सर्गः 120
युद्धकाण्ड · अध्याय 120
संस्कृत
1ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः । दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।6.120.1।।
2ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह । सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।। षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः । कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।। एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः । आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
3ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह । सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।। षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः । कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।। एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः । आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
4ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह । सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।। षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः । कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।। एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः । आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
5ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् । अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।6.120.5।।
6कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः । उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।6.120.6।। कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
7ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।6.120.7।। त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
8रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।6.120.8।। अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
9अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।6.120.9।। उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
10इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।6.120.10।। अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
11आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।6.120.11।। सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
12इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.12।। अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
13भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।6.120.13।। एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
14अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।6.120.14।। लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
15शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।6.120.15।। अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
16सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।6.120.16।। प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
17इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।6.120.17।। शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
18सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।। त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः । सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
19सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।। त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः । सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
20त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।6.120.20।। प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
21दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।6.120.21।। दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
22सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।6.120.22।। त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
23अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।6.120.23।। त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
24अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।6.120.24।। देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
25निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।6.120.25।। संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
26जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।6.120.26।। अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
27त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।6.120.27।। महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
28सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।6.120.28।। वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
29तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।6.120.29।। निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
30अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।6.120.30।। अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
31अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।। येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् । प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
32अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।। येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् । प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
अङ्ग्रेजी
1Then righteous Rama, hearing the wailing of the people, whose eyes were dimmed with tears, remained for a moment.
2Then king Kubera, son of Vysravana, Yama, with Devas, Indra of thousand eyes, Varuna, the god of waters, glorious six eyed MahaDeva, who has bull on his banner, the creator of all the worlds, foremost of creators, Brahma, all of them reached Lanka city and went towards Raghava.
3Then king Kubera, son of Vysravana, Yama, with Devas, Indra of thousand eyes, Varuna, the god of waters, glorious six eyed MahaDeva, who has bull on his banner, the creator of all the worlds, foremost of creators, Brahma, all of them reached Lanka city and went towards Raghava.
4Then king Kubera, son of Vysravana, Yama, with Devas, Indra of thousand eyes, Varuna, the god of waters, glorious six eyed MahaDeva, who has bull on his banner, the creator of all the worlds, foremost of creators, Brahma, all of them reached Lanka city and went towards Raghava.
5Then foremost of gods adorned with ornaments in hands lifted up their long shoulders and greeted Raghava with joined palms and spoke as follows.
6"You are the creator of the entire world, knowledgeable and the foremost Lord of the host of gods. How did you keep watching Sita falling into fire'?
7" Among the Vasus, you are the Rtadhama and the creator of the three worlds and the first creator and selfconstituted ruler."
8"You are the eighth among the Rudras, fifth among the Sadhyas, two Aswins are your ears, and the sun and moon are your eyes."
9"O Tormentor of enemies! You are at the beginning and at the end of the world. You are looking like a common man would look at Sita, when she was falling into pyre."
10Rama the upholder of dharma and foremost and supreme god spoke after the ruler of the world had spoken to him.
11"I am Dasharatha's son, a human and thinking to be Rama. Tell me O divine creator, from where and whence I am here."
12To Kakuthsa who spoke that way, creator Brahma replied, "O Lord of truthful prowess, listen to my true submission."
13"You are the divine self, glorious Narayana himself, wielder of discus. You are having a single tusk and a divine boar, knower of past and present."
14"You are the imperishable Brahma in the midst or end, abiding in truth. You are dharma, all pervading four shouldered Vishnu in the world."
15"You are the wielder of Sarang bow, subduer of enemies, a supreme person, never faced defeat, wielder of sword, Vishnu, Krishna also and mighty."
16"You are the Karthikeya, the commander of army, village headman. You are the intellect, forbearance. You are the origin and end also. You are Vamana and destroyer of demon Madhu."
