अध्याय 38

सर्गः 38

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
sita
श्लोक 1
संस्कृत

ततस्स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः। सीतामुवाच तच्छृत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः।।5.38.1।।

अङ्ग्रेजी

Satisfied with the words of Sita, the tiger among monkeys, who was eloquent in speech said:

हिन्दी

सीता के वचनों से सन्तुष्ट वाणी में निपुण वानरश्रेष्ठ ने कहा —

नेपाली

सीताका वचनबाट सन्तुष्ट वाणीमा निपुण वानरश्रेष्ठले भने —

श्लोक 2
संस्कृत

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने। सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च।।5.38.2।।

अङ्ग्रेजी

"O queen O lady of auspicious appearance your words are most appropriate to and characteristic of a modest virtuous woman.

हिन्दी

'हे रानी! हे मङ्गलमय रूप वाली! आपके वचन एक विनम्र सती स्त्री के सर्वथा अनुरूप और उसी के लक्षण हैं।

नेपाली

'हे रानी! हे मङ्गलमय रूप भएकी! तपाईंका वचन एउटी विनम्र सती स्त्रीका सर्वथा अनुरूप र उसैका लक्षण हुन्।

श्लोक 3
संस्कृत

स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम्। मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम्।।5.38.3।।

अङ्ग्रेजी

"It may not be possible for a woman to cross on my back the vast ocean stretching over a hundred yojanas. It is not possible for a woman.

हिन्दी

'सौ योजन तक फैले विशाल समुद्र को मेरी पीठ पर बैठकर पार करना किसी स्त्री के लिए सम्भव न भी हो सकता है। यह स्त्री के लिए सम्भव नहीं।

नेपाली

'सय योजनसम्म फैलिएको विशाल समुद्र मेरो पीठमा बसेर पार गर्न कुनै स्त्रीका लागि सम्भव नहुन पनि सक्छ। यो स्त्रीका लागि सम्भव छैन।

rama
श्लोक 4
संस्कृत

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते। रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ।।5.38.4।। एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः। का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्।।5.38.5।।

अङ्ग्रेजी

"O humble lady the second reason given by you, 'I ought not to touch a person other than Rama' is well said and worthy of you, being the wife of the great soul. Who else can speak such words?

हिन्दी

'हे विनम्र देवी! आपके दिए दूसरे कारण — 'मुझे राम के अतिरिक्त किसी और का स्पर्श नहीं करना चाहिए' — यह भलीभाँति कहा गया है और महात्मा की पत्नी होने के नाते आपके ही योग्य है। ऐसे वचन और कौन कह सकता है?

नेपाली

'हे विनम्र देवी! तपाईंले दिनुभएको दोस्रो कारण — 'मैले रामबाहेक अरू कसैको स्पर्श गर्नुहुँदैन' — यो राम्ररी भनिएको छ र महात्माकी पत्नी भएको नाताले तपाईंकै योग्य छ। यस्ता वचन अरू कसले भन्न सक्छ?

rama
श्लोक 5
संस्कृत

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते। रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ।।5.38.4।। एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः। का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्।।5.38.5।।

अङ्ग्रेजी

"O humble lady the second reason given by you, 'I ought not to touch a person other than Rama' is well said and worthy of you, being the wife of the great soul. Who else can speak such words?

हिन्दी

'हे विनम्र देवी! आपके दिए दूसरे कारण — 'मुझे राम के अतिरिक्त किसी और का स्पर्श नहीं करना चाहिए' — यह भलीभाँति कहा गया है और महात्मा की पत्नी होने के नाते आपके ही योग्य है। ऐसे वचन और कौन कह सकता है?

नेपाली

'हे विनम्र देवी! तपाईंले दिनुभएको दोस्रो कारण — 'मैले रामबाहेक अरू कसैको स्पर्श गर्नुहुँदैन' — यो राम्ररी भनिएको छ र महात्माकी पत्नी भएको नाताले तपाईंकै योग्य छ। यस्ता वचन अरू कसले भन्न सक्छ?

rama
श्लोक 6
संस्कृत

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थ: सर्वं निरवशेषतः। चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः।।5.38.6।।

अङ्ग्रेजी

"O queen Kakutstha Rama will hear from me fully all that has been said and done by you in my presence without any omission.

हिन्दी

'हे रानी! ककुत्स्थ राम मुझसे वह सब पूरा-पूरा सुनेंगे जो आपने मेरे सामने कहा और किया है — बिना कुछ छोड़े।

नेपाली

'हे रानी! ककुत्स्थ रामले मबाट त्यो सबै पूरापूर सुन्नुहुनेछ जुन तपाईंले मेरो सामु भन्नुभयो र गर्नुभयो — केही नछोडी।

rama
श्लोक 7
संस्कृत

कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया। स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम्।।5.38.7।।

अङ्ग्रेजी

"O queen my heart is drenched with love for Rama and desires to please him for many reasons. Therefore these words have been spoken by me.

हिन्दी

'हे रानी! मेरा हृदय राम के प्रेम से भीगा है और अनेक कारणों से उन्हें प्रसन्न करना चाहता है। इसीलिए मैंने ये वचन कहे।

नेपाली

'हे रानी! मेरो हृदय रामको प्रेमले भिजेको छ र अनेक कारणले उहाँलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छ। त्यसैले मैले यी वचन भनेँ।

श्लोक 8
संस्कृत

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः। सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम्।।5.38.8।।

अङ्ग्रेजी

"Crossing the ocean and entering Lanka are difficult. But I accomplished it. Hence my proposal.

हिन्दी

'समुद्र लाँघना और लङ्का में प्रवेश करना कठिन है। किन्तु मैंने यह कर दिखाया। इसीलिए मैंने वह प्रस्ताव रखा।

नेपाली

'समुद्र नाघ्नु र लङ्कामा प्रवेश गर्नु कठिन छ। तर मैले यो गरेर देखाएँ। त्यसैले मैले त्यो प्रस्ताव राखेँ।

rama
श्लोक 9
संस्कृत

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना। गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम्।।5.38.9।।

अङ्ग्रेजी

"I offered to take you today itself out of my love and devotion to Rama with a desire to unite you with him and not with any other intention.

हिन्दी

'मैंने आज ही आपको ले जाने का प्रस्ताव राम के प्रति अपने प्रेम और भक्ति से तथा आपको उनसे मिलाने की इच्छा से रखा था, किसी अन्य अभिप्राय से नहीं।

नेपाली

'मैले आजै तपाईंलाई लैजाने प्रस्ताव रामप्रतिको आफ्नो प्रेम र भक्तिले तथा तपाईंलाई उहाँसँग मिलाउने इच्छाले राखेको थिएँ, अरू कुनै अभिप्रायले होइन।

rama
श्लोक 10
संस्कृत

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्थमनिन्दिते। अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत्।।5.38.10।।

अङ्ग्रेजी

"O blameless lady If you wish not to accompany me you may give me a token of identification to let Rama know about my coming here and seeing you".

