पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।
80पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।
81पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।
82पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।
83पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।
84पर्वतश्रेणियों में केतक, सिन्दुवार और आम्र जैसे भलीभाँति खिले वृक्ष थे; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलों से भरी गुल्म लताएँ; चिरिबिल्व, मधूक जैसे वन्य वृक्ष; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग वृक्ष, पाटल वृक्ष, लाल फूलों वाले वृक्ष; अर्जुन, श्वेत फूलों वाले शिंशपा वृक्ष; कुटज, धव और शाल्मलि; लाल कुरण, हिन्ताल, तिनिश और चूर्णक वृक्ष; तथा श्याम फूलों वाले अशोक वृक्ष, चीड़ वृक्ष, अङ्कोल और पद्मक वृक्ष — जो वानरों के हिलाने और उछलने के लिए सुविधाजनक थे।
85उन पर्वतों में जलाशय और शीतल जल वाले तालाब थे, जिनमें चक्रवाक पक्षियों के झुंड, काक जैसे जलपक्षी और क्रौञ्च पक्षी निवास करते थे। वे वनप्रदेश भयङ्कर थे, जहाँ सूअर, भालू, लकड़बग्घे, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकार के वन्य हाथी विचरण करते थे। पूर्णतया खिले फूलों सहित उन सरोवरों के श्वेत, नील और रक्त कमल मनोहर थे।
86उन पर्वतों में जलाशय और शीतल जल वाले तालाब थे, जिनमें चक्रवाक पक्षियों के झुंड, काक जैसे जलपक्षी और क्रौञ्च पक्षी निवास करते थे। वे वनप्रदेश भयङ्कर थे, जहाँ सूअर, भालू, लकड़बग्घे, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकार के वन्य हाथी विचरण करते थे। पूर्णतया खिले फूलों सहित उन सरोवरों के श्वेत, नील और रक्त कमल मनोहर थे।
87उन पर्वतों में जलाशय और शीतल जल वाले तालाब थे, जिनमें चक्रवाक पक्षियों के झुंड, काक जैसे जलपक्षी और क्रौञ्च पक्षी निवास करते थे। वे वनप्रदेश भयङ्कर थे, जहाँ सूअर, भालू, लकड़बग्घे, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकार के वन्य हाथी विचरण करते थे। पूर्णतया खिले फूलों सहित उन सरोवरों के श्वेत, नील और रक्त कमल मनोहर थे।
88उस समय पर्वतश्रेणियों में भाँति-भाँति के पक्षियों के झुंड गा रहे थे। वानर स्नान कर जल पीते और पर्वत पर चढ़ते हुए एक-दूसरे पर जल उड़ेलकर जलक्रीड़ा कर रहे थे।
89उस समय पर्वतश्रेणियों में भाँति-भाँति के पक्षियों के झुंड गा रहे थे। वानर स्नान कर जल पीते और पर्वत पर चढ़ते हुए एक-दूसरे पर जल उड़ेलकर जलक्रीड़ा कर रहे थे।
90तब मद से मत्त वे वानर वृक्षों पर चढ़े और अमृत के समान सुगन्ध वाले फल, कन्दमूल तथा पुष्प खाने लगे।
91पिङ्गलनेत्र वे वानर वहाँ लटकते विशाल मधुछत्तों से मधु पीते हुए आनन्दपूर्वक चले।
92वानर (उछलने वाले प्राणियों में श्रेष्ठ) वृक्ष तोड़ते, लताएँ उखाड़ते और (मार्ग के) पर्वतों को जानबूझकर नष्ट करते हुए चले।
93अत्यधिक मधुपान से मत्त कुछ वानर वहाँ चले जहाँ वृक्ष नहीं थे, तो कुछ वृक्षों की चोटियों पर चढ़कर उछलने लगे।
94वानरवीरों से पूर्णतया भरी वह भूमि पूर्णतया पके धान के खेत के समान लगती थी।
95उस समय विशाल कन्धों वाले कमलनयन राम सुन्दर वृक्षों से सुशोभित महेन्द्र पर्वत के शिखर पर चढ़े।
96तत्पश्चात् दशरथनन्दन राम ने (महेन्द्र पर्वत के) शिखर पर चढ़कर कच्छपों और मत्स्यों से भरे समुद्र को देखा।
