सर्गः 38
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 38
संस्कृत
1ततस्स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः। सीतामुवाच तच्छृत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः।।5.38.1।।
2युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने। सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च।।5.38.2।।
3स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम्। मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम्।।5.38.3।।
4द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते। रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ।।5.38.4।। एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः। का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्।।5.38.5।।
5द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते। रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ।।5.38.4।। एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः। का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम्।।5.38.5।।
6श्रोष्यते चैव काकुत्स्थ: सर्वं निरवशेषतः। चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः।।5.38.6।।
7कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया। स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम्।।5.38.7।।
8लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः। सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम्।।5.38.8।।
9इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना। गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम्।।5.38.9।।
10यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्थमनिन्दिते। अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत्।।5.38.10।।
11एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा। उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम्।।5.38.11।। इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम्।
12शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा।।5.38.12।। तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके। तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः।।5.38.13।। तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु। विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः।।5.38.14।।
13शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा।।5.38.12।। तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके। तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः।।5.38.13।। तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु। विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः।।5.38.14।।
14शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा।।5.38.12।। तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके। तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः।।5.38.13।। तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु। विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः।।5.38.14।।
15ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत्। तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामिस्म वायसम्।।5.38.15।।
16दारयन्स च मां काकस्तत्त्रैव परिलीयते। न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थि बलिभोजनः।।5.38.16।।
17उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि। स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम्।।5.38.17।।
18त्वयाऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा। भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वामुपागता।।5.38.18।।
19आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम्। क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाऽहं परिसान्त्विता।।5.38.19।।
20बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती। लक्षिताऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता।।5.38.20।।
21परिश्रमात्प्रसुप्ता च राघवाङ्केऽप्यहं चिरम्। पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः।।5.38.21।।
22स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत्। ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम्।।5.38.22।। वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे। पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम्।।5.38.23।।
23स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत्। ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम्।।5.38.22।। वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे। पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम्।।5.38.23।।
24ततस्समुक्षितो रामो मुक्तैश्शोणितबिन्दुभिः। वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया।।5.38.24।। स मया बोधितश्श्रीमान्सुखसुप्तः परन्तपः।
25स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा।।5.38.25।। आशीविष इव क्रुद्धश्वसन्वाक्यमभाषत।
26केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम्।।5.38.26।। कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना।
27वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत।।5.38.27।। नखैस्सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम्।
28पुत्त्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः।।5.38.28।। धरान्तरगतश्शीघ्रं पवनस्य गतौ समः।
29ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः।।5.38.29।। वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वरः।
30स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्राह्मेणास्त्रेण योजयत्।।5.38.30।। स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम्।
31स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति।।5.38.31।। ततस्तं वायसं दर्भस्सोम्बरेऽनुजगाम ह।
32अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम्।।5.38.32।। लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह।
33स पित्रा च परित्यक्तस्सुरैश्च समहर्षिभिः।।5.38.33।। त्रीन्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः।
34स तं निपतितं भूमौ शरण्यश्शरणागतम्।।5.38.34।। वधार्हमपि काकुत्स्थ: कृपया पर्यपालयत्।
35परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत्।।5.38.35।। मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम्।
36हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत्।।5.38.36।। ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्। दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः।।5.38.37।।
37हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत्।।5.38.36।। ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्। दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः।।5.38.37।।
38स रामाय नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च। विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम्।।5.38.38।।
39मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम्। कस्माद्यो मां हरेत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते।।5.38.39।।
40स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ। त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते।।5.38.40।।
41आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः। जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्।।5.38.41।। अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम्। भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्।।5.38.42।।
42आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः। जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम्।।5.38.41।। अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम्। भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम्।।5.38.42।।
43एवमस्त्रविदां श्रेष्ठस्सत्यवान्बलवानपि। किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयसि राघव।।5.38.43।।
44न नागा नाऽपि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः। रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुं।।5.38.44।।
45तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः। किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णै: क्षयं नयति राक्षसान्।।5.38.45।।
46भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः। कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः।।5.38.46।।
47यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ। सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः।।5.38.47।।
48ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः। समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ।।5.38.48।।
49वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम्। अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः।।5.38.49।।
50त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे। रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते।।5.38.50।।
51कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिदेवितुम्। इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते।।5.38.51।।
52तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ। त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः।।5.38.52।।
53हत्त्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम्। राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति।।5.38.53।।
54ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः। सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयोऽपि समागताः।।5.38.54।।
55इत्युक्तवति तस्मिंस्तु सीता सुरसुतोपमा। उवाच शोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम्।।5.38.55।।
56कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी। तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय।।5.38.56।।
57स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः। ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्।।5.38.57।। पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च। अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः।।5.38.58।।
58स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः। ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम्।।5.38.57।। पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च। अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः।।5.38.58।।
59आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम्। अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने।।5.38.59।।
60सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शिनः। पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन्।।5.38.60।।
61ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः। वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहुभाषिता।।5.38.61।। राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे।
62ममः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः।।5.38.62।। नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान्।
63यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत्।।5.38.63।। स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम।
64मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः।।5.38.64।। यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्। त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः।।5.38.65।।
65मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः।।5.38.64।। यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत्। त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः।।5.38.65।।
66राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत्। इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः।।5.38.66।।
67जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज। ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते।।5.38.67।।
68रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्य पापकर्मणा। त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम्।।5.38.68।।
69ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम्। प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ।।5.38.69।।
70प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम्। अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः।।5.38.70।।
71मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च। सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्व्शतः स्थितः।।5.38.71।।
72हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः। हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः।।5.38.72।।
73मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात्। गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे।।5.38.73।।
अङ्ग्रेजी
1Satisfied with the words of Sita, the tiger among monkeys, who was eloquent in speech said:
2"O queen O lady of auspicious appearance your words are most appropriate to and characteristic of a modest virtuous woman.
3"It may not be possible for a woman to cross on my back the vast ocean stretching over a hundred yojanas. It is not possible for a woman.
4"O humble lady the second reason given by you, 'I ought not to touch a person other than Rama' is well said and worthy of you, being the wife of the great soul. Who else can speak such words?
5"O humble lady the second reason given by you, 'I ought not to touch a person other than Rama' is well said and worthy of you, being the wife of the great soul. Who else can speak such words?
6"O queen Kakutstha Rama will hear from me fully all that has been said and done by you in my presence without any omission.
7"O queen my heart is drenched with love for Rama and desires to please him for many reasons. Therefore these words have been spoken by me.
