सर्गः 116
युद्धकाण्ड · अध्याय 116
संस्कृत
1इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः । प्रविवेशपुरींलङ्कांपूज्यमानोनिशाचरैः ।।6.116.1।।
2प्रविश्य चपुरींलङ्कांपूज्यमानोनिशाचारै: । ततस्तेनाभ्युनुज्ञातोहनुमान्वृक्षवाटिकाम् ।।6.116.2।। सम्प्रविश्ययथान्यायंसीतायाद्विितोहरिः । ददर्शमृजयाहीनांसातङ्कांरोहिणीमिव ।।6.116.3।। वृक्षमूलेनिरानन्दांराक्षसीभिःपरीवृताम् । निभृतःप्रणतःप्रह्वस्सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।।6.116.4।।
3प्रविश्य चपुरींलङ्कांपूज्यमानोनिशाचारै: । ततस्तेनाभ्युनुज्ञातोहनुमान्वृक्षवाटिकाम् ।।6.116.2।। सम्प्रविश्ययथान्यायंसीतायाद्विितोहरिः । ददर्शमृजयाहीनांसातङ्कांरोहिणीमिव ।।6.116.3।। वृक्षमूलेनिरानन्दांराक्षसीभिःपरीवृताम् । निभृतःप्रणतःप्रह्वस्सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।।6.116.4।।
4प्रविश्य चपुरींलङ्कांपूज्यमानोनिशाचारै: । ततस्तेनाभ्युनुज्ञातोहनुमान्वृक्षवाटिकाम् ।।6.116.2।। सम्प्रविश्ययथान्यायंसीतायाद्विितोहरिः । ददर्शमृजयाहीनांसातङ्कांरोहिणीमिव ।।6.116.3।। वृक्षमूलेनिरानन्दांराक्षसीभिःपरीवृताम् । निभृतःप्रणतःप्रह्वस्सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।।6.116.4।।
5दृष्टवासमागतंदेवीहनूमन्तंमहाबलम् । तूष्णीमास्ततदादृष्टवास्मृत्वासृष्टाभवत्तदा ।।6.116.5।।
6सौम्यंतस्यामुखंदृष्टवाहनुमान्प्लवगोत्तमः । रामस्यवचनंसर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।।6.116.6।।
7वैदेही कुशलीरामस्सहसुग्रीवलक्ष्मणः । वभीषणसहायश्चहरीणांसहितोबलैः ।।6.116.7।।
8कुशलंचाहसिद्धार्थोहतशत्रुरिमत्रजित् । विभीषणसहायेनरामेणहरिभिस्सह ।।6.116.8।। निहतोरावणोदेविलक्ष्मणेन च वीर्यवान् ।
9प्रियमाख्यामितेदेविभूयश्चत्वांसभाजये ।।6.116.9।। तवप्रभावाद्धर्मजेमहान् रामेणसंयुगे । लब्धोऽयंविजयस्सीतेस्वस्थाभवगतज्वरा ।।6.116.10।।
10प्रियमाख्यामितेदेविभूयश्चत्वांसभाजये ।।6.116.9।। तवप्रभावाद्धर्मजेमहान् रामेणसंयुगे । लब्धोऽयंविजयस्सीतेस्वस्थाभवगतज्वरा ।।6.116.10।।
11रावणश्चहतश्शत्रुर्लङ्कचैववशीकृता । मयाह्यलब्न्दिद्रेणधृतेनतवनिर्जये ।।6.116.11।। प्रतिज्ञैषाविनिस्तीर्णाबद्ध्वासेतुंमहोदधौ ।
12सम्भ्रमश्च न कर्तव्योवर्तन्त्यारावणालये ।।6.116.12।। विभीषणविधेयंहिलङ्कैश्वर्यमिदंकृतम् ।
13तदाश्वसिहिविस्रब्धंस्वगृहेपरिवर्तसे ।।6.116.13।। अयंचाभ्येतिसम्हृष्टस्त्वद्धर्शनसमुत्सुकः ।
14एवमुक्तासमुत्पत्यसीताशशिनिभानना ।।6.116.14।। प्रहर्षेणावरुद्धासाव्याहर्तुं न शशाक ह ।
15ततोऽब्रवीद्धरिवरःसीतामप्रतिजल्पतीम् ।।6.116.15।। किंत्वंचिन्तयसेदेविकिं च मांनाभिभाषसे ।
16एवमुक्ताहनुमतासीताधर्मपथेस्थिता ।।6.116.16।। अब्रवीत्परमप्रीताबाष्पगद्गदयागिरा ।
17प्रियमेतदुपश्रुत्यभर्तुर्विजयसंश्रयम् ।।6.116.17।। प्रहर्षवशमापन्नानिर्वाक्यास्मिक्षणान्तरम् ।
18न हिपश्यामिसदृशंचिन्तयन्तीप्लवङ्गमा ।।6.116.18।। मप्रतियाब्यानकस्येहदातुंप्रत्यभिनन्दनम् ।
19नहिपश्यामिततसौम्यपृथिव्यामपिवानर ।।6.116.19।। सदृशंयत्प्रियाख्यानेतवदत्त्वाभवेत्सुखम् ।
20हिरण्यंवासुवर्णंवारत्नानिविविधानिच ।।6.116.20।। राज्यंवात्रिषुलोकेषुनैतदर्हतिभाषितम् ।
21एवमुक्तस्तुवैदेह्याप्रत्युवाचप्लवङ्गमः ।।6.116.21।। प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षासतीतायाःप्रमुखेस्थितः ।
22भर्तुःप्रियहितेयुक्तेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिण: ।।6.116.22।। स्निग्धमेवंविधंवाक्यंत्वमेवार्हस्यनिन्दिते ।
23तवैतद्वचनंसौम्येसारवत् स्निग्धमेव च ।।6.116.23।। रत्नौघाद्विविधाच्चापिदेवराज्याद्विशिष्यते ।
24अर्थतश्चमयाप्राप्तादेवरज्यादयोगुणाः ।।6.116.24।। हतशत्रुंविजयिनंरामंपश्यामिसुस्थितम् ।
25तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीजनकात्मजा ।।6.116.25।। ततःशुभतरंवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ।
26अतिलक्षणसम्पन्नंमाधुर्यगुणभूषितम् ।।6.116.26।। बुद्ध्याह्यष्टाङ्गयायुक्तंत्वमेवार्हसिभाषितुम् ।
27श्लाघनीयोऽनिलस्यत्वंसुतःपरमधार्मिकः ।।6.116.27।। बलंशौर्यंश्रुतंसत्त्वंविक्रमोदाक्ष्यमुत्तमम् । तेजःक्षमाधृतिस्स्थैर्यंविनीतत्वं न संशयः ।।6.116.28।। एतेचान्ये च बहवोगुणास्त्वय्येवशोभनाः ।
