सर्गः 26
युद्धकाण्ड · अध्याय 26
संस्कृत
1तद्वचःपथ्यमक्लीबंसारणेनाभिभाषितम् । निशम्यरावणोराजाप्रत्यभाषतसारणम् ।।6.26.1।।
2यदिमामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः । नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।6.26.2।।
3त्वंतुसौम्यपरित्रस्तोहरिभिर्निर्जितोभृशम् । प्रतिप्रदानमद्यैवसीतायास्साधुमन्यसे ।।6.26.3।।
4कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति । इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।6.26.4।। आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् । बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।6.26.5।।
5कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति । इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।6.26.4।। आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् । बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।6.26.5।।
6ताभ्यांचराभ्यांसहितोरावणःक्रोधमूर्छितः । पश्यमानस्समुद्रंचपर्वतांश्चवनानिच ।।6.26.6।। ददर्शपृथिवीदेशंसुसम्पूर्णंप्लवङ्गमैः ।
7तदपारमसंख्ख्येयंवानराणांमहद्बलं । अलोक्यरावणोराजापरिपप्रच्छसारणम् ।।6.26.7।।
8एषांवानरमुख्यानांकेशूराःकेमहाबलाः । केपूर्वमभिवर्तन्तेमहोत्साहास्समन्ततः ।।6.26.8।।
9केषांशृणोतिसुग्रीवःकेवायूथपयूथपाः । सारणाचक्ष्वतत्त्वेनकेप्रधानाःप्लवङ्गमाः ।।6.26.9।।
10सारणोराक्षसेन्द्रस्यवचनंपरिपृच्छतः । आचचक्षेऽथमुख्यज्ञोमुख्यांस्तांस्तुवनौकसः ।।6.26.10।।
11एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः । यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।। यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा । लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।। सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः । बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
12एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः । यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।। यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा । लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।। सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः । बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
13एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः । यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।। यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा । लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।। सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः । बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
14बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् । लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।। गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः । स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।। यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश । एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।। यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
15बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् । लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।। गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः । स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।। यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश । एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।। यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
16बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् । लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।। गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः । स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।। यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश । एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।। यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
17बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् । लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।। गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः । स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।। यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश । एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।। यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
18वालिनस्सदृशःपुत्रस्सुग्रीवस्यसदाप्रियः । राघवार्थेपराक्रान्तश्शक्रार्थेवरुणोयथा ।।6.26.18।।
19एतस्यसामतिस्सर्वायद्दृष्टाजनकात्मजा । हनूमतावेगवताराघवस्यहितैषिणा ।।6.26.19।।
20बहूनिवानरेन्द्राणामेषयूथानिवीर्यवान् । परिगृह्याभियातित्वांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.20।।
21अनुवालिसुतस्यापिबलेनमहताऽवृतः । वीरस्तिष्ठतिसङ्ग्रामेसेतुहेतुरयंनलः ।।6.26.21।।
22येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच । उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।। एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः । अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।। यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः । एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
23येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच । उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।। एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः । अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।। यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः । एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
24येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच । उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।। एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः । अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।। यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः । एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
25श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः । बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।6.26.25।। तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः । विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।6.26.26।।
26श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः । बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।6.26.25।। तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः । विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।6.26.26।।
27यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् । नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।। तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः । योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।। यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता । ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।। अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति । एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
28यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् । नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।। तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः । योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।। यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता । ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।। अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति । एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
29यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् । नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।। तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः । योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।। यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता । ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।। अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति । एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
30यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् । नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।। तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः । योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।। यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता । ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।। अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति । एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
31यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः । निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।। विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् । राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।। शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः । यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।। परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
32यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः । निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।। विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् । राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।। शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः । यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।। परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
33यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः । निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।। विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् । राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।। शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः । यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।। परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
34यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः । नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।। प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते । पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।। महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् । राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
35यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः । नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।। प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते । पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।। महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् । राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
36यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः । नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।। प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते । पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।। महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् । राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
37एतस्यबलिनस्सर्वेविहारानामयूथपाः । राजन् शतसहस्राणिचत्वारिंशस्तथैवच ।।6.26.37।।
38यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति । मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।। भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् । घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।। एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् । युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
39यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति । मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।। भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् । घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।। एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् । युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
40यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति । मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।। भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् । घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।। एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् । युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
41एनंशतसहस्राणांशतार्धंपर्युपासते । यूथपायूथपश्रेष्ठंयेषांयूथानिभागशः ।।6.26.41।।
42यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् । स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।। एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः । पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।। षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
43यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् । स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।। एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः । पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।। षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
44यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् । स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।। एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः । पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।। षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
45त्वामाह्वयतियुद्धायक्रोधनोनामयूधपः । विक्रान्ताबलवन्तश्चयथायूथानिभागशः ।।6.26.45।।
46यस्तुगैरिकवर्णाभंवपुःपुष्यतिवानरः । अवमत्यसदासर्वान्वानरान्बलदर्पितान् ।।6.26.46।। गवयोनामतेजस्वीत्वांक्रोधादभिवर्तते ।
47एनंशतसहस्राणिसप्ततिःपर्युपासते । एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.47।।
48एतेदुष्प्रसहाघोराबलिनःकामरूपिणः । यूथपायूथपश्रेष्ठामेषांयूथानिभागशः ।।6.26.48।।
अङ्ग्रेजी
1Perceiving the truthful and beneficial words spoken by Saarana, without hesitation, King Ravana replied.
2"Even if Devas, Gandharvas and Danavas put together attack me in war and not even for the fear of the whole world will I surrender Sita?"
3As you are vanquished by the noble Vanaras you are frightened like this and thinking it is good to surrender Sita.
4"What adversary can win me in war? You ought to know this", said Ravana. Then Ravana, the king of Rakshasas having spoken that way went up to the snow white palace which was of the height of many Palmira trees wishing to see (the Vanaras).
5"What adversary can win me in war? You ought to know this", said Ravana. Then Ravana, the king of Rakshasas having spoken that way went up to the snow white palace which was of the height of many Palmira trees wishing to see (the Vanaras).
6Deluded with anger Ravana along with both the spies observed the sea, the mountains and the woods crowded with monkeys in that region of the earth.
7Ravana seeing the innumerable army force of monkeys which was impossible to count again enquired looking at Saarana.
8"Who among the Vanaras is foremost, who is valiant, strong in prowess and most energetic? Who are their equals in the earlier war, you may tell in order?"
9"Whose advice does Sugriva listen to? Who is the chief of the army of Vanaras? Saarana, I wish to know truly."
10Hearing the words asked by Rakshasendra, Saarana, who knew the important ones, thus spoke out about the important monkey leaders.
11"Who, surrounded by thousands of troops is roaring aloud facing Lanka, with whose roar entire Lanka with its boundary walls, archways, mountains and woods are trembling, that one who stands in the forefront of Sugriva the Lord of all Vanara troops is known as the great Nila."
12"Who, surrounded by thousands of troops is roaring aloud facing Lanka, with whose roar entire Lanka with its boundary walls, archways, mountains and woods are trembling, that one who stands in the forefront of Sugriva the Lord of all Vanara troops is known as the great Nila."