हिन्दी

'हे निर्दोष देवी! यदि आप मेरे साथ चलना नहीं चाहतीं, तो कोई पहचान-चिह्न दे दीजिए, जिससे राम जान लें कि मैं यहाँ आया और आपको देखा।'

नेपाली

'हे निर्दोष देवी! यदि तपाईं मसँग जान चाहनुहुन्न भने, कुनै पहिचान-चिह्न दिनुहोस्, जसले राम‌ले थाहा पाऊन् कि म यहाँ आएँ र तपाईंलाई देखेँ।'

sita hanuman
श्लोक 11
संस्कृत

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा। उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम्।।5.38.11।। इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम्।

अङ्ग्रेजी

Having heard Hanuman, Sita, a child of god, said these words in a low tone. Choked with tears, 'Carry this token of identity to my dear husband':

हिन्दी

हनुमान् की बात सुनकर देवकन्या के समान सीता ने आँसुओं से अवरुद्ध कण्ठ से धीमे स्वर में ये वचन कहे — 'यह पहचान-चिह्न मेरे प्रिय पति तक पहुँचाओ' —

नेपाली

हनुमान्‌को कुरा सुनेर देवकन्याझैँ सीताले आँसुले अवरुद्ध कण्ठले धिमा स्वरमा यी वचन भनिन् — 'यो पहिचान-चिह्न मेरा प्रिय पतिसम्म पुर्‍याऊ' —

श्लोक 12
संस्कृत

शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा।।5.38.12।। तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके। तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः।।5.38.13।। तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु। विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः।।5.38.14।।

अङ्ग्रेजी

'Long ago we were staying at Siddhasrama. This hermitage was situated to the northeast at the foot of Chitrakuta mountain which was not far from the river Mandakini. It had abundant roots, fruits and water. You sported with me in the gardens which were fragrant with many types of flowers and ponds. You sat down on my lap with wet clothes in the hermitage'.

हिन्दी

'बहुत पहले हम सिद्धाश्रम में रह रहे थे। वह आश्रम चित्रकूट पर्वत की तलहटी में ईशान कोण की ओर था, जो मन्दाकिनी नदी से अधिक दूर न था। वहाँ कन्दमूल, फल और जल प्रचुर थे। आप उन उद्यानों में मेरे साथ क्रीड़ा करते थे जो अनेक प्रकार के फूलों और सरोवरों से सुगन्धित थे। उस आश्रम में आप भीगे वस्त्रों सहित मेरी गोद में बैठ गए थे।'

नेपाली

'धेरै पहिले हामी सिद्धाश्रममा बसिरहेका थियौँ। त्यो आश्रम चित्रकूट पर्वतको फेदमा ईशान कोणतिर थियो, जुन मन्दाकिनी नदीबाट धेरै टाढा थिएन। त्यहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर थिए। तपाईं ती उद्यानमा मसँग क्रीडा गर्नुहुन्थ्यो जुन अनेक प्रकारका फूल र तलाउले सुगन्धित थिए। त्यस आश्रममा तपाईं भिजेका वस्त्रसहित मेरो काखमा बस्नुभएको थियो।'

श्लोक 13
संस्कृत

शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा।।5.38.12।। तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके। तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः।।5.38.13।। तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु। विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः।।5.38.14।।

अङ्ग्रेजी

'Long ago we were staying at Siddhasrama. This hermitage was situated to the northeast at the foot of Chitrakuta mountain which was not far from the river Mandakini. It had abundant roots, fruits and water. You sported with me in the gardens which were fragrant with many types of flowers and ponds. You sat down on my lap with wet clothes in the hermitage'.

हिन्दी

'बहुत पहले हम सिद्धाश्रम में रह रहे थे। वह आश्रम चित्रकूट पर्वत की तलहटी में ईशान कोण की ओर था, जो मन्दाकिनी नदी से अधिक दूर न था। वहाँ कन्दमूल, फल और जल प्रचुर थे। आप उन उद्यानों में मेरे साथ क्रीड़ा करते थे जो अनेक प्रकार के फूलों और सरोवरों से सुगन्धित थे। उस आश्रम में आप भीगे वस्त्रों सहित मेरी गोद में बैठ गए थे।'

नेपाली

'धेरै पहिले हामी सिद्धाश्रममा बसिरहेका थियौँ। त्यो आश्रम चित्रकूट पर्वतको फेदमा ईशान कोणतिर थियो, जुन मन्दाकिनी नदीबाट धेरै टाढा थिएन। त्यहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर थिए। तपाईं ती उद्यानमा मसँग क्रीडा गर्नुहुन्थ्यो जुन अनेक प्रकारका फूल र तलाउले सुगन्धित थिए। त्यस आश्रममा तपाईं भिजेका वस्त्रसहित मेरो काखमा बस्नुभएको थियो।'

श्लोक 14
संस्कृत

शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा।।5.38.12।। तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके। तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः।।5.38.13।। तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु। विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः।।5.38.14।।

अङ्ग्रेजी

'Long ago we were staying at Siddhasrama. This hermitage was situated to the northeast at the foot of Chitrakuta mountain which was not far from the river Mandakini. It had abundant roots, fruits and water. You sported with me in the gardens which were fragrant with many types of flowers and ponds. You sat down on my lap with wet clothes in the hermitage'.

हिन्दी

'बहुत पहले हम सिद्धाश्रम में रह रहे थे। वह आश्रम चित्रकूट पर्वत की तलहटी में ईशान कोण की ओर था, जो मन्दाकिनी नदी से अधिक दूर न था। वहाँ कन्दमूल, फल और जल प्रचुर थे। आप उन उद्यानों में मेरे साथ क्रीड़ा करते थे जो अनेक प्रकार के फूलों और सरोवरों से सुगन्धित थे। उस आश्रम में आप भीगे वस्त्रों सहित मेरी गोद में बैठ गए थे।'

नेपाली

'धेरै पहिले हामी सिद्धाश्रममा बसिरहेका थियौँ। त्यो आश्रम चित्रकूट पर्वतको फेदमा ईशान कोणतिर थियो, जुन मन्दाकिनी नदीबाट धेरै टाढा थिएन। त्यहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर थिए। तपाईं ती उद्यानमा मसँग क्रीडा गर्नुहुन्थ्यो जुन अनेक प्रकारका फूल र तलाउले सुगन्धित थिए। त्यस आश्रममा तपाईं भिजेका वस्त्रसहित मेरो काखमा बस्नुभएको थियो।'

श्लोक 15
संस्कृत

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत्। तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामिस्म वायसम्।।5.38.15।।

अङ्ग्रेजी

'Then a crow greedy of flesh began to peck my bossom with its beak. I took a clod of earth and warded him off.

हिन्दी

'तब मांस का लोभी एक कौआ अपनी चोंच से मेरा वक्ष नोचने लगा। मैंने मिट्टी का ढेला लेकर उसे भगाया।

नेपाली

'तब मासुको लोभी एउटा कागले आफ्नो चुच्चोले मेरो छाती कोतर्न थाल्यो। मैले माटोको डल्लो लिएर त्यसलाई धपाएँ।

श्लोक 16
संस्कृत

दारयन्स च मां काकस्तत्त्रैव परिलीयते। न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थि बलिभोजनः।।5.38.16।।

अङ्ग्रेजी

'The crow was an eater of offerings, hungry for food began to peck me again and again for flesh.He did not stop.

हिन्दी

'बलि खाने वाला वह कौआ भूख से व्याकुल होकर मांस के लिए मुझे बार-बार नोचता रहा। वह रुका नहीं।

नेपाली

'बलि खाने त्यो काग भोकले व्याकुल भई मासुका लागि मलाई बारम्बार कोतरिरह्यो। त्यो रोकिएन।

श्लोक 17
संस्कृत

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि। स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम्।।5.38.17।।

अङ्ग्रेजी

'My upper cloth was slipping. I was trying to pull up my waist string angrily when you saw me.