28श्लाघनीयोऽनिलस्यत्वंसुतःपरमधार्मिकः ।।6.116.27।। बलंशौर्यंश्रुतंसत्त्वंविक्रमोदाक्ष्यमुत्तमम् । तेजःक्षमाधृतिस्स्थैर्यंविनीतत्वं न संशयः ।।6.116.28।। एतेचान्ये च बहवोगुणास्त्वय्येवशोभनाः ।
29अथोवाचपुनस्सीतामसम्भ्रान्तोविनीतवत् ।।6.116.29।। प्रगृहीताञ्चलिर्हर्षात्सीतायाःप्रमुखेस्थितः ।
30इमास्तुखलुराक्षस्योयदित्वमनुमन्यसे ।।6.116.30।। हन्तुमिच्छामितास्सर्वायाभिस्त्वंतर्जितापुरा ।
31क्लिश्यन्तीम् पतिदेवांत्वामशोकवनिकांगताम् ।।6.116.31।। घोररूपसमाचाराःक्रूराःक्रूरतरेक्षणाः । इहश्रुतामयादेवि राक्षस्योविकृताननाः ।।6.116.32।। असकृत्परुषैर्वाक्यैर्वद्नत्योरावणाज्ञया ।
32क्लिश्यन्तीम् पतिदेवांत्वामशोकवनिकांगताम् ।।6.116.31।। घोररूपसमाचाराःक्रूराःक्रूरतरेक्षणाः । इहश्रुतामयादेवि राक्षस्योविकृताननाः ।।6.116.32।। असकृत्परुषैर्वाक्यैर्वद्नत्योरावणाज्ञया ।
33विकृताविकृताकाराःक्रूराःक्रूरकचेक्षणाः ।।6.116.33।। इच्छामिविविधैराघतैर्हन्तुमेतास्सुदारुणाः । राक्षस्योदारुणकथावरमेतत्प्रयच्छमे ।।6.116.34।।
34विकृताविकृताकाराःक्रूराःक्रूरकचेक्षणाः ।।6.116.33।। इच्छामिविविधैराघतैर्हन्तुमेतास्सुदारुणाः । राक्षस्योदारुणकथावरमेतत्प्रयच्छमे ।।6.116.34।।
35मुष्टिभिःपर्षिणघातैश्चविशालैश्चैवबाहुभिः । जङ्घाजानुप्रहारैश्चदन्तानांचैवपीडनैः ।।6.116.35।। भक्षणैःकर्णनासानांकेशानांलुञ्चनैस्तथा । भृशंशुष्कमुखैश्चैवदारणैर्लङ्घनैर्हतैः ।।6.116.36।। विभिन्नशङ्कुग्रीवांशपार्श्वकैश्चकलेवरैः । निपात्यहन्तुमिच्छामितवविप्रियकारिणीः ।।6.116.37।।
36मुष्टिभिःपर्षिणघातैश्चविशालैश्चैवबाहुभिः । जङ्घाजानुप्रहारैश्चदन्तानांचैवपीडनैः ।।6.116.35।। भक्षणैःकर्णनासानांकेशानांलुञ्चनैस्तथा । भृशंशुष्कमुखैश्चैवदारणैर्लङ्घनैर्हतैः ।।6.116.36।। विभिन्नशङ्कुग्रीवांशपार्श्वकैश्चकलेवरैः । निपात्यहन्तुमिच्छामितवविप्रियकारिणीः ।।6.116.37।।
37मुष्टिभिःपर्षिणघातैश्चविशालैश्चैवबाहुभिः । जङ्घाजानुप्रहारैश्चदन्तानांचैवपीडनैः ।।6.116.35।। भक्षणैःकर्णनासानांकेशानांलुञ्चनैस्तथा । भृशंशुष्कमुखैश्चैवदारणैर्लङ्घनैर्हतैः ।।6.116.36।। विभिन्नशङ्कुग्रीवांशपार्श्वकैश्चकलेवरैः । निपात्यहन्तुमिच्छामितवविप्रियकारिणीः ।।6.116.37।।
38एवंप्रहारैर्बहुभिःसंप्प्रहार्ययशस्विनि । घातयेतीव्ररूपाभिर्याभिस्त्वंतर्जितापुरा ।।6.116.38।।
39इत्युक्तासाहनुमताकृपणादीनवत्सला । हनूमन्तमुवाचेदंचिन्तयित्वाविमृश्य च ।।6.116.39।।
40राजसंश्रयवश्यानांकुर्वतीनांपराज्ञया । विधेयानां च दासीनांकःकुप्यद्वानरोत्तम ।।6.116.40।।
41भाग्यवैषम्यदोषेणपुरस्ताद्धुष्कृतेन च । मयैतत्प्राप्यसर्वंस्वकृतंह्युपभुज्यते ।।6.116.41।।
42मैवंवदमहाबाहो दैवेह्येषापरागतिः । प्राप्तव्यंतुदशायोगान्मयैतदितिनिश्चितम् ।।6.116.42।। दासीनांरावणस्याहंमर्षयामीहदुर्बला ।
43आज्ञप्ताराक्षसेनेहराक्षस्यस्तर्जयन्तिमाम् ।।6.116.43।। हतेतस्मिन्नकुर्वन्तितर्जनंमारुतात्मज ।
44अयंव्याघ्रसमीपेतुपुराणोधर्मसंहितः ।।6.116.44।। ऋक्षेणगीतःश्लोकोऽस्तितंनिबोधप्लवङ्गम ।
45न पर: पापमादत्तेपरेषांपापकर्मणाम् ।।6.116.45।। समयोरक्षितव्यस्तुसप्तश्चारित्रभूषणाः ।
46पापानांवाशुभानांवावधार्हाणांप्लवङ्गम ।।6.116.46।। कार्यंकरुण्यमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ।
47लोकहिंसाविहाराणांरक्षसांकामरूपिणाम् ।।6.116.47।। कुर्वतामपिपापानिनैवकार्यमशोभनम् ।
48एवमुक्तस्तुहनुमान् सीतयावाक्यकोविदः ।।6.116.48।। प्रत्युवाचततस्सीतांरामपत्नीयशश्विनीम् ।
49युक्तारामस्यभवतीधर्मपत्नीयशश्विनी ।।6.116.49।। प्रतिसन्दिशमांदेवि गमिष्येयत्रराघवः ।
50एवमुक्ताहनुमतावैदेहिजनकात्मजा ।।6.116.50।। साब्रवीद्ध्रष्टुमिच्छामिभर्तारंवानरोत्तम ।
51तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाहनुमान्पवनात्मजः ।।6.116.51।। हर्षयन्मैथिलींवाक्यमुवाचेदंमहामतिः ।
52पूर्णचन्द्राननंरामंद्रक्ष्यस्यार्येसलक्ष्मणम् ।।6.116.52।। स्थिरमित्रंहतामित्रंशचीवत्रिदशेश्वरम् ।
53तामेवमुक्त्वाराजन्तींसीतांसाक्षादिवश्रियम् ।।6.116.53।। आजगाममहावेगोहनूमान्यत्रराघवः ।
अङ्ग्रेजी
1Having been commanded, Hanuman offered prayers to Vibheeshana and entered Lanka.