13"Who, surrounded by thousands of troops is roaring aloud facing Lanka, with whose roar entire Lanka with its boundary walls, archways, mountains and woods are trembling, that one who stands in the forefront of Sugriva the Lord of all Vanara troops is known as the great Nila."
14"The valiant one who has lifted his arms up and stands on the earth enraged facing Lanka, a highly excited one who is tall and expanded like a mountain peak in form and colour of lotus filament who is hitting his tail again and again on the earth and making noise with his tail, which is resounding in ten directions is Vanara leader by name Angada who has been crowned by Sugriva. This crowned prince is challenging to have war with you."
15"The valiant one who has lifted his arms up and stands on the earth enraged facing Lanka, a highly excited one who is tall and expanded like a mountain peak in form and colour of lotus filament who is hitting his tail again and again on the earth and making noise with his tail, which is resounding in ten directions is Vanara leader by name Angada who has been crowned by Sugriva. This crowned prince is challenging to have war with you."
16"The valiant one who has lifted his arms up and stands on the earth enraged facing Lanka, a highly excited one who is tall and expanded like a mountain peak in form and colour of lotus filament who is hitting his tail again and again on the earth and making noise with his tail, which is resounding in ten directions is Vanara leader by name Angada who has been crowned by Sugriva. This crowned prince is challenging to have war with you."
17"The valiant one who has lifted his arms up and stands on the earth enraged facing Lanka, a highly excited one who is tall and expanded like a mountain peak in form and colour of lotus filament who is hitting his tail again and again on the earth and making noise with his tail, which is resounding in ten directions is Vanara leader by name Angada who has been crowned by Sugriva. This crowned prince is challenging to have war with you."
18"He is the son of Vali and is similar to him and is ever beloved of Sugriva. Jus t like Varuna fights for the cause of Indra, he is ready to show his valour for the cause of Rama."
19"He is a well wisher of Raghava, called Hanuman. He had come to see Janaka's daughter, and his intellect is the cause for all that."
20"This valiant Vanara himself with many troops and several battalions of the Vanara king is marching to crush you."
21"Behind this Vali's son is Nala surrounded by a huge army force. He is heroic in war. He is the cause of construction of the bridge."
22"Ten hundred crores one lakh and eight of these warriors who are unassailable, cruel, dreadful and terrible prowess are following the Vanara leader. They have made their body stiff, tossing their limbs, and are roaring in anger. They are standing up and stretching their limbs in sandalwood forest. Nala the leader alone is wishing to crush the army and Lanka."
23"Ten hundred crores one lakh and eight of these warriors who are unassailable, cruel, dreadful and terrible prowess are following the Vanara leader. They have made their body stiff, tossing their limbs, and are roaring in anger. They are standing up and stretching their limbs in sandalwood forest. Nala the leader alone is wishing to crush the army and Lanka."
24"Ten hundred crores one lakh and eight of these warriors who are unassailable, cruel, dreadful and terrible prowess are following the Vanara leader. They have made their body stiff, tossing their limbs, and are roaring in anger. They are standing up and stretching their limbs in sandalwood forest. Nala the leader alone is wishing to crush the army and Lanka."
25"One who resembles silver in colour is Swetha. He is an intelligent one with terrific prowess, and a warrior is well known in the three worlds. Swetha is quickly coming towards Sugriva, dividing the Vanara army forces and again proceeding swiftly."
26"One who resembles silver in colour is Swetha. He is an intelligent one with terrific prowess, and a warrior is well known in the three worlds. Swetha is quickly coming towards Sugriva, dividing the Vanara army forces and again proceeding swiftly."
27"He who was residing on the banks of Gomathi earlier, which was delightful with a range of mountain peaks extending far, was ruling this kingdom from the mountain Sankochana. He is Kumuda by name. He drags his troops delightfully the ones with hairy long tails, some of coppery red colour, some yellow and some with white tails. Such a Vanara called Kumuda is dragging hundred thousand Vanaras, some fastened and some scattered. He is one who has no pity and is frightening to look at. Single handed he is aspiring to crush Lanka with its army in war."
28"He who was residing on the banks of Gomathi earlier, which was delightful with a range of mountain peaks extending far, was ruling this kingdom from the mountain Sankochana. He is Kumuda by name. He drags his troops delightfully the ones with hairy long tails, some of coppery red colour, some yellow and some with white tails. Such a Vanara called Kumuda is dragging hundred thousand Vanaras, some fastened and some scattered. He is one who has no pity and is frightening to look at. Single handed he is aspiring to crush Lanka with its army in war."
29"He who was residing on the banks of Gomathi earlier, which was delightful with a range of mountain peaks extending far, was ruling this kingdom from the mountain Sankochana. He is Kumuda by name. He drags his troops delightfully the ones with hairy long tails, some of coppery red colour, some yellow and some with white tails. Such a Vanara called Kumuda is dragging hundred thousand Vanaras, some fastened and some scattered. He is one who has no pity and is frightening to look at. Single handed he is aspiring to crush Lanka with its army in war."
30"He who was residing on the banks of Gomathi earlier, which was delightful with a range of mountain peaks extending far, was ruling this kingdom from the mountain Sankochana. He is Kumuda by name. He drags his troops delightfully the ones with hairy long tails, some of coppery red colour, some yellow and some with white tails. Such a Vanara called Kumuda is dragging hundred thousand Vanaras, some fastened and some scattered. He is one who has no pity and is frightening to look at. Single handed he is aspiring to crush Lanka with its army in war."
31"O king! He who is like a lion, of tawny colour with long hair, who is steady, who is looking at Lanka as though he is going to burn with his eyes, he who is followed by thirty hundred thousand Vanara warriors of dreadful form and terrific valour are marching to crush Lanka, is called Rambha the leader of the troop. He was always ruling over Vindhya, Krishnagiri and Sudarsanam mountains."
32"O king! He who is like a lion, of tawny colour with long hair, who is steady, who is looking at Lanka as though he is going to burn with his eyes, he who is followed by thirty hundred thousand Vanara warriors of dreadful form and terrific valour are marching to crush Lanka, is called Rambha the leader of the troop. He was always ruling over Vindhya, Krishnagiri and Sudarsanam mountains."
33"O king! He who is like a lion, of tawny colour with long hair, who is steady, who is looking at Lanka as though he is going to burn with his eyes, he who is followed by thirty hundred thousand Vanara warriors of dreadful form and terrific valour are marching to crush Lanka, is called Rambha the leader of the troop. He was always ruling over Vindhya, Krishnagiri and Sudarsanam mountains."
34"Oh! king of Rakshasas! He who has made his ears stiff, yawning again and again, who is not afraid of death, who will not go back from war, who is looking obliquely and seeing his tail reacting in anger violently and roaring like a lion is a very strong leader called Sarabha. He is a very fast one, a leader of troops, ever in delight. He lives in Salveya mountain."
35"Oh! king of Rakshasas! He who has made his ears stiff, yawning again and again, who is not afraid of death, who will not go back from war, who is looking obliquely and seeing his tail reacting in anger violently and roaring like a lion is a very strong leader called Sarabha. He is a very fast one, a leader of troops, ever in delight. He lives in Salveya mountain."
36"Oh! king of Rakshasas! He who has made his ears stiff, yawning again and again, who is not afraid of death, who will not go back from war, who is looking obliquely and seeing his tail reacting in anger violently and roaring like a lion is a very strong leader called Sarabha. He is a very fast one, a leader of troops, ever in delight. He lives in Salveya mountain."
37"O King! Under him are forty lakhs of strong warriors known as Viharas."
