सर्गः 61
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 61
संस्कृत
1ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः। अङ्गदप्रमुखा वीरा हनुमांश्च महाकपिः।।5.61.1।।
2प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः। महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।। मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः। छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।। सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्। हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।। राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः। समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।। प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
3प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः। महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।। मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः। छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।। सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्। हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।। राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः। समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।। प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
4प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः। महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।। मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः। छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।। सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्। हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।। राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः। समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।। प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
5प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः। महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।। मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः। छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।। सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्। हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।। राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः। समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।। प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
6प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः। महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।। मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः। छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।। सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्। हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।। राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः। समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।। प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः। सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
7प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौकसः। नन्दनोपमयासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम्।।5.61.7।।
8यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम्। अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम्।।5.61.8।।
9यद्रक्षति महावीर्य स्सदा दधिमुखः कपिः। मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।।5.61.9।।
10ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः। वानरा वानरेन्द्रस्य मनः कान्ततमं महत्।।5.61.10।।
11ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्टवा मधुवनं महत्। कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः।।5.61.11।।
12ततः कुमारस्तान् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन्। अनुमान्य ददौ तेषां विसर्गं मधुभिक्षणे।।5.61.12।।
13ततश्चानुमता स्सर्वे सम्प्रहृष्टा वनौकसः। मुदिताः प्रेरिताश्चापि प्रनृत्यन्तोऽभवंस्तदा।।5.61.13।।
14गायन्ति केचित्प्रणमन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रहसन्ति केचित्। पतन्ति केचिद्विचरन्ति केचित्ल्पवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्।।5.61.14।।
15परस्परं केचिदुपाश्रयन्ते परस्परं केचिदुपाक्रमन्ते। परस्परं केचिदुपब्रुवन्ते परस्परं केचिदुपारमन्ते।।5.61.15।।
16द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिद्रवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित्। महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसम्पतन्ति।।5.61.16।।
17गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति। रुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणदन्नुपैति।।5.61.17।।
18समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीन्मधुप्रसानोत्कटसत्त्वचेष्टम्। न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव तृप्तः।।5.61.18।।
19ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान्। समीक्ष्य कोपाद्धधिवक्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान्।।5.61.19।।
20स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः। चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः।।5.61.20।।
21उवाच कांश्चित्परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान। समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित्।।5.61.21।।
22स तैर्मदात्संपरिवार्य वाक्यैर्भलाच्छ तेन प्रतिवार्यमाणैः। प्रधर्षितस्त्यक्तभयै स्समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम्।।5.61.22।।
23नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्त स्तलैश्च पादैश्च समापयन्तः। मदात्कपिं तं कपय स्समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः।।5.61.23।।
अङ्ग्रेजी
1In the midst of all the leaders of the monkeys including Angada, Hanuman accepted Jambavan's advice.
2Thereafter led by Hanuman, all the vanaras left Mahendra mountain and marched very happily. The vanaras were strong and huge like elephants and resembled mountain Meru. Moreover when they leaped up they seemed to cover the sky (so it was difficult to tell their numbers). Since Hanuman had accomplished the task, the vanaras were praising his strength, his swiftness and courage. They were looking at Hanuman without blinking their eyes, and seemed as though they were carrying him by their eyes. They were determined in their minds to please Rama. Remaining in a state of offering themselves, some of them more accomplished than others, collected together eager to wage war and talking pleasantly among themselves having resolved to assist Rama.
3Thereafter led by Hanuman, all the vanaras left Mahendra mountain and marched very happily. The vanaras were strong and huge like elephants and resembled mountain Meru. Moreover when they leaped up they seemed to cover the sky (so it was difficult to tell their numbers). Since Hanuman had accomplished the task, the vanaras were praising his strength, his swiftness and courage. They were looking at Hanuman without blinking their eyes, and seemed as though they were carrying him by their eyes. They were determined in their minds to please Rama. Remaining in a state of offering themselves, some of them more accomplished than others, collected together eager to wage war and talking pleasantly among themselves having resolved to assist Rama.