97वे वानर महान् सह्य और मलय पर्वतों को एक के बाद एक लाँघकर भयङ्कर समुद्र के समीप पहुँचे।
98दूसरों को आनन्द देने वाले राम लक्ष्मण और सुग्रीव सहित (पर्वत से) उतरे और शीघ्र ही समुद्रतट के वन में पहुँचे।
99तत्काल राम वहाँ से (पर्वतशिखर से) समुद्र की लहरों से चिकनी हुई पृथ्वी की विस्तीर्ण सतह पर उतरे और वहाँ पहुँचकर ये वचन बोले —
100'हे सुग्रीव! हम समुद्र तक पहुँच गए हैं और अब हमें उसी विचार पर सोचना है जिस पर हमने पहले सोचा था।
101'यहाँ केवल सरिताओं का स्वामी समुद्र है, और तट इसके परे है। बिना किसी उपाय के हम समुद्र नहीं लाँघ सकते।
102'हमें वानरसेना यहीं छोड़नी होगी। हमें विचार करना है कि वानरों को दूसरे तट तक कैसे पहुँचाया जाए।'
103समुद्र देखकर सीता के अपहरण से इस प्रकार सन्तप्त महाबाहु राम ने वानरों के पड़ाव की आज्ञा दी।
104'हे वानरश्रेष्ठ! अब समूची सेना के समुद्रतट पर निवास की व्यवस्था करो। समुद्र लाँघने पर विचार करने का समय आ गया है।
105'सेना में से कोई भी छत्र छोड़कर कहीं न जाए। वानर योद्धा पहरा देते रहें और तुम जान लो कि यह संकटपूर्ण है।'
106राम के वचन सुनकर सुग्रीव और लक्ष्मण ने वृक्षों से भरे समुद्रतट पर सेना का निवास कराया।
107समुद्र (जो श्वेत था) के समीप बसी पिङ्गल वर्ण वाली वह विशाल वानरसेना (का समुद्र) उज्ज्वल वर्ण वाले समृद्ध दूसरे समुद्र के समान लगती थी।
108तब समुद्र के समीप के वन में पहुँचकर वे वीर वानर दूसरे तट पर पहुँचने की इच्छा से वहीं खड़े हो गए।
109वहाँ पड़ाव डाले सेना के समूह द्वारा उत्पन्न महान् ध्वनि से समुद्र की ध्वनि दब गई।
110सुग्रीव द्वारा रक्षित वानरों के तीन सेनासमूह राम के प्रयोजन के लिए पड़ाव डाले हुए उत्साहपूर्ण दिखाई देते थे।
111महान् समुद्र के पास पहुँचकर तथा वायु के वेग से आन्दोलित समुद्र को देखकर वे वानर हर्षित हुए।
112उस विस्तीर्ण समुद्र को देखकर वानरसेना ने सोचा — 'वरुणदेव के इस धाम को, जिसके तट दूर हैं और जो असम्बद्ध है तथा राक्षसों द्वारा रक्षित है, कैसे लाँघा जाए?'
113जैसे-जैसे दिन ढल रहा था और रात्रि आ रही थी, किसी भी प्राणी को पकड़ लेने वाले मकरों से भरा वह समुद्र भयङ्कर लग रहा था और उसकी लहरें मानो हँस रही हों और नृत्य कर रही हों।
114चन्द्रोदय के समय काले वेगवान् मकरों और उसमें बिखरी विशाल तिमिङ्गिल मत्स्यों से बसा वह उन्नत समुद्र अपने जल में प्रतिबिम्बित चन्द्रमा के अनेक प्रतिबिम्बों सहित ऊपर उठ रहा था।
115फणों पर जाज्वल्यमान मणियों से चमकते सर्पों से भरा वरुण का वह धाम (पाताल के समान), विशाल सर्पों और जल के नीचे विविध पर्वतों सहित, दुर्गम और अगम्य मार्ग तथा राक्षसों का अथाह निवास है — ऐसा वानरों ने सोचा।
116शार्क और मकर जैसे जलजन्तुओं तथा सर्पों से भरा वह समुद्र प्रचण्ड आँधी के वेग से बलपूर्वक ऊपर-नीचे उठते-गिरते विशाल जलराशियों के साथ उछल रहा था।
117सर्पों का निवास वह समुद्र इस प्रकार चमक रहा था मानो आकाश से अग्नि की चिनगारियाँ समुद्र की जलबिन्दुओं में प्रवेश कर गई हों।
118समुद्र आकाश के समान और आकाश समुद्र के समान लगता था; दोनों एक जैसे थे, क्योंकि कोई भेद प्रतीत नहीं होता था।
119रत्नों से भरा समुद्र और नक्षत्रों से भरा आकाश एक समान लगते थे।
120उठते मेघों वाले आकाश और चलती लहरों वाले समुद्र में कोई भेद न था।