8"Crossing the ocean and entering Lanka are difficult. But I accomplished it. Hence my proposal.
9"I offered to take you today itself out of my love and devotion to Rama with a desire to unite you with him and not with any other intention.
10"O blameless lady If you wish not to accompany me you may give me a token of identification to let Rama know about my coming here and seeing you".
11Having heard Hanuman, Sita, a child of god, said these words in a low tone. Choked with tears, 'Carry this token of identity to my dear husband':
12'Long ago we were staying at Siddhasrama. This hermitage was situated to the northeast at the foot of Chitrakuta mountain which was not far from the river Mandakini. It had abundant roots, fruits and water. You sported with me in the gardens which were fragrant with many types of flowers and ponds. You sat down on my lap with wet clothes in the hermitage'.
13'Long ago we were staying at Siddhasrama. This hermitage was situated to the northeast at the foot of Chitrakuta mountain which was not far from the river Mandakini. It had abundant roots, fruits and water. You sported with me in the gardens which were fragrant with many types of flowers and ponds. You sat down on my lap with wet clothes in the hermitage'.
14'Long ago we were staying at Siddhasrama. This hermitage was situated to the northeast at the foot of Chitrakuta mountain which was not far from the river Mandakini. It had abundant roots, fruits and water. You sported with me in the gardens which were fragrant with many types of flowers and ponds. You sat down on my lap with wet clothes in the hermitage'.
15'Then a crow greedy of flesh began to peck my bossom with its beak. I took a clod of earth and warded him off.
16'The crow was an eater of offerings, hungry for food began to peck me again and again for flesh.He did not stop.
17'My upper cloth was slipping. I was trying to pull up my waist string angrily when you saw me.
18'Then you made fun of me, and I became angry. I was abashed. Torn by the voracious bird I sought your shelter.
19'Exhausted, I sat on your lap again. Seeing my angry face you pacified me. You were happy (to see me draw close).
20'O lord when I was angered by the crow and my face was filled with tears, you marked me wiping my eyes.
21'Totally exhausted I slept on your lap for a long time, and in turn you slept on my lap later.
22'The crow came back again and clawed me in the space between my breasts even after I woke up after slumber from Rama's lap. Flying, it tore my bosom again and again.
23'The crow came back again and clawed me in the space between my breasts even after I woke up after slumber from Rama's lap. Flying, it tore my bosom again and again.
24'At the touch of the drops of blood dripping from my body, tormented by seeing me distressed with the dripping blood, you were awakened, you who were an illustrious scorcher of foes.
25'O strongarmed Rama, seeing my torn breasts, you became angry like a hissing serpent and hissing said :
26'O Sita with a beautiful lap like an elephant trunk by whom is your bosom wounded? Who is sporting with an angry fivehooded snake?
27'Then looking around, you saw the crow facing me with sharp, bloodstained claws.
28'This crow was the best of birds. He was surely Indra's son who had covered a long distance with great speed and his speed was like the Windgod's.
29'Then you, the strongarmed and best among the wise, your eyeballs rolling in fury, made up your mind about the cruel crow.
30'Taking out a blade of darbha grass from your mat, you invoked the weapon of Brahma by reciting the mantra. Then you discharged it which blazed like the fire of death and went spearheading towards the crow.
31'Then you threw the burning darbha grass at the crow and it chased him in the sky.
32'Then that crow flew to many places seeking asylum all over the universe chased by the blade of grass.
33'Then the crow went round all the three worlds, having been rejected by his father Indra, including all the sages and gods. Refused by all he came back to Rama seeking shelter.
34'Seeing the crow fallen on the ground, O Kakutstha, you who are a saviour of those who seek refuge saved him out of compassion, even though he deserved to be killed.
35'Rama, you saw the crow in pain and despondency who returned to you and said that it is not possible to make Brahma's weapon ineffectual.You may tell now. (what should be done.)
36'Then that crow said, 'let my right eye be blinded'. you then hit the right eye of the crow'. Thus the crow offered his right eye and saved himself.
37'Then that crow said, 'let my right eye be blinded'. you then hit the right eye of the crow'. Thus the crow offered his right eye and saved himself.
38'That crow offered salutations to you Rama and king Dasaratha, thereafter took permission and went to his own dwelling.
39'(Addressing Rama as though he was present before her, Sita said) 'O lord of the earth for my sake you released the weapon of Brahma on a crow. What makes you excuse him who has abducted me?
40'O bull among men you are so loving to me. I am like an orphan. Be kind to me. She who has found her lord in you stays without a protector.
41'O my supreme lord I know you are kind, righteous, valiant, vigroous, mighty. You are boundless, calm and deep like the ocean. You are lord of earth and the seas and compeer of Vasava. I have heard from you that motiveless compassion is the best way to make one righteous.
42'O my supreme lord I know you are kind, righteous, valiant, vigroous, mighty. You are boundless, calm and deep like the ocean. You are lord of earth and the seas and compeer of Vasava. I have heard from you that motiveless compassion is the best way to make one righteous.
43'Even though you are an expert in the use of weapons, truthful and strong. (Yet) why are you not using weapons aganst the demons?'
44(Now Sita turns to Hanuman and says) "In war serpents, gandharvas, demons or Marutas cannot withstand the speed of Rama's arrows and hit back.
45"Does Rama have a little anxiety about me? If he has, why does he, a disciplined hero, not put an end to the demons with his sharp arrows?
46"Or, why does the mighty hero, Lakshmana, who is a scorcher of enemies, not come to my rescue taking the orders from his brother?
47"Both Rama and Lakshmana are tigers among men who resemble wind and fire in power and have the unassailability of the gods. Wherefore are they disregarding me?.
48"Perhaps I must have committed an atrocious sin. There is no doubt. For although both of them are scorchers of enemies, they deliver me not."
49Hearing the piteous words of Vaidehi and beholding her eyes filled with tears, the Windgod's son, lustrous Hanuman replied thus:.
50"O godlike lady Rama is not averse to your misery. On my word this is true. Rama is immersed in sorrow. Even Lakshmana wails.
51"I could find you with difficulty. This is not the time to wail. O blameless lady take it, your sorrow has come to an end at this moment.
52"Both the mighty brothers, tigers among men, are eager to see you. Both the princes will reduce this Lanka into ashes.
53"O largeeyed lady cruel Ravana along with his relatives will be killed by Rama in war and Rama will return to his city with you.
54"Communicate your message to mighty Rama and Lakshamana, to brilliant Sugriva and even the vanaras who gather there.
55"Hanuman having spoken this way, Sita, resembling a god's daughter, grieving, thus addressed Hanuman:
56"Bow to Rama and offer salutations on my behalf. Inquiries concerning his welfare should be addressed to Rama, whom virtuous Kausalya bore as a son.