4Thereafter led by Hanuman, all the vanaras left Mahendra mountain and marched very happily. The vanaras were strong and huge like elephants and resembled mountain Meru. Moreover when they leaped up they seemed to cover the sky (so it was difficult to tell their numbers). Since Hanuman had accomplished the task, the vanaras were praising his strength, his swiftness and courage. They were looking at Hanuman without blinking their eyes, and seemed as though they were carrying him by their eyes. They were determined in their minds to please Rama. Remaining in a state of offering themselves, some of them more accomplished than others, collected together eager to wage war and talking pleasantly among themselves having resolved to assist Rama.
5Thereafter led by Hanuman, all the vanaras left Mahendra mountain and marched very happily. The vanaras were strong and huge like elephants and resembled mountain Meru. Moreover when they leaped up they seemed to cover the sky (so it was difficult to tell their numbers). Since Hanuman had accomplished the task, the vanaras were praising his strength, his swiftness and courage. They were looking at Hanuman without blinking their eyes, and seemed as though they were carrying him by their eyes. They were determined in their minds to please Rama. Remaining in a state of offering themselves, some of them more accomplished than others, collected together eager to wage war and talking pleasantly among themselves having resolved to assist Rama.
6Thereafter led by Hanuman, all the vanaras left Mahendra mountain and marched very happily. The vanaras were strong and huge like elephants and resembled mountain Meru. Moreover when they leaped up they seemed to cover the sky (so it was difficult to tell their numbers). Since Hanuman had accomplished the task, the vanaras were praising his strength, his swiftness and courage. They were looking at Hanuman without blinking their eyes, and seemed as though they were carrying him by their eyes. They were determined in their minds to please Rama. Remaining in a state of offering themselves, some of them more accomplished than others, collected together eager to wage war and talking pleasantly among themselves having resolved to assist Rama.
7"The monkeys leaped into the sky and entered the garden that resembled the garden of Indra filled with trees and creepers.
8The Madhuvanam of Sugriva was wellprotected and was difficult to access for the vanaras. It was enchating to all beings.
9Dadhimukha, the foremost of all monkeys, of great valour and the maternal uncle of Sugriva was the caretaker of the garden.
10On reaching the vanara king's extensive, delightful garden all the vanaras highly rejoiced.
11The honeycoloured monkeys felt happy on seeing the Madhuvanam and sought Angada's permission to drink honey.
12Young Angada asked old Jambavan's permission for the vanaras to drink honey and Jambavan permitted them.
13Permitted thus to drink honey the forestdwelling monkeys were motivated. They rejoiced very happily and started dancing.
14Some sang, some prostrated on the ground, some danced, while some laughed, some jumped from the tree, some roamed about and some jumped up and down.
15While some supported one another, some held each other, some exchanged secrets with one another, some entertained one another.
16While some ran from one tree to another, some jumped down from broken branches, and some swiftfooted ones fell down from the top of trees.
17While one was singing, others approached him laughing while some were laughing others fell on them laughing excessively. While some were roaring, others went pushing them down. While some were encouraged to do something others shouted at them.
18The army of monkeys had lost control over their bodies due to drinking of honeywine. Not even one was quietly seated there. Not even one was not intoxicated. Not only that, none were satisfied.
19Beholding the destruction wrought by the vanaras to the garden, trees, leaves and flowers, and having drunk all the honey, Dadhimukha angrily asked them to stop and get out.
20The elderly Dadhimukha who was the powerful protector of the garden reprimanded them and devised yet again a plan to protect it.
21He spoke harshly to some, to others he asked not to talk, some he slapped on the hind part with the palm of his hand. To some he spoke pleasantly and with some he quarrelled. And to others he spoke in a conciliatory manner.
22In their drunkenness they were using abusive language and with their strength they retaliated without fear. They invaded without considering their mistakes. They caught hold of Dadhimukha and pulled him.