121एक-दूसरे से टकराती समुद्र की लहरें युद्ध के नगाड़ों की ध्वनि के समान भयङ्कर शब्द करती हुई मानो एक-दूसरे को ललकार रही थीं।
122उत्साही वानरों ने उस समुद्र को देखा, जो जलजन्तुओं से बसा, रत्नों से भरा और एक ही स्थान पर एकत्र जल सहित मानो क्रुद्ध होकर आकाश तक उठ रहा था। वायु के कारण समुद्र की लहरों का उठना (और उनकी ध्वनि) ऐसी लगती थी मानो वे बातें कर रही हों।
123उत्साही वानरों ने उस समुद्र को देखा, जो जलजन्तुओं से बसा, रत्नों से भरा और एक ही स्थान पर एकत्र जल सहित मानो क्रुद्ध होकर आकाश तक उठ रहा था। वायु के कारण समुद्र की लहरों का उठना (और उनकी ध्वनि) ऐसी लगती थी मानो वे बातें कर रही हों।
124जब वानरों ने उस समुद्र को देखा जो लुढ़कती लहरों से शब्दायमान था मानो अत्यन्त क्षुब्ध और व्यथित हो, तब वे आश्चर्यचकित रह गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का चतुर्थ सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1सत्यपराक्रमी यशस्वी रामले हनुमान्को उपर्युक्त कुरा सुनेर त्यसपछि (हनुमान्लाई) भन्नुभयो —
2'तिमीले भनेको उग्र राक्षसको त्यो लङ्कालाई म तत्कालै नष्ट पार्नेछु। म तिमीलाई भन्दछु, यो सत्य हो।
3'म यस शुभ मुहूर्तमा प्रस्थान गर्न चाहन्छु। सूर्य मध्य स्थानमा पुगेको छ, त्यसैले यो विजयका लागि उत्तम समय हो।
4'जसले सीताको अपहरण गर्यो, ऊ यहाँबाट कहाँ जान सक्छ? जसरी विष पिउनेले अमृत चाख्दा कहिलेकाहीँ जीवन पाउँछ, त्यसै गरी म आउँदै छु भन्ने सुनेर सीतामा बाँच्ने इच्छा जाग्नेछ।
5'आज उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र उदाएको छ र पुनर्वसु नक्षत्रमा जन्मेको मेरा लागि हस्त नक्षत्र चन्द्रमासँग योग गर्नेछ। हे सुग्रीव! तिमी सम्पूर्ण सेना जम्मा गर, किनभने म यात्रा सुरु गर्न चाहन्छु (किनकि यो मेरा लागि शुभ छ)।
6'मलाई (यात्रा) सुरु गर्ने शुभ शकुनका लक्षण पनि देखिँदै छन्। म रावणको वध गरी जनकपुत्री सीतालाई प्राप्त गर्नेछु।
7'मेरा माथिल्ला परेला फर्फराइरहेका छन्, जुन विजयको सूचक हो, र मलाई लाग्छ कि मेरो कामना पूरा हुनेछ।'
8त्यसपछि वानरराज तथा नीतिनिपुण लक्ष्मणद्वारा सम्मानित धर्मात्मा रामले फेरि भन्नुभयो —
9'नील आफ्नो साहसी एक लाख सेनासहित बाटो हेर्दै अगाडि-अगाडि हिँडून्' — रामले भन्नुभयो।
10'हे सेनापति नील! त्यो बाटो हुँदै सेनासहित चाँडै हिँड जहाँ प्रचुर फल र कन्दमूल, छहारी दिने वन, चिसो पानी र सुगन्धित मह होस्।
11'दुष्टबुद्धि राक्षसराजले (बाटोमा) कन्दमूल, फल र पानी दूषित पारिदिनेछ। सधैँ सतर्क रही तिनको रक्षा गर।
12'हे वानरहरू! तिमीहरूले होचा भूभागमा, दुर्गम जलस्रोतमा, वनमा तथा आकाशमा उफ्रेर दृष्टिभन्दा पर पनि (राक्षसहरूलाई) खोज्नुपर्छ।
13'यदि सेनामा कोही दुर्बल छन् भने तिनलाई यहाँ यही कार्य (फल आदि खोज्ने) मा लगाइयोस्। हाम्रो आगामी कार्य भयङ्कर छ; आफ्नो शक्तिभन्दा बढी गर्न तयार रहनू।
14'सिंहझैँ यी हजारौँ र लाखौँ वानर समुद्रका प्रचण्ड तरङ्गझैँ समूहमा हिँड्दै सेनाको नेतृत्व गर्नेछन्।
15'पर्वतजस्तै आकार भएका गज, गवय तथा महाबली गवाक्ष ती गर्वित वृषभझैँ हिँड्नेछन् जसले गाईहरूको नेतृत्व गर्छन्।
16'उफ्रने वानरहरूमा श्रेष्ठ ऋषभ नामक वानरले सेनाको दायाँ भागको भार सम्हालून्।
17'मदमत्त हात्तीजस्तै देखिने अजेय र बलशाली वानर गन्धमादनले सेनाको बायाँ भागको भार सम्हालून्।