हिन्दी

'मेरा उत्तरीय खिसक रहा था। मैं क्रोध में अपनी करधनी ऊपर खींचने का प्रयत्न कर रही थी, तभी आपने मुझे देखा।

नेपाली

'मेरो उत्तरीय चिप्लिँदै थियो। म क्रोधमा आफ्नो करधनी माथि तान्ने प्रयत्न गरिरहेकी थिएँ, त्यत्तिकैमा तपाईंले मलाई देख्नुभयो।

श्लोक 18
संस्कृत

त्वयाऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा। भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वामुपागता।।5.38.18।।

अङ्ग्रेजी

'Then you made fun of me, and I became angry. I was abashed. Torn by the voracious bird I sought your shelter.

हिन्दी

'तब आपने मेरा उपहास किया और मैं क्रुद्ध हो गई। मैं लजा गई। उस भूखे पक्षी द्वारा नोची जाकर मैंने आपकी शरण ली।

नेपाली

'तब तपाईंले मेरो उपहास गर्नुभयो र म क्रुद्ध भएँ। म लजाएँ। त्यस भोको पक्षीले कोतरिँदा मैले तपाईंको शरण लिएँ।

श्लोक 19
संस्कृत

आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम्। क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाऽहं परिसान्त्विता।।5.38.19।।

अङ्ग्रेजी

'Exhausted, I sat on your lap again. Seeing my angry face you pacified me. You were happy (to see me draw close).

हिन्दी

'थककर मैं पुनः आपकी गोद में बैठ गई। मेरा क्रुद्ध मुख देखकर आपने मुझे शान्त किया। (मुझे निकट आते देखकर) आप प्रसन्न हुए।

नेपाली

'थाकेर म फेरि तपाईंको काखमा बसेँ। मेरो क्रुद्ध मुख देखेर तपाईंले मलाई शान्त पार्नुभयो। (मलाई नजिक आएको देखेर) तपाईं प्रसन्न हुनुभयो।

श्लोक 20
संस्कृत

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती। लक्षिताऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता।।5.38.20।।

अङ्ग्रेजी

'O lord when I was angered by the crow and my face was filled with tears, you marked me wiping my eyes.

हिन्दी

'हे स्वामी! जब कौए से मैं क्रुद्ध थी और मेरा मुख आँसुओं से भरा था, तब आपने मेरे नेत्र पोंछते हुए मुझे देखा।

नेपाली

'हे स्वामी! जब कागले मलाई क्रुद्ध पारेको थियो र मेरो मुख आँसुले भरिएको थियो, तब तपाईंले मेरा आँखा पुछ्दै मलाई हेर्नुभयो।

श्लोक 21
संस्कृत

परिश्रमात्प्रसुप्ता च राघवाङ्केऽप्यहं चिरम्। पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः।।5.38.21।।

अङ्ग्रेजी

'Totally exhausted I slept on your lap for a long time, and in turn you slept on my lap later.

हिन्दी

'पूर्णतः थककर मैं दीर्घ काल तक आपकी गोद में सोई और बाद में आप मेरी गोद में सोए।

नेपाली

'पूर्णतः थाकेर म लामो समय तपाईंको काखमा सुतेँ र पछि तपाईं मेरो काखमा सुत्नुभयो।

rama
श्लोक 22
संस्कृत

स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत्। ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम्।।5.38.22।। वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे। पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम्।।5.38.23।।

अङ्ग्रेजी

'The crow came back again and clawed me in the space between my breasts even after I woke up after slumber from Rama's lap. Flying, it tore my bosom again and again.

हिन्दी

'राम की गोद में सोकर जागने के पश्चात् भी वह कौआ फिर आया और उसने मेरे स्तनों के बीच के भाग में नख गड़ाए। उड़ते हुए उसने मेरा वक्ष बार-बार नोचा।

नेपाली

'रामको काखमा सुतेर उठेपछि पनि त्यो काग फेरि आयो र त्यसले मेरा स्तनका बीचको भागमा नङ गाड्यो। उड्दै त्यसले मेरो छाती बारम्बार कोतर्‍यो।

rama
श्लोक 23
संस्कृत

स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत्। ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम्।।5.38.22।। वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे। पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम्।।5.38.23।।

अङ्ग्रेजी

'The crow came back again and clawed me in the space between my breasts even after I woke up after slumber from Rama's lap. Flying, it tore my bosom again and again.

हिन्दी

'राम की गोद में सोकर जागने के पश्चात् भी वह कौआ फिर आया और उसने मेरे स्तनों के बीच के भाग में नख गड़ाए। उड़ते हुए उसने मेरा वक्ष बार-बार नोचा।

नेपाली

'रामको काखमा सुतेर उठेपछि पनि त्यो काग फेरि आयो र त्यसले मेरा स्तनका बीचको भागमा नङ गाड्यो। उड्दै त्यसले मेरो छाती बारम्बार कोतर्‍यो।

श्लोक 24
संस्कृत

ततस्समुक्षितो रामो मुक्तैश्शोणितबिन्दुभिः। वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया।।5.38.24।। स मया बोधितश्श्रीमान्सुखसुप्तः परन्तपः।

अङ्ग्रेजी

'At the touch of the drops of blood dripping from my body, tormented by seeing me distressed with the dripping blood, you were awakened, you who were an illustrious scorcher of foes.

हिन्दी

'मेरे शरीर से टपकती रक्त की बूँदों के स्पर्श से और टपकते रक्त सहित मुझे व्यथित देखकर सन्तप्त होकर आप जाग उठे — आप, जो यशस्वी शत्रुतापन हैं।

नेपाली

'मेरो शरीरबाट चुहिने रगतका थोपाको स्पर्शले र चुहिने रगतसहित मलाई व्यथित देखेर सन्तप्त भई तपाईं ब्युँझनुभयो — तपाईं, जो यशस्वी शत्रुतापन हुनुहुन्छ।

rama
श्लोक 25
संस्कृत

स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा।।5.38.25।। आशीविष इव क्रुद्धश्वसन्वाक्यमभाषत।

अङ्ग्रेजी

'O strongarmed Rama, seeing my torn breasts, you became angry like a hissing serpent and hissing said :

हिन्दी

'हे महाबाहु राम! मेरे नुचे हुए स्तन देखकर आप फुफकारते सर्प के समान क्रुद्ध हुए और फुफकारते हुए बोले —

नेपाली

'हे महाबाहु राम! मेरा कोतरिएका स्तन देखेर तपाईं फुत्कार्ने सर्पझैँ क्रुद्ध हुनुभयो र फुत्कार्दै भन्नुभयो —

sita
श्लोक 26
संस्कृत

केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम्।।5.38.26।। कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना।

अङ्ग्रेजी

'O Sita with a beautiful lap like an elephant trunk by whom is your bosom wounded? Who is sporting with an angry fivehooded snake?

हिन्दी

'हे हाथी की सूँड़ के समान सुन्दर जङ्घाओं वाली सीते! तुम्हारा वक्ष किसने घायल किया? कौन क्रुद्ध पञ्चफणी सर्प से क्रीड़ा कर रहा है?'

नेपाली

'हे हात्तीको सुँडझैँ सुन्दर तिघ्रा भएकी सीते! तिम्रो छाती कसले घाइते पार्‍यो? कसले क्रुद्ध पञ्चफणी सर्पसँग क्रीडा गरिरहेको छ?'

श्लोक 27
संस्कृत

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत।।5.38.27।। नखैस्सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्।

अङ्ग्रेजी

'Then looking around, you saw the crow facing me with sharp, bloodstained claws.