57He by whom Sumitra became a blessed mother—who, honouring and gladly taking leave of his father and mother, renounced garlands, all jewels, beloved women, and a sovereignty rare upon this vast earth to follow Rama into exile.
58He by whom Sumitra became a blessed mother—who, honouring and gladly taking leave of his father and mother, renounced garlands, all jewels, beloved women, and a sovereignty rare upon this vast earth to follow Rama into exile.
59"Great, righteous Lakshmana had given up his pleasures and followed his brother Rama in his favour into the forest to be able to serve him.
60"Lakshmana, who has lionshoulders and strong arms, who is handsome, who takes Rama as his father and treats me as his own mother.
61"Heroic Lakshmana, did not know while I was borne away. He is prosperous, foremost in serving elders. He is energetic and reserved in his speech like my fatherinlaw. He is a prince dear (to his brother).
62"Rama's brother Lakshmana is always dear to me. Heroic Lakshmana will discharge whichever responsibility is entrusted to him.
63"He is Lakshmana for whose care and support Rama did not miss the noble king Dasaratha (during exile). Convey him my words of enquiry about his wellbeing.
64"Lakshmana is soft, pure, competent and dear to Rama. O great vanara, act in such a manner that Lakshmana can mitigate my suffering. O great monkey, the best of vanaras you are competent in accomplishing this task.
65"Lakshmana is soft, pure, competent and dear to Rama. O great vanara, act in such a manner that Lakshmana can mitigate my suffering. O great monkey, the best of vanaras you are competent in accomplishing this task.
66"By your efforts alone my husband will try for my release. You may tell these words to my heroic husband, Rama, again and again.
67"I will hold on to life only for a month. Beyond, I will not survive. I swear by truth. You may tell this to Rama.
68"O heroic Rama just as Kausik was rescued from the underworld it behoves you to deliver me from imprisonment of wicked Ravana".
69Then Sita took out the exquisite and auspicious Chudamani worn on the head, untied from her clothes and gave it to Hanuman to be presented to Rama.
70Then Hanuman, taking the extraordinary jewel and placed it on his finger as it was not fitting to his arm.
71Having recieved the jewel from Sita and circumambulated her, Hanuman offered salutations to her and stood by her.
72Hanuman stood there physically, with great joy gazing at Sita, but mentally he was with Rama.
73Having received the most precious jewel from the daughter of Janaka, Hanuman prepared to return like a mountain released from the impact of the wind. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyeighth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1सीता के वचनों से सन्तुष्ट वाणी में निपुण वानरश्रेष्ठ ने कहा —
2'हे रानी! हे मङ्गलमय रूप वाली! आपके वचन एक विनम्र सती स्त्री के सर्वथा अनुरूप और उसी के लक्षण हैं।
3'सौ योजन तक फैले विशाल समुद्र को मेरी पीठ पर बैठकर पार करना किसी स्त्री के लिए सम्भव न भी हो सकता है। यह स्त्री के लिए सम्भव नहीं।
4'हे विनम्र देवी! आपके दिए दूसरे कारण — 'मुझे राम के अतिरिक्त किसी और का स्पर्श नहीं करना चाहिए' — यह भलीभाँति कहा गया है और महात्मा की पत्नी होने के नाते आपके ही योग्य है। ऐसे वचन और कौन कह सकता है?
5'हे विनम्र देवी! आपके दिए दूसरे कारण — 'मुझे राम के अतिरिक्त किसी और का स्पर्श नहीं करना चाहिए' — यह भलीभाँति कहा गया है और महात्मा की पत्नी होने के नाते आपके ही योग्य है। ऐसे वचन और कौन कह सकता है?
6'हे रानी! ककुत्स्थ राम मुझसे वह सब पूरा-पूरा सुनेंगे जो आपने मेरे सामने कहा और किया है — बिना कुछ छोड़े।
7'हे रानी! मेरा हृदय राम के प्रेम से भीगा है और अनेक कारणों से उन्हें प्रसन्न करना चाहता है। इसीलिए मैंने ये वचन कहे।
8'समुद्र लाँघना और लङ्का में प्रवेश करना कठिन है। किन्तु मैंने यह कर दिखाया। इसीलिए मैंने वह प्रस्ताव रखा।
9'मैंने आज ही आपको ले जाने का प्रस्ताव राम के प्रति अपने प्रेम और भक्ति से तथा आपको उनसे मिलाने की इच्छा से रखा था, किसी अन्य अभिप्राय से नहीं।
10'हे निर्दोष देवी! यदि आप मेरे साथ चलना नहीं चाहतीं, तो कोई पहचान-चिह्न दे दीजिए, जिससे राम जान लें कि मैं यहाँ आया और आपको देखा।'
11हनुमान् की बात सुनकर देवकन्या के समान सीता ने आँसुओं से अवरुद्ध कण्ठ से धीमे स्वर में ये वचन कहे — 'यह पहचान-चिह्न मेरे प्रिय पति तक पहुँचाओ' —
12'बहुत पहले हम सिद्धाश्रम में रह रहे थे। वह आश्रम चित्रकूट पर्वत की तलहटी में ईशान कोण की ओर था, जो मन्दाकिनी नदी से अधिक दूर न था। वहाँ कन्दमूल, फल और जल प्रचुर थे। आप उन उद्यानों में मेरे साथ क्रीड़ा करते थे जो अनेक प्रकार के फूलों और सरोवरों से सुगन्धित थे। उस आश्रम में आप भीगे वस्त्रों सहित मेरी गोद में बैठ गए थे।'