23In their drunkenness some monkeys scratched Dadhimukha violently with their nails, some bit him with their teeth and others slapped and kicked him with their palms and legs.Getting together they looted the garden completely. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकषष्टितम स्सर्गः।। Thus ends the sixtyfirst sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अङ्गद सहित सब वानरनायकों के बीच हनुमान् ने जाम्बवान् का परामर्श स्वीकार किया।
2तत्पश्चात् हनुमान् के नेतृत्व में सब वानरों ने महेन्द्र पर्वत छोड़ा और अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान किया। वे वानर बलवान् और हाथियों के समान विशाल थे तथा मेरु पर्वत के समान लगते थे। इसके अतिरिक्त जब वे उछलते, तब मानो आकाश ढक जाता (जिससे उनकी संख्या बताना कठिन था)। चूँकि हनुमान् ने कार्य सिद्ध कर लिया था, इसलिए वानर उनके बल, उनकी शीघ्रता और साहस की प्रशंसा कर रहे थे। वे बिना पलक झपकाए हनुमान् को देख रहे थे और ऐसा लगता था मानो वे उन्हें अपने नेत्रों से ही उठाए लिए जा रहे हों। वे मन में राम को प्रसन्न करने का निश्चय किए हुए थे। स्वयं को अर्पित करने की भावना में स्थित, कुछ अन्यों से अधिक निपुण, वे युद्ध करने के लिए उत्सुक होकर एकत्र हुए और राम की सहायता का संकल्प कर परस्पर मधुर वार्तालाप करने लगे।
3तत्पश्चात् हनुमान् के नेतृत्व में सब वानरों ने महेन्द्र पर्वत छोड़ा और अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान किया। वे वानर बलवान् और हाथियों के समान विशाल थे तथा मेरु पर्वत के समान लगते थे। इसके अतिरिक्त जब वे उछलते, तब मानो आकाश ढक जाता (जिससे उनकी संख्या बताना कठिन था)। चूँकि हनुमान् ने कार्य सिद्ध कर लिया था, इसलिए वानर उनके बल, उनकी शीघ्रता और साहस की प्रशंसा कर रहे थे। वे बिना पलक झपकाए हनुमान् को देख रहे थे और ऐसा लगता था मानो वे उन्हें अपने नेत्रों से ही उठाए लिए जा रहे हों। वे मन में राम को प्रसन्न करने का निश्चय किए हुए थे। स्वयं को अर्पित करने की भावना में स्थित, कुछ अन्यों से अधिक निपुण, वे युद्ध करने के लिए उत्सुक होकर एकत्र हुए और राम की सहायता का संकल्प कर परस्पर मधुर वार्तालाप करने लगे।
4तत्पश्चात् हनुमान् के नेतृत्व में सब वानरों ने महेन्द्र पर्वत छोड़ा और अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान किया। वे वानर बलवान् और हाथियों के समान विशाल थे तथा मेरु पर्वत के समान लगते थे। इसके अतिरिक्त जब वे उछलते, तब मानो आकाश ढक जाता (जिससे उनकी संख्या बताना कठिन था)। चूँकि हनुमान् ने कार्य सिद्ध कर लिया था, इसलिए वानर उनके बल, उनकी शीघ्रता और साहस की प्रशंसा कर रहे थे। वे बिना पलक झपकाए हनुमान् को देख रहे थे और ऐसा लगता था मानो वे उन्हें अपने नेत्रों से ही उठाए लिए जा रहे हों। वे मन में राम को प्रसन्न करने का निश्चय किए हुए थे। स्वयं को अर्पित करने की भावना में स्थित, कुछ अन्यों से अधिक निपुण, वे युद्ध करने के लिए उत्सुक होकर एकत्र हुए और राम की सहायता का संकल्प कर परस्पर मधुर वार्तालाप करने लगे।