हिन्दी

'तब चारों ओर देखते हुए आपने उस कौए को देखा जो तीखे, रक्तरञ्जित नखों सहित मेरी ओर मुख किए था।

नेपाली

'त्यसपछि चारैतिर हेर्दै तपाईंले त्यो काग देख्नुभयो जो तीखा, रक्तरञ्जित नङसहित मतिर मुख फर्काएको थियो।

श्लोक 28
संस्कृत

पुत्त्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः।।5.38.28।। धरान्तरगतश्शीघ्रं पवनस्य गतौ समः।

अङ्ग्रेजी

'This crow was the best of birds. He was surely Indra's son who had covered a long distance with great speed and his speed was like the Windgod's.

हिन्दी

'वह कौआ पक्षियों में श्रेष्ठ था। निश्चय ही वह इन्द्र का पुत्र था, जिसने महान् वेग से लम्बी दूरी तय की थी और जिसका वेग वायुदेव के समान था।

नेपाली

'त्यो काग पक्षीहरूमा श्रेष्ठ थियो। निश्चय नै त्यो इन्द्रको छोरा थियो, जसले महान् वेगले लामो दूरी तय गरेको थियो र जसको वेग वायुदेवसमान थियो।

श्लोक 29
संस्कृत

ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः।।5.38.29।। वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वरः।

अङ्ग्रेजी

'Then you, the strongarmed and best among the wise, your eyeballs rolling in fury, made up your mind about the cruel crow.

हिन्दी

'तब आपने, हे महाबाहु और बुद्धिमानों में श्रेष्ठ! क्रोध से नेत्र घुमाते हुए उस क्रूर कौए के विषय में निश्चय कर लिया।

नेपाली

'तब तपाईंले, हे महाबाहु र बुद्धिमान्‌हरूमा श्रेष्ठ! क्रोधले आँखा घुमाउँदै त्यस क्रूर कागका विषयमा निश्चय गर्नुभयो।

श्लोक 30
संस्कृत

स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्राह्मेणास्त्रेण योजयत्।।5.38.30।। स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम्।

अङ्ग्रेजी

'Taking out a blade of darbha grass from your mat, you invoked the weapon of Brahma by reciting the mantra. Then you discharged it which blazed like the fire of death and went spearheading towards the crow.

हिन्दी

'अपने आसन से कुश का एक तिनका निकालकर आपने मन्त्र पढ़कर ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया। फिर आपने उसे छोड़ा, जो मृत्यु की अग्नि के समान धधकता हुआ कौए की ओर बढ़ चला।

नेपाली

'आफ्नो आसनबाट कुशको एउटा त्यान्द्रो निकालेर तपाईंले मन्त्र पढेर ब्रह्मास्त्रको आवाहन गर्नुभयो। अनि तपाईंले त्यो छोड्नुभयो, जुन मृत्युको आगोझैँ दन्किँदै कागतिर बढ्यो।

श्लोक 31
संस्कृत

स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति।।5.38.31।। ततस्तं वायसं दर्भस्सोम्बरेऽनुजगाम ह।

अङ्ग्रेजी

'Then you threw the burning darbha grass at the crow and it chased him in the sky.

हिन्दी

'तब आपने वह जलता कुश कौए पर फेंका और वह आकाश में उसका पीछा करने लगा।

नेपाली

'त्यसपछि तपाईंले त्यो बल्दै गरेको कुश कागमाथि फ्याँक्नुभयो र त्यसले आकाशमा उसको पछ्यायो।

श्लोक 32
संस्कृत

अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम्।।5.38.32।। लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह।

अङ्ग्रेजी

'Then that crow flew to many places seeking asylum all over the universe chased by the blade of grass.

हिन्दी

'तब वह कौआ उस तिनके से पीछा किए जाते हुए समस्त ब्रह्माण्ड में शरण खोजता अनेक स्थानों पर उड़ा।

नेपाली

'त्यसपछि त्यो काग त्यस त्यान्द्रोले पछ्याइँदै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा शरण खोज्दै अनेक ठाउँमा उड्यो।

rama
श्लोक 33
संस्कृत

स पित्रा च परित्यक्तस्सुरैश्च समहर्षिभिः।।5.38.33।। त्रीन्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः।

अङ्ग्रेजी

'Then the crow went round all the three worlds, having been rejected by his father Indra, including all the sages and gods. Refused by all he came back to Rama seeking shelter.

हिन्दी

'तब वह कौआ तीनों लोकों में घूमा, किन्तु उसके पिता इन्द्र सहित सब ऋषियों और देवताओं ने उसे अस्वीकार कर दिया। सबसे ठुकराया जाकर वह शरण के लिए राम के पास लौट आया।

नेपाली

'त्यसपछि त्यो काग तीनै लोकमा घुम्यो, तर उसका पिता इन्द्रसहित सबै ऋषि र देवताले उसलाई अस्वीकार गरे। सबैले ठुकराइएपछि ऊ शरणका लागि रामकहाँ फर्कियो।

rama
श्लोक 34
संस्कृत

स तं निपतितं भूमौ शरण्यश्शरणागतम्।।5.38.34।। वधार्हमपि काकुत्स्थ: कृपया पर्यपालयत्।

अङ्ग्रेजी

'Seeing the crow fallen on the ground, O Kakutstha, you who are a saviour of those who seek refuge saved him out of compassion, even though he deserved to be killed.

हिन्दी

'हे ककुत्स्थ! भूमि पर गिरे उस कौए को देखकर आपने, जो शरणागतों के रक्षक हैं, करुणावश उसे बचा लिया, यद्यपि वह वध के योग्य था।

नेपाली

'हे ककुत्स्थ! भुइँमा खसेको त्यस कागलाई देखेर तपाईंले, जो शरणागतका रक्षक हुनुहुन्छ, करुणावश उसलाई बचाइदिनुभयो, यद्यपि ऊ वधकै योग्य थियो।

rama
श्लोक 35
संस्कृत

परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत्।।5.38.35।। मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम्।

अङ्ग्रेजी

'Rama, you saw the crow in pain and despondency who returned to you and said that it is not possible to make Brahma's weapon ineffectual.You may tell now. (what should be done.)

हिन्दी

'हे राम! आपने पीड़ा और हताशा में लौटे उस कौए को देखा, जिसने कहा कि ब्रह्मास्त्र को निष्फल करना सम्भव नहीं। अब आप ही कहिए (क्या किया जाए)।

नेपाली

'हे राम! तपाईंले पीडा र हताशामा फर्केको त्यस कागलाई देख्नुभयो, जसले भन्यो कि ब्रह्मास्त्रलाई निष्फल पार्न सम्भव छैन। अब तपाईं नै भन्नुहोस् (के गरियोस्)।

श्लोक 36
संस्कृत

हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत्।।5.38.36।। ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्। दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः।।5.38.37।।

अङ्ग्रेजी

'Then that crow said, 'let my right eye be blinded'. you then hit the right eye of the crow'. Thus the crow offered his right eye and saved himself.

हिन्दी

'तब उस कौए ने कहा — 'मेरा दाहिना नेत्र फूट जाए।' तब आपने कौए के दाहिने नेत्र पर प्रहार किया। इस प्रकार उस कौए ने अपना दाहिना नेत्र देकर अपने प्राण बचाए।

नेपाली

'तब त्यस कागले भन्यो — 'मेरो दाहिने आँखा फुटोस्।' तब तपाईंले कागको दाहिने आँखामा प्रहार गर्नुभयो। यसरी त्यस कागले आफ्नो दाहिने आँखा दिएर आफ्नो प्राण बचायो।

श्लोक 37
संस्कृत

हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत्।।5.38.36।। ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्। दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः।।5.38.37।।

अङ्ग्रेजी

'Then that crow said, 'let my right eye be blinded'. you then hit the right eye of the crow'. Thus the crow offered his right eye and saved himself.