13'बहुत पहले हम सिद्धाश्रम में रह रहे थे। वह आश्रम चित्रकूट पर्वत की तलहटी में ईशान कोण की ओर था, जो मन्दाकिनी नदी से अधिक दूर न था। वहाँ कन्दमूल, फल और जल प्रचुर थे। आप उन उद्यानों में मेरे साथ क्रीड़ा करते थे जो अनेक प्रकार के फूलों और सरोवरों से सुगन्धित थे। उस आश्रम में आप भीगे वस्त्रों सहित मेरी गोद में बैठ गए थे।'
14'बहुत पहले हम सिद्धाश्रम में रह रहे थे। वह आश्रम चित्रकूट पर्वत की तलहटी में ईशान कोण की ओर था, जो मन्दाकिनी नदी से अधिक दूर न था। वहाँ कन्दमूल, फल और जल प्रचुर थे। आप उन उद्यानों में मेरे साथ क्रीड़ा करते थे जो अनेक प्रकार के फूलों और सरोवरों से सुगन्धित थे। उस आश्रम में आप भीगे वस्त्रों सहित मेरी गोद में बैठ गए थे।'
15'तब मांस का लोभी एक कौआ अपनी चोंच से मेरा वक्ष नोचने लगा। मैंने मिट्टी का ढेला लेकर उसे भगाया।
16'बलि खाने वाला वह कौआ भूख से व्याकुल होकर मांस के लिए मुझे बार-बार नोचता रहा। वह रुका नहीं।
17'मेरा उत्तरीय खिसक रहा था। मैं क्रोध में अपनी करधनी ऊपर खींचने का प्रयत्न कर रही थी, तभी आपने मुझे देखा।
18'तब आपने मेरा उपहास किया और मैं क्रुद्ध हो गई। मैं लजा गई। उस भूखे पक्षी द्वारा नोची जाकर मैंने आपकी शरण ली।
19'थककर मैं पुनः आपकी गोद में बैठ गई। मेरा क्रुद्ध मुख देखकर आपने मुझे शान्त किया। (मुझे निकट आते देखकर) आप प्रसन्न हुए।
20'हे स्वामी! जब कौए से मैं क्रुद्ध थी और मेरा मुख आँसुओं से भरा था, तब आपने मेरे नेत्र पोंछते हुए मुझे देखा।
21'पूर्णतः थककर मैं दीर्घ काल तक आपकी गोद में सोई और बाद में आप मेरी गोद में सोए।
22'राम की गोद में सोकर जागने के पश्चात् भी वह कौआ फिर आया और उसने मेरे स्तनों के बीच के भाग में नख गड़ाए। उड़ते हुए उसने मेरा वक्ष बार-बार नोचा।
23'राम की गोद में सोकर जागने के पश्चात् भी वह कौआ फिर आया और उसने मेरे स्तनों के बीच के भाग में नख गड़ाए। उड़ते हुए उसने मेरा वक्ष बार-बार नोचा।
24'मेरे शरीर से टपकती रक्त की बूँदों के स्पर्श से और टपकते रक्त सहित मुझे व्यथित देखकर सन्तप्त होकर आप जाग उठे — आप, जो यशस्वी शत्रुतापन हैं।
25'हे महाबाहु राम! मेरे नुचे हुए स्तन देखकर आप फुफकारते सर्प के समान क्रुद्ध हुए और फुफकारते हुए बोले —
26'हे हाथी की सूँड़ के समान सुन्दर जङ्घाओं वाली सीते! तुम्हारा वक्ष किसने घायल किया? कौन क्रुद्ध पञ्चफणी सर्प से क्रीड़ा कर रहा है?'
27'तब चारों ओर देखते हुए आपने उस कौए को देखा जो तीखे, रक्तरञ्जित नखों सहित मेरी ओर मुख किए था।
28'वह कौआ पक्षियों में श्रेष्ठ था। निश्चय ही वह इन्द्र का पुत्र था, जिसने महान् वेग से लम्बी दूरी तय की थी और जिसका वेग वायुदेव के समान था।
29'तब आपने, हे महाबाहु और बुद्धिमानों में श्रेष्ठ! क्रोध से नेत्र घुमाते हुए उस क्रूर कौए के विषय में निश्चय कर लिया।
30'अपने आसन से कुश का एक तिनका निकालकर आपने मन्त्र पढ़कर ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया। फिर आपने उसे छोड़ा, जो मृत्यु की अग्नि के समान धधकता हुआ कौए की ओर बढ़ चला।
31'तब आपने वह जलता कुश कौए पर फेंका और वह आकाश में उसका पीछा करने लगा।
32'तब वह कौआ उस तिनके से पीछा किए जाते हुए समस्त ब्रह्माण्ड में शरण खोजता अनेक स्थानों पर उड़ा।
33'तब वह कौआ तीनों लोकों में घूमा, किन्तु उसके पिता इन्द्र सहित सब ऋषियों और देवताओं ने उसे अस्वीकार कर दिया। सबसे ठुकराया जाकर वह शरण के लिए राम के पास लौट आया।
34'हे ककुत्स्थ! भूमि पर गिरे उस कौए को देखकर आपने, जो शरणागतों के रक्षक हैं, करुणावश उसे बचा लिया, यद्यपि वह वध के योग्य था।
35'हे राम! आपने पीड़ा और हताशा में लौटे उस कौए को देखा, जिसने कहा कि ब्रह्मास्त्र को निष्फल करना सम्भव नहीं। अब आप ही कहिए (क्या किया जाए)।
36'तब उस कौए ने कहा — 'मेरा दाहिना नेत्र फूट जाए।' तब आपने कौए के दाहिने नेत्र पर प्रहार किया। इस प्रकार उस कौए ने अपना दाहिना नेत्र देकर अपने प्राण बचाए।
37'तब उस कौए ने कहा — 'मेरा दाहिना नेत्र फूट जाए।' तब आपने कौए के दाहिने नेत्र पर प्रहार किया। इस प्रकार उस कौए ने अपना दाहिना नेत्र देकर अपने प्राण बचाए।
38'उस कौए ने हे राम! आपको और राजा दशरथ को प्रणाम किया, तत्पश्चात् अनुमति लेकर अपने निवास को चला गया।
39(राम को मानो अपने सम्मुख उपस्थित मानकर सम्बोधित करते हुए सीता ने कहा — ) 'हे पृथ्वीपति! मेरे लिए आपने एक कौए पर ब्रह्मास्त्र छोड़ा था। फिर जिसने मेरा अपहरण किया है, उसे आप क्यों क्षमा कर रहे हैं?
40'हे पुरुषश्रेष्ठ! आप मुझसे इतना प्रेम करते हैं। मैं अनाथ के समान हूँ। मुझ पर दया कीजिए। जिसने आप में अपना स्वामी पाया, वह बिना रक्षक के पड़ी है।
41'हे मेरे परम स्वामी! मैं जानती हूँ कि आप दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी और बलशाली हैं। आप अपार, शान्त और समुद्र के समान गम्भीर हैं। आप पृथ्वी और समुद्रों के स्वामी तथा वासव (इन्द्र) के समकक्ष हैं। मैंने आपसे ही सुना है कि निष्काम करुणा ही मनुष्य को धर्मात्मा बनाने का सर्वोत्तम मार्ग है।
42'हे मेरे परम स्वामी! मैं जानती हूँ कि आप दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी और बलशाली हैं। आप अपार, शान्त और समुद्र के समान गम्भीर हैं। आप पृथ्वी और समुद्रों के स्वामी तथा वासव (इन्द्र) के समकक्ष हैं। मैंने आपसे ही सुना है कि निष्काम करुणा ही मनुष्य को धर्मात्मा बनाने का सर्वोत्तम मार्ग है।
43'यद्यपि आप अस्त्रविद्या में निपुण, सत्यनिष्ठ और बलशाली हैं, तथापि आप राक्षसों के विरुद्ध अस्त्रों का प्रयोग क्यों नहीं कर रहे?'