2The monkey, having sought the permission of Vibheeshana, entered Lanka city. Duly entering the Asoka grove, he attracted the attention of Sita, who was weak with no bath, cheerless, seated at the root of the tree, like Rohini star. After reaching the grove, he greeted Sita with folded palms and stood motionless.
3The monkey, having sought the permission of Vibheeshana, entered Lanka city. Duly entering the Asoka grove, he attracted the attention of Sita, who was weak with no bath, cheerless, seated at the root of the tree, like Rohini star. After reaching the grove, he greeted Sita with folded palms and stood motionless.
4The monkey, having sought the permission of Vibheeshana, entered Lanka city. Duly entering the Asoka grove, he attracted the attention of Sita, who was weak with no bath, cheerless, seated at the root of the tree, like Rohini star. After reaching the grove, he greeted Sita with folded palms and stood motionless.
5Seeing the mighty Hanuman, who arrived quietly, she was quiet. Then she saw him and experienced joy on recognizing him
6Gentle Hanuman, the foremost of the monkeys, seeing her started to communicate every word of Rama.
7Hanuman said" O Vaidehi! Sri Rama accompanied by Sugriva and Lakshmana, with the help of Vibheeshana, is doing well."
8"Noble lady! Sri Rama killed Ravana and won the enemy. He accomplished the purpose with the help of Vibheeshana, the valiant Lakshmana and the monkeys also so to speak. He inquired of your wellbeing."
9"O noble lady! I am communicating delightful news to you. O Sita, a respectable lady and knowledgeable one, the victory is attained in the combat by the great soul Rama, by virtue of your strength and devotion."
10"O noble lady! I am communicating delightful news to you. O Sita, a respectable lady and knowledgeable one, the victory is attained in the combat by the great soul Rama, by virtue of your strength and devotion."
11'Ravana has been killed, Lanka is under our side vanquished completely. Without any sleep, with forbearance, building an extensive bridge on the great ocean, the vow has been redeemed', is Rama's message to you, said Hanuman.
12"This Lanka is under Vibheeshana, Lord of Lanka. There is no need for perturbation thinking that you are in Ravana's abode."
13"You be at ease, as you are living in your own abode", said Hanuman consoling Sita. 'Vibheeshana, who is very happy, is eager and favouring to see you."
14Hanuman having spoken in that way, Sita got up in excessive joy and could not speak naturally.
15Then seeing Sita not answering him, the monkey chief asked her" Why are you not replying. What are you thinking?"
16When Hanuman spoke in that way virtuous Sita was overwhelmed with joy and spoke with a voice choked with tears.
17"No doubt that my husband is victorious is very delightful. Hearing this, I am overcome with delight and am unable to speak for a moment."
18"Hanuman! However, I think to give you a befitting gift for this happy news. I am not able to see any."
19"I am not able to see on this earth, a gift befitting the value of your message, which can be given to you to make you happy."
20"Neither gold or silver or gems, not even kingdom or the three worlds are equal to what you have spoken now."
21Spoken in that way by Vaidehi, Hanuman stood with folded palms in front of Sita and replied in delight.
22"You alone can speak such affectionate words in this manner wishing victory and welfare of your dear husband. You are irreproachable."
23"O gentle one! Your meaningful words full of affection are more valuable than clusters of gems or Indra, the Lord of gods."
24"Now that the enemy is killed, Rama is happy, which means as if I have attained the rulership of gods."
25Hearing the words of Mythili, daughter of Janaka, Hanuman spoke these auspicious words.
26Continuing to pay tribute to Hanuman's words, Sita said" Your language and expression are always richly endowed with virtuous qualities, sweet and valuable, combined with eight excellences. (Eight excellences areKeenness to hear discourses, readiness to hear discourses, receptivity, retentive power, reasoning for a proposition, against a proposition, faculty of comprehension, realization of truth)."
27"You are a praiseworthy son of wind god. In strength, righteousness, valour, vigour, prowess, skill, you are excellent. You are energetic, endowed with tolerance, forbearance, firmness, brilliance, and humility. You alone have many more qualities, no doubt."
28"You are a praiseworthy son of wind god. In strength, righteousness, valour, vigour, prowess, skill, you are excellent. You are energetic, endowed with tolerance, forbearance, firmness, brilliance, and humility. You alone have many more qualities, no doubt."
29Now with folded palms offering prayers to Sita, Hanuman stood without perturbation, with all humility and again spoke to Sita.
30"I desire to kill all those Rakshasas who in the past have intimidated you indeed and whoever threatened you."
31"O Devi! You, who were so devoted to your husband, were tormented in Asoka grove earlier. These cruel Rakshasas of hideous conduct, of fierce and distorted forms with terrible eyes addressing you in harsh words by Ravana's order, were heard by me."
32"O Devi! You, who were so devoted to your husband, were tormented in Asoka grove earlier. These cruel Rakshasas of hideous conduct, of fierce and distorted forms with terrible eyes addressing you in harsh words by Ravana's order, were heard by me."
33"I wish to kill by all kinds of strokes, these cruel distorted forms of Rakshasas having terrible hair and fierce eyes and not to mention their violence. Permit me."
34"I wish to kill by all kinds of strokes, these cruel distorted forms of Rakshasas having terrible hair and fierce eyes and not to mention their violence. Permit me."
35"These Rakshasas who have wronged, who are of dreadful appearance, I wish to hit them with fists, with feet spreading long arms, strike with blows of shanks and knees, with teeth, and torment by pulling their ears and nose. Their hair will be torn off violently, their faces will be made dry, they will be tossed up, torn with different sharp conches. Their broken bodies, heads, necks, and trunks will be thrown down and killed. Grant this boon to me."
36"These Rakshasas who have wronged, who are of dreadful appearance, I wish to hit them with fists, with feet spreading long arms, strike with blows of shanks and knees, with teeth, and torment by pulling their ears and nose. Their hair will be torn off violently, their faces will be made dry, they will be tossed up, torn with different sharp conches. Their broken bodies, heads, necks, and trunks will be thrown down and killed. Grant this boon to me."
37"These Rakshasas who have wronged, who are of dreadful appearance, I wish to hit them with fists, with feet spreading long arms, strike with blows of shanks and knees, with teeth, and torment by pulling their ears and nose. Their hair will be torn off violently, their faces will be made dry, they will be tossed up, torn with different sharp conches. Their broken bodies, heads, necks, and trunks will be thrown down and killed. Grant this boon to me."
