सर्गः 2
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 2
संस्कृत
1स सागरमनादृष्यमतिक्रम्य महाबलः। त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह।।5.2.1।।
2ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान्। अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा।।5.2.2।।
3योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः। अनिःश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति।।5.2.3।।
4शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि। किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम्।।5.2.4।।
5स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः। जगाम वेगवान् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम्।।5.2.5।।
6शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च। गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च।।5.2.6।।
7शैलांश्च तरुसंछन्नान् वनाराजीश्च पुष्पिताः। अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान् प्लवगर्षभः।।5.2.7।।
8स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च। स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः।।5.2.8।।
9सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्। प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।। प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा। आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।। पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि। पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।। हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः। आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।। सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः। उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
10सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्। प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।। प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा। आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।। पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि। पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।। हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः। आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।। सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः। उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
11सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्। प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।। प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा। आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।। पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि। पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।। हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः। आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।। सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः। उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
12सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्। प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।। प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा। आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।। पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि। पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।। हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः। आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।। सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः। उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
13सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्। प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।। प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा। आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।। पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि। पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।। हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः। आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।। सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः। उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
14समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्। परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।। सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्। समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।। काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्। गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।। पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्। अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।। तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः। ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
15समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्। परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।। सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्। समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।। काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्। गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।। पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्। अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।। तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः। ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
16समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्। परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।। सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्। समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।। काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्। गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।। पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्। अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।। तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः। ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
17समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्। परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।। सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्। समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।। काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्। गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।। पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्। अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।। तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः। ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
18समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्। परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।। सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्। समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।। काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्। गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।। पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्। अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।। तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः। ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
19गिरिमूर्ध्निं स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः। ददर्श स कपिश्रेष्ठः पुरमाकाशगं यथा।।5.2.19।।
20पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा। प्लवमानमिवाकाशे ददर्श हनुमान् पुरीम्।।5.2.20।।
21वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम्। शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम्।।5.2.21।। मनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा। द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः।।5.2.22।।
22वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम्। शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम्।।5.2.21।। मनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा। द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः।।5.2.22।।
23कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्। डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।। सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव। अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।। दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः। रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।। तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः। रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
24कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्। डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।। सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव। अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।। दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः। रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।। तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः। रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
25कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्। डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।। सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव। अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।। दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः। रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।। तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः। रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
26कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्। डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।। सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव। अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।। दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः। रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।। तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः। रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
27आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः। न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि।।5.2.27।।
28इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम्। प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः।।5.2.28।।
29अवकाशो नसान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते। न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते।।5.2.29।।
30चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम्। वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः।।5.2.30।।
31यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा। तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम्।।5.2.31।।
32ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः। गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः।।5.2.32।।
33अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी। प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः।।5.2.33।।
34उग्रौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः। वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता।।5.2.34।।
35लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया। प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत्।।5.2.35।।
36तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः। हनुमान् चिन्तयामास विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः।।5.2.36।।
37केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम्। अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।।5.2.37।।
38न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः। एकामेकश्च वश्येयं रहिते जनकात्मजाम्।।5.2.38।।
39भूताश्चार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः। विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा।।5.2.39।।
40अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते। घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः।।5.2.40।।
41न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत्। लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्।।5.2.41।।
42मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः। भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः।।5.2.42।।
43न हि शक्यं क्वचित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः। अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित्।।5.2.43।।
44वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम। न ह्य स्त्यविदितं किञ्चिद्राक्षसानां बलीयसाम्।।5.2.44।।
45इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः। विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते।।5.2.45।।
46तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः। लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये।।5.2.46।।
47रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम्। विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम्।।5.2.47।।
48इति सञ्चिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः। आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः।।5.2.48।।
49सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं सङ्क्षिप्य मारुतिः। पृषदंशकमात्रः सन् बभूवाद्भुतदर्शनः।।5.2.49।।
50प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्प्लुत्य वीर्यवान्। प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथाम्।।5.2.50।।
51प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः। शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्थर्वनगरोपमाम्।।5.2.51।। सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम्। तलैः स्फाटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः।।5.2.52।।
52प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः। शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्थर्वनगरोपमाम्।।5.2.51।। सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम्। तलैः स्फाटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः।।5.2.52।।
53वैडूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः। तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम्।।5.2.53।।
54काञ्चनानि च चित्राणि तोरणानि च रक्षसाम्। लङ्कामुद्योतयामासुः सर्वतः समलङ्कृताम्।।5.2.54।।
55अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्टवा लङ्कां महाकपिः। आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः।।5.2.55।।
56स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम्। यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम्।।5.2.56।।
57चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन्। ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोक मुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मि:।।5.2.57।।
58शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्ण मुद्गच्छमानं व्यवभासमानम्। ददर्श चन्द्रं स हरिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम्।।5.2.58।।
अङ्ग्रेजी
1The mighty Hanuman crossed the inviolable sea, stood comfortably on the peak of Trikuta mountain and looked at Lanka.
2Covered fully with the continuous shower of flowers dropped on him from the trees, heroic Hanuman appeared as though he was a heap of flowers as he stood