38"He who is huge like a cloud covering the sky, roaring like a lion making noise like the beating of the drums, who is eager to wage war, who stands amid Vanaras like Indra in the midst of suras, who is ever difficult to resist in war is known as Panasa is a great warrior. He resides in the Paariyatra mountains."
39"He who is huge like a cloud covering the sky, roaring like a lion making noise like the beating of the drums, who is eager to wage war, who stands amid Vanaras like Indra in the midst of suras, who is ever difficult to resist in war is known as Panasa is a great warrior. He resides in the Paariyatra mountains."
40"He who is huge like a cloud covering the sky, roaring like a lion making noise like the beating of the drums, who is eager to wage war, who stands amid Vanaras like Indra in the midst of suras, who is ever difficult to resist in war is known as Panasa is a great warrior. He resides in the Paariyatra mountains."
41"Fifty lakhs of best warriors are under him. They are in separate units."
42"He who is stationed there on the shore like a second sea fluttering the division of army and terrifying is known as Vinata. He is a leader who goes about drinking the waters of the Parnasa, the best among the rivers. He has a sixty hundred thousand army force of Vanaras under him."
43"He who is stationed there on the shore like a second sea fluttering the division of army and terrifying is known as Vinata. He is a leader who goes about drinking the waters of the Parnasa, the best among the rivers. He has a sixty hundred thousand army force of Vanaras under him."
44"He who is stationed there on the shore like a second sea fluttering the division of army and terrifying is known as Vinata. He is a leader who goes about drinking the waters of the Parnasa, the best among the rivers. He has a sixty hundred thousand army force of Vanaras under him."
45"The valiant and powerful troop leaders are a part of units of the army under Vanara called Krodhana. He is challenging you for combat."
46"He who is of an orange colour body of hand some form, who nourishes it ever and who is proud of his strength, a glorious one known as Gava ya is coming towards you angrily with disregard for Vanaras."
47"He has seventy lakhs under his command. Single handed with army force is aspiring to crush Lanka."
48"They are difficult to resist, can change their form at will and are strong. These fierce troops, the best of the monkeys, have their units of army force." ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेषड्विंशस्सर्गः ।। This is the end of the twenty sixth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1सारण द्वारा कहे गए सत्य और हितकर वचनों को समझकर राजा रावण ने बिना संकोच उत्तर दिया —
2'यदि देव, गन्धर्व और दानव मिलकर मुझ पर युद्ध में आक्रमण करें, और समूचा संसार भी मुझे धमकाए, तो भी क्या मैं सीता को सौंप दूँगा?
3'चूँकि तुम उन श्रेष्ठ वानरों से परास्त हो, इसलिए तुम इस प्रकार भयभीत हो और सीता को सौंप देना उचित समझते हो।
4'कौन शत्रु मुझे युद्ध में जीत सकता है? तुम्हें यह जानना चाहिए' — रावण ने कहा। तब राक्षसराज रावण इस प्रकार कहकर (वानरों को) देखने की इच्छा से उस हिम के समान श्वेत भवन पर चढ़ गया जो अनेक ताल वृक्षों की ऊँचाई का था।
5'कौन शत्रु मुझे युद्ध में जीत सकता है? तुम्हें यह जानना चाहिए' — रावण ने कहा। तब राक्षसराज रावण इस प्रकार कहकर (वानरों को) देखने की इच्छा से उस हिम के समान श्वेत भवन पर चढ़ गया जो अनेक ताल वृक्षों की ऊँचाई का था।
6क्रोध से मोहित रावण ने दोनों गुप्तचरों सहित पृथ्वी के उस प्रदेश में वानरों से भरे समुद्र, पर्वतों और वनों को देखा।
7वानरों की उस असंख्य सेना को देखकर, जिसे गिन पाना असम्भव था, रावण ने सारण की ओर देखकर पुनः पूछा —
8'वानरों में कौन श्रेष्ठ है, कौन पराक्रमी, बल में शक्तिशाली और सबसे उत्साही है? पूर्व के युद्ध में उनके समान कौन थे? तुम क्रम से बताओ।
9'सुग्रीव किसका परामर्श सुनते हैं? वानरों की सेना का प्रमुख कौन है? हे सारण! मैं सच-सच जानना चाहता हूँ।'
10राक्षसेन्द्र द्वारा पूछे गए वचन सुनकर प्रमुखों को जानने वाले सारण ने इस प्रकार प्रमुख वानरनायकों के विषय में कहा —
11'जो सहस्रों सैनिकों से घिरकर लङ्का की ओर मुख कर ऊँचे स्वर में गरज रहा है, जिसकी गर्जना से प्राचीरों, तोरणों, पर्वतों और वनों सहित समूची लङ्का काँप रही है, जो समस्त वानरसेनाओं के स्वामी सुग्रीव के अग्रभाग में खड़ा है — वह महान् नील नाम से विख्यात है।
12'जो सहस्रों सैनिकों से घिरकर लङ्का की ओर मुख कर ऊँचे स्वर में गरज रहा है, जिसकी गर्जना से प्राचीरों, तोरणों, पर्वतों और वनों सहित समूची लङ्का काँप रही है, जो समस्त वानरसेनाओं के स्वामी सुग्रीव के अग्रभाग में खड़ा है — वह महान् नील नाम से विख्यात है।
13'जो सहस्रों सैनिकों से घिरकर लङ्का की ओर मुख कर ऊँचे स्वर में गरज रहा है, जिसकी गर्जना से प्राचीरों, तोरणों, पर्वतों और वनों सहित समूची लङ्का काँप रही है, जो समस्त वानरसेनाओं के स्वामी सुग्रीव के अग्रभाग में खड़ा है — वह महान् नील नाम से विख्यात है।
14'जो पराक्रमी अपनी भुजाएँ ऊपर उठाए क्रुद्ध होकर लङ्का की ओर मुख कर पृथ्वी पर खड़ा है, जो अत्यन्त उत्तेजित है, जो ऊँचा और विस्तीर्ण है, आकार में पर्वतशिखर के समान और वर्ण में कमलकेसर के समान है, जो बार-बार अपनी पूँछ पृथ्वी पर पटक रहा है और पूँछ से ऐसी ध्वनि कर रहा है जो दसों दिशाओं में गूँज रही है — वह वानरनायक अङ्गद नामक है, जिसे सुग्रीव ने युवराज बनाया है। यह युवराज आपको युद्ध की चुनौती दे रहा है।