44(अब सीता हनुमान् की ओर मुड़कर कहती हैं — ) 'युद्ध में सर्प, गन्धर्व, राक्षस अथवा मरुद्गण भी राम के बाणों के वेग के सामने टिककर पलटवार नहीं कर सकते।
45'क्या राम को मेरी थोड़ी भी चिन्ता है? यदि है, तो वे संयमी वीर अपने तीखे बाणों से राक्षसों का अन्त क्यों नहीं कर देते?
46'अथवा शत्रुतापन बलशाली वीर लक्ष्मण अपने भाई की आज्ञा लेकर मुझे छुड़ाने क्यों नहीं आते?
47'राम और लक्ष्मण दोनों पुरुषश्रेष्ठ हैं, जो शक्ति में वायु और अग्नि के समान हैं और देवताओं के समान अजेय हैं। फिर वे मेरी उपेक्षा क्यों कर रहे हैं?
48'सम्भवतः मैंने कोई घोर पाप किया होगा। इसमें सन्देह नहीं। क्योंकि वे दोनों शत्रुतापन होकर भी मुझे छुड़ाते नहीं।'
49वैदेही के करुण वचन सुनकर और उनके आँसुओं से भरे नेत्र देखकर वायुपुत्र तेजस्वी हनुमान् ने इस प्रकार उत्तर दिया —
50'हे देवीस्वरूपे! राम आपके दुःख के प्रति उदासीन नहीं हैं। मेरे वचन पर विश्वास कीजिए, यह सत्य है। राम शोक में डूबे हैं। लक्ष्मण भी विलाप करते हैं।
51'मैं आपको बड़ी कठिनाई से पा सका। यह विलाप का समय नहीं है। हे निर्दोष देवी! मान लीजिए, इसी क्षण आपके शोक का अन्त हो गया।
52'दोनों बलशाली भाई, पुरुषों में व्याघ्र, आपको देखने के लिए उत्सुक हैं। दोनों राजकुमार इस लङ्का को भस्म कर देंगे।
53'हे विशालनयनी! क्रूर रावण अपने स्वजनों सहित युद्ध में राम द्वारा मारा जाएगा और राम आपको लेकर अपनी नगरी लौटेंगे।
54'आप बलशाली राम और लक्ष्मण को, तेजस्वी सुग्रीव को तथा वहाँ एकत्र वानरों को भी अपना सन्देश कहिए।'
55हनुमान् के इस प्रकार कहने पर देवकन्या के समान सीता ने शोकाकुल होकर हनुमान् से इस प्रकार कहा —
56'राम को प्रणाम करना और मेरी ओर से उन्हें नमस्कार कहना। धर्मपरायणा कौसल्या ने जिन्हें पुत्र के रूप में जन्म दिया, उन राम की कुशलता पूछी जानी चाहिए।
57'जिनके कारण सुमित्रा धन्य माता हुईं — जिन्होंने अपने माता-पिता का आदर कर और प्रसन्नता से उनकी अनुमति लेकर मालाएँ, समस्त रत्न, प्रिय स्त्रियाँ और इस विशाल पृथ्वी पर दुर्लभ राज्य त्यागकर राम के साथ वनवास स्वीकार किया —
58'जिनके कारण सुमित्रा धन्य माता हुईं — जिन्होंने अपने माता-पिता का आदर कर और प्रसन्नता से उनकी अनुमति लेकर मालाएँ, समस्त रत्न, प्रिय स्त्रियाँ और इस विशाल पृथ्वी पर दुर्लभ राज्य त्यागकर राम के साथ वनवास स्वीकार किया —
59'महान् धर्मात्मा लक्ष्मण ने अपने सुख त्यागकर अपने भाई राम की सेवा कर सकने के लिए उनके अनुग्रह से वन में उनका अनुसरण किया।
60'वही लक्ष्मण, जिनके कन्धे सिंह के समान और भुजाएँ बलिष्ठ हैं, जो सुन्दर हैं, जो राम को पिता के समान मानते हैं और मुझे अपनी माता के समान।
61'वीर लक्ष्मण को ज्ञात न था कि मुझे हरा जा रहा है। वे समृद्ध हैं और गुरुजनों की सेवा में अग्रगण्य हैं। वे ओजस्वी हैं और मेरे श्वशुर के समान वाणी में संयमी हैं। वे (अपने भाई को) प्रिय राजकुमार हैं।
62'राम के भाई लक्ष्मण मुझे सदा प्रिय हैं। जो भी उत्तरदायित्व उन्हें सौंपा जाए, वीर लक्ष्मण उसे निभाएँगे।
63'वे ही लक्ष्मण हैं जिनकी देखभाल और सहारे के कारण राम को (वनवास में) श्रेष्ठ राजा दशरथ की कमी न खली। उन्हें उनकी कुशलता के मेरे ये वचन कहना।
64'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ और राम को प्रिय हैं। हे महान् वानर! तुम ऐसा करो कि लक्ष्मण मेरा कष्ट कम कर सकें। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तुम यह कार्य सिद्ध करने में समर्थ हो।
65'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ और राम को प्रिय हैं। हे महान् वानर! तुम ऐसा करो कि लक्ष्मण मेरा कष्ट कम कर सकें। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तुम यह कार्य सिद्ध करने में समर्थ हो।
66'तुम्हारे ही प्रयत्न से मेरे पति मुझे छुड़ाने का प्रयास करेंगे। तुम ये वचन मेरे वीर पति राम से बार-बार कहना।
67'मैं केवल एक मास तक अपने प्राण धारण करूँगी। उससे आगे मैं जीवित न रहूँगी। मैं सत्य की शपथ खाती हूँ। तुम यह राम से कहना।
68'हे वीर राम! जैसे कौशिक को पाताल से उबारा गया था, वैसे ही आपको मुझे दुष्ट रावण के बन्दीगृह से मुक्त कराना चाहिए।'
69तब सीता ने अपने सिर पर धारण की हुई वह उत्कृष्ट और मङ्गलमय चूड़ामणि निकाली, अपने वस्त्र से खोली और राम को भेंट करने के लिए हनुमान् को दे दी।
70तब हनुमान् ने उस असाधारण रत्न को लेकर अपनी अँगुली में पहन लिया, क्योंकि वह उनकी भुजा में नहीं आ रहा था।
71सीता से वह रत्न लेकर और उनकी प्रदक्षिणा कर हनुमान् ने उन्हें प्रणाम किया और उनके पास खड़े हो गए।
72हनुमान् महान् आनन्द से सीता को निहारते हुए शरीर से वहीं खड़े थे, किन्तु मन से वे राम के पास थे।
73जनक की पुत्री से वह परम बहुमूल्य रत्न पाकर हनुमान् वायु के आघात से मुक्त हुए पर्वत के समान लौटने को तैयार हुए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का अष्टत्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1सीताका वचनबाट सन्तुष्ट वाणीमा निपुण वानरश्रेष्ठले भने —
2'हे रानी! हे मङ्गलमय रूप भएकी! तपाईंका वचन एउटी विनम्र सती स्त्रीका सर्वथा अनुरूप र उसैका लक्षण हुन्।
3'सय योजनसम्म फैलिएको विशाल समुद्र मेरो पीठमा बसेर पार गर्न कुनै स्त्रीका लागि सम्भव नहुन पनि सक्छ। यो स्त्रीका लागि सम्भव छैन।
4'हे विनम्र देवी! तपाईंले दिनुभएको दोस्रो कारण — 'मैले रामबाहेक अरू कसैको स्पर्श गर्नुहुँदैन' — यो राम्ररी भनिएको छ र महात्माकी पत्नी भएको नाताले तपाईंकै योग्य छ। यस्ता वचन अरू कसले भन्न सक्छ?