5तत्पश्चात् हनुमान् के नेतृत्व में सब वानरों ने महेन्द्र पर्वत छोड़ा और अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान किया। वे वानर बलवान् और हाथियों के समान विशाल थे तथा मेरु पर्वत के समान लगते थे। इसके अतिरिक्त जब वे उछलते, तब मानो आकाश ढक जाता (जिससे उनकी संख्या बताना कठिन था)। चूँकि हनुमान् ने कार्य सिद्ध कर लिया था, इसलिए वानर उनके बल, उनकी शीघ्रता और साहस की प्रशंसा कर रहे थे। वे बिना पलक झपकाए हनुमान् को देख रहे थे और ऐसा लगता था मानो वे उन्हें अपने नेत्रों से ही उठाए लिए जा रहे हों। वे मन में राम को प्रसन्न करने का निश्चय किए हुए थे। स्वयं को अर्पित करने की भावना में स्थित, कुछ अन्यों से अधिक निपुण, वे युद्ध करने के लिए उत्सुक होकर एकत्र हुए और राम की सहायता का संकल्प कर परस्पर मधुर वार्तालाप करने लगे।
6तत्पश्चात् हनुमान् के नेतृत्व में सब वानरों ने महेन्द्र पर्वत छोड़ा और अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान किया। वे वानर बलवान् और हाथियों के समान विशाल थे तथा मेरु पर्वत के समान लगते थे। इसके अतिरिक्त जब वे उछलते, तब मानो आकाश ढक जाता (जिससे उनकी संख्या बताना कठिन था)। चूँकि हनुमान् ने कार्य सिद्ध कर लिया था, इसलिए वानर उनके बल, उनकी शीघ्रता और साहस की प्रशंसा कर रहे थे। वे बिना पलक झपकाए हनुमान् को देख रहे थे और ऐसा लगता था मानो वे उन्हें अपने नेत्रों से ही उठाए लिए जा रहे हों। वे मन में राम को प्रसन्न करने का निश्चय किए हुए थे। स्वयं को अर्पित करने की भावना में स्थित, कुछ अन्यों से अधिक निपुण, वे युद्ध करने के लिए उत्सुक होकर एकत्र हुए और राम की सहायता का संकल्प कर परस्पर मधुर वार्तालाप करने लगे।
7वे वानर आकाश में उछले और उस उपवन में प्रविष्ट हुए जो वृक्षों और लताओं से भरा होने के कारण इन्द्र के उद्यान के समान लगता था।
8सुग्रीव का मधुवन भलीभाँति सुरक्षित था और वानरों के लिए दुर्गम था। वह सब प्राणियों को मोहित करने वाला था।
9महान् पराक्रमी और सुग्रीव के मामा दधिमुख, जो सब वानरों में श्रेष्ठ थे, उस उपवन के रक्षक थे।
10वानरराज के उस विस्तीर्ण और रमणीय उपवन में पहुँचकर सब वानर अत्यन्त हर्षित हुए।
11मधु के वर्ण वाले वे वानर मधुवन देखकर प्रसन्न हुए और उन्होंने मधुपान के लिए अङ्गद से अनुमति माँगी।
12युवा अङ्गद ने वानरों के मधुपान के लिए वृद्ध जाम्बवान् से अनुमति माँगी और जाम्बवान् ने उन्हें अनुमति दे दी।
13इस प्रकार मधुपान की अनुमति पाकर वे वनवासी वानर उत्साहित हो गए। वे अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक हर्षित होकर नाचने लगे।
14कुछ गाने लगे, कुछ भूमि पर लोटने लगे, कुछ नाचने लगे, कुछ हँसने लगे, कुछ वृक्षों से कूदने लगे, कुछ इधर-उधर घूमने लगे और कुछ ऊपर-नीचे उछलने लगे।