15'जो पराक्रमी अपनी भुजाएँ ऊपर उठाए क्रुद्ध होकर लङ्का की ओर मुख कर पृथ्वी पर खड़ा है, जो अत्यन्त उत्तेजित है, जो ऊँचा और विस्तीर्ण है, आकार में पर्वतशिखर के समान और वर्ण में कमलकेसर के समान है, जो बार-बार अपनी पूँछ पृथ्वी पर पटक रहा है और पूँछ से ऐसी ध्वनि कर रहा है जो दसों दिशाओं में गूँज रही है — वह वानरनायक अङ्गद नामक है, जिसे सुग्रीव ने युवराज बनाया है। यह युवराज आपको युद्ध की चुनौती दे रहा है।
16'जो पराक्रमी अपनी भुजाएँ ऊपर उठाए क्रुद्ध होकर लङ्का की ओर मुख कर पृथ्वी पर खड़ा है, जो अत्यन्त उत्तेजित है, जो ऊँचा और विस्तीर्ण है, आकार में पर्वतशिखर के समान और वर्ण में कमलकेसर के समान है, जो बार-बार अपनी पूँछ पृथ्वी पर पटक रहा है और पूँछ से ऐसी ध्वनि कर रहा है जो दसों दिशाओं में गूँज रही है — वह वानरनायक अङ्गद नामक है, जिसे सुग्रीव ने युवराज बनाया है। यह युवराज आपको युद्ध की चुनौती दे रहा है।
17'जो पराक्रमी अपनी भुजाएँ ऊपर उठाए क्रुद्ध होकर लङ्का की ओर मुख कर पृथ्वी पर खड़ा है, जो अत्यन्त उत्तेजित है, जो ऊँचा और विस्तीर्ण है, आकार में पर्वतशिखर के समान और वर्ण में कमलकेसर के समान है, जो बार-बार अपनी पूँछ पृथ्वी पर पटक रहा है और पूँछ से ऐसी ध्वनि कर रहा है जो दसों दिशाओं में गूँज रही है — वह वानरनायक अङ्गद नामक है, जिसे सुग्रीव ने युवराज बनाया है। यह युवराज आपको युद्ध की चुनौती दे रहा है।
18'वह वालि का पुत्र है और उसी के समान है तथा सुग्रीव को सदा प्रिय है। जैसे वरुण इन्द्र के कार्य के लिए युद्ध करते हैं, वैसे ही वह राम के कार्य के लिए अपना पराक्रम दिखाने को उद्यत है।
19'वह राघव का हितैषी है, हनुमान् नाम से विख्यात है। वह जनकपुत्री को देखने आया था और यह सब उसी की बुद्धि का फल है।
20'यह पराक्रमी वानर स्वयं वानरराज की अनेक टुकड़ियों और अनेक सेनाओं सहित आपको चूर करने के लिए बढ़ रहा है।
21'इस वालिपुत्र के पीछे विशाल सेना से घिरा नल है। वह युद्ध में वीर है। वही सेतुनिर्माण का कारण है।
22'दस सौ करोड़, एक लाख आठ ऐसे योद्धा, जो दुर्जेय, क्रूर, भयङ्कर और भीषण पराक्रम वाले हैं, उस वानरनायक के पीछे चल रहे हैं। उन्होंने अपने शरीर कठोर कर रखे हैं, अपने अङ्ग उछाल रहे हैं और क्रोध से गरज रहे हैं। वे चन्दन वन में खड़े होकर अपने अङ्ग तान रहे हैं। नायक नल अकेला ही सेना और लङ्का को चूर करना चाहता है।
23'दस सौ करोड़, एक लाख आठ ऐसे योद्धा, जो दुर्जेय, क्रूर, भयङ्कर और भीषण पराक्रम वाले हैं, उस वानरनायक के पीछे चल रहे हैं। उन्होंने अपने शरीर कठोर कर रखे हैं, अपने अङ्ग उछाल रहे हैं और क्रोध से गरज रहे हैं। वे चन्दन वन में खड़े होकर अपने अङ्ग तान रहे हैं। नायक नल अकेला ही सेना और लङ्का को चूर करना चाहता है।
24'दस सौ करोड़, एक लाख आठ ऐसे योद्धा, जो दुर्जेय, क्रूर, भयङ्कर और भीषण पराक्रम वाले हैं, उस वानरनायक के पीछे चल रहे हैं। उन्होंने अपने शरीर कठोर कर रखे हैं, अपने अङ्ग उछाल रहे हैं और क्रोध से गरज रहे हैं। वे चन्दन वन में खड़े होकर अपने अङ्ग तान रहे हैं। नायक नल अकेला ही सेना और लङ्का को चूर करना चाहता है।
25'जो वर्ण में रजत के समान है, वह श्वेत है। वह बुद्धिमान् और भयङ्कर पराक्रम वाला है तथा तीनों लोकों में विख्यात योद्धा है। श्वेत वानरसेनाओं को विभाजित करते हुए शीघ्रता से सुग्रीव की ओर आ रहा है और पुनः वेग से आगे बढ़ रहा है।
26'जो वर्ण में रजत के समान है, वह श्वेत है। वह बुद्धिमान् और भयङ्कर पराक्रम वाला है तथा तीनों लोकों में विख्यात योद्धा है। श्वेत वानरसेनाओं को विभाजित करते हुए शीघ्रता से सुग्रीव की ओर आ रहा है और पुनः वेग से आगे बढ़ रहा है।
27'जो पहले गोमती के तट पर निवास करता था, जो दूर तक फैली पर्वतशिखरों की श्रेणी से रमणीय था, और जो संकोचन पर्वत से इस राज्य पर शासन करता था — वह कुमुद नाम से विख्यात है। वह प्रसन्नतापूर्वक अपनी टुकड़ियों को खींच रहा है, जिनकी पूँछें रोमश और लम्बी हैं, कुछ ताम्रवर्ण की, कुछ पीत और कुछ श्वेत पूँछ वाले। ऐसा कुमुद नामक वानर एक लाख वानरों को खींच रहा है, कुछ बँधे हुए और कुछ बिखरे हुए। वह निर्दय है और देखने में भयङ्कर है। वह अकेला ही युद्ध में सेना सहित लङ्का को चूर करने की आकाङ्क्षा रखता है।
28'जो पहले गोमती के तट पर निवास करता था, जो दूर तक फैली पर्वतशिखरों की श्रेणी से रमणीय था, और जो संकोचन पर्वत से इस राज्य पर शासन करता था — वह कुमुद नाम से विख्यात है। वह प्रसन्नतापूर्वक अपनी टुकड़ियों को खींच रहा है, जिनकी पूँछें रोमश और लम्बी हैं, कुछ ताम्रवर्ण की, कुछ पीत और कुछ श्वेत पूँछ वाले। ऐसा कुमुद नामक वानर एक लाख वानरों को खींच रहा है, कुछ बँधे हुए और कुछ बिखरे हुए। वह निर्दय है और देखने में भयङ्कर है। वह अकेला ही युद्ध में सेना सहित लङ्का को चूर करने की आकाङ्क्षा रखता है।
29'जो पहले गोमती के तट पर निवास करता था, जो दूर तक फैली पर्वतशिखरों की श्रेणी से रमणीय था, और जो संकोचन पर्वत से इस राज्य पर शासन करता था — वह कुमुद नाम से विख्यात है। वह प्रसन्नतापूर्वक अपनी टुकड़ियों को खींच रहा है, जिनकी पूँछें रोमश और लम्बी हैं, कुछ ताम्रवर्ण की, कुछ पीत और कुछ श्वेत पूँछ वाले। ऐसा कुमुद नामक वानर एक लाख वानरों को खींच रहा है, कुछ बँधे हुए और कुछ बिखरे हुए। वह निर्दय है और देखने में भयङ्कर है। वह अकेला ही युद्ध में सेना सहित लङ्का को चूर करने की आकाङ्क्षा रखता है।
30'जो पहले गोमती के तट पर निवास करता था, जो दूर तक फैली पर्वतशिखरों की श्रेणी से रमणीय था, और जो संकोचन पर्वत से इस राज्य पर शासन करता था — वह कुमुद नाम से विख्यात है। वह प्रसन्नतापूर्वक अपनी टुकड़ियों को खींच रहा है, जिनकी पूँछें रोमश और लम्बी हैं, कुछ ताम्रवर्ण की, कुछ पीत और कुछ श्वेत पूँछ वाले। ऐसा कुमुद नामक वानर एक लाख वानरों को खींच रहा है, कुछ बँधे हुए और कुछ बिखरे हुए। वह निर्दय है और देखने में भयङ्कर है। वह अकेला ही युद्ध में सेना सहित लङ्का को चूर करने की आकाङ्क्षा रखता है।