18'जसरी देवराज ऐरावतमा आरूढ हुन्छन्, त्यसै गरी म हनुमान्मा आरूढ भई सेनाको उत्साह बढाउँदै सेनाको बीचमा पुग्नेछु।
19'जसरी धनपति कुबेर सार्वभौम हात्तीमा आरूढ हुन्छन्, त्यसै गरी अन्तक (मृत्युभन्दा पनि बढी) झैँ लक्ष्मण अङ्गदमा आरूढ होऊन्।
20'ऋक्षराज महाबली जाम्बवान्, सुषेण तथा वेगदर्शीले (सेनाको) पछाडिको भागको रक्षा गरून्।'
21वानरहरूमा वृषभ सुग्रीवले राघवका वचन सुनेर वीर वानरहरूलाई (प्रस्थानको) आज्ञा दिए।
22तब युद्धका लागि उत्सुक सबै वीर वानर गुफा, पर्वतशिखर र रूखबाट तल हाम फाले।
23त्यसपछि वानरराज तथा लक्ष्मणद्वारा पूजित धर्मात्मा राम दक्षिण दिशातर्फ हिँड्नुभयो।
24हजारौँ, लाखौँ र करोडौँ वानरले रक्षित तथा असङ्ख्य वानरले घेरिएका राम अगाडि बढ्नुभयो।
25राम हिँड्दा सुग्रीवको अधीनको त्यो विशाल वानरसेना ठूलो आनन्दका साथ उहाँको पछिपछि हिँड्यो।
26ती वानर क्रीडा गर्दै, उफ्रँदै, दौडँदै र सिंहझैँ गर्जँदै दक्षिण दिशातर्फ हिँडे।
27ती वानर सुगन्धित मह र फल खाँदै तथा फूलका झुप्पाले लटरम्म विशाल रूखका हाँगा लिएर हिँडे।
28केही वन्य वानरले एकअर्कालाई बोकेका थिए, केही खस्थे, केहीले अरूलाई ढालिदिन्थे, केहीले उठाइदिन्थे र केहीले पिठ्युँ फर्काएर अरूलाई धकेलिदिन्थे।
29'हामी सबै राक्षस र रावणको वध गर्नेछौँ' — यसो भन्दै रामको नजिकका वानरहरू गर्जिरहेका थिए।
30वीर ऋषभ, नील तथा कुमुद अनेक वानरसहित बाटोमा खोजी गरिरहेका थिए।
31शत्रुको संहार गर्न समर्थ बलशाली र उग्र वानरहरूले घेरिएका सुग्रीव, राम र लक्ष्मण बीचमा हिँडिरहनुभएको थियो।
32सय करोड वानरवीरले घेरिएका शतबलि एक्लै वानरसेनाको रक्षा गरिरहेका थिए।
33केसरी, पनस, गज, अतिबल र अर्क आफ्नो सय करोडको सेनासहित एकातर्फबाट सेनाको रक्षा गरिरहेका थिए।
34ऋषभको सेनाले घेरिएका सुषेण र जाम्बवान् पश्चिम दिशामा रहेर रक्षा गरिरहेका थिए।
35उड्ने र ओर्लने क्रियामा श्रेष्ठ वीर सेनापति नील चारैतिर घुमेर नियन्त्रण गरिरहेका थिए।
36पराक्रमी दरीमुख, प्रजङ्घ, रम्भ र रभस उफ्रँदै घुमेर सबै वानरको उत्साह बढाइरहेका थिए।
37वानरहरूमा व्याघ्र ती वानर आफ्नो बलमा गर्वित भई (बाटोमा) सह्य पर्वत हेर्न गए, जुन रूख र लहरा तथा पूर्णतया फुलेका कमल भएका सरोवर र पोखरीले सम्पन्न पर्वतहरूमा श्रेष्ठ थियो।
38वानरहरूमा व्याघ्र ती वानर आफ्नो बलमा गर्वित भई (बाटोमा) सह्य पर्वत हेर्न गए, जुन रूख र लहरा तथा पूर्णतया फुलेका कमल भएका सरोवर र पोखरीले सम्पन्न पर्वतहरूमा श्रेष्ठ थियो।
39समुद्रझैँ विस्तीर्ण त्यो भयङ्कर वानरसेना रामको क्रोधको भय जान्दै हिँड्यो। त्यो नगर र गाउँका भाग छाड्दै समुद्रका छालको महान् ध्वनिझैँ भयङ्कर शब्द गर्दै हिँड्यो।
40समुद्रझैँ विस्तीर्ण त्यो भयङ्कर वानरसेना रामको क्रोधको भय जान्दै हिँड्यो। त्यो नगर र गाउँका भाग छाड्दै समुद्रका छालको महान् ध्वनिझैँ भयङ्कर शब्द गर्दै हिँड्यो।
41वानरहरूमा श्रेष्ठ ती वीर दशरथनन्दनको आज्ञाले ती घोडाझैँ वेगले दौडे जसलाई उत्तम अश्वझैँ हाँकिन्छ।
42जब पुरुषहरूमा श्रेष्ठ राम र लक्ष्मणलाई हनुमान् र अङ्गदले बोकिरहेका थिए, तब उहाँहरू सूर्य र चन्द्रमासँग योग गरेका बृहस्पति र शुक्र ग्रहझैँ शोभायमान हुनुहुन्थ्यो।
43त्यसपछि वानरराज तथा लक्ष्मणद्वारा पूजित धर्मात्मा राम सेनासहित दक्षिण दिशातर्फ हिँड्नुभयो।
44अङ्गदद्वारा बोकिएका लक्ष्मण, जसको स्मृति र अन्तर्ज्ञान उत्तम छ, आफ्नो कामना पूर्णतया सिद्ध गर्न उद्यत भई रामलाई यी मङ्गलमय वचन भने —