5'हे विनम्र देवी! तपाईंले दिनुभएको दोस्रो कारण — 'मैले रामबाहेक अरू कसैको स्पर्श गर्नुहुँदैन' — यो राम्ररी भनिएको छ र महात्माकी पत्नी भएको नाताले तपाईंकै योग्य छ। यस्ता वचन अरू कसले भन्न सक्छ?
6'हे रानी! ककुत्स्थ रामले मबाट त्यो सबै पूरापूर सुन्नुहुनेछ जुन तपाईंले मेरो सामु भन्नुभयो र गर्नुभयो — केही नछोडी।
7'हे रानी! मेरो हृदय रामको प्रेमले भिजेको छ र अनेक कारणले उहाँलाई प्रसन्न पार्न चाहन्छ। त्यसैले मैले यी वचन भनेँ।
8'समुद्र नाघ्नु र लङ्कामा प्रवेश गर्नु कठिन छ। तर मैले यो गरेर देखाएँ। त्यसैले मैले त्यो प्रस्ताव राखेँ।
9'मैले आजै तपाईंलाई लैजाने प्रस्ताव रामप्रतिको आफ्नो प्रेम र भक्तिले तथा तपाईंलाई उहाँसँग मिलाउने इच्छाले राखेको थिएँ, अरू कुनै अभिप्रायले होइन।
10'हे निर्दोष देवी! यदि तपाईं मसँग जान चाहनुहुन्न भने, कुनै पहिचान-चिह्न दिनुहोस्, जसले रामले थाहा पाऊन् कि म यहाँ आएँ र तपाईंलाई देखेँ।'
11हनुमान्को कुरा सुनेर देवकन्याझैँ सीताले आँसुले अवरुद्ध कण्ठले धिमा स्वरमा यी वचन भनिन् — 'यो पहिचान-चिह्न मेरा प्रिय पतिसम्म पुर्याऊ' —
12'धेरै पहिले हामी सिद्धाश्रममा बसिरहेका थियौँ। त्यो आश्रम चित्रकूट पर्वतको फेदमा ईशान कोणतिर थियो, जुन मन्दाकिनी नदीबाट धेरै टाढा थिएन। त्यहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर थिए। तपाईं ती उद्यानमा मसँग क्रीडा गर्नुहुन्थ्यो जुन अनेक प्रकारका फूल र तलाउले सुगन्धित थिए। त्यस आश्रममा तपाईं भिजेका वस्त्रसहित मेरो काखमा बस्नुभएको थियो।'
13'धेरै पहिले हामी सिद्धाश्रममा बसिरहेका थियौँ। त्यो आश्रम चित्रकूट पर्वतको फेदमा ईशान कोणतिर थियो, जुन मन्दाकिनी नदीबाट धेरै टाढा थिएन। त्यहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर थिए। तपाईं ती उद्यानमा मसँग क्रीडा गर्नुहुन्थ्यो जुन अनेक प्रकारका फूल र तलाउले सुगन्धित थिए। त्यस आश्रममा तपाईं भिजेका वस्त्रसहित मेरो काखमा बस्नुभएको थियो।'
14'धेरै पहिले हामी सिद्धाश्रममा बसिरहेका थियौँ। त्यो आश्रम चित्रकूट पर्वतको फेदमा ईशान कोणतिर थियो, जुन मन्दाकिनी नदीबाट धेरै टाढा थिएन। त्यहाँ कन्दमूल, फल र पानी प्रचुर थिए। तपाईं ती उद्यानमा मसँग क्रीडा गर्नुहुन्थ्यो जुन अनेक प्रकारका फूल र तलाउले सुगन्धित थिए। त्यस आश्रममा तपाईं भिजेका वस्त्रसहित मेरो काखमा बस्नुभएको थियो।'
15'तब मासुको लोभी एउटा कागले आफ्नो चुच्चोले मेरो छाती कोतर्न थाल्यो। मैले माटोको डल्लो लिएर त्यसलाई धपाएँ।
16'बलि खाने त्यो काग भोकले व्याकुल भई मासुका लागि मलाई बारम्बार कोतरिरह्यो। त्यो रोकिएन।
17'मेरो उत्तरीय चिप्लिँदै थियो। म क्रोधमा आफ्नो करधनी माथि तान्ने प्रयत्न गरिरहेकी थिएँ, त्यत्तिकैमा तपाईंले मलाई देख्नुभयो।
18'तब तपाईंले मेरो उपहास गर्नुभयो र म क्रुद्ध भएँ। म लजाएँ। त्यस भोको पक्षीले कोतरिँदा मैले तपाईंको शरण लिएँ।
19'थाकेर म फेरि तपाईंको काखमा बसेँ। मेरो क्रुद्ध मुख देखेर तपाईंले मलाई शान्त पार्नुभयो। (मलाई नजिक आएको देखेर) तपाईं प्रसन्न हुनुभयो।
20'हे स्वामी! जब कागले मलाई क्रुद्ध पारेको थियो र मेरो मुख आँसुले भरिएको थियो, तब तपाईंले मेरा आँखा पुछ्दै मलाई हेर्नुभयो।
21'पूर्णतः थाकेर म लामो समय तपाईंको काखमा सुतेँ र पछि तपाईं मेरो काखमा सुत्नुभयो।
22'रामको काखमा सुतेर उठेपछि पनि त्यो काग फेरि आयो र त्यसले मेरा स्तनका बीचको भागमा नङ गाड्यो। उड्दै त्यसले मेरो छाती बारम्बार कोतर्यो।
23'रामको काखमा सुतेर उठेपछि पनि त्यो काग फेरि आयो र त्यसले मेरा स्तनका बीचको भागमा नङ गाड्यो। उड्दै त्यसले मेरो छाती बारम्बार कोतर्यो।
24'मेरो शरीरबाट चुहिने रगतका थोपाको स्पर्शले र चुहिने रगतसहित मलाई व्यथित देखेर सन्तप्त भई तपाईं ब्युँझनुभयो — तपाईं, जो यशस्वी शत्रुतापन हुनुहुन्छ।
25'हे महाबाहु राम! मेरा कोतरिएका स्तन देखेर तपाईं फुत्कार्ने सर्पझैँ क्रुद्ध हुनुभयो र फुत्कार्दै भन्नुभयो —
26'हे हात्तीको सुँडझैँ सुन्दर तिघ्रा भएकी सीते! तिम्रो छाती कसले घाइते पार्यो? कसले क्रुद्ध पञ्चफणी सर्पसँग क्रीडा गरिरहेको छ?'