38"O Illustrious lady! I would like to kill the terrible forms of ogres who threatened you, in that way, I will be at and strike in many ways and destroy them", said Hanuman to Sita.
39Hanuman having spoken like that, Sita who was fond of the desperate, thus spoke to Hanuman thinking for a while.
40"Foremost of Vanaras! Who will be angry? Being under the command of the king and being obedient maids, they did so according to king's order.
41Through the adverse working of my fate and my own former misdeeds all this has befallen me; one must indeed experience the fruit of one's own deeds.
42"Mighty Armed Hanuman! Do not speak in this manner. It was my fate which was supreme. Because of my predetermined circumstances I reaped such a result. I am feeblehearted and condone the maids surely."
43"By Ravana's order they threatened me so. Now with his death, they will not be threatening me."
44"O Monkey! In olden days a bear had uttered a verse which conforms to righteousness. I shall tell you now."
45A wise man does not take upon himself the offence of others' sinful deeds; when the occasion arises one's pledge must be guarded, for the virtuous ever wear good conduct as their ornament.
46"Sinners or noble men, having done a wrong deed and deserve death. Also noble, will show compassion and not commit harm."
47"Rakshasas by nature are cruel in their deeds and can assume any form according to their will. No sinful actions to be done even if they do sinful actions."
48Sita, having spoken that way to Hanuman, he, who was capable of good expression, replied as follows to Rama's consort, who was irreproachable.
49"Devi! you are the righteous wife of Rama and earned fame. Give me the right message to Rama in return. I will go."
50Hanuman, having spoken that way to Vaidehi, daughter of Janaka, she said" I desire to see my husband."
51On hearing Mythili, wise Hanuman spoke these words to her bringing joy to her.
52"Now you will see Sri Rama whose countenance resembles the moon, with Lakshmana, with friends who are alive, with friends whose enemies are gone, just as Sachi, the consort of Indra, the Lord of gods saw."
53Hanuman reached Raghava with extraordinary speed assuring Sita, who shone like Lakshmi, goddess of prosperity, and had spoken like that.
हिन्दी
1आज्ञा पाकर हनुमान् ने विभीषण की प्रार्थना की और लङ्का में प्रवेश किया।
2विभीषण की अनुमति लेकर उस वानर ने लङ्का नगरी में प्रवेश किया। विधिवत् अशोकवाटिका में प्रवेश कर उन्होंने सीता का ध्यान आकर्षित किया, जो दुर्बल थीं, बिना स्नान के थीं, हर्षहीन थीं और वृक्ष के मूल में रोहिणी नक्षत्र के समान बैठी थीं। वाटिका में पहुँचकर उन्होंने हाथ जोड़कर सीता का अभिवादन किया और निश्चल खड़े रहे।
3विभीषण की अनुमति लेकर उस वानर ने लङ्का नगरी में प्रवेश किया। विधिवत् अशोकवाटिका में प्रवेश कर उन्होंने सीता का ध्यान आकर्षित किया, जो दुर्बल थीं, बिना स्नान के थीं, हर्षहीन थीं और वृक्ष के मूल में रोहिणी नक्षत्र के समान बैठी थीं। वाटिका में पहुँचकर उन्होंने हाथ जोड़कर सीता का अभिवादन किया और निश्चल खड़े रहे।
4विभीषण की अनुमति लेकर उस वानर ने लङ्का नगरी में प्रवेश किया। विधिवत् अशोकवाटिका में प्रवेश कर उन्होंने सीता का ध्यान आकर्षित किया, जो दुर्बल थीं, बिना स्नान के थीं, हर्षहीन थीं और वृक्ष के मूल में रोहिणी नक्षत्र के समान बैठी थीं। वाटिका में पहुँचकर उन्होंने हाथ जोड़कर सीता का अभिवादन किया और निश्चल खड़े रहे।
5चुपचाप आए महाबली हनुमान् को देखकर वे मौन रहीं। तब उन्होंने उन्हें देखा और पहचानकर हर्ष का अनुभव किया।
6वानरों में श्रेष्ठ सौम्य हनुमान् ने उन्हें देखकर राम का एक-एक वचन कहना आरम्भ किया।
7हनुमान् ने कहा — 'हे वैदेही! सुग्रीव और लक्ष्मण सहित श्रीराम विभीषण की सहायता से कुशल हैं।'
8'हे देवि! श्रीराम ने रावण का वध कर शत्रु को जीत लिया। विभीषण, पराक्रमी लक्ष्मण तथा वानरों की सहायता से भी उन्होंने अपना प्रयोजन सिद्ध किया। उन्होंने आपका कुशल-क्षेम पूछा है।'
9'हे देवि! मैं आपको आनन्ददायक समाचार सुना रहा हूँ। हे आदरणीय और ज्ञानवती सीता! महात्मा राम ने आपके बल और आपकी पतिव्रता निष्ठा के कारण ही युद्ध में विजय प्राप्त की।'
10'हे देवि! मैं आपको आनन्ददायक समाचार सुना रहा हूँ। हे आदरणीय और ज्ञानवती सीता! महात्मा राम ने आपके बल और आपकी पतिव्रता निष्ठा के कारण ही युद्ध में विजय प्राप्त की।'
11'रावण मारा गया, लङ्का पूर्णतया परास्त होकर हमारे अधीन है। निद्रा त्यागकर, धैर्यपूर्वक महासागर पर विस्तृत सेतु बाँधकर प्रतिज्ञा पूर्ण की गई' — यह राम का आपके लिए सन्देश है — हनुमान् ने कहा।
12'यह लङ्का अब लङ्कापति विभीषण के अधीन है। यह सोचकर व्याकुल होने की आवश्यकता नहीं कि आप रावण के भवन में हैं।'
13'आप निश्चिन्त रहिए, क्योंकि आप अपने ही भवन में रह रही हैं' — इस प्रकार सीता को सान्त्वना देते हुए हनुमान् ने कहा — 'अत्यन्त प्रसन्न विभीषण आपसे मिलने के लिए उत्सुक और अनुकूल हैं।'
14हनुमान् के इस प्रकार कहने पर सीता अत्यधिक हर्ष से उठ खड़ी हुईं और स्वाभाविक रूप से बोल न सकीं।
15तब सीता को उत्तर न देते देखकर उस वानरनायक ने उनसे पूछा — 'आप उत्तर क्यों नहीं देतीं? आप क्या सोच रही हैं?'