45'हे राम! रावणको वध गरी र वैदेहीलाई पुनः प्राप्त गर्ने अभीष्ट वस्तु पाएर तपाईं आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरी अयोध्या फर्कनुहुनेछ।
46'हे राघव! मलाई आकाशमा तथा पृथ्वीमा पनि शुभ चिन्ह देखिँदै छन् जुन तपाईंको कामना सिद्धिका मङ्गलमय सङ्केत हुन्। हावा पनि अनुकूल छ र हिँड्दै गरेको सेनाका लागि सुखद छ।
47'यी पशु र पक्षीका ध्वनि अत्यन्त मधुर छन्। दिशाहरू प्रसन्न छन् र सूर्य देदीप्यमान चम्किरहेको छ।
48'सर्वविद्याका स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रहका अधिपति शुक्र तपाईंको पछाडि उज्ज्वल रूपमा चम्किरहेका छन्। आगोझैँ तेजस्वी र पवित्र सप्तर्षि ध्रुवको परिक्रमा गरिरहेका छन्।
49'सर्वविद्याका स्वामी भार्गव तथा शुक्र ग्रहका अधिपति शुक्र तपाईंको पछाडि उज्ज्वल रूपमा चम्किरहेका छन्। आगोझैँ तेजस्वी र पवित्र सप्तर्षि ध्रुवको परिक्रमा गरिरहेका छन्।
50'इक्ष्वाकुवंशका महान् राजाहरूमा पितामह राजर्षि त्रिशङ्कु पुरोहितश्रेष्ठ वसिष्ठसहित स्पष्ट रूपमा चम्किरहेका छन्।
51'महात्मा इक्ष्वाकुहरूको श्रेष्ठ नक्षत्र विशाखा, जुन अनुपहत छ, उज्ज्वल रूपमा चम्किरहेको छ।
52'नैर्ऋत्य दिशामा (राक्षसहरूको) निरृति नक्षत्र (त्यसको नजिक रहेको) मूल नक्षत्रको स्पर्शले अत्यन्त सन्तप्त र पीडित छ।
53'सबै कुरा राक्षसहरूको विनाशका लागि उदाएका छन्। जो मृत्युको वशमा पर्छन्, तिनीहरू मृत्युको समयमा पीडित हुन्छन्।
54'पानी शुद्ध र स्वादिष्ट छ। वनहरू फलले भरिएका छन्। सुगन्धित हावा न बढी बगिरहेको छ, न प्रचण्ड रूपमा। रूखहरू असमयमै फुलेका छन्।
55'हे राजन्! क्रमबद्ध रूपमा सजिएको यो वानरसेना तारक (कार्तिकेयद्वारा युद्धमा मारिएको राक्षस) सँगको युद्धमा देवताहरूका सेनाजस्तै छ र अत्यन्त शोभायमान छ। हे राजन्! (सेनाका) यी व्यवस्था हेरेर तपाईं प्रसन्न हुनुपर्छ' (लक्ष्मणले रामलाई भने)।
56'हे राजन्! क्रमबद्ध रूपमा सजिएको यो वानरसेना तारक (कार्तिकेयद्वारा युद्धमा मारिएको राक्षस) सँगको युद्धमा देवताहरूका सेनाजस्तै छ र अत्यन्त शोभायमान छ। हे राजन्! (सेनाका) यी व्यवस्था हेरेर तपाईं प्रसन्न हुनुपर्छ' (लक्ष्मणले रामलाई भने)।
57सौमित्रिले वानरसेनाले घेरिएका आफ्ना दाजुलाई यसो भनेर आश्वस्त पारे कि नङ र दाँतलाई अस्त्रका रूपमा प्रयोग गर्ने ती वानर तथा व्याघ्रजस्ता भालुहरू विस्तीर्ण भूमिमा सर्वत्र फैलिँदै अगाडि बढिरहेका छन्।
58वानरसैनिकका (पाइला बजार्ने) खुट्टा र हातबाट उठेको भयङ्कर धूलो सर्वत्र फैलिएर सूर्यको तेजलाई यसरी रोकिरहेको छ मानौँ भय उत्पन्न गरिरहेको छ। अहो! त्यो भयङ्कर वानरसेना आकाशमा मेघको फैलावटझैँ पर्वत र वनमा सर्वत्र फैलिँदै हिँड्यो।
59वानरसैनिकका (पाइला बजार्ने) खुट्टा र हातबाट उठेको भयङ्कर धूलो सर्वत्र फैलिएर सूर्यको तेजलाई यसरी रोकिरहेको छ मानौँ भय उत्पन्न गरिरहेको छ। अहो! त्यो भयङ्कर वानरसेना आकाशमा मेघको फैलावटझैँ पर्वत र वनमा सर्वत्र फैलिँदै हिँड्यो।
60सेना निरन्तर नदी पार गरिरहेका बेला पछि (तिनीहरू पार भइसकेपछि) पानी बाढीझैँ अत्यधिक बग्न थाल्यो।
61वानरहरू सरोवरका बीचको निर्मल पानी हुँदै गए। तिनीहरू पर्वतमा तेर्सो हिँडे, समतल भूमिमा हिँडे तथा फलले लटरम्म रूखमुनि फल टिप्दै र खाँदै हिँडे।
62सम्पूर्ण भूमिमा फैलिएको त्यो विशाल वानरसेना प्रसन्न मुख लिएर हावाको वेगले हिँड्यो।