27'त्यसपछि चारैतिर हेर्दै तपाईंले त्यो काग देख्नुभयो जो तीखा, रक्तरञ्जित नङसहित मतिर मुख फर्काएको थियो।
28'त्यो काग पक्षीहरूमा श्रेष्ठ थियो। निश्चय नै त्यो इन्द्रको छोरा थियो, जसले महान् वेगले लामो दूरी तय गरेको थियो र जसको वेग वायुदेवसमान थियो।
29'तब तपाईंले, हे महाबाहु र बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ! क्रोधले आँखा घुमाउँदै त्यस क्रूर कागका विषयमा निश्चय गर्नुभयो।
30'आफ्नो आसनबाट कुशको एउटा त्यान्द्रो निकालेर तपाईंले मन्त्र पढेर ब्रह्मास्त्रको आवाहन गर्नुभयो। अनि तपाईंले त्यो छोड्नुभयो, जुन मृत्युको आगोझैँ दन्किँदै कागतिर बढ्यो।
31'त्यसपछि तपाईंले त्यो बल्दै गरेको कुश कागमाथि फ्याँक्नुभयो र त्यसले आकाशमा उसको पछ्यायो।
32'त्यसपछि त्यो काग त्यस त्यान्द्रोले पछ्याइँदै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा शरण खोज्दै अनेक ठाउँमा उड्यो।
33'त्यसपछि त्यो काग तीनै लोकमा घुम्यो, तर उसका पिता इन्द्रसहित सबै ऋषि र देवताले उसलाई अस्वीकार गरे। सबैले ठुकराइएपछि ऊ शरणका लागि रामकहाँ फर्कियो।
34'हे ककुत्स्थ! भुइँमा खसेको त्यस कागलाई देखेर तपाईंले, जो शरणागतका रक्षक हुनुहुन्छ, करुणावश उसलाई बचाइदिनुभयो, यद्यपि ऊ वधकै योग्य थियो।
35'हे राम! तपाईंले पीडा र हताशामा फर्केको त्यस कागलाई देख्नुभयो, जसले भन्यो कि ब्रह्मास्त्रलाई निष्फल पार्न सम्भव छैन। अब तपाईं नै भन्नुहोस् (के गरियोस्)।
36'तब त्यस कागले भन्यो — 'मेरो दाहिने आँखा फुटोस्।' तब तपाईंले कागको दाहिने आँखामा प्रहार गर्नुभयो। यसरी त्यस कागले आफ्नो दाहिने आँखा दिएर आफ्नो प्राण बचायो।
37'तब त्यस कागले भन्यो — 'मेरो दाहिने आँखा फुटोस्।' तब तपाईंले कागको दाहिने आँखामा प्रहार गर्नुभयो। यसरी त्यस कागले आफ्नो दाहिने आँखा दिएर आफ्नो प्राण बचायो।
38'त्यस कागले हे राम! तपाईंलाई र राजा दशरथलाई प्रणाम गर्यो, त्यसपछि अनुमति लिएर आफ्नो निवासतिर गयो।
39(रामलाई मानौँ आफ्नो सामु उपस्थित ठानेर सम्बोधन गर्दै सीताले भनिन् — ) 'हे पृथ्वीपति! मेरा लागि तपाईंले एउटा कागमाथि ब्रह्मास्त्र छोड्नुभएको थियो। अनि जसले मेरो अपहरण गरेको छ, उसलाई तपाईं किन क्षमा गरिरहनुभएको छ?
40'हे पुरुषश्रेष्ठ! तपाईं मलाई यति माया गर्नुहुन्छ। म अनाथझैँ छु। ममाथि दया गर्नुहोस्। जसले तपाईंमा आफ्नो स्वामी पाइन्, उनी रक्षकविना परेकी छिन्।
41'हे मेरा परम स्वामी! म जान्दछु कि तपाईं दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी र बलशाली हुनुहुन्छ। तपाईं अपार, शान्त र समुद्रझैँ गम्भीर हुनुहुन्छ। तपाईं पृथ्वी र समुद्रका स्वामी तथा वासव (इन्द्र) का समकक्ष हुनुहुन्छ। मैले तपाईंबाटै सुनेकी छु कि निष्काम करुणा नै मानिसलाई धर्मात्मा बनाउने सर्वोत्तम मार्ग हो।
42'हे मेरा परम स्वामी! म जान्दछु कि तपाईं दयालु, धर्मात्मा, पराक्रमी, ओजस्वी र बलशाली हुनुहुन्छ। तपाईं अपार, शान्त र समुद्रझैँ गम्भीर हुनुहुन्छ। तपाईं पृथ्वी र समुद्रका स्वामी तथा वासव (इन्द्र) का समकक्ष हुनुहुन्छ। मैले तपाईंबाटै सुनेकी छु कि निष्काम करुणा नै मानिसलाई धर्मात्मा बनाउने सर्वोत्तम मार्ग हो।
43'यद्यपि तपाईं अस्त्रविद्यामा निपुण, सत्यनिष्ठ र बलशाली हुनुहुन्छ, तथापि तपाईं राक्षसहरूविरुद्ध अस्त्रको प्रयोग किन गरिरहनुभएको छैन?'
44(अब सीता हनुमान्तिर फर्केर भन्छिन् — ) 'युद्धमा सर्प, गन्धर्व, राक्षस अथवा मरुद्गणले पनि रामका बाणको वेगको सामु टिकेर पलटवार गर्न सक्दैनन्।
45'के रामलाई मेरो थोरै पनि चिन्ता छ? यदि छ भने, ती संयमी वीरले आफ्ना तीखा बाणले राक्षसहरूको अन्त किन गर्नुहुन्न?
46'अथवा शत्रुतापन बलशाली वीर लक्ष्मणले आफ्ना दाजुको आज्ञा लिएर मलाई छुटाउन किन आउनुहुन्न?
47'राम र लक्ष्मण दुवै पुरुषश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, जो शक्तिमा वायु र अग्निसमान हुनुहुन्छ र देवतासमान अजेय हुनुहुन्छ। अनि उहाँहरूले मेरो उपेक्षा किन गरिरहनुभएको छ?