16हनुमान् के इस प्रकार कहने पर धर्मपरायणा सीता हर्ष से अभिभूत हो गईं और अश्रुओं से अवरुद्ध कण्ठ से बोलीं।
17'निःसन्देह मेरे पति विजयी हुए — यह अत्यन्त आनन्ददायक है। यह सुनकर मैं हर्ष से अभिभूत हूँ और क्षण भर बोल नहीं पा रही।'
18'हे हनुमान्! तथापि मैं सोचती हूँ कि इस शुभ समाचार के लिए तुम्हें उपयुक्त उपहार दूँ। किन्तु मुझे कोई दिखाई नहीं देता।'
19'इस पृथ्वी पर मुझे ऐसा कोई उपहार दिखाई नहीं देता जो तुम्हारे इस सन्देश के मूल्य के योग्य हो और जो तुम्हें देकर तुम्हें प्रसन्न किया जा सके।'
20'न स्वर्ण, न रजत, न रत्न और न राज्य अथवा तीनों लोक भी उसके तुल्य हैं जो तुमने अभी कहा।'
21वैदेही के इस प्रकार कहने पर हनुमान् सीता के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े हुए और हर्षपूर्वक उत्तर दिया।
22'अपने प्रिय पति की विजय और कल्याण की कामना करते हुए इस प्रकार स्नेहपूर्ण वचन केवल आप ही कह सकती हैं। आप निर्दोष हैं।'
23'हे सौम्ये! स्नेह से भरे आपके ये अर्थपूर्ण वचन रत्नों के समूह अथवा देवराज इन्द्र के पद से भी अधिक मूल्यवान् हैं।'
24'अब जब शत्रु मारा गया और राम प्रसन्न हैं, तब मेरे लिए यह वैसा ही है मानो मैंने देवताओं का आधिपत्य प्राप्त कर लिया हो।'
25जनकपुत्री मैथिली के वचन सुनकर हनुमान् ने ये शुभ वचन कहे।
26हनुमान् के वचनों की प्रशंसा करते हुए सीता ने कहा — 'तुम्हारी भाषा और अभिव्यक्ति सदा सद्गुणों से समृद्ध, मधुर और मूल्यवान् है तथा आठ उत्कृष्टताओं से युक्त है। (आठ उत्कृष्टताएँ हैं — शुश्रूषा, श्रवण, ग्रहण, धारण, ऊहा, अपोह, अर्थविज्ञान और तत्त्वज्ञान।)'
27'तुम वायुदेव के प्रशंसनीय पुत्र हो। बल, धर्म, पराक्रम, ओज, शौर्य और कौशल में तुम श्रेष्ठ हो। तुम तेजस्वी हो और सहिष्णुता, क्षमा, दृढ़ता, कान्ति तथा विनय से सम्पन्न हो। तुममें अकेले ही और भी अनेक गुण हैं, इसमें सन्देह नहीं।'
28'तुम वायुदेव के प्रशंसनीय पुत्र हो। बल, धर्म, पराक्रम, ओज, शौर्य और कौशल में तुम श्रेष्ठ हो। तुम तेजस्वी हो और सहिष्णुता, क्षमा, दृढ़ता, कान्ति तथा विनय से सम्पन्न हो। तुममें अकेले ही और भी अनेक गुण हैं, इसमें सन्देह नहीं।'
29अब हाथ जोड़कर सीता की प्रार्थना करते हुए हनुमान् बिना किसी क्षोभ के पूर्ण विनय से खड़े रहे और पुनः सीता से बोले।
30'मैं उन सब राक्षसियों का वध करना चाहता हूँ जिन्होंने भूतकाल में आपको सचमुच धमकाया और जिन्होंने भी आपको त्रास दिया।'
31'हे देवि! आप, जो अपने पति के प्रति इतनी समर्पित थीं, पहले अशोकवाटिका में सन्तप्त की गईं। रावण की आज्ञा से आपसे कठोर वचन कहती इन क्रूर, वीभत्स आचरण वाली, उग्र और विकृत रूप तथा भयङ्कर नेत्रों वाली राक्षसियों को मैंने सुना था।'
32'हे देवि! आप, जो अपने पति के प्रति इतनी समर्पित थीं, पहले अशोकवाटिका में सन्तप्त की गईं। रावण की आज्ञा से आपसे कठोर वचन कहती इन क्रूर, वीभत्स आचरण वाली, उग्र और विकृत रूप तथा भयङ्कर नेत्रों वाली राक्षसियों को मैंने सुना था।'
33'भयङ्कर केश और उग्र नेत्रों वाली इन क्रूर विकृत रूप वाली राक्षसियों को, जिनकी हिंसा का तो कहना ही क्या, मैं सब प्रकार के प्रहारों से मारना चाहता हूँ। मुझे अनुमति दीजिए।'
34'भयङ्कर केश और उग्र नेत्रों वाली इन क्रूर विकृत रूप वाली राक्षसियों को, जिनकी हिंसा का तो कहना ही क्या, मैं सब प्रकार के प्रहारों से मारना चाहता हूँ। मुझे अनुमति दीजिए।'
35'इन राक्षसियों ने, जिन्होंने अन्याय किया और जिनका रूप भयङ्कर है, मैं मुष्टियों से, चरणों से, लम्बी भुजाएँ फैलाकर, जङ्घाओं और घुटनों के प्रहारों से, दाँतों से मारना चाहता हूँ तथा उनके कान और नासिका खींचकर उन्हें सन्तप्त करना चाहता हूँ। उनके केश बलपूर्वक नोच डाले जाएँगे, उनके मुख सुखा दिए जाएँगे, उन्हें ऊपर उछाला जाएगा और भाँति-भाँति के तीक्ष्ण अस्त्रों से विदीर्ण किया जाएगा। उनके टूटे शरीर, सिर, ग्रीवाएँ और धड़ फेंककर उनका वध किया जाएगा। मुझे यह वर दीजिए।'
36'इन राक्षसियों ने, जिन्होंने अन्याय किया और जिनका रूप भयङ्कर है, मैं मुष्टियों से, चरणों से, लम्बी भुजाएँ फैलाकर, जङ्घाओं और घुटनों के प्रहारों से, दाँतों से मारना चाहता हूँ तथा उनके कान और नासिका खींचकर उन्हें सन्तप्त करना चाहता हूँ। उनके केश बलपूर्वक नोच डाले जाएँगे, उनके मुख सुखा दिए जाएँगे, उन्हें ऊपर उछाला जाएगा और भाँति-भाँति के तीक्ष्ण अस्त्रों से विदीर्ण किया जाएगा। उनके टूटे शरीर, सिर, ग्रीवाएँ और धड़ फेंककर उनका वध किया जाएगा। मुझे यह वर दीजिए।'
37'इन राक्षसियों ने, जिन्होंने अन्याय किया और जिनका रूप भयङ्कर है, मैं मुष्टियों से, चरणों से, लम्बी भुजाएँ फैलाकर, जङ्घाओं और घुटनों के प्रहारों से, दाँतों से मारना चाहता हूँ तथा उनके कान और नासिका खींचकर उन्हें सन्तप्त करना चाहता हूँ। उनके केश बलपूर्वक नोच डाले जाएँगे, उनके मुख सुखा दिए जाएँगे, उन्हें ऊपर उछाला जाएगा और भाँति-भाँति के तीक्ष्ण अस्त्रों से विदीर्ण किया जाएगा। उनके टूटे शरीर, सिर, ग्रीवाएँ और धड़ फेंककर उनका वध किया जाएगा। मुझे यह वर दीजिए।'
38'हे यशस्विनी! जिन भयङ्कर रूप वाली राक्षसियों ने आपको त्रास दिया, उनका मैं इस प्रकार वध करना चाहता हूँ; मैं उन पर अनेक प्रकार से प्रहार कर उनका विनाश करूँगा' — हनुमान् ने सीता से कहा।