63रामको प्रयोजनका लागि ती वानर बाटोमा एकअर्काप्रति भावविभोर भई आफ्नो पराक्रम, आनन्द र बल प्रकट गर्दै हिँडे। उनीहरूले आफ्नो स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टा प्रकट गर्दै एकअर्कालाई आफ्नो हर्ष र उत्साह देखाए।
64रामको प्रयोजनका लागि ती वानर बाटोमा एकअर्काप्रति भावविभोर भई आफ्नो पराक्रम, आनन्द र बल प्रकट गर्दै हिँडे। उनीहरूले आफ्नो स्वाभाविक तरुण उमङ्ग, दर्प तथा अनेक अन्य चेष्टा प्रकट गर्दै एकअर्कालाई आफ्नो हर्ष र उत्साह देखाए।
65वानर भएकाले कोही वेगले हिँडे, कोही उफ्रे र कोही हिँड्दा-हिँड्दै 'किल-किल' शब्द गर्दै रहे (वानरहरूको सामान्य ध्वनि)।
66कसैले भुइँमा आफ्नो पुच्छर बजारे, कसैले भुइँमा खुट्टा बजारे, कसैले आफ्ना पाखुराले पर्वत चूर पारे र कसैले रूख भाँचिदिए।
67पर्वतनिवासी ती वानर पर्वतशिखरमा चढे र सिंहझैँ गर्जँदै तड्याक-तड्याक उच्च ध्वनि गरे। कोही गोलो घुमिरहे।
68आफ्ना हल्लिने तिघ्राको वेगले वानरहरूले लहराका अनेक जाल भाँचिदिए। हाई गर्दा पनि कसैले ढुङ्गा र रूख घुमाएर फ्याँक्दै आफ्नो साहस प्रकट गरे।
69सयौँ, हजारौँ, लाखौँ र करोडौँको सङ्ख्यामा ती भयङ्कर वानर भुइँमा चारैतिर शोभायमान रूपमा फैलिए।
70सुग्रीवद्वारा चारैतिरबाट रक्षित त्यो बलशाली वानरसेना हृदयदेखि प्रसन्न भई दिनरात वेगले हिँडिरह्यो। कुनै पनि प्रकारले सीतालाई छुटाउन उत्सुक भएकाले उनीहरू युद्धबाट प्रसन्न थिए र कतै पनि क्षणभर रोकिएनन्।
71सुग्रीवद्वारा चारैतिरबाट रक्षित त्यो बलशाली वानरसेना हृदयदेखि प्रसन्न भई दिनरात वेगले हिँडिरह्यो। कुनै पनि प्रकारले सीतालाई छुटाउन उत्सुक भएकाले उनीहरू युद्धबाट प्रसन्न थिए र कतै पनि क्षणभर रोकिएनन्।
72त्यसपछि मलय र सह्य पर्वतले घेरिएको तथा भाँतिभाँतिका पशुले बसोबास गरेको रूखले भरिएको त्यो सघन वनमा पुगेर वानरहरू जम्मा भए।
73राम पनि सह्य पर्वतका अद्भुत वन र नदीका धारा हेर्न जानुभयो।
74वानरहरू वकुल, तिलक, आँप, अशोक, तिनिश, सिन्दुवार र करवीर रूखको शोभा हेर्दै हिँडे।
75वानरहरू अङ्कोल, करञ्ज, प्लक्ष, न्यग्रोध, जामुन, आम्ल र नीप रूखको शोभा हेर्दै हिँडे।
76सुन्दर ढुङ्गामा उभिएका तथा वनका अनेक प्रकारका रूखले हावाको वेगले हल्लिएर वानरहरूमाथि आफ्ना फूलको वर्षा गरे।
77आनन्दले गुञ्जन गर्ने भमराहरूले बग्दै गरेको हावासँग महको मधुर सुगन्ध फैलाइरहेका बेला त्यो (वानरहरूका लागि) चन्दनको शीतल स्पर्शझैँ चिसो थियो।
78खनिजले समृद्ध रूपमा सजिएको त्यो पर्वतराज अत्यन्त देदीप्यमान शोभा पाइरहेको थियो। वानरसैनिकको पाइलाले उडेका खनिज कणले ती विशाल वानरहरूलाई सर्वत्र ढाकिदिए।
79पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।
80पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।
81पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।
82पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।
83पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।
84पर्वतश्रेणीहरूमा केतक, सिन्दुवार र आँपजस्ता राम्ररी फुलेका रूख थिए; मनोरमा, माधवी, कुन्द, सुगन्धित फूलले भरिएका गुल्म लहरा; चिरिबिल्व, मधूकजस्ता वन्य रूख; वजुल, वकुल, रञ्जक, तिलक, कुरुवक, नाग रूख, पाटल रूख, राता फूल भएका रूख; अर्जुन, सेता फूल भएका शिंशपा रूख; कुटज, धव र शाल्मलि; रातो कुरण, हिन्ताल, तिनिश र चूर्णक रूख; तथा कालो फूल भएका अशोक रूख, सल्ला रूख, अङ्कोल र पद्मक रूख — जुन वानरहरूलाई हल्लाउन र उफ्रन सुविधाजनक थिए।