17"You are spoken of as the creator of Indra, Mahendra himself, Padmanabha, who puts an end to combat. You are a wonderful great sage and refuge of seekers."
18"You are the self of Vedas with its thousand branches and hundred divisions. You are the beginning of the three worlds and end. You are the selfshining. You are the Siddha among the achievers and their refuge as well as their protector."
19"You are the self of Vedas with its thousand branches and hundred divisions. You are the beginning of the three worlds and end. You are the selfshining. You are the Siddha among the achievers and their refuge as well as their protector."
20"You are the form of sacrifice ritual you are worshipped by Vasat. You are the syllable OM. Only the highest of the higher know you. You are without a beginning or end. Who you are is not known to Vedas also?"
21"You are seen in cows and brahmanas. You exist in all quarters, in the sky, mountains and rivers."
22"You are endowed with thousand feet, glorious, with hundred heads and hundred eyes, you sustain all beings, mountains and earth."
23"Rama, at the dissolution of the earth you are seen to live on water and sustain a huge serpent. You are supporting the three worlds, the Devas, Gandharvas and Danavas."
24"Rama, all gods constitute your heart, Devi Saraswathi is your tongue, the gods created by Brahma are the hair on your limbs."
25"When you close your eyelids, it becomes night and when you open it becomes day. Your perfection in action are the Vedas. Without you, there is nothing."
26"The total world represents your body, your firmness represents the earth, your anger is fire, your grace is nobility, a sign of Srivatsa."
27"Before you took the form of Trivikrama, and took three strides, occupied the three worlds and bound the dreadful king Bali you made Mahendra as king of heaven."
28"Sita is goddess Lakshmi while you are Vishnu. You are Krishna. You are the Lord of created beings. In order to put an end to Ravana, you entered the mortal body on earth."
29"Rama you are the supreme and upholder of dharma. The purpose for which you are born has been accomplished. Ravana is killed. You return to your abode happily."
30"O God! Your valour is wonderful, your prowess never goes in vain. Your sight is a blessing, and your praise is unfailing and not gone in vain."
31"Those mortals who are devoted to you, the supreme god, will be very successful. You are eternal, supreme being. Your devotees in this world and other world will always attain the desired results."
32"Those mortals who are devoted to you, the supreme god, will be very successful. You are eternal, supreme being. Your devotees in this world and other world will always attain the desired results."
हिन्दी
1तब धर्मात्मा राम जनों का विलाप सुनकर अश्रुओं से धुँधले नेत्रों सहित क्षण भर स्थिर रहे।
2तब वैश्रवण के पुत्र राजा कुबेर, यम देवताओं सहित, सहस्राक्ष इन्द्र, जलों के अधिपति वरुण, वृषभध्वज यशस्वी षडाननयुक्त महादेव तथा सब लोकों के स्रष्टा, स्रष्टाओं में श्रेष्ठ ब्रह्मा — ये सब लङ्का नगरी में पहुँचकर राघव के समीप गए।
3तब वैश्रवण के पुत्र राजा कुबेर, यम देवताओं सहित, सहस्राक्ष इन्द्र, जलों के अधिपति वरुण, वृषभध्वज यशस्वी षडाननयुक्त महादेव तथा सब लोकों के स्रष्टा, स्रष्टाओं में श्रेष्ठ ब्रह्मा — ये सब लङ्का नगरी में पहुँचकर राघव के समीप गए।
4तब वैश्रवण के पुत्र राजा कुबेर, यम देवताओं सहित, सहस्राक्ष इन्द्र, जलों के अधिपति वरुण, वृषभध्वज यशस्वी षडाननयुक्त महादेव तथा सब लोकों के स्रष्टा, स्रष्टाओं में श्रेष्ठ ब्रह्मा — ये सब लङ्का नगरी में पहुँचकर राघव के समीप गए।
5तब आभूषणों से सुसज्जित हाथों वाले देवताओं में श्रेष्ठ ने अपने विशाल कन्धे उठाकर हाथ जोड़कर राघव का अभिवादन किया और इस प्रकार कहा।
6'आप समूचे संसार के स्रष्टा, ज्ञानी और देवगणों के श्रेष्ठ स्वामी हैं। फिर आपने सीता को अग्नि में गिरते हुए कैसे देखते रहे?'