39हनुमान् के इस प्रकार कहने पर निराशों पर स्नेह रखने वाली सीता ने क्षण भर विचार कर हनुमान् से इस प्रकार कहा।
40'हे वानरों में श्रेष्ठ! कौन इन पर क्रुद्ध होगा? राजा की आज्ञा के अधीन रहकर और आज्ञाकारिणी दासियाँ होने के कारण उन्होंने राजा की आज्ञा के अनुसार वैसा किया।'
41'मेरे भाग्य की प्रतिकूलता और मेरे ही पूर्वकृत दुष्कर्मों के कारण यह सब मुझ पर आ पड़ा; मनुष्य को अपने ही कर्मों का फल भोगना ही पड़ता है।'
42'हे महाबाहु हनुमान्! इस प्रकार मत कहो। यह मेरा भाग्य ही प्रधान था। अपनी पूर्वनिर्धारित परिस्थितियों के कारण मैंने ऐसा फल भोगा। मैं कोमल हृदय की हूँ और उन दासियों को निश्चय ही क्षमा करती हूँ।'
43'रावण की आज्ञा से उन्होंने मुझे इस प्रकार धमकाया। अब उसकी मृत्यु के पश्चात् वे मुझे धमकाएँगी नहीं।'
44'हे वानर! पूर्वकाल में एक रीछ ने धर्म के अनुरूप एक श्लोक कहा था। मैं वह तुम्हें अब सुनाती हूँ।'
45'बुद्धिमान् पुरुष दूसरों के पापकर्मों का दोष अपने ऊपर नहीं लेता; अवसर आने पर अपने वचन की रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि सज्जन सदा सदाचार को ही आभूषण के रूप में धारण करते हैं।'
46'पापी हों अथवा सज्जन, दुष्कर्म कर वे वध के योग्य हो जाते हैं। किन्तु सज्जन करुणा दिखाते हैं और हानि नहीं पहुँचाते।'
47'राक्षस स्वभाव से अपने कर्मों में क्रूर होते हैं और इच्छानुसार कोई भी रूप धारण कर सकते हैं। यदि वे पापकर्म करें, तब भी हमें पापकर्म नहीं करना चाहिए।'
48सीता के हनुमान् से इस प्रकार कहने पर उत्तम अभिव्यक्ति में समर्थ उन्होंने निर्दोष रामपत्नी को इस प्रकार उत्तर दिया।
49'हे देवि! आप राम की धर्मपत्नी हैं और आपने यश अर्जित किया है। मुझे राम के लिए उचित सन्देश दीजिए। मैं जाऊँगा।'
50हनुमान् के जनकपुत्री वैदेही से इस प्रकार कहने पर उन्होंने कहा — 'मैं अपने पति के दर्शन करना चाहती हूँ।'
51मैथिली की बात सुनकर बुद्धिमान् हनुमान् ने उन्हें आनन्द देते हुए ये वचन कहे।
52'अब आप चन्द्रमा के समान मुख वाले श्रीराम को लक्ष्मण सहित, जीवित मित्रों सहित और शत्रुओं से रहित होकर वैसे ही देखेंगी जैसे देवराज इन्द्र की पत्नी शची ने देखा था।'
53लक्ष्मी के समान देदीप्यमान सीता को इस प्रकार आश्वस्त कर हनुमान् असाधारण वेग से राघव के पास पहुँचे।
नेपाली
1आज्ञा पाएर हनुमान्ले विभीषणको प्रार्थना गरे र लङ्कामा प्रवेश गरे।
2विभीषणको अनुमति लिएर त्यस वानरले लङ्का नगरीमा प्रवेश गरे। विधिवत् अशोकवाटिकामा प्रवेश गरी उनले सीताको ध्यान आकर्षित गरे, जो दुर्बल थिइन्, नुहाएकी थिइनन्, हर्षहीन थिइन् र रूखको फेदमा रोहिणी नक्षत्रझैँ बसेकी थिइन्। वाटिकामा पुगेर उनले हात जोडेर सीताको अभिवादन गरे र निश्चल उभिए।
3विभीषणको अनुमति लिएर त्यस वानरले लङ्का नगरीमा प्रवेश गरे। विधिवत् अशोकवाटिकामा प्रवेश गरी उनले सीताको ध्यान आकर्षित गरे, जो दुर्बल थिइन्, नुहाएकी थिइनन्, हर्षहीन थिइन् र रूखको फेदमा रोहिणी नक्षत्रझैँ बसेकी थिइन्। वाटिकामा पुगेर उनले हात जोडेर सीताको अभिवादन गरे र निश्चल उभिए।
4विभीषणको अनुमति लिएर त्यस वानरले लङ्का नगरीमा प्रवेश गरे। विधिवत् अशोकवाटिकामा प्रवेश गरी उनले सीताको ध्यान आकर्षित गरे, जो दुर्बल थिइन्, नुहाएकी थिइनन्, हर्षहीन थिइन् र रूखको फेदमा रोहिणी नक्षत्रझैँ बसेकी थिइन्। वाटिकामा पुगेर उनले हात जोडेर सीताको अभिवादन गरे र निश्चल उभिए।
5चुपचाप आएका महाबली हनुमान्लाई देखेर उनी मौन रहिन्। तब उनले उनलाई देखिन् र चिनेर हर्षको अनुभव गरिन्।
6वानरहरूमा श्रेष्ठ सौम्य हनुमान्ले उनलाई देखेर रामको एकएक वचन भन्न थाले।
7हनुमान्ले भने — 'हे वैदेही! सुग्रीव र लक्ष्मणसहित श्रीराम विभीषणको सहायताले कुशल हुनुहुन्छ।'
8'हे देवी! श्रीरामले रावणको वध गरी शत्रुलाई जित्नुभयो। विभीषण, पराक्रमी लक्ष्मण तथा वानरहरूको सहायताले पनि उहाँले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्नुभयो। उहाँले तपाईंको कुशलक्षेम सोध्नुभएको छ।'
9'हे देवी! म तपाईंलाई आनन्ददायी समाचार सुनाउँदै छु। हे आदरणीय र ज्ञानवती सीता! महात्मा रामले तपाईंको बल र तपाईंको पतिव्रता निष्ठाकै कारण युद्धमा विजय प्राप्त गर्नुभयो।'
10'हे देवी! म तपाईंलाई आनन्ददायी समाचार सुनाउँदै छु। हे आदरणीय र ज्ञानवती सीता! महात्मा रामले तपाईंको बल र तपाईंको पतिव्रता निष्ठाकै कारण युद्धमा विजय प्राप्त गर्नुभयो।'
11'रावण मारियो, लङ्का पूर्णतया परास्त भई हाम्रो अधीनमा छ। निद्रा त्यागेर, धैर्यपूर्वक महासागरमा विस्तृत सेतु बाँधेर प्रतिज्ञा पूरा गरियो' — यो रामको तपाईंका लागि सन्देश हो — हनुमान्ले भने।
12'यो लङ्का अब लङ्कापति विभीषणको अधीनमा छ। तपाईं रावणको भवनमा हुनुहुन्छ भन्ने सोचेर व्याकुल हुनु आवश्यक छैन।'
13'तपाईं निश्चिन्त रहनुहोस्, किनकि तपाईं आफ्नै भवनमा बस्दै हुनुहुन्छ' — यसरी सीतालाई सान्त्वना दिँदै हनुमान्ले भने — 'अत्यन्त प्रसन्न विभीषण तपाईंलाई भेट्न उत्सुक र अनुकूल हुनुहुन्छ।'
14हनुमान्ले यसरी भनेपछि सीता अत्यधिक हर्षले उठिन् र स्वाभाविक रूपमा बोल्न सकिनन्।
15तब सीतालाई जवाफ नदिएको देखेर त्यस वानरनायकले उनलाई सोधे — 'तपाईं जवाफ किन दिनुहुन्न? तपाईं के सोच्दै हुनुहुन्छ?'