31'हे राजन्! जो सिंह के समान है, पिङ्गल वर्ण और लम्बे रोमों वाला है, जो स्थिर है, जो लङ्का की ओर ऐसे देख रहा है मानो अपने नेत्रों से उसे जला देगा, जिसके पीछे भयङ्कर रूप और भीषण पराक्रम वाले तीस लाख वानर योद्धा लङ्का को चूर करने के लिए बढ़ रहे हैं — वह टुकड़ी का नायक रम्भ नाम से विख्यात है। वह सदा विन्ध्य, कृष्णगिरि और सुदर्शन पर्वतों पर शासन करता रहा है।
32'हे राजन्! जो सिंह के समान है, पिङ्गल वर्ण और लम्बे रोमों वाला है, जो स्थिर है, जो लङ्का की ओर ऐसे देख रहा है मानो अपने नेत्रों से उसे जला देगा, जिसके पीछे भयङ्कर रूप और भीषण पराक्रम वाले तीस लाख वानर योद्धा लङ्का को चूर करने के लिए बढ़ रहे हैं — वह टुकड़ी का नायक रम्भ नाम से विख्यात है। वह सदा विन्ध्य, कृष्णगिरि और सुदर्शन पर्वतों पर शासन करता रहा है।
33'हे राजन्! जो सिंह के समान है, पिङ्गल वर्ण और लम्बे रोमों वाला है, जो स्थिर है, जो लङ्का की ओर ऐसे देख रहा है मानो अपने नेत्रों से उसे जला देगा, जिसके पीछे भयङ्कर रूप और भीषण पराक्रम वाले तीस लाख वानर योद्धा लङ्का को चूर करने के लिए बढ़ रहे हैं — वह टुकड़ी का नायक रम्भ नाम से विख्यात है। वह सदा विन्ध्य, कृष्णगिरि और सुदर्शन पर्वतों पर शासन करता रहा है।
34'हे राक्षसराज! जिसने अपने कान कड़े कर रखे हैं, जो बार-बार जँभाई ले रहा है, जो मृत्यु से नहीं डरता, जो युद्ध से पीछे नहीं हटेगा, जो तिरछी दृष्टि से देख रहा है और अपनी पूँछ को क्रोध से प्रचण्ड रूप से हिलते देखकर सिंह के समान गरज रहा है — वह शरभ नामक अत्यन्त बलशाली नायक है। वह अत्यन्त वेगवान्, टुकड़ियों का नायक और सदा प्रसन्न रहने वाला है। वह साल्वेय पर्वत पर रहता है।
35'हे राक्षसराज! जिसने अपने कान कड़े कर रखे हैं, जो बार-बार जँभाई ले रहा है, जो मृत्यु से नहीं डरता, जो युद्ध से पीछे नहीं हटेगा, जो तिरछी दृष्टि से देख रहा है और अपनी पूँछ को क्रोध से प्रचण्ड रूप से हिलते देखकर सिंह के समान गरज रहा है — वह शरभ नामक अत्यन्त बलशाली नायक है। वह अत्यन्त वेगवान्, टुकड़ियों का नायक और सदा प्रसन्न रहने वाला है। वह साल्वेय पर्वत पर रहता है।
36'हे राक्षसराज! जिसने अपने कान कड़े कर रखे हैं, जो बार-बार जँभाई ले रहा है, जो मृत्यु से नहीं डरता, जो युद्ध से पीछे नहीं हटेगा, जो तिरछी दृष्टि से देख रहा है और अपनी पूँछ को क्रोध से प्रचण्ड रूप से हिलते देखकर सिंह के समान गरज रहा है — वह शरभ नामक अत्यन्त बलशाली नायक है। वह अत्यन्त वेगवान्, टुकड़ियों का नायक और सदा प्रसन्न रहने वाला है। वह साल्वेय पर्वत पर रहता है।
37'हे राजन्! उसके अधीन चालीस लाख बलशाली योद्धा हैं जो विहार नाम से विख्यात हैं।
38'जो आकाश को ढकते मेघ के समान विशाल है, सिंह के समान गरजता हुआ मृदङ्गों की थाप के समान ध्वनि कर रहा है, जो युद्ध के लिए उत्सुक है, जो वानरों के बीच वैसे खड़ा है जैसे देवताओं के बीच इन्द्र, जिसका युद्ध में सामना करना सदा कठिन है — वह पनस नाम से विख्यात महान् योद्धा है। वह पारियात्र पर्वतों पर निवास करता है।
39'जो आकाश को ढकते मेघ के समान विशाल है, सिंह के समान गरजता हुआ मृदङ्गों की थाप के समान ध्वनि कर रहा है, जो युद्ध के लिए उत्सुक है, जो वानरों के बीच वैसे खड़ा है जैसे देवताओं के बीच इन्द्र, जिसका युद्ध में सामना करना सदा कठिन है — वह पनस नाम से विख्यात महान् योद्धा है। वह पारियात्र पर्वतों पर निवास करता है।
40'जो आकाश को ढकते मेघ के समान विशाल है, सिंह के समान गरजता हुआ मृदङ्गों की थाप के समान ध्वनि कर रहा है, जो युद्ध के लिए उत्सुक है, जो वानरों के बीच वैसे खड़ा है जैसे देवताओं के बीच इन्द्र, जिसका युद्ध में सामना करना सदा कठिन है — वह पनस नाम से विख्यात महान् योद्धा है। वह पारियात्र पर्वतों पर निवास करता है।
41'पचास लाख श्रेष्ठ योद्धा उसके अधीन हैं। वे पृथक्-पृथक् टुकड़ियों में हैं।
42'जो वहाँ तट पर दूसरे समुद्र के समान स्थित होकर सेना की टुकड़ी को हिलाता और भयभीत करता है — वह विनत नाम से विख्यात है। वह ऐसा नायक है जो सरिताओं में श्रेष्ठ पर्णाशा का जल पीता हुआ विचरण करता है। उसके अधीन साठ लाख वानरों की सेना है।
43'जो वहाँ तट पर दूसरे समुद्र के समान स्थित होकर सेना की टुकड़ी को हिलाता और भयभीत करता है — वह विनत नाम से विख्यात है। वह ऐसा नायक है जो सरिताओं में श्रेष्ठ पर्णाशा का जल पीता हुआ विचरण करता है। उसके अधीन साठ लाख वानरों की सेना है।
44'जो वहाँ तट पर दूसरे समुद्र के समान स्थित होकर सेना की टुकड़ी को हिलाता और भयभीत करता है — वह विनत नाम से विख्यात है। वह ऐसा नायक है जो सरिताओं में श्रेष्ठ पर्णाशा का जल पीता हुआ विचरण करता है। उसके अधीन साठ लाख वानरों की सेना है।
45'पराक्रमी और बलशाली टुकड़ीनायक क्रोधन नामक वानर के अधीन सेना की इकाइयों के अङ्ग हैं। वह आपको युद्ध की चुनौती दे रहा है।
46'जो नारङ्गी वर्ण के शरीर वाला और सुन्दर रूप वाला है, जो उसे सदा पोषित करता है और अपने बल पर गर्वित है — वह गवय नाम से विख्यात यशस्वी वानर वानरों की उपेक्षा कर क्रोधपूर्वक आपकी ओर आ रहा है।
47'उसके अधीन सत्तर लाख हैं। वह अकेला ही सेना सहित लङ्का को चूर करने की आकाङ्क्षा रखता है।
48'उनका सामना करना कठिन है, वे इच्छानुसार रूप बदल सकते हैं और बलशाली हैं। वानरों में श्रेष्ठ ये उग्र टुकड़ियाँ अपनी-अपनी सेना की इकाइयाँ रखती हैं।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का षड्विंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1सारणले भनेका सत्य र हितकर वचन बुझेर राजा रावणले नहिचकिचाई उत्तर दियो —
2'यदि देवता, गन्धर्व र दानवहरू मिलेर मलाई युद्धमा आक्रमण गरून्, र सम्पूर्ण संसारले पनि मलाई धम्क्याओस्, तै पनि के म सीतालाई सुम्पिदिनेछु?