हिन्दी

'तब उस कौए ने कहा — 'मेरा दाहिना नेत्र फूट जाए।' तब आपने कौए के दाहिने नेत्र पर प्रहार किया। इस प्रकार उस कौए ने अपना दाहिना नेत्र देकर अपने प्राण बचाए।

नेपाली

'तब त्यस कागले भन्यो — 'मेरो दाहिने आँखा फुटोस्।' तब तपाईंले कागको दाहिने आँखामा प्रहार गर्नुभयो। यसरी त्यस कागले आफ्नो दाहिने आँखा दिएर आफ्नो प्राण बचायो।

rama dasharatha
श्लोक 38
संस्कृत

स रामाय नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च। विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम्।।5.38.38।।

अङ्ग्रेजी

'That crow offered salutations to you Rama and king Dasaratha, thereafter took permission and went to his own dwelling.

हिन्दी

'उस कौए ने हे राम! आपको और राजा दशरथ को प्रणाम किया, तत्पश्चात् अनुमति लेकर अपने निवास को चला गया।

नेपाली

'त्यस कागले हे राम! तपाईंलाई र राजा दशरथलाई प्रणाम गर्‍यो, त्यसपछि अनुमति लिएर आफ्नो निवासतिर गयो।

rama sita
श्लोक 39
संस्कृत

मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्। कस्माद्यो मां हरेत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते।।5.38.39।।

अङ्ग्रेजी

'(Addressing Rama as though he was present before her, Sita said) 'O lord of the earth for my sake you released the weapon of Brahma on a crow. What makes you excuse him who has abducted me?

हिन्दी

(राम को मानो अपने सम्मुख उपस्थित मानकर सम्बोधित करते हुए सीता ने कहा — ) 'हे पृथ्वीपति! मेरे लिए आपने एक कौए पर ब्रह्मास्त्र छोड़ा था। फिर जिसने मेरा अपहरण किया है, उसे आप क्यों क्षमा कर रहे हैं?

नेपाली

(राम‌लाई मानौँ आफ्नो सामु उपस्थित ठानेर सम्बोधन गर्दै सीताले भनिन् — ) 'हे पृथ्वीपति! मेरा लागि तपाईंले एउटा कागमाथि ब्रह्मास्त्र छोड्नुभएको थियो। अनि जसले मेरो अपहरण गरेको छ, उसलाई तपाईं किन क्षमा गरिरहनुभएको छ?

श्लोक 40
संस्कृत

स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ। त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते।।5.38.40।।

अङ्ग्रेजी

'O bull among men you are so loving to me. I am like an orphan. Be kind to me. She who has found her lord in you stays without a protector.

हिन्दी

'हे पुरुषश्रेष्ठ! आप मुझसे इतना प्रेम करते हैं। मैं अनाथ के समान हूँ। मुझ पर दया कीजिए। जिसने आप में अपना स्वामी पाया, वह बिना रक्षक के पड़ी है।

नेपाली

'हे पुरुषश्रेष्ठ! तपाईं मलाई यति माया गर्नुहुन्छ। म अनाथझैँ छु। ममाथि दया गर्नुहोस्। जसले तपाईंमा आफ्नो स्वामी पाइन्, उनी रक्षकविना परेकी छिन्।

श्लोक 41
संस्कृत

आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः। जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्।।5.38.41।। अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम्। भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्।।5.38.42।।

अङ्ग्रेजी

'O my supreme lord I know you are kind, righteous, valiant, vigroous, mighty. You are boundless, calm and deep like the ocean. You are lord of earth and the seas and compeer of Vasava. I have heard from you that motiveless compassion is the best way to make one righteous.

हिन्दी

'हे मेरे परम स्वामी! मैं जानती हूँ कि आप दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी और बलशाली हैं। आप अपार, शान्त और समुद्र के समान गम्भीर हैं। आप पृथ्वी और समुद्रों के स्वामी तथा वासव (इन्द्र) के समकक्ष हैं। मैंने आपसे ही सुना है कि निष्काम करुणा ही मनुष्य को धर्मात्मा बनाने का सर्वोत्तम मार्ग है।

नेपाली

'हे मेरा परम स्वामी! म जान्दछु कि तपाईं दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी र बलशाली हुनुहुन्छ। तपाईं अपार, शान्त र समुद्रझैँ गम्भीर हुनुहुन्छ। तपाईं पृथ्वी र समुद्रका स्वामी तथा वासव (इन्द्र) का समकक्ष हुनुहुन्छ। मैले तपाईंबाटै सुनेकी छु कि निष्काम करुणा नै मानिसलाई धर्मात्मा बनाउने सर्वोत्तम मार्ग हो।

श्लोक 42
संस्कृत

आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः। जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्।।5.38.41।। अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम्। भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्।।5.38.42।।

अङ्ग्रेजी

'O my supreme lord I know you are kind, righteous, valiant, vigroous, mighty. You are boundless, calm and deep like the ocean. You are lord of earth and the seas and compeer of Vasava. I have heard from you that motiveless compassion is the best way to make one righteous.

हिन्दी

'हे मेरे परम स्वामी! मैं जानती हूँ कि आप दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी और बलशाली हैं। आप अपार, शान्त और समुद्र के समान गम्भीर हैं। आप पृथ्वी और समुद्रों के स्वामी तथा वासव (इन्द्र) के समकक्ष हैं। मैंने आपसे ही सुना है कि निष्काम करुणा ही मनुष्य को धर्मात्मा बनाने का सर्वोत्तम मार्ग है।

नेपाली

'हे मेरा परम स्वामी! म जान्दछु कि तपाईं दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी र बलशाली हुनुहुन्छ। तपाईं अपार, शान्त र समुद्रझैँ गम्भीर हुनुहुन्छ। तपाईं पृथ्वी र समुद्रका स्वामी तथा वासव (इन्द्र) का समकक्ष हुनुहुन्छ। मैले तपाईंबाटै सुनेकी छु कि निष्काम करुणा नै मानिसलाई धर्मात्मा बनाउने सर्वोत्तम मार्ग हो।

श्लोक 43
संस्कृत

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठस्सत्यवान्बलवानपि। किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयसि राघव।।5.38.43।।

अङ्ग्रेजी

'Even though you are an expert in the use of weapons, truthful and strong. (Yet) why are you not using weapons aganst the demons?'

हिन्दी

'यद्यपि आप अस्त्रविद्या में निपुण, सत्यनिष्ठ और बलशाली हैं, तथापि आप राक्षसों के विरुद्ध अस्त्रों का प्रयोग क्यों नहीं कर रहे?'

नेपाली

'यद्यपि तपाईं अस्त्रविद्यामा निपुण, सत्यनिष्ठ र बलशाली हुनुहुन्छ, तथापि तपाईं राक्षसहरूविरुद्ध अस्त्रको प्रयोग किन गरिरहनुभएको छैन?'

rama sita hanuman
श्लोक 44
संस्कृत

न नागा नाऽपि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः। रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुं।।5.38.44।।

अङ्ग्रेजी

(Now Sita turns to Hanuman and says) "In war serpents, gandharvas, demons or Marutas cannot withstand the speed of Rama's arrows and hit back.