7'वसुओं में आप ऋतधामा हैं तथा तीनों लोकों के स्रष्टा, आदिस्रष्टा और स्वयंभू शासक हैं।'
8'आप रुद्रों में आठवें हैं, साध्यों में पाँचवें हैं; दोनों अश्विनीकुमार आपके कान हैं तथा सूर्य और चन्द्रमा आपके नेत्र हैं।'
9'हे शत्रुतापन! आप संसार के आदि और अन्त में हैं। फिर भी जब सीता चिता में गिर रही थीं, तब आप साधारण पुरुष के समान देखते रहे।'
10लोकपालों के इस प्रकार कहने पर धर्म के धारक तथा देवताओं में श्रेष्ठ और परम राम ने कहा।
11'मैं दशरथ का पुत्र हूँ, मनुष्य हूँ और अपने को राम समझता हूँ। हे दिव्य स्रष्टा! मुझे बताइए कि मैं कौन हूँ, कहाँ से और किस प्रयोजन से यहाँ हूँ।'
12इस प्रकार कहने वाले ककुत्स्थ से सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने कहा — 'हे सत्यपराक्रमी! मेरा यथार्थ निवेदन सुनिए।'
13'आप दिव्य आत्मा, यशस्वी नारायण स्वयं और चक्रधारी हैं। आप एकदंष्ट्र और दिव्य वराह हैं, भूत और वर्तमान के ज्ञाता हैं।'
14'आप मध्य अथवा अन्त में भी अविनाशी ब्रह्म हैं, सत्य में स्थित हैं। आप धर्म हैं, संसार में सर्वव्यापी चतुर्भुज विष्णु हैं।'
15'आप शार्ङ्गधनुष के धारक, शत्रुदमन, परम पुरुष, कभी पराजित न होने वाले, खड्गधारी, विष्णु, कृष्ण और महाबली हैं।'
16'आप कार्तिकेय, सेनापति और ग्रामणी हैं। आप बुद्धि हैं, क्षमा हैं। आप उत्पत्ति और अन्त भी हैं। आप वामन और मधुसूदन हैं।'
17'आप इन्द्र के स्रष्टा, स्वयं महेन्द्र, पद्मनाभ और युद्ध का अन्त करने वाले कहे जाते हैं। आप अद्भुत महर्षि और शरणागतों के आश्रय हैं।'
18'आप सहस्र शाखाओं और सौ विभागों वाले वेदों के स्वरूप हैं। आप तीनों लोकों के आदि और अन्त हैं। आप स्वयंप्रकाश हैं। आप सिद्धों में सिद्ध हैं तथा उनके आश्रय और रक्षक भी हैं।'
19'आप सहस्र शाखाओं और सौ विभागों वाले वेदों के स्वरूप हैं। आप तीनों लोकों के आदि और अन्त हैं। आप स्वयंप्रकाश हैं। आप सिद्धों में सिद्ध हैं तथा उनके आश्रय और रक्षक भी हैं।'
20'आप यज्ञकर्म के स्वरूप हैं; वषट्कार से आपकी आराधना होती है। आप ॐकार हैं। केवल श्रेष्ठों में श्रेष्ठ ही आपको जानते हैं। आपका न आदि है, न अन्त। आप कौन हैं, यह वेद भी नहीं जानते।'
21'आप गौओं और ब्राह्मणों में दिखाई देते हैं। आप सब दिशाओं में, आकाश में, पर्वतों और नदियों में विद्यमान हैं।'
22'आप सहस्र चरणों से युक्त, यशस्वी, सौ मस्तक और सौ नेत्रों वाले हैं; आप सब प्राणियों, पर्वतों और पृथ्वी का धारण करते हैं।'
23'हे राम! प्रलयकाल में आप जल पर निवास करते और एक विशाल सर्प को धारण करते दिखाई देते हैं। आप तीनों लोकों, देवों, गन्धर्वों और दानवों को धारण करते हैं।'