3'तिमीहरू ती श्रेष्ठ वानरहरूबाट परास्त भएकाले यसरी त्रसित छौ र सीता सुम्पिदिनु उचित ठान्दै छौ।
4'कुन शत्रुले मलाई युद्धमा जित्न सक्छ? तिमीहरूले यो जान्नुपर्छ' — रावणले भन्यो। तब राक्षसराज रावण यसो भनेर (वानरहरूलाई) हेर्ने इच्छाले त्यो हिउँझैँ सेतो भवनमा चढ्यो जुन अनेक ताल रूखको उचाइको थियो।
5'कुन शत्रुले मलाई युद्धमा जित्न सक्छ? तिमीहरूले यो जान्नुपर्छ' — रावणले भन्यो। तब राक्षसराज रावण यसो भनेर (वानरहरूलाई) हेर्ने इच्छाले त्यो हिउँझैँ सेतो भवनमा चढ्यो जुन अनेक ताल रूखको उचाइको थियो।
6क्रोधले मोहित रावणले दुवै गुप्तचरसहित पृथ्वीको त्यो प्रदेशमा वानरहरूले भरिएको समुद्र, पर्वत र वनहरू देख्यो।
7वानरहरूको त्यो असङ्ख्य सेना देखेर, जुन गन्न असम्भव थियो, रावणले सारणतर्फ हेरेर फेरि सोध्यो —
8'वानरहरूमा को श्रेष्ठ छ, को पराक्रमी, बलमा शक्तिशाली र सबभन्दा उत्साही छ? पहिलेको युद्धमा तिनका समान को थिए? तिमीले क्रमशः बताऊ।
9'सुग्रीवले कसको परामर्श सुन्छन्? वानरहरूको सेनाको प्रमुख को हो? हे सारण! म साँचो-साँचो जान्न चाहन्छु।'
10राक्षसेन्द्रले सोधेका वचन सुनेर प्रमुखहरूलाई जान्ने सारणले यसरी प्रमुख वानरनायकहरूको विषयमा भन्यो —
11'जो हजारौँ सिपाहीले घेरिएर लङ्कातर्फ मुख फर्काई उच्च स्वरमा गर्जिरहेको छ, जसको गर्जनले पर्खाल, तोरण, पर्वत र वनसहित सम्पूर्ण लङ्का काँपिरहेको छ, जो समस्त वानरसेनाका स्वामी सुग्रीवको अग्रभागमा उभिएको छ — त्यो महान् नील नामले विख्यात छ।
12'जो हजारौँ सिपाहीले घेरिएर लङ्कातर्फ मुख फर्काई उच्च स्वरमा गर्जिरहेको छ, जसको गर्जनले पर्खाल, तोरण, पर्वत र वनसहित सम्पूर्ण लङ्का काँपिरहेको छ, जो समस्त वानरसेनाका स्वामी सुग्रीवको अग्रभागमा उभिएको छ — त्यो महान् नील नामले विख्यात छ।
13'जो हजारौँ सिपाहीले घेरिएर लङ्कातर्फ मुख फर्काई उच्च स्वरमा गर्जिरहेको छ, जसको गर्जनले पर्खाल, तोरण, पर्वत र वनसहित सम्पूर्ण लङ्का काँपिरहेको छ, जो समस्त वानरसेनाका स्वामी सुग्रीवको अग्रभागमा उभिएको छ — त्यो महान् नील नामले विख्यात छ।
14'जुन पराक्रमी आफ्ना पाखुरा माथि उठाएर क्रुद्ध भई लङ्कातर्फ मुख फर्काई पृथ्वीमा उभिएको छ, जो अत्यन्त उत्तेजित छ, जो अग्लो र विस्तीर्ण छ, आकारमा पर्वतशिखरझैँ र वर्णमा कमलकेसरझैँ छ, जो बारम्बार आफ्नो पुच्छर पृथ्वीमा बजारिरहेको छ र पुच्छरले यस्तो ध्वनि गरिरहेको छ जुन दसै दिशामा गुञ्जिरहेको छ — त्यो वानरनायक अङ्गद नामक हो, जसलाई सुग्रीवले युवराज बनाएका छन्। यो युवराजले तपाईंलाई युद्धको चुनौती दिँदै छ।
15'जुन पराक्रमी आफ्ना पाखुरा माथि उठाएर क्रुद्ध भई लङ्कातर्फ मुख फर्काई पृथ्वीमा उभिएको छ, जो अत्यन्त उत्तेजित छ, जो अग्लो र विस्तीर्ण छ, आकारमा पर्वतशिखरझैँ र वर्णमा कमलकेसरझैँ छ, जो बारम्बार आफ्नो पुच्छर पृथ्वीमा बजारिरहेको छ र पुच्छरले यस्तो ध्वनि गरिरहेको छ जुन दसै दिशामा गुञ्जिरहेको छ — त्यो वानरनायक अङ्गद नामक हो, जसलाई सुग्रीवले युवराज बनाएका छन्। यो युवराजले तपाईंलाई युद्धको चुनौती दिँदै छ।
16'जुन पराक्रमी आफ्ना पाखुरा माथि उठाएर क्रुद्ध भई लङ्कातर्फ मुख फर्काई पृथ्वीमा उभिएको छ, जो अत्यन्त उत्तेजित छ, जो अग्लो र विस्तीर्ण छ, आकारमा पर्वतशिखरझैँ र वर्णमा कमलकेसरझैँ छ, जो बारम्बार आफ्नो पुच्छर पृथ्वीमा बजारिरहेको छ र पुच्छरले यस्तो ध्वनि गरिरहेको छ जुन दसै दिशामा गुञ्जिरहेको छ — त्यो वानरनायक अङ्गद नामक हो, जसलाई सुग्रीवले युवराज बनाएका छन्। यो युवराजले तपाईंलाई युद्धको चुनौती दिँदै छ।
17'जुन पराक्रमी आफ्ना पाखुरा माथि उठाएर क्रुद्ध भई लङ्कातर्फ मुख फर्काई पृथ्वीमा उभिएको छ, जो अत्यन्त उत्तेजित छ, जो अग्लो र विस्तीर्ण छ, आकारमा पर्वतशिखरझैँ र वर्णमा कमलकेसरझैँ छ, जो बारम्बार आफ्नो पुच्छर पृथ्वीमा बजारिरहेको छ र पुच्छरले यस्तो ध्वनि गरिरहेको छ जुन दसै दिशामा गुञ्जिरहेको छ — त्यो वानरनायक अङ्गद नामक हो, जसलाई सुग्रीवले युवराज बनाएका छन्। यो युवराजले तपाईंलाई युद्धको चुनौती दिँदै छ।
18'ऊ वालिको पुत्र हो र उसैको समान छ तथा सुग्रीवलाई सधैँ प्रिय छ। जसरी वरुण इन्द्रको कार्यका लागि युद्ध गर्छन्, त्यसै गरी ऊ रामको कार्यका लागि आफ्नो पराक्रम देखाउन उद्यत छ।
19'ऊ राघवको हितैषी हो, हनुमान् नामले विख्यात छ। ऊ जनकपुत्रीलाई हेर्न आएको थियो र यो सबै उसैको बुद्धिको फल हो।
20'यो पराक्रमी वानर आफैँ वानरराजका अनेक टुकडी र अनेक सेनासहित तपाईंलाई चूर पार्न बढिरहेको छ।
21'यस वालिपुत्रको पछाडि विशाल सेनाले घेरिएको नल छ। ऊ युद्धमा वीर छ। उही सेतुनिर्माणको कारण हो।