16हनुमान्ले यसरी भनेपछि धर्मपरायणा सीता हर्षले अभिभूत भइन् र आँसुले अवरुद्ध कण्ठले बोलिन्।
17'निःसन्देह मेरा पति विजयी हुनुभयो — यो अत्यन्त आनन्ददायी छ। यो सुनेर म हर्षले अभिभूत छु र क्षणभर बोल्न सकिरहेकी छैनँ।'
18'हे हनुमान्! तथापि म सोच्छु कि यस शुभ समाचारका लागि तिमीलाई उपयुक्त उपहार दिऊँ। तर मलाई कुनै देखिँदैन।'
19'यस पृथ्वीमा मलाई यस्तो कुनै उपहार देखिँदैन जुन तिम्रो यस सन्देशको मूल्यको योग्य होस् र जुन तिमीलाई दिएर तिमीलाई प्रसन्न पार्न सकियोस्।'
20'न सुन, न चाँदी, न रत्न र न राज्य अथवा तीनै लोक पनि त्यसको तुल्य छन् जुन तिमीले भर्खर भन्यौ।'
21वैदेहीले यसरी भनेपछि हनुमान् सीताको अगाडि हात जोडेर उभिए र हर्षपूर्वक जवाफ दिए।
22'आफ्ना प्रिय पतिको विजय र कल्याणको कामना गर्दै यसरी स्नेहपूर्ण वचन केवल तपाईंले मात्र भन्न सक्नुहुन्छ। तपाईं निर्दोष हुनुहुन्छ।'
23'हे सौम्ये! स्नेहले भरिएका तपाईंका यी अर्थपूर्ण वचन रत्नका समूह अथवा देवराज इन्द्रको पदभन्दा पनि बढी मूल्यवान् छन्।'
24'अब जब शत्रु मारियो र राम प्रसन्न हुनुहुन्छ, तब मेरा लागि यो त्यस्तै हो मानौँ मैले देवताहरूको आधिपत्य प्राप्त गरेको छु।'
25जनकपुत्री मैथिलीका वचन सुनेर हनुमान्ले यी शुभ वचन भने।
26हनुमान्का वचनको प्रशंसा गर्दै सीताले भनिन् — 'तिम्रो भाषा र अभिव्यक्ति सधैँ सद्गुणले समृद्ध, मीठो र मूल्यवान् छ तथा आठ उत्कृष्टताले युक्त छ। (आठ उत्कृष्टता हुन् — शुश्रूषा, श्रवण, ग्रहण, धारण, ऊहा, अपोह, अर्थविज्ञान र तत्त्वज्ञान।)'
27'तिमी वायुदेवका प्रशंसनीय पुत्र हौ। बल, धर्म, पराक्रम, ओज, शौर्य र कौशलमा तिमी श्रेष्ठ छौ। तिमी तेजस्वी छौ र सहिष्णुता, क्षमा, दृढता, कान्ति तथा विनयले सम्पन्न छौ। तिमीमा एक्लै अझ अनेक गुण छन्, यसमा सन्देह छैन।'
28'तिमी वायुदेवका प्रशंसनीय पुत्र हौ। बल, धर्म, पराक्रम, ओज, शौर्य र कौशलमा तिमी श्रेष्ठ छौ। तिमी तेजस्वी छौ र सहिष्णुता, क्षमा, दृढता, कान्ति तथा विनयले सम्पन्न छौ। तिमीमा एक्लै अझ अनेक गुण छन्, यसमा सन्देह छैन।'
29अब हात जोडेर सीताको प्रार्थना गर्दै हनुमान् कुनै क्षोभबिना पूर्ण विनयले उभिए र फेरि सीतासँग भने।
30'म ती सबै राक्षसीको वध गर्न चाहन्छु जसले विगतमा तपाईंलाई साँच्चै धम्क्याए र जसले तपाईंलाई त्रास दिए।'
31'हे देवी! तपाईं, जो आफ्ना पतिप्रति यति समर्पित हुनुहुन्थ्यो, पहिले अशोकवाटिकामा सन्तप्त पारिनुभयो। रावणको आज्ञाले तपाईंसँग कठोर वचन भन्ने ती क्रूर, वीभत्स आचरण भएका, उग्र र विकृत रूप तथा भयङ्कर आँखा भएका राक्षसीलाई मैले सुनेको थिएँ।'
32'हे देवी! तपाईं, जो आफ्ना पतिप्रति यति समर्पित हुनुहुन्थ्यो, पहिले अशोकवाटिकामा सन्तप्त पारिनुभयो। रावणको आज्ञाले तपाईंसँग कठोर वचन भन्ने ती क्रूर, वीभत्स आचरण भएका, उग्र र विकृत रूप तथा भयङ्कर आँखा भएका राक्षसीलाई मैले सुनेको थिएँ।'
33'भयङ्कर केश र उग्र आँखा भएका ती क्रूर विकृत रूप भएका राक्षसीलाई, जसको हिंसाको त कुरै के, म सबै प्रकारका प्रहारले मार्न चाहन्छु। मलाई अनुमति दिनुहोस्।'
34'भयङ्कर केश र उग्र आँखा भएका ती क्रूर विकृत रूप भएका राक्षसीलाई, जसको हिंसाको त कुरै के, म सबै प्रकारका प्रहारले मार्न चाहन्छु। मलाई अनुमति दिनुहोस्।'
35'ती राक्षसीलाई, जसले अन्याय गरे र जसको रूप भयङ्कर छ, म मुड्कीले, खुट्टाले, लामा पाखुरा फैलाएर, तिघ्रा र घुँडाका प्रहारले, दाँतले मार्न चाहन्छु तथा तिनका कान र नाक तानेर तिनलाई सन्तप्त पार्न चाहन्छु। तिनका केश बलपूर्वक चुँडाइनेछन्, तिनका अनुहार सुकाइनेछन्, तिनलाई माथि उछालिनेछ र भाँतिभाँतिका तीखा अस्त्रले चिरिनेछ। तिनका भाँचिएका शरीर, शिर, घाँटी र धड फ्याँकेर तिनको वध गरिनेछ। मलाई यो वर दिनुहोस्।'