15कुछ एक-दूसरे को सहारा देने लगे, कुछ एक-दूसरे को पकड़ने लगे, कुछ परस्पर गुप्त बातें करने लगे और कुछ एक-दूसरे का मनोरञ्जन करने लगे।
16कुछ एक वृक्ष से दूसरे वृक्ष पर दौड़ने लगे, कुछ टूटी शाखाओं से नीचे कूदने लगे और कुछ चपल वानर वृक्षों की चोटी से नीचे गिर पड़े।
17जब कोई गा रहा था, तब अन्य हँसते हुए उसके पास आते; जब कुछ हँस रहे थे, तब अन्य अत्यधिक हँसते हुए उन पर गिर पड़ते। जब कुछ गरज रहे थे, तब अन्य उन्हें धकेलते हुए जाते। जब कुछ को कुछ करने के लिए उत्साहित किया जाता, तब अन्य उन पर चिल्लाते।
18मधुमदिरा के पान से वानरों की सेना का अपने शरीर पर नियन्त्रण नहीं रहा। वहाँ एक भी चुपचाप बैठा नहीं था। एक भी ऐसा नहीं था जो मदमत्त न हो। इतना ही नहीं, कोई भी तृप्त नहीं था।
19वानरों द्वारा उपवन, वृक्षों, पत्तों और फूलों का किया गया विनाश देखकर तथा समूचा मधु पी लिया गया देखकर दधिमुख ने क्रुद्ध होकर उन्हें रुकने और बाहर निकलने को कहा।
20उपवन के बलशाली रक्षक वयोवृद्ध दधिमुख ने उन्हें फटकारा और उसकी रक्षा के लिए एक और उपाय सोचा।
21उन्होंने कुछ से कठोर वचन कहे, कुछ से न बोलने को कहा, कुछ के पिछले भाग पर अपनी हथेली से थप्पड़ मारे। कुछ से मधुर वचन बोले, कुछ से झगड़ा किया और अन्यों से सान्त्वनापूर्ण ढंग से बात की।
22मद में वे अपशब्द बोल रहे थे और अपने बल के कारण बिना भय के पलटकर वार करते थे। उन्होंने अपनी भूल का विचार किए बिना आक्रमण किया। उन्होंने दधिमुख को पकड़कर घसीटा।
23मद में कुछ वानरों ने दधिमुख को नखों से बुरी तरह नोचा, कुछ ने उन्हें दाँतों से काटा और अन्यों ने हथेलियों तथा पैरों से थप्पड़ और लातें मारीं। सब मिलकर उन्होंने समूचा उपवन लूट लिया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का एकषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1अङ्गदसहित सबै वानरनायकहरूको बीचमा हनुमान्ले जाम्बवान्को परामर्श स्वीकार गरे।
2त्यसपछि हनुमान्को नेतृत्वमा सबै वानरले महेन्द्र पर्वत छाडे र अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान गरे। ती वानर बलवान् र हात्तीजस्तै विशाल थिए तथा मेरु पर्वतजस्तै देखिन्थे। यसबाहेक उनीहरू उफ्रँदा मानौँ आकाश ढाकिन्थ्यो (जसले गर्दा तिनको सङ्ख्या भन्न कठिन थियो)। हनुमान्ले कार्य सिद्ध गरेकाले वानरहरू उनको बल, उनको शीघ्रता र साहसको प्रशंसा गरिरहेका थिए। उनीहरू आँखा नझिम्क्याई हनुमान्लाई हेरिरहेका थिए र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनीहरूले उनलाई आफ्ना आँखाले नै बोकिरहेका छन्। उनीहरू मनमा रामलाई प्रसन्न पार्ने निश्चय गरेका थिए। आफूलाई अर्पण गर्ने भावमा रहेका, कोही अरूभन्दा बढी निपुण, उनीहरू युद्ध गर्न उत्सुक भई जम्मा भए र रामलाई सहायता गर्ने सङ्कल्प गरी आपसमा मधुर वार्तालाप गर्न थाले।