22'दस सय करोड, एक लाख आठ यस्ता योद्धा, जो दुर्जेय, क्रूर, भयङ्कर र भीषण पराक्रम भएका छन्, त्यो वानरनायकको पछिपछि हिँडिरहेका छन्। तिनीहरूले आफ्ना शरीर कठोर पारेका छन्, आफ्ना अङ्ग उफारिरहेका छन् र क्रोधले गर्जिरहेका छन्। तिनीहरू चन्दन वनमा उभिएर आफ्ना अङ्ग ताँदै छन्। नायक नल एक्लै सेना र लङ्कालाई चूर पार्न चाहन्छ।
23'दस सय करोड, एक लाख आठ यस्ता योद्धा, जो दुर्जेय, क्रूर, भयङ्कर र भीषण पराक्रम भएका छन्, त्यो वानरनायकको पछिपछि हिँडिरहेका छन्। तिनीहरूले आफ्ना शरीर कठोर पारेका छन्, आफ्ना अङ्ग उफारिरहेका छन् र क्रोधले गर्जिरहेका छन्। तिनीहरू चन्दन वनमा उभिएर आफ्ना अङ्ग ताँदै छन्। नायक नल एक्लै सेना र लङ्कालाई चूर पार्न चाहन्छ।
24'दस सय करोड, एक लाख आठ यस्ता योद्धा, जो दुर्जेय, क्रूर, भयङ्कर र भीषण पराक्रम भएका छन्, त्यो वानरनायकको पछिपछि हिँडिरहेका छन्। तिनीहरूले आफ्ना शरीर कठोर पारेका छन्, आफ्ना अङ्ग उफारिरहेका छन् र क्रोधले गर्जिरहेका छन्। तिनीहरू चन्दन वनमा उभिएर आफ्ना अङ्ग ताँदै छन्। नायक नल एक्लै सेना र लङ्कालाई चूर पार्न चाहन्छ।
25'जो वर्णमा चाँदीझैँ छ, त्यो श्वेत हो। ऊ बुद्धिमान् र भयङ्कर पराक्रम भएको छ तथा तीनै लोकमा विख्यात योद्धा हो। श्वेत वानरसेनाहरूलाई विभाजन गर्दै शीघ्रताका साथ सुग्रीवतर्फ आइरहेको छ र फेरि वेगले अगाडि बढिरहेको छ।
26'जो वर्णमा चाँदीझैँ छ, त्यो श्वेत हो। ऊ बुद्धिमान् र भयङ्कर पराक्रम भएको छ तथा तीनै लोकमा विख्यात योद्धा हो। श्वेत वानरसेनाहरूलाई विभाजन गर्दै शीघ्रताका साथ सुग्रीवतर्फ आइरहेको छ र फेरि वेगले अगाडि बढिरहेको छ।
27'जो पहिले गोमतीको किनारमा बस्थ्यो, जुन टाढासम्म फैलिएका पर्वतशिखरका श्रेणीले रमणीय थियो, र जो सङ्कोचन पर्वतबाट यो राज्यमा शासन गर्थ्यो — त्यो कुमुद नामले विख्यात छ। ऊ प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना टुकडी तान्दै छ, जसका पुच्छर रौँदार र लामा छन्, कोही ताम्रवर्णका, कोही पहेँला र कोही सेता पुच्छर भएका। यस्तो कुमुद नामक वानरले एक लाख वानर तान्दै छ, केही बाँधिएका र केही छरिएका। ऊ निर्दय छ र हेर्दा भयङ्कर छ। ऊ एक्लै युद्धमा सेनासहित लङ्कालाई चूर पार्ने आकाङ्क्षा राख्छ।
28'जो पहिले गोमतीको किनारमा बस्थ्यो, जुन टाढासम्म फैलिएका पर्वतशिखरका श्रेणीले रमणीय थियो, र जो सङ्कोचन पर्वतबाट यो राज्यमा शासन गर्थ्यो — त्यो कुमुद नामले विख्यात छ। ऊ प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना टुकडी तान्दै छ, जसका पुच्छर रौँदार र लामा छन्, कोही ताम्रवर्णका, कोही पहेँला र कोही सेता पुच्छर भएका। यस्तो कुमुद नामक वानरले एक लाख वानर तान्दै छ, केही बाँधिएका र केही छरिएका। ऊ निर्दय छ र हेर्दा भयङ्कर छ। ऊ एक्लै युद्धमा सेनासहित लङ्कालाई चूर पार्ने आकाङ्क्षा राख्छ।
29'जो पहिले गोमतीको किनारमा बस्थ्यो, जुन टाढासम्म फैलिएका पर्वतशिखरका श्रेणीले रमणीय थियो, र जो सङ्कोचन पर्वतबाट यो राज्यमा शासन गर्थ्यो — त्यो कुमुद नामले विख्यात छ। ऊ प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना टुकडी तान्दै छ, जसका पुच्छर रौँदार र लामा छन्, कोही ताम्रवर्णका, कोही पहेँला र कोही सेता पुच्छर भएका। यस्तो कुमुद नामक वानरले एक लाख वानर तान्दै छ, केही बाँधिएका र केही छरिएका। ऊ निर्दय छ र हेर्दा भयङ्कर छ। ऊ एक्लै युद्धमा सेनासहित लङ्कालाई चूर पार्ने आकाङ्क्षा राख्छ।
30'जो पहिले गोमतीको किनारमा बस्थ्यो, जुन टाढासम्म फैलिएका पर्वतशिखरका श्रेणीले रमणीय थियो, र जो सङ्कोचन पर्वतबाट यो राज्यमा शासन गर्थ्यो — त्यो कुमुद नामले विख्यात छ। ऊ प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना टुकडी तान्दै छ, जसका पुच्छर रौँदार र लामा छन्, कोही ताम्रवर्णका, कोही पहेँला र कोही सेता पुच्छर भएका। यस्तो कुमुद नामक वानरले एक लाख वानर तान्दै छ, केही बाँधिएका र केही छरिएका। ऊ निर्दय छ र हेर्दा भयङ्कर छ। ऊ एक्लै युद्धमा सेनासहित लङ्कालाई चूर पार्ने आकाङ्क्षा राख्छ।
31'हे राजन्! जो सिंहझैँ छ, पिङ्गल वर्ण र लामा रौँ भएको छ, जो स्थिर छ, जो लङ्कातर्फ यसरी हेरिरहेको छ मानौँ आफ्ना आँखाले त्यसलाई जलाइदिनेछ, जसको पछाडि भयङ्कर रूप र भीषण पराक्रम भएका तीस लाख वानर योद्धा लङ्कालाई चूर पार्न बढिरहेका छन् — त्यो टुकडीको नायक रम्भ नामले विख्यात छ। ऊ सधैँ विन्ध्य, कृष्णगिरि र सुदर्शन पर्वतमा शासन गर्दै आएको छ।
32'हे राजन्! जो सिंहझैँ छ, पिङ्गल वर्ण र लामा रौँ भएको छ, जो स्थिर छ, जो लङ्कातर्फ यसरी हेरिरहेको छ मानौँ आफ्ना आँखाले त्यसलाई जलाइदिनेछ, जसको पछाडि भयङ्कर रूप र भीषण पराक्रम भएका तीस लाख वानर योद्धा लङ्कालाई चूर पार्न बढिरहेका छन् — त्यो टुकडीको नायक रम्भ नामले विख्यात छ। ऊ सधैँ विन्ध्य, कृष्णगिरि र सुदर्शन पर्वतमा शासन गर्दै आएको छ।