36'ती राक्षसीलाई, जसले अन्याय गरे र जसको रूप भयङ्कर छ, म मुड्कीले, खुट्टाले, लामा पाखुरा फैलाएर, तिघ्रा र घुँडाका प्रहारले, दाँतले मार्न चाहन्छु तथा तिनका कान र नाक तानेर तिनलाई सन्तप्त पार्न चाहन्छु। तिनका केश बलपूर्वक चुँडाइनेछन्, तिनका अनुहार सुकाइनेछन्, तिनलाई माथि उछालिनेछ र भाँतिभाँतिका तीखा अस्त्रले चिरिनेछ। तिनका भाँचिएका शरीर, शिर, घाँटी र धड फ्याँकेर तिनको वध गरिनेछ। मलाई यो वर दिनुहोस्।'
37'ती राक्षसीलाई, जसले अन्याय गरे र जसको रूप भयङ्कर छ, म मुड्कीले, खुट्टाले, लामा पाखुरा फैलाएर, तिघ्रा र घुँडाका प्रहारले, दाँतले मार्न चाहन्छु तथा तिनका कान र नाक तानेर तिनलाई सन्तप्त पार्न चाहन्छु। तिनका केश बलपूर्वक चुँडाइनेछन्, तिनका अनुहार सुकाइनेछन्, तिनलाई माथि उछालिनेछ र भाँतिभाँतिका तीखा अस्त्रले चिरिनेछ। तिनका भाँचिएका शरीर, शिर, घाँटी र धड फ्याँकेर तिनको वध गरिनेछ। मलाई यो वर दिनुहोस्।'
38'हे यशस्विनी! जुन भयङ्कर रूप भएका राक्षसीले तपाईंलाई त्रास दिए, तिनको म यसरी वध गर्न चाहन्छु; म तिनीमाथि अनेक प्रकारले प्रहार गरी तिनको विनाश गर्नेछु' — हनुमान्ले सीतासँग भने।
39हनुमान्ले यसरी भनेपछि निराशहरूप्रति स्नेह राख्ने सीताले क्षणभर विचार गरी हनुमान्सँग यसरी भनिन्।
40'हे वानरहरूमा श्रेष्ठ! को तिनीमाथि क्रुद्ध हुनेछ? राजाको आज्ञाको अधीनमा रही र आज्ञाकारिणी दासी भएकाले तिनले राजाको आज्ञाअनुसार त्यसो गरे।'
41'मेरो भाग्यको प्रतिकूलता र मेरै पूर्वकृत दुष्कर्मका कारण यो सबै ममाथि आइपर्यो; मानिसले आफ्नै कर्मको फल भोग्नै पर्छ।'
42'हे महाबाहु हनुमान्! यसरी नभन। यो मेरो भाग्य नै प्रधान थियो। आफ्नै पूर्वनिर्धारित परिस्थितिका कारण मैले यस्तो फल भोगेँ। म कोमल हृदयकी छु र ती दासीलाई निश्चय नै क्षमा गर्छु।'
43'रावणको आज्ञाले तिनले मलाई यसरी धम्क्याए। अब उसको मृत्युपछि तिनले मलाई धम्क्याउनेछैनन्।'
44'हे वानर! पूर्वकालमा एउटा भालुले धर्मअनुरूप एउटा श्लोक भनेको थियो। म त्यो तिमीलाई अब सुनाउँछु।'
45'बुद्धिमान् पुरुषले अरूका पापकर्मको दोष आफूमाथि लिँदैन; अवसर आउँदा आफ्नो वचनको रक्षा गर्नुपर्छ, किनकि सज्जनहरू सधैँ सदाचारलाई नै आभूषणका रूपमा धारण गर्छन्।'
46'पापी हुन् अथवा सज्जन, दुष्कर्म गरेर तिनीहरू वधको योग्य हुन्छन्। तर सज्जनले करुणा देखाउँछन् र हानि पुर्याउँदैनन्।'
47'राक्षसहरू स्वभावले आफ्ना कर्ममा क्रूर हुन्छन् र इच्छाअनुसार कुनै पनि रूप धारण गर्न सक्छन्। यदि तिनले पापकर्म गरून्, तै पनि हामीले पापकर्म गर्नु हुँदैन।'
48सीताले हनुमान्सँग यसरी भनेपछि उत्तम अभिव्यक्तिमा समर्थ उनले निर्दोष रामपत्नीलाई यसरी जवाफ दिए।
49'हे देवी! तपाईं रामकी धर्मपत्नी हुनुहुन्छ र तपाईंले यश आर्जन गर्नुभएको छ। मलाई रामका लागि उचित सन्देश दिनुहोस्। म जानेछु।'
50हनुमान्ले जनकपुत्री वैदेहीसँग यसरी भनेपछि उनले भनिन् — 'म आफ्ना पतिको दर्शन गर्न चाहन्छु।'
51मैथिलीको कुरा सुनेर बुद्धिमान् हनुमान्ले उनलाई आनन्द दिँदै यी वचन भने।
52'अब तपाईंले चन्द्रमाझैँ अनुहार भएका श्रीरामलाई लक्ष्मणसहित, जीवित मित्रसहित र शत्रुबाट रहित भई त्यसै गरी देख्नुहुनेछ जसरी देवराज इन्द्रकी पत्नी शचीले देखेकी थिइन्।'
53लक्ष्मीझैँ देदीप्यमान सीतालाई यसरी आश्वस्त पारेर हनुमान् असाधारण वेगले राघवकहाँ पुगे।