24'हे राम! सब देवता आपका हृदय हैं, देवी सरस्वती आपकी जिह्वा हैं और ब्रह्मा द्वारा रचे देवगण आपके अङ्गों के रोम हैं।'
25'जब आप अपनी पलकें मूँदते हैं तब रात्रि होती है और जब खोलते हैं तब दिन। आपके कर्म की पूर्णता वेद हैं। आपके बिना कुछ भी नहीं है।'
26'समूचा संसार आपका शरीर है, आपकी दृढ़ता पृथ्वी है, आपका क्रोध अग्नि है और आपकी कृपा श्रेष्ठता तथा श्रीवत्स का चिह्न है।'
27'पूर्वकाल में आपने त्रिविक्रम का रूप धारण कर तीन डग भरे, तीनों लोकों को व्याप्त किया, भयङ्कर राजा बलि को बाँधा और महेन्द्र को स्वर्ग का राजा बनाया।'
28'सीता देवी लक्ष्मी हैं और आप विष्णु हैं। आप कृष्ण हैं। आप उत्पन्न प्राणियों के स्वामी हैं। रावण का अन्त करने के लिए आपने पृथ्वी पर मर्त्य शरीर धारण किया।'
29'हे राम! आप परम हैं और धर्म के धारक हैं। जिस प्रयोजन से आप जन्मे थे वह सिद्ध हो गया। रावण मारा गया। आप प्रसन्नतापूर्वक अपने धाम को लौटिए।'
30'हे देव! आपका पराक्रम अद्भुत है, आपका बल कभी व्यर्थ नहीं जाता। आपके दर्शन वरदान हैं और आपकी स्तुति कभी निष्फल नहीं होती, व्यर्थ नहीं जाती।'
31'जो मर्त्य आप परम देव के भक्त हैं वे अत्यन्त सफल होंगे। आप सनातन परम पुरुष हैं। आपके भक्त इस लोक और परलोक में सदा अभीष्ट फल प्राप्त करेंगे।'
32'जो मर्त्य आप परम देव के भक्त हैं वे अत्यन्त सफल होंगे। आप सनातन परम पुरुष हैं। आपके भक्त इस लोक और परलोक में सदा अभीष्ट फल प्राप्त करेंगे।'
नेपाली
1तब धर्मात्मा राम जनहरूको विलाप सुनेर आँसुले धमिलिएका आँखासहित क्षणभर स्थिर रहे।
2तब वैश्रवणका पुत्र राजा कुबेर, यम देवताहरूसहित, सहस्राक्ष इन्द्र, जलका अधिपति वरुण, वृषभध्वज यशस्वी षडाननयुक्त महादेव तथा सबै लोकका स्रष्टा, स्रष्टाहरूमा श्रेष्ठ ब्रह्मा — यी सबै लङ्का नगरीमा पुगेर राघवको नजिक गए।
3तब वैश्रवणका पुत्र राजा कुबेर, यम देवताहरूसहित, सहस्राक्ष इन्द्र, जलका अधिपति वरुण, वृषभध्वज यशस्वी षडाननयुक्त महादेव तथा सबै लोकका स्रष्टा, स्रष्टाहरूमा श्रेष्ठ ब्रह्मा — यी सबै लङ्का नगरीमा पुगेर राघवको नजिक गए।
4तब वैश्रवणका पुत्र राजा कुबेर, यम देवताहरूसहित, सहस्राक्ष इन्द्र, जलका अधिपति वरुण, वृषभध्वज यशस्वी षडाननयुक्त महादेव तथा सबै लोकका स्रष्टा, स्रष्टाहरूमा श्रेष्ठ ब्रह्मा — यी सबै लङ्का नगरीमा पुगेर राघवको नजिक गए।
5तब आभूषणले सजिएका हात भएका देवताहरूमा श्रेष्ठले आफ्ना विशाल काँध उठाएर हात जोडेर राघवको अभिवादन गरे र यसरी भने।
6'तपाईं समूचो संसारका स्रष्टा, ज्ञानी र देवगणका श्रेष्ठ स्वामी हुनुहुन्छ। अनि तपाईंले सीतालाई आगोमा खस्दै गरेको कसरी हेरिरहनुभयो?'