हिन्दी

(अब सीता हनुमान् की ओर मुड़कर कहती हैं — ) 'युद्ध में सर्प, गन्धर्व, राक्षस अथवा मरुद्गण भी राम के बाणों के वेग के सामने टिककर पलटवार नहीं कर सकते।

नेपाली

(अब सीता हनुमान्‌तिर फर्केर भन्छिन् — ) 'युद्धमा सर्प, गन्धर्व, राक्षस अथवा मरुद्गणले पनि रामका बाणको वेगको सामु टिकेर पलटवार गर्न सक्दैनन्।

rama
श्लोक 45
संस्कृत

तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः। किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णै: क्षयं नयति राक्षसान्।।5.38.45।।

अङ्ग्रेजी

"Does Rama have a little anxiety about me? If he has, why does he, a disciplined hero, not put an end to the demons with his sharp arrows?

हिन्दी

'क्या राम को मेरी थोड़ी भी चिन्ता है? यदि है, तो वे संयमी वीर अपने तीखे बाणों से राक्षसों का अन्त क्यों नहीं कर देते?

नेपाली

'के राम‌लाई मेरो थोरै पनि चिन्ता छ? यदि छ भने, ती संयमी वीरले आफ्ना तीखा बाणले राक्षसहरूको अन्त किन गर्नुहुन्न?

lakshmana
श्लोक 46
संस्कृत

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः। कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः।।5.38.46।।

अङ्ग्रेजी

"Or, why does the mighty hero, Lakshmana, who is a scorcher of enemies, not come to my rescue taking the orders from his brother?

हिन्दी

'अथवा शत्रुतापन बलशाली वीर लक्ष्मण अपने भाई की आज्ञा लेकर मुझे छुड़ाने क्यों नहीं आते?

नेपाली

'अथवा शत्रुतापन बलशाली वीर लक्ष्मणले आफ्ना दाजुको आज्ञा लिएर मलाई छुटाउन किन आउनुहुन्न?

rama lakshmana
श्लोक 47
संस्कृत

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ। सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः।।5.38.47।।

अङ्ग्रेजी

"Both Rama and Lakshmana are tigers among men who resemble wind and fire in power and have the unassailability of the gods. Wherefore are they disregarding me?.

हिन्दी

'राम और लक्ष्मण दोनों पुरुषश्रेष्ठ हैं, जो शक्ति में वायु और अग्नि के समान हैं और देवताओं के समान अजेय हैं। फिर वे मेरी उपेक्षा क्यों कर रहे हैं?

नेपाली

'राम र लक्ष्मण दुवै पुरुषश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, जो शक्तिमा वायु र अग्निसमान हुनुहुन्छ र देवतासमान अजेय हुनुहुन्छ। अनि उहाँहरूले मेरो उपेक्षा किन गरिरहनुभएको छ?

श्लोक 48
संस्कृत

ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः। समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ।।5.38.48।।

अङ्ग्रेजी

"Perhaps I must have committed an atrocious sin. There is no doubt. For although both of them are scorchers of enemies, they deliver me not."

हिन्दी

'सम्भवतः मैंने कोई घोर पाप किया होगा। इसमें सन्देह नहीं। क्योंकि वे दोनों शत्रुतापन होकर भी मुझे छुड़ाते नहीं।'

नेपाली

'सम्भवतः मैले कुनै घोर पाप गरेकी हुँला। यसमा शङ्का छैन। किनकि उहाँहरू दुवै शत्रुतापन भएर पनि मलाई छुटाउनुहुन्न।'

sita hanuman
श्लोक 49
संस्कृत

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम्। अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः।।5.38.49।।

अङ्ग्रेजी

Hearing the piteous words of Vaidehi and beholding her eyes filled with tears, the Windgod's son, lustrous Hanuman replied thus:.

हिन्दी

वैदेही के करुण वचन सुनकर और उनके आँसुओं से भरे नेत्र देखकर वायुपुत्र तेजस्वी हनुमान् ने इस प्रकार उत्तर दिया —

नेपाली

वैदेहीका करुण वचन सुनेर र उनका आँसुले भरिएका आँखा देखेर वायुपुत्र तेजस्वी हनुमान्‌ले यसरी उत्तर दिए —

rama lakshmana
श्लोक 50
संस्कृत

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे। रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते।।5.38.50।।

अङ्ग्रेजी

"O godlike lady Rama is not averse to your misery. On my word this is true. Rama is immersed in sorrow. Even Lakshmana wails.

हिन्दी

'हे देवीस्वरूपे! राम आपके दुःख के प्रति उदासीन नहीं हैं। मेरे वचन पर विश्वास कीजिए, यह सत्य है। राम शोक में डूबे हैं। लक्ष्मण भी विलाप करते हैं।

नेपाली

'हे देवीस्वरूपे! राम तपाईंको दुःखप्रति उदासीन हुनुहुन्न। मेरो वचनमा विश्वास गर्नुहोस्, यो सत्य हो। राम शोकमा डुबेका छन्। लक्ष्मणले पनि विलाप गर्नुहुन्छ।

श्लोक 51
संस्कृत

कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिदेवितुम्। इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते।।5.38.51।।

अङ्ग्रेजी

"I could find you with difficulty. This is not the time to wail. O blameless lady take it, your sorrow has come to an end at this moment.

हिन्दी

'मैं आपको बड़ी कठिनाई से पा सका। यह विलाप का समय नहीं है। हे निर्दोष देवी! मान लीजिए, इसी क्षण आपके शोक का अन्त हो गया।

नेपाली

'मैले तपाईंलाई ठूलो कठिनाइले भेट्टाउन सकेँ। यो विलापको समय होइन। हे निर्दोष देवी! मान्नुहोस्, यसै क्षण तपाईंको शोकको अन्त भयो।

श्लोक 52
संस्कृत

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ। त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः।।5.38.52।।

अङ्ग्रेजी

"Both the mighty brothers, tigers among men, are eager to see you. Both the princes will reduce this Lanka into ashes.

हिन्दी

'दोनों बलशाली भाई, पुरुषों में व्याघ्र, आपको देखने के लिए उत्सुक हैं। दोनों राजकुमार इस लङ्का को भस्म कर देंगे।

नेपाली

'दुवै बलशाली दाजुभाइ, पुरुषहरूमा बाघ, तपाईंलाई देख्न उत्सुक हुनुहुन्छ। दुवै राजकुमारले यस लङ्कालाई भस्म पारिदिनुहुनेछ।

rama ravana
श्लोक 53
संस्कृत

हत्त्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम्। राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति।।5.38.53।।

अङ्ग्रेजी

"O largeeyed lady cruel Ravana along with his relatives will be killed by Rama in war and Rama will return to his city with you.

हिन्दी

'हे विशालनयनी! क्रूर रावण अपने स्वजनों सहित युद्ध में राम द्वारा मारा जाएगा और राम आपको लेकर अपनी नगरी लौटेंगे।

नेपाली

'हे विशालनयनी! क्रूर रावण आफ्ना स्वजनसहित युद्धमा रामद्वारा मारिनेछ र रामले तपाईंलाई लिएर आफ्नो नगरी फर्कनुहुनेछ।

rama sugriva
श्लोक 54
संस्कृत

ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः। सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयोऽपि समागताः।।5.38.54।।

अङ्ग्रेजी

"Communicate your message to mighty Rama and Lakshamana, to brilliant Sugriva and even the vanaras who gather there.