3त्यसपछि हनुमान्को नेतृत्वमा सबै वानरले महेन्द्र पर्वत छाडे र अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान गरे। ती वानर बलवान् र हात्तीजस्तै विशाल थिए तथा मेरु पर्वतजस्तै देखिन्थे। यसबाहेक उनीहरू उफ्रँदा मानौँ आकाश ढाकिन्थ्यो (जसले गर्दा तिनको सङ्ख्या भन्न कठिन थियो)। हनुमान्ले कार्य सिद्ध गरेकाले वानरहरू उनको बल, उनको शीघ्रता र साहसको प्रशंसा गरिरहेका थिए। उनीहरू आँखा नझिम्क्याई हनुमान्लाई हेरिरहेका थिए र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनीहरूले उनलाई आफ्ना आँखाले नै बोकिरहेका छन्। उनीहरू मनमा रामलाई प्रसन्न पार्ने निश्चय गरेका थिए। आफूलाई अर्पण गर्ने भावमा रहेका, कोही अरूभन्दा बढी निपुण, उनीहरू युद्ध गर्न उत्सुक भई जम्मा भए र रामलाई सहायता गर्ने सङ्कल्प गरी आपसमा मधुर वार्तालाप गर्न थाले।
4त्यसपछि हनुमान्को नेतृत्वमा सबै वानरले महेन्द्र पर्वत छाडे र अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान गरे। ती वानर बलवान् र हात्तीजस्तै विशाल थिए तथा मेरु पर्वतजस्तै देखिन्थे। यसबाहेक उनीहरू उफ्रँदा मानौँ आकाश ढाकिन्थ्यो (जसले गर्दा तिनको सङ्ख्या भन्न कठिन थियो)। हनुमान्ले कार्य सिद्ध गरेकाले वानरहरू उनको बल, उनको शीघ्रता र साहसको प्रशंसा गरिरहेका थिए। उनीहरू आँखा नझिम्क्याई हनुमान्लाई हेरिरहेका थिए र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनीहरूले उनलाई आफ्ना आँखाले नै बोकिरहेका छन्। उनीहरू मनमा रामलाई प्रसन्न पार्ने निश्चय गरेका थिए। आफूलाई अर्पण गर्ने भावमा रहेका, कोही अरूभन्दा बढी निपुण, उनीहरू युद्ध गर्न उत्सुक भई जम्मा भए र रामलाई सहायता गर्ने सङ्कल्प गरी आपसमा मधुर वार्तालाप गर्न थाले।
5त्यसपछि हनुमान्को नेतृत्वमा सबै वानरले महेन्द्र पर्वत छाडे र अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान गरे। ती वानर बलवान् र हात्तीजस्तै विशाल थिए तथा मेरु पर्वतजस्तै देखिन्थे। यसबाहेक उनीहरू उफ्रँदा मानौँ आकाश ढाकिन्थ्यो (जसले गर्दा तिनको सङ्ख्या भन्न कठिन थियो)। हनुमान्ले कार्य सिद्ध गरेकाले वानरहरू उनको बल, उनको शीघ्रता र साहसको प्रशंसा गरिरहेका थिए। उनीहरू आँखा नझिम्क्याई हनुमान्लाई हेरिरहेका थिए र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनीहरूले उनलाई आफ्ना आँखाले नै बोकिरहेका छन्। उनीहरू मनमा रामलाई प्रसन्न पार्ने निश्चय गरेका थिए। आफूलाई अर्पण गर्ने भावमा रहेका, कोही अरूभन्दा बढी निपुण, उनीहरू युद्ध गर्न उत्सुक भई जम्मा भए र रामलाई सहायता गर्ने सङ्कल्प गरी आपसमा मधुर वार्तालाप गर्न थाले।
6त्यसपछि हनुमान्को नेतृत्वमा सबै वानरले महेन्द्र पर्वत छाडे र अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक प्रस्थान गरे। ती वानर बलवान् र हात्तीजस्तै विशाल थिए तथा मेरु पर्वतजस्तै देखिन्थे। यसबाहेक उनीहरू उफ्रँदा मानौँ आकाश ढाकिन्थ्यो (जसले गर्दा तिनको सङ्ख्या भन्न कठिन थियो)। हनुमान्ले कार्य सिद्ध गरेकाले वानरहरू उनको बल, उनको शीघ्रता र साहसको प्रशंसा गरिरहेका थिए। उनीहरू आँखा नझिम्क्याई हनुमान्लाई हेरिरहेका थिए र यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनीहरूले उनलाई आफ्ना आँखाले नै बोकिरहेका छन्। उनीहरू मनमा रामलाई प्रसन्न पार्ने निश्चय गरेका थिए। आफूलाई अर्पण गर्ने भावमा रहेका, कोही अरूभन्दा बढी निपुण, उनीहरू युद्ध गर्न उत्सुक भई जम्मा भए र रामलाई सहायता गर्ने सङ्कल्प गरी आपसमा मधुर वार्तालाप गर्न थाले।