48'सम्भवतः मैले कुनै घोर पाप गरेकी हुँला। यसमा शङ्का छैन। किनकि उहाँहरू दुवै शत्रुतापन भएर पनि मलाई छुटाउनुहुन्न।'
49वैदेहीका करुण वचन सुनेर र उनका आँसुले भरिएका आँखा देखेर वायुपुत्र तेजस्वी हनुमान्ले यसरी उत्तर दिए —
50'हे देवीस्वरूपे! राम तपाईंको दुःखप्रति उदासीन हुनुहुन्न। मेरो वचनमा विश्वास गर्नुहोस्, यो सत्य हो। राम शोकमा डुबेका छन्। लक्ष्मणले पनि विलाप गर्नुहुन्छ।
51'मैले तपाईंलाई ठूलो कठिनाइले भेट्टाउन सकेँ। यो विलापको समय होइन। हे निर्दोष देवी! मान्नुहोस्, यसै क्षण तपाईंको शोकको अन्त भयो।
52'दुवै बलशाली दाजुभाइ, पुरुषहरूमा बाघ, तपाईंलाई देख्न उत्सुक हुनुहुन्छ। दुवै राजकुमारले यस लङ्कालाई भस्म पारिदिनुहुनेछ।
53'हे विशालनयनी! क्रूर रावण आफ्ना स्वजनसहित युद्धमा रामद्वारा मारिनेछ र रामले तपाईंलाई लिएर आफ्नो नगरी फर्कनुहुनेछ।
54'तपाईं बलशाली राम र लक्ष्मणलाई, तेजस्वी सुग्रीवलाई तथा त्यहाँ भेला भएका वानरहरूलाई पनि आफ्नो सन्देश भन्नुहोस्।'
55हनुमान्ले यसरी भनेपछि देवकन्याझैँ सीताले शोकाकुल भई हनुमान्सँग यसरी भनिन् —
56'रामलाई प्रणाम गर्नू र मेरो तर्फबाट उहाँलाई नमस्कार भन्नू। धर्मपरायणा कौसल्याले जसलाई छोराका रूपमा जन्म दिइन्, ती रामको कुशलता सोधिनुपर्छ।
57'जसका कारण सुमित्रा धन्य माता भइन् — जसले आफ्ना आमाबुबाको आदर गरी र प्रसन्नताका साथ उहाँहरूको अनुमति लिएर माला, सम्पूर्ण रत्न, प्रिय स्त्रीहरू र यस विशाल पृथ्वीमा दुर्लभ राज्य त्यागेर रामसँगै वनवास स्वीकार गरे —
58'जसका कारण सुमित्रा धन्य माता भइन् — जसले आफ्ना आमाबुबाको आदर गरी र प्रसन्नताका साथ उहाँहरूको अनुमति लिएर माला, सम्पूर्ण रत्न, प्रिय स्त्रीहरू र यस विशाल पृथ्वीमा दुर्लभ राज्य त्यागेर रामसँगै वनवास स्वीकार गरे —
59'महान् धर्मात्मा लक्ष्मणले आफ्ना सुख त्यागेर आफ्ना दाजु रामको सेवा गर्न सक्नका लागि उहाँको अनुग्रहले वनमा उहाँको अनुसरण गरे।
60'तिनै लक्ष्मण, जसका काँध सिंहझैँ र पाखुरा बलिष्ठ छन्, जो सुन्दर छन्, जसले रामलाई पिताझैँ मान्दछन् र मलाई आफ्नी आमाझैँ।
61'वीर लक्ष्मणलाई थाहा थिएन कि मलाई हरण गरिँदै छ। उनी समृद्ध छन् र गुरुजनको सेवामा अग्रगण्य छन्। उनी ओजस्वी छन् र मेरा ससुराझैँ वाणीमा संयमी छन्। उनी (आफ्ना दाजुलाई) प्रिय राजकुमार हुन्।
62'रामका भाइ लक्ष्मण मलाई सधैँ प्रिय छन्। जुनसुकै उत्तरदायित्व उनलाई सुम्पियोस्, वीर लक्ष्मणले त्यो निभाउनेछन्।
63'तिनै लक्ष्मण हुन् जसको हेरचाह र सहाराका कारण रामलाई (वनवासमा) श्रेष्ठ राजा दशरथको कमी खलेन। उनलाई उनको कुशलताका मेरा यी वचन भन्नू।
64'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ र रामलाई प्रिय छन्। हे महान् वानर! तिमी यस्तो गर कि लक्ष्मणले मेरो कष्ट कम गर्न सकून्। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तिमी यो कार्य सिद्ध गर्न समर्थ छौ।
65'लक्ष्मण कोमल, पवित्र, समर्थ र रामलाई प्रिय छन्। हे महान् वानर! तिमी यस्तो गर कि लक्ष्मणले मेरो कष्ट कम गर्न सकून्। हे महान् वानर! हे वानरश्रेष्ठ! तिमी यो कार्य सिद्ध गर्न समर्थ छौ।
66'तिम्रै प्रयत्नले मेरा पतिले मलाई छुटाउने प्रयास गर्नुहुनेछ। तिमीले यी वचन मेरा वीर पति रामसँग बारम्बार भन्नू।
67'म केवल एक महिनासम्म आफ्ना प्राण धारण गर्नेछु। त्योभन्दा अगाडि म जीवित रहनेछैनँ। म सत्यको शपथ खान्छु। तिमीले यो रामलाई भन्नू।
68'हे वीर राम! जसरी कौशिकलाई पातालबाट उद्धार गरिएको थियो, त्यसरी नै तपाईंले मलाई दुष्ट रावणको बन्दीगृहबाट मुक्त गराउनुपर्छ।'
69तब सीताले आफ्नो शिरमा धारण गरेको त्यो उत्कृष्ट र मङ्गलमय चूडामणि निकालिन्, आफ्नो वस्त्रबाट फुकाइन् र रामलाई भेटी दिन हनुमान्लाई दिइन्।
70तब हनुमान्ले त्यो असाधारण रत्न लिएर आफ्नो औँलामा लगाए, किनकि त्यो उनको पाखुरामा अटाइरहेको थिएन।
71सीताबाट त्यो रत्न लिएर र उनको प्रदक्षिणा गरी हनुमान्ले उनलाई प्रणाम गरे र उनको छेउमा उभिए।
72हनुमान् महान् आनन्दले सीतालाई हेर्दै शरीरले त्यहीँ उभिएका थिए, तर मनले उनी रामकहाँ थिए।
73जनककी छोरीबाट त्यो परम बहुमूल्य रत्न पाएर हनुमान् वायुको आघातबाट मुक्त भएको पर्वतझैँ फर्कन तयार भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको अठतीसौँ सर्ग समाप्त भयो।