हिन्दी

'आप बलशाली राम और लक्ष्मण को, तेजस्वी सुग्रीव को तथा वहाँ एकत्र वानरों को भी अपना सन्देश कहिए।'

नेपाली

'तपाईं बलशाली राम र लक्ष्मणलाई, तेजस्वी सुग्रीवलाई तथा त्यहाँ भेला भएका वानरहरूलाई पनि आफ्नो सन्देश भन्नुहोस्।'

sita hanuman
श्लोक 55
संस्कृत

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु सीता सुरसुतोपमा। उवाच शोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम्।।5.38.55।।

अङ्ग्रेजी

"Hanuman having spoken this way, Sita, resembling a god's daughter, grieving, thus addressed Hanuman:

हिन्दी

हनुमान् के इस प्रकार कहने पर देवकन्या के समान सीता ने शोकाकुल होकर हनुमान् से इस प्रकार कहा —

नेपाली

हनुमान्‌ले यसरी भनेपछि देवकन्याझैँ सीताले शोकाकुल भई हनुमान्‌सँग यसरी भनिन् —

rama kausalya
श्लोक 56
संस्कृत

कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी। तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय।।5.38.56।।

अङ्ग्रेजी

"Bow to Rama and offer salutations on my behalf. Inquiries concerning his welfare should be addressed to Rama, whom virtuous Kausalya bore as a son.

हिन्दी

'राम को प्रणाम करना और मेरी ओर से उन्हें नमस्कार कहना। धर्मपरायणा कौसल्या ने जिन्हें पुत्र के रूप में जन्म दिया, उन राम की कुशलता पूछी जानी चाहिए।

नेपाली

'राम‌लाई प्रणाम गर्नू र मेरो तर्फबाट उहाँलाई नमस्कार भन्नू। धर्मपरायणा कौसल्याले जसलाई छोराका रूपमा जन्म दिइन्, ती रामको कुशलता सोधिनुपर्छ।

rama sumitra
श्लोक 57
संस्कृत

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः। ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्।।5.38.57।। पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च। अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः।।5.38.58।।

अङ्ग्रेजी

He by whom Sumitra became a blessed mother—who, honouring and gladly taking leave of his father and mother, renounced garlands, all jewels, beloved women, and a sovereignty rare upon this vast earth to follow Rama into exile.

हिन्दी

'जिनके कारण सुमित्रा धन्य माता हुईं — जिन्होंने अपने माता-पिता का आदर कर और प्रसन्नता से उनकी अनुमति लेकर मालाएँ, समस्त रत्न, प्रिय स्त्रियाँ और इस विशाल पृथ्वी पर दुर्लभ राज्य त्यागकर राम के साथ वनवास स्वीकार किया —

नेपाली

'जसका कारण सुमित्रा धन्य माता भइन् — जसले आफ्ना आमाबुबाको आदर गरी र प्रसन्नताका साथ उहाँहरूको अनुमति लिएर माला, सम्पूर्ण रत्न, प्रिय स्त्रीहरू र यस विशाल पृथ्वीमा दुर्लभ राज्य त्यागेर रामसँगै वनवास स्वीकार गरे —

rama sumitra
श्लोक 58
संस्कृत

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः। ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्।।5.38.57।। पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च। अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः।।5.38.58।।

अङ्ग्रेजी

He by whom Sumitra became a blessed mother—who, honouring and gladly taking leave of his father and mother, renounced garlands, all jewels, beloved women, and a sovereignty rare upon this vast earth to follow Rama into exile.

हिन्दी

'जिनके कारण सुमित्रा धन्य माता हुईं — जिन्होंने अपने माता-पिता का आदर कर और प्रसन्नता से उनकी अनुमति लेकर मालाएँ, समस्त रत्न, प्रिय स्त्रियाँ और इस विशाल पृथ्वी पर दुर्लभ राज्य त्यागकर राम के साथ वनवास स्वीकार किया —

नेपाली

'जसका कारण सुमित्रा धन्य माता भइन् — जसले आफ्ना आमाबुबाको आदर गरी र प्रसन्नताका साथ उहाँहरूको अनुमति लिएर माला, सम्पूर्ण रत्न, प्रिय स्त्रीहरू र यस विशाल पृथ्वीमा दुर्लभ राज्य त्यागेर रामसँगै वनवास स्वीकार गरे —

rama lakshmana
श्लोक 59
संस्कृत

आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम्। अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने।।5.38.59।।

अङ्ग्रेजी

"Great, righteous Lakshmana had given up his pleasures and followed his brother Rama in his favour into the forest to be able to serve him.

हिन्दी

'महान् धर्मात्मा लक्ष्मण ने अपने सुख त्यागकर अपने भाई राम की सेवा कर सकने के लिए उनके अनुग्रह से वन में उनका अनुसरण किया।

नेपाली

'महान् धर्मात्मा लक्ष्मणले आफ्ना सुख त्यागेर आफ्ना दाजु रामको सेवा गर्न सक्नका लागि उहाँको अनुग्रहले वनमा उहाँको अनुसरण गरे।

rama lakshmana
श्लोक 60
संस्कृत

सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शिनः। पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन्।।5.38.60।।

अङ्ग्रेजी

"Lakshmana, who has lionshoulders and strong arms, who is handsome, who takes Rama as his father and treats me as his own mother.

हिन्दी

'वही लक्ष्मण, जिनके कन्धे सिंह के समान और भुजाएँ बलिष्ठ हैं, जो सुन्दर हैं, जो राम को पिता के समान मानते हैं और मुझे अपनी माता के समान।

नेपाली

'तिनै लक्ष्मण, जसका काँध सिंहझैँ र पाखुरा बलिष्ठ छन्, जो सुन्दर छन्, जसले राम‌लाई पिताझैँ मान्दछन् र मलाई आफ्नी आमाझैँ।

lakshmana
श्लोक 61
संस्कृत

ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः। वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहुभाषिता।।5.38.61।। राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे।

अङ्ग्रेजी

"Heroic Lakshmana, did not know while I was borne away. He is prosperous, foremost in serving elders. He is energetic and reserved in his speech like my fatherinlaw. He is a prince dear (to his brother).

हिन्दी

'वीर लक्ष्मण को ज्ञात न था कि मुझे हरा जा रहा है। वे समृद्ध हैं और गुरुजनों की सेवा में अग्रगण्य हैं। वे ओजस्वी हैं और मेरे श्वशुर के समान वाणी में संयमी हैं। वे (अपने भाई को) प्रिय राजकुमार हैं।

नेपाली

'वीर लक्ष्मणलाई थाहा थिएन कि मलाई हरण गरिँदै छ। उनी समृद्ध छन् र गुरुजनको सेवामा अग्रगण्य छन्। उनी ओजस्वी छन् र मेरा ससुराझैँ वाणीमा संयमी छन्। उनी (आफ्ना दाजुलाई) प्रिय राजकुमार हुन्।

rama lakshmana
श्लोक 62
संस्कृत

ममः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः।।5.38.62।। नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्।

अङ्ग्रेजी

"Rama's brother Lakshmana is always dear to me. Heroic Lakshmana will discharge whichever responsibility is entrusted to him.

हिन्दी

'राम के भाई लक्ष्मण मुझे सदा प्रिय हैं। जो भी उत्तरदायित्व उन्हें सौंपा जाए, वीर लक्ष्मण उसे निभाएँगे।

नेपाली

'रामका भाइ लक्ष्मण मलाई सधैँ प्रिय छन्। जुनसुकै उत्तरदायित्व उनलाई सुम्पियोस्, वीर लक्ष्मणले त्यो निभाउनेछन्।

rama lakshmana dasharatha
श्लोक 63
संस्कृत

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत्।।5.38.63।। स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम।

अङ्ग्रेजी

"He is Lakshmana for whose care and support Rama did not miss the noble king Dasaratha (during exile). Convey him my words of enquiry about his wellbeing.