85ती पर्वतमा जलाशय र चिसो पानी भएका पोखरी थिए, जसमा चक्रवाक पक्षीका बथान, कागजस्ता जलपक्षी र क्रौञ्च पक्षी बस्थे। ती वनप्रदेश भयङ्कर थिए, जहाँ बँदेल, भालु, हुँडार, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकारका वन्य हात्ती घुम्थे। पूर्णतया फुलेका फूलसहित ती सरोवरका सेता, नीला र राता कमल मनोहर थिए।
86ती पर्वतमा जलाशय र चिसो पानी भएका पोखरी थिए, जसमा चक्रवाक पक्षीका बथान, कागजस्ता जलपक्षी र क्रौञ्च पक्षी बस्थे। ती वनप्रदेश भयङ्कर थिए, जहाँ बँदेल, भालु, हुँडार, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकारका वन्य हात्ती घुम्थे। पूर्णतया फुलेका फूलसहित ती सरोवरका सेता, नीला र राता कमल मनोहर थिए।
87ती पर्वतमा जलाशय र चिसो पानी भएका पोखरी थिए, जसमा चक्रवाक पक्षीका बथान, कागजस्ता जलपक्षी र क्रौञ्च पक्षी बस्थे। ती वनप्रदेश भयङ्कर थिए, जहाँ बँदेल, भालु, हुँडार, सिंह, भयङ्कर व्याघ्र तथा अनेक प्रकारका वन्य हात्ती घुम्थे। पूर्णतया फुलेका फूलसहित ती सरोवरका सेता, नीला र राता कमल मनोहर थिए।
88त्यस बेला पर्वतश्रेणीहरूमा भाँतिभाँतिका पक्षीका बथान गाइरहेका थिए। वानरहरू नुहाएर पानी पिउँदै र पर्वतमा चढ्दै एकअर्कामाथि पानी खन्याएर जलक्रीडा गरिरहेका थिए।
89त्यस बेला पर्वतश्रेणीहरूमा भाँतिभाँतिका पक्षीका बथान गाइरहेका थिए। वानरहरू नुहाएर पानी पिउँदै र पर्वतमा चढ्दै एकअर्कामाथि पानी खन्याएर जलक्रीडा गरिरहेका थिए।
90तब मदले मातेका ती वानर रूखमा चढे र अमृतझैँ सुगन्ध भएका फल, कन्दमूल तथा फूल खान थाले।
91पिङ्गल आँखा भएका ती वानर त्यहाँ झुन्डिएका विशाल महका घारबाट मह पिउँदै आनन्दपूर्वक हिँडे।
92वानरहरू (उफ्रने प्राणीहरूमा श्रेष्ठ) रूख भाँच्दै, लहरा उखेल्दै र (बाटोका) पर्वतलाई जानीजानी नष्ट पार्दै हिँडे।
93अत्यधिक मह पिएर मातेका केही वानर त्यहाँ हिँडे जहाँ रूख थिएनन्, त कोही रूखका टुप्पामा चढेर उफ्रन थाले।
94वानरवीरहरूले पूर्णतया भरिएको त्यो भूमि पूर्णतया पाकेको धानको खेतझैँ देखिन्थ्यो।
95त्यस बेला विशाल काँध भएका कमलनयन राम सुन्दर रूखले सुशोभित महेन्द्र पर्वतको शिखरमा चढ्नुभयो।
96त्यसपछि दशरथनन्दन रामले (महेन्द्र पर्वतको) शिखरमा चढेर कछुवा र माछाले भरिएको समुद्र देख्नुभयो।
97ती वानर महान् सह्य र मलय पर्वत एकपछि अर्को नाघेर भयङ्कर समुद्रको नजिक पुगे।
98अरूलाई आनन्द दिने राम लक्ष्मण र सुग्रीवसहित (पर्वतबाट) ओर्लनुभयो र चाँडै समुद्रतटको वनमा पुग्नुभयो।
99तत्कालै राम त्यहाँबाट (पर्वतशिखरबाट) समुद्रका छालले चिल्लो भएको पृथ्वीको विस्तीर्ण सतहमा ओर्लनुभयो र त्यहाँ पुगेर यी वचन बोल्नुभयो —
100'हे सुग्रीव! हामी समुद्रसम्म पुग्यौँ र अब हामीले त्यही विचारमा सोच्नुपर्छ जुन हामीले पहिले सोचेका थियौँ।
101'यहाँ केवल नदीहरूका स्वामी समुद्र छ, र किनारा यसभन्दा पर छ। कुनै उपायविना हामी समुद्र नाघ्न सक्दैनौँ।
102'हामीले वानरसेना यहीँ छाड्नुपर्नेछ। हामीले विचार गर्नुपर्छ कि वानरहरूलाई अर्को किनारासम्म कसरी पुर्याउने।'
103समुद्र देखेर सीताको अपहरणले यसरी सन्तप्त महाबाहु रामले वानरहरूको पडावको आज्ञा दिनुभयो।
104'हे वानरश्रेष्ठ! अब सम्पूर्ण सेनाको समुद्रतटमा निवासको व्यवस्था गर। समुद्र नाघ्ने विषयमा विचार गर्ने समय आइपुग्यो।