33'हे राजन्! जो सिंहझैँ छ, पिङ्गल वर्ण र लामा रौँ भएको छ, जो स्थिर छ, जो लङ्कातर्फ यसरी हेरिरहेको छ मानौँ आफ्ना आँखाले त्यसलाई जलाइदिनेछ, जसको पछाडि भयङ्कर रूप र भीषण पराक्रम भएका तीस लाख वानर योद्धा लङ्कालाई चूर पार्न बढिरहेका छन् — त्यो टुकडीको नायक रम्भ नामले विख्यात छ। ऊ सधैँ विन्ध्य, कृष्णगिरि र सुदर्शन पर्वतमा शासन गर्दै आएको छ।
34'हे राक्षसराज! जसले आफ्ना कान कडा पारेको छ, जो बारम्बार हाई गरिरहेको छ, जो मृत्युसँग डराउँदैन, जो युद्धबाट पछि हट्नेछैन, जो तेर्सो दृष्टिले हेरिरहेको छ र आफ्नो पुच्छर क्रोधले प्रचण्ड रूपमा हल्लिएको देखेर सिंहझैँ गर्जिरहेको छ — त्यो शरभ नामक अत्यन्त बलशाली नायक हो। ऊ अत्यन्त वेगवान्, टुकडीहरूको नायक र सधैँ प्रसन्न रहने छ। ऊ साल्वेय पर्वतमा बस्छ।
35'हे राक्षसराज! जसले आफ्ना कान कडा पारेको छ, जो बारम्बार हाई गरिरहेको छ, जो मृत्युसँग डराउँदैन, जो युद्धबाट पछि हट्नेछैन, जो तेर्सो दृष्टिले हेरिरहेको छ र आफ्नो पुच्छर क्रोधले प्रचण्ड रूपमा हल्लिएको देखेर सिंहझैँ गर्जिरहेको छ — त्यो शरभ नामक अत्यन्त बलशाली नायक हो। ऊ अत्यन्त वेगवान्, टुकडीहरूको नायक र सधैँ प्रसन्न रहने छ। ऊ साल्वेय पर्वतमा बस्छ।
36'हे राक्षसराज! जसले आफ्ना कान कडा पारेको छ, जो बारम्बार हाई गरिरहेको छ, जो मृत्युसँग डराउँदैन, जो युद्धबाट पछि हट्नेछैन, जो तेर्सो दृष्टिले हेरिरहेको छ र आफ्नो पुच्छर क्रोधले प्रचण्ड रूपमा हल्लिएको देखेर सिंहझैँ गर्जिरहेको छ — त्यो शरभ नामक अत्यन्त बलशाली नायक हो। ऊ अत्यन्त वेगवान्, टुकडीहरूको नायक र सधैँ प्रसन्न रहने छ। ऊ साल्वेय पर्वतमा बस्छ।
37'हे राजन्! उसको अधीनमा चालीस लाख बलशाली योद्धा छन् जो विहार नामले विख्यात छन्।
38'जो आकाश ढाक्ने मेघझैँ विशाल छ, सिंहझैँ गर्जँदै मृदङ्गको थापझैँ ध्वनि गरिरहेको छ, जो युद्धका लागि उत्सुक छ, जो वानरहरूको बीचमा त्यसै गरी उभिएको छ जसरी देवताहरूको बीचमा इन्द्र, जसको युद्धमा सामना गर्न सधैँ कठिन छ — त्यो पनस नामले विख्यात महान् योद्धा हो। ऊ पारियात्र पर्वतमा बस्छ।
39'जो आकाश ढाक्ने मेघझैँ विशाल छ, सिंहझैँ गर्जँदै मृदङ्गको थापझैँ ध्वनि गरिरहेको छ, जो युद्धका लागि उत्सुक छ, जो वानरहरूको बीचमा त्यसै गरी उभिएको छ जसरी देवताहरूको बीचमा इन्द्र, जसको युद्धमा सामना गर्न सधैँ कठिन छ — त्यो पनस नामले विख्यात महान् योद्धा हो। ऊ पारियात्र पर्वतमा बस्छ।
40'जो आकाश ढाक्ने मेघझैँ विशाल छ, सिंहझैँ गर्जँदै मृदङ्गको थापझैँ ध्वनि गरिरहेको छ, जो युद्धका लागि उत्सुक छ, जो वानरहरूको बीचमा त्यसै गरी उभिएको छ जसरी देवताहरूको बीचमा इन्द्र, जसको युद्धमा सामना गर्न सधैँ कठिन छ — त्यो पनस नामले विख्यात महान् योद्धा हो। ऊ पारियात्र पर्वतमा बस्छ।
41'पचास लाख श्रेष्ठ योद्धा उसको अधीनमा छन्। तिनीहरू छुट्टाछुट्टै टुकडीमा छन्।
42'जो त्यहाँ किनारमा दोस्रो समुद्रझैँ रहेर सेनाको टुकडीलाई हल्लाउँछ र त्रसित पार्छ — त्यो विनत नामले विख्यात छ। ऊ यस्तो नायक हो जो नदीहरूमा श्रेष्ठ पर्णाशाको पानी पिउँदै घुम्छ। उसको अधीनमा साठी लाख वानरको सेना छ।
43'जो त्यहाँ किनारमा दोस्रो समुद्रझैँ रहेर सेनाको टुकडीलाई हल्लाउँछ र त्रसित पार्छ — त्यो विनत नामले विख्यात छ। ऊ यस्तो नायक हो जो नदीहरूमा श्रेष्ठ पर्णाशाको पानी पिउँदै घुम्छ। उसको अधीनमा साठी लाख वानरको सेना छ।
44'जो त्यहाँ किनारमा दोस्रो समुद्रझैँ रहेर सेनाको टुकडीलाई हल्लाउँछ र त्रसित पार्छ — त्यो विनत नामले विख्यात छ। ऊ यस्तो नायक हो जो नदीहरूमा श्रेष्ठ पर्णाशाको पानी पिउँदै घुम्छ। उसको अधीनमा साठी लाख वानरको सेना छ।
45'पराक्रमी र बलशाली टुकडीनायकहरू क्रोधन नामक वानरको अधीनमा रहेका सेनाका इकाइका अङ्ग हुन्। ऊ तपाईंलाई युद्धको चुनौती दिँदै छ।
46'जो सुन्तला वर्णको शरीर र सुन्दर रूप भएको छ, जसले त्यसलाई सधैँ पोषण गर्छ र आफ्नो बलमा गर्वित छ — त्यो गवय नामले विख्यात यशस्वी वानर वानरहरूको उपेक्षा गरी क्रोधपूर्वक तपाईंतर्फ आइरहेको छ।
47'उसको अधीनमा सत्तरी लाख छन्। ऊ एक्लै सेनासहित लङ्कालाई चूर पार्ने आकाङ्क्षा राख्छ।
48'तिनको सामना गर्न कठिन छ, तिनीहरूले इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छन् र बलशाली छन्। वानरहरूमा श्रेष्ठ यी उग्र टुकडीहरूका आ-आफ्ना सेनाका इकाइ छन्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको छब्बिसौँ सर्ग समाप्त भयो।