हिन्दी

'वे ही लक्ष्मण हैं जिनकी देखभाल और सहारे के कारण राम को (वनवास में) श्रेष्ठ राजा दशरथ की कमी न खली। उन्हें उनकी कुशलता के मेरे ये वचन कहना।

नेपाली

'तिनै लक्ष्मण हुन् जसको हेरचाह र सहाराका कारण राम‌लाई (वनवासमा) श्रेष्ठ राजा दशरथको कमी खलेन। उनलाई उनको कुशलताका मेरा यी वचन भन्नू।

rama lakshmana
श्लोक 64
संस्कृत

मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः।।5.38.64।। यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्। त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः।।5.38.65।।

अङ्ग्रेजी

"Lakshmana is soft, pure, competent and dear to Rama. O great vanara, act in such a manner that Lakshmana can mitigate my suffering. O great monkey, the best of vanaras you are competent in accomplishing this task.

हिन्दी

'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ और राम को प्रिय हैं। हे महान् वानर! तुम ऐसा करो कि लक्ष्मण मेरा कष्ट कम कर सकें। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तुम यह कार्य सिद्ध करने में समर्थ हो।

नेपाली

'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ र राम‌लाई प्रिय छन्। हे महान् वानर! तिमी यस्तो गर कि लक्ष्मणले मेरो कष्ट कम गर्न सकून्। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तिमी यो कार्य सिद्ध गर्न समर्थ छौ।

rama lakshmana
श्लोक 65
संस्कृत

मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः।।5.38.64।। यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्। त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः।।5.38.65।।

अङ्ग्रेजी

"Lakshmana is soft, pure, competent and dear to Rama. O great vanara, act in such a manner that Lakshmana can mitigate my suffering. O great monkey, the best of vanaras you are competent in accomplishing this task.

हिन्दी

'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ और राम को प्रिय हैं। हे महान् वानर! तुम ऐसा करो कि लक्ष्मण मेरा कष्ट कम कर सकें। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तुम यह कार्य सिद्ध करने में समर्थ हो।

नेपाली

'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ र राम‌लाई प्रिय छन्। हे महान् वानर! तिमी यस्तो गर कि लक्ष्मणले मेरो कष्ट कम गर्न सकून्। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तिमी यो कार्य सिद्ध गर्न समर्थ छौ।

rama
श्लोक 66
संस्कृत

राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत्। इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः।।5.38.66।।

अङ्ग्रेजी

"By your efforts alone my husband will try for my release. You may tell these words to my heroic husband, Rama, again and again.

हिन्दी

'तुम्हारे ही प्रयत्न से मेरे पति मुझे छुड़ाने का प्रयास करेंगे। तुम ये वचन मेरे वीर पति राम से बार-बार कहना।

नेपाली

'तिम्रै प्रयत्नले मेरा पतिले मलाई छुटाउने प्रयास गर्नुहुनेछ। तिमीले यी वचन मेरा वीर पति रामसँग बारम्बार भन्नू।

rama
श्लोक 67
संस्कृत

जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज। ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते।।5.38.67।।

अङ्ग्रेजी

"I will hold on to life only for a month. Beyond, I will not survive. I swear by truth. You may tell this to Rama.

हिन्दी

'मैं केवल एक मास तक अपने प्राण धारण करूँगी। उससे आगे मैं जीवित न रहूँगी। मैं सत्य की शपथ खाती हूँ। तुम यह राम से कहना।

नेपाली

'म केवल एक महिनासम्म आफ्ना प्राण धारण गर्नेछु। त्योभन्दा अगाडि म जीवित रहनेछैनँ। म सत्यको शपथ खान्छु। तिमीले यो राम‌लाई भन्नू।

rama ravana
श्लोक 68
संस्कृत

रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्य पापकर्मणा। त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम्।।5.38.68।।

अङ्ग्रेजी

"O heroic Rama just as Kausik was rescued from the underworld it behoves you to deliver me from imprisonment of wicked Ravana".

हिन्दी

'हे वीर राम! जैसे कौशिक को पाताल से उबारा गया था, वैसे ही आपको मुझे दुष्ट रावण के बन्दीगृह से मुक्त कराना चाहिए।'

नेपाली

'हे वीर राम! जसरी कौशिकलाई पातालबाट उद्धार गरिएको थियो, त्यसरी नै तपाईंले मलाई दुष्ट रावणको बन्दीगृहबाट मुक्त गराउनुपर्छ।'

rama sita
श्लोक 69
संस्कृत

ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम्। प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ।।5.38.69।।

अङ्ग्रेजी

Then Sita took out the exquisite and auspicious Chudamani worn on the head, untied from her clothes and gave it to Hanuman to be presented to Rama.

हिन्दी

तब सीता ने अपने सिर पर धारण की हुई वह उत्कृष्ट और मङ्गलमय चूड़ामणि निकाली, अपने वस्त्र से खोली और राम को भेंट करने के लिए हनुमान् को दे दी।

नेपाली

तब सीताले आफ्नो शिरमा धारण गरेको त्यो उत्कृष्ट र मङ्गलमय चूडामणि निकालिन्, आफ्नो वस्त्रबाट फुकाइन् र राम‌लाई भेटी दिन हनुमान्‌लाई दिइन्।

hanuman
श्लोक 70
संस्कृत

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम्। अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः।।5.38.70।।

अङ्ग्रेजी

Then Hanuman, taking the extraordinary jewel and placed it on his finger as it was not fitting to his arm.

हिन्दी

तब हनुमान् ने उस असाधारण रत्न को लेकर अपनी अँगुली में पहन लिया, क्योंकि वह उनकी भुजा में नहीं आ रहा था।

नेपाली

तब हनुमान्‌ले त्यो असाधारण रत्न लिएर आफ्नो औँलामा लगाए, किनकि त्यो उनको पाखुरामा अटाइरहेको थिएन।

sita hanuman
श्लोक 71
संस्कृत

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च। सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्व्शतः स्थितः।।5.38.71।।

अङ्ग्रेजी

Having recieved the jewel from Sita and circumambulated her, Hanuman offered salutations to her and stood by her.

हिन्दी

सीता से वह रत्न लेकर और उनकी प्रदक्षिणा कर हनुमान् ने उन्हें प्रणाम किया और उनके पास खड़े हो गए।

नेपाली

सीताबाट त्यो रत्न लिएर र उनको प्रदक्षिणा गरी हनुमान्‌ले उनलाई प्रणाम गरे र उनको छेउमा उभिए।

rama sita
श्लोक 72
संस्कृत

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः। हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः।।5.38.72।।

अङ्ग्रेजी

Hanuman stood there physically, with great joy gazing at Sita, but mentally he was with Rama.

हिन्दी

हनुमान् महान् आनन्द से सीता को निहारते हुए शरीर से वहीं खड़े थे, किन्तु मन से वे राम के पास थे।

नेपाली

हनुमान् महान् आनन्दले सीतालाई हेर्दै शरीरले त्यहीँ उभिएका थिए, तर मनले उनी रामकहाँ थिए।

hanuman janaka valmiki
श्लोक 73
संस्कृत

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्। गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे।।5.38.73।।

अङ्ग्रेजी

Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, Hanuman prepared to return like a mountain released from the impact of the wind. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyeighth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

जनक की पुत्री से वह परम बहुमूल्य रत्न पाकर हनुमान् वायु के आघात से मुक्त हुए पर्वत के समान लौटने को तैयार हुए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का अष्टत्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

जनककी छोरीबाट त्यो परम बहुमूल्य रत्न पाएर हनुमान् वायुको आघातबाट मुक्त भएको पर्वतझैँ फर्कन तयार भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको अठतीसौँ सर्ग समाप्त भयो।