105'सेनामध्ये कोही पनि छत्र छाडेर कतै नजाओस्। वानर योद्धाहरूले पहरा दिइरहून् र तिमीले जान कि यो सङ्कटपूर्ण छ।'
106रामका वचन सुनेर सुग्रीव र लक्ष्मणले रूखले भरिएको समुद्रतटमा सेनाको निवास गराए।
107समुद्र (जो सेतो थियो) को नजिक बसेको पिङ्गल वर्णको त्यो विशाल वानरसेना (को समुद्र) उज्ज्वल वर्णको समृद्ध दोस्रो समुद्रझैँ देखिन्थ्यो।
108तब समुद्रको नजिकको वनमा पुगेर ती वीर वानर अर्को किनारामा पुग्ने इच्छाले त्यहीँ उभिए।
109त्यहाँ पडाव हालेको सेनाको समूहले उत्पन्न गरेको महान् ध्वनिले समुद्रको ध्वनि दबियो।
110सुग्रीवद्वारा रक्षित वानरहरूका तीन सेनासमूह रामको प्रयोजनका लागि पडाव हालेर उत्साहपूर्ण देखिन्थे।
111महान् समुद्रको नजिक पुगेर तथा हावाको वेगले आन्दोलित समुद्र देखेर ती वानर हर्षित भए।
112त्यो विस्तीर्ण समुद्र देखेर वानरसेनाले सोच्यो — 'वरुणदेवको यो धामलाई, जसका किनारा टाढा छन् र जो असम्बद्ध छ तथा राक्षसहरूद्वारा रक्षित छ, कसरी नाघ्ने?'
113जसै दिन ढल्दै थियो र रात आउँदै थियो, कुनै पनि प्राणीलाई समात्न सक्ने गोहीहरूले भरिएको त्यो समुद्र भयङ्कर देखिन्थ्यो र त्यसका छाल मानौँ हाँसिरहेका र नाचिरहेका थिए।
114चन्द्रोदयको बेला काला वेगवान् गोही र त्यसमा छरिएका विशाल तिमिङ्गिल माछाले बसोबास गरेको त्यो उन्नत समुद्र आफ्नो पानीमा प्रतिबिम्बित चन्द्रमाका अनेक प्रतिबिम्बसहित माथि उठिरहेको थियो।
115फणामा जाज्वल्यमान मणिले चम्किने सर्पहरूले भरिएको वरुणको त्यो धाम (पातालझैँ), विशाल सर्प र पानीमुनि विविध पर्वतसहित, दुर्गम र अगम्य बाटो तथा राक्षसहरूको अथाह निवास हो — यस्तो वानरहरूले सोचे।
116सार्क र गोहीजस्ता जलजन्तु तथा सर्पहरूले भरिएको त्यो समुद्र प्रचण्ड आँधीको वेगले बलपूर्वक माथिउँधो उठ्दै-खस्दै गरेका विशाल जलराशिसहित उफ्रिरहेको थियो।
117सर्पहरूको निवास त्यो समुद्र यसरी चम्किरहेको थियो मानौँ आकाशबाट आगोका झिल्का समुद्रका पानीका थोपामा पसेका छन्।
118समुद्र आकाशजस्तै र आकाश समुद्रजस्तै देखिन्थ्यो; दुवै उस्तै थिए, किनभने कुनै भेद प्रतीत हुँदैनथ्यो।
119रत्नले भरिएको समुद्र र नक्षत्रले भरिएको आकाश उस्तै देखिन्थे।
120उठ्दै गरेका मेघ भएको आकाश र हलचल गर्दै गरेका छाल भएको समुद्रमा कुनै भेद थिएन।
121एकअर्कामा ठोक्किने समुद्रका छाल युद्धका नगराको ध्वनिझैँ भयङ्कर शब्द गर्दै मानौँ एकअर्कालाई ललकारिरहेका थिए।
122उत्साही वानरहरूले त्यो समुद्र देखे, जुन जलजन्तुले बसोबास गरेको, रत्नले भरिएको र एउटै ठाउँमा जम्मा भएको पानीसहित मानौँ क्रुद्ध भई आकाशसम्म उठिरहेको थियो। हावाका कारण समुद्रका छाल उठ्नु (र तिनको ध्वनि) यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ तिनीहरू कुरा गरिरहेका छन्।
123उत्साही वानरहरूले त्यो समुद्र देखे, जुन जलजन्तुले बसोबास गरेको, रत्नले भरिएको र एउटै ठाउँमा जम्मा भएको पानीसहित मानौँ क्रुद्ध भई आकाशसम्म उठिरहेको थियो। हावाका कारण समुद्रका छाल उठ्नु (र तिनको ध्वनि) यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ तिनीहरू कुरा गरिरहेका छन्।
124जब वानरहरूले त्यो समुद्र देखे जुन गुड्दै गरेका छालले शब्दायमान थियो मानौँ अत्यन्त क्षुब्ध र व्यथित छ, तब उनीहरू आश्चर्यचकित भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको चौथो सर्ग समाप्त भयो।