7ती वानर आकाशमा उफ्रिए र त्यो उपवनमा प्रवेश गरे जुन रूख र लहराले भरिएकाले इन्द्रको उद्यानजस्तै देखिन्थ्यो।
8सुग्रीवको मधुवन राम्ररी सुरक्षित थियो र वानरहरूका लागि दुर्गम थियो। त्यो सबै प्राणीलाई मोहित पार्ने थियो।
9महान् पराक्रमी र सुग्रीवका मामा दधिमुख, जो सबै वानरमा श्रेष्ठ थिए, त्यो उपवनका रक्षक थिए।
10वानरराजको त्यो विस्तीर्ण र रमणीय उपवनमा पुगेर सबै वानर अत्यन्त हर्षित भए।
11मह रङका ती वानर मधुवन देखेर प्रसन्न भए र उनीहरूले मह पिउन अङ्गदको अनुमति मागे।
12युवा अङ्गदले वानरहरूलाई मह पिउन दिन वृद्ध जाम्बवान्को अनुमति मागे र जाम्बवान्ले उनीहरूलाई अनुमति दिए।
13यसरी मह पिउने अनुमति पाएर ती वनवासी वानर उत्साहित भए। उनीहरू अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक हर्षित भई नाच्न थाले।
14कोही गाउन थाले, कोही भुइँमा लडिबुडी गर्न थाले, कोही नाच्न थाले, कोही हाँस्न थाले, कोही रूखबाट हाम फाल्न थाले, कोही यताउता घुम्न थाले र कोही माथितल उफ्रन थाले।
15कोही एकअर्कालाई सहारा दिन थाले, कोही एकअर्कालाई समात्न थाले, कोही आपसमा गोप्य कुरा गर्न थाले र कोही एकअर्कालाई मनोरञ्जन दिन थाले।
16कोही एउटा रूखबाट अर्को रूखमा दौडन थाले, कोही भाँचिएका हाँगाबाट तल हाम फाल्न थाले र कोही चञ्चल वानर रूखका टुप्पाबाट तल खसे।
17कोही गाइरहेको बेला अरूहरू हाँस्दै उसको नजिक आउँथे; कोही हाँसिरहेको बेला अरूहरू अत्यधिक हाँस्दै तिनमाथि खस्थे। कोही गर्जिरहेको बेला अरूहरू तिनलाई धकेल्दै जान्थे। कसैलाई केही गर्न उत्साहित पारिँदा अरूहरू तिनमाथि चिच्याउँथे।
18मधुमदिराको पानले वानरहरूको सेनाको आफ्नो शरीरमाथि नियन्त्रण रहेन। त्यहाँ एउटै पनि चुपचाप बसेको थिएन। एउटै पनि यस्तो थिएन जो मदमत्त नहोस्। यति मात्र होइन, कोही पनि तृप्त थिएन।
19वानरहरूले उपवन, रूख, पात र फूलमा गरेको विनाश देखेर तथा सम्पूर्ण मह पिइसकेको देखेर दधिमुखले क्रुद्ध भई उनीहरूलाई रोकिन र बाहिर निस्कन भने।
20उपवनका बलशाली रक्षक वयोवृद्ध दधिमुखले उनीहरूलाई हप्काए र त्यसको रक्षाका लागि अर्को उपाय सोचे।
21उनले कसैलाई कठोर वचन भने, कसैलाई नबोल्न भने, कसैको पछाडिको भागमा आफ्नो हत्केलाले चड्कन हाने। कसैसँग मधुर वचन बोले, कसैसँग झगडा गरे र अरूसँग सम्झाउने ढङ्गले कुरा गरे।
22मदमा उनीहरू अपशब्द बोलिरहेका थिए र आफ्नो बलका कारण भयविना पल्टेर प्रहार गर्थे। उनीहरूले आफ्नो भुलको विचार नगरी आक्रमण गरे। उनीहरूले दधिमुखलाई समातेर तानिदिए।
23मदमा कोही वानरले दधिमुखलाई नङले बेस्सरी कोतरे, कोहीले दाँतले टोके र अरूले हत्केला तथा खुट्टाले चड्कन र लात हाने। सबै मिलेर उनीहरूले सम्पूर्ण उपवन लुटे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको एकसट्ठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।