7'वसुहरूमा तपाईं ऋतधामा हुनुहुन्छ तथा तीनै लोकका स्रष्टा, आदिस्रष्टा र स्वयम्भू शासक हुनुहुन्छ।'
8'तपाईं रुद्रहरूमा आठौँ हुनुहुन्छ, साध्यहरूमा पाँचौँ हुनुहुन्छ; दुवै अश्विनीकुमार तपाईंका कान हुन् तथा सूर्य र चन्द्रमा तपाईंका आँखा हुन्।'
9'हे शत्रुतापन! तपाईं संसारको आदि र अन्त्यमा हुनुहुन्छ। तै पनि जब सीता चितामा खस्दै थिइन्, तब तपाईं साधारण पुरुषझैँ हेरिरहनुभयो।'
10लोकपालहरूले यसरी भनेपछि धर्मका धारक तथा देवताहरूमा श्रेष्ठ र परम रामले भने।
11'म दशरथको पुत्र हुँ, मानिस हुँ र आफूलाई राम ठान्छु। हे दिव्य स्रष्टा! मलाई बताउनुहोस् कि म को हुँ, कहाँबाट र कुन प्रयोजनले यहाँ छु।'
12यसरी भन्ने ककुत्स्थसँग सृष्टिकर्ता ब्रह्माले भने — 'हे सत्यपराक्रमी! मेरो यथार्थ निवेदन सुन्नुहोस्।'
13'तपाईं दिव्य आत्मा, यशस्वी नारायण स्वयं र चक्रधारी हुनुहुन्छ। तपाईं एकदंष्ट्र र दिव्य वराह हुनुहुन्छ, भूत र वर्तमानका ज्ञाता हुनुहुन्छ।'
14'तपाईं मध्य अथवा अन्त्यमा पनि अविनाशी ब्रह्म हुनुहुन्छ, सत्यमा स्थित हुनुहुन्छ। तपाईं धर्म हुनुहुन्छ, संसारमा सर्वव्यापी चतुर्भुज विष्णु हुनुहुन्छ।'
15'तपाईं शार्ङ्गधनुका धारक, शत्रुदमन, परम पुरुष, कहिल्यै पराजित नहुने, खड्गधारी, विष्णु, कृष्ण र महाबली हुनुहुन्छ।'
16'तपाईं कार्तिकेय, सेनापति र ग्रामणी हुनुहुन्छ। तपाईं बुद्धि हुनुहुन्छ, क्षमा हुनुहुन्छ। तपाईं उत्पत्ति र अन्त्य पनि हुनुहुन्छ। तपाईं वामन र मधुसूदन हुनुहुन्छ।'
17'तपाईं इन्द्रका स्रष्टा, स्वयं महेन्द्र, पद्मनाभ र युद्धको अन्त्य गर्ने भनिनुहुन्छ। तपाईं अद्भुत महर्षि र शरणागतका आश्रय हुनुहुन्छ।'
18'तपाईं हजार शाखा र सय विभाग भएका वेदको स्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईं तीनै लोकका आदि र अन्त्य हुनुहुन्छ। तपाईं स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ। तपाईं सिद्धहरूमा सिद्ध हुनुहुन्छ तथा तिनका आश्रय र रक्षक पनि हुनुहुन्छ।'
19'तपाईं हजार शाखा र सय विभाग भएका वेदको स्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईं तीनै लोकका आदि र अन्त्य हुनुहुन्छ। तपाईं स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ। तपाईं सिद्धहरूमा सिद्ध हुनुहुन्छ तथा तिनका आश्रय र रक्षक पनि हुनुहुन्छ।'
20'तपाईं यज्ञकर्मको स्वरूप हुनुहुन्छ; वषट्कारले तपाईंको आराधना हुन्छ। तपाईं ॐकार हुनुहुन्छ। केवल श्रेष्ठहरूमा श्रेष्ठले मात्र तपाईंलाई जान्दछन्। तपाईंको न आदि छ, न अन्त्य। तपाईं को हुनुहुन्छ, यो वेदले पनि जान्दैनन्।'
21'तपाईं गाई र ब्राह्मणहरूमा देखिनुहुन्छ। तपाईं सबै दिशामा, आकाशमा, पर्वत र नदीहरूमा विद्यमान हुनुहुन्छ।'
22'तपाईं हजार चरणले युक्त, यशस्वी, सय शिर र सय आँखा भएका हुनुहुन्छ; तपाईंले सबै प्राणी, पर्वत र पृथ्वीलाई धारण गर्नुहुन्छ।'
23'हे राम! प्रलयकालमा तपाईं जलमा बस्दै र एउटा विशाल सर्पलाई धारण गर्दै देखिनुहुन्छ। तपाईंले तीनै लोक, देव, गन्धर्व र दानवहरूलाई धारण गर्नुहुन्छ।'
24'हे राम! सबै देवता तपाईंको हृदय हुन्, देवी सरस्वती तपाईंको जिब्रो हुन् र ब्रह्माले रचेका देवगण तपाईंका अङ्गका रौँ हुन्।'
25'जब तपाईं आफ्ना पलक चिम्लनुहुन्छ तब रात हुन्छ र जब खोल्नुहुन्छ तब दिन। तपाईंको कर्मको पूर्णता वेद हुन्। तपाईंबिना केही पनि छैन।'
26'समूचो संसार तपाईंको शरीर हो, तपाईंको दृढता पृथ्वी हो, तपाईंको क्रोध आगो हो र तपाईंको कृपा श्रेष्ठता तथा श्रीवत्सको चिह्न हो।'
27'पूर्वकालमा तपाईंले त्रिविक्रमको रूप धारण गरी तीन पाइला चाल्नुभयो, तीनै लोक व्याप्त गर्नुभयो, भयङ्कर राजा बलिलाई बाँध्नुभयो र महेन्द्रलाई स्वर्गका राजा बनाउनुभयो।'
28'सीता देवी लक्ष्मी हुन् र तपाईं विष्णु हुनुहुन्छ। तपाईं कृष्ण हुनुहुन्छ। तपाईं उत्पन्न प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ। रावणको अन्त्य गर्न तपाईंले पृथ्वीमा मर्त्य शरीर धारण गर्नुभयो।'
29'हे राम! तपाईं परम हुनुहुन्छ र धर्मका धारक हुनुहुन्छ। जुन प्रयोजनले तपाईं जन्मनुभएको थियो त्यो सिद्ध भयो। रावण मारियो। तपाईं प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो धाममा फर्कनुहोस्।'
30'हे देव! तपाईंको पराक्रम अद्भुत छ, तपाईंको बल कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन। तपाईंको दर्शन वरदान हो र तपाईंको स्तुति कहिल्यै निष्फल हुँदैन, व्यर्थ जाँदैन।'
31'जो मर्त्य तपाईं परम देवका भक्त छन् ती अत्यन्त सफल हुनेछन्। तपाईं सनातन परम पुरुष हुनुहुन्छ। तपाईंका भक्तले यस लोक र परलोकमा सधैँ अभीष्ट फल प्राप्त गर्नेछन्।'
32'जो मर्त्य तपाईं परम देवका भक्त छन् ती अत्यन्त सफल हुनेछन्। तपाईं सनातन परम पुरुष हुनुहुन्छ। तपाईंका भक्तले यस लोक र परलोकमा सधैँ अभीष्ट फल प्राप्त गर्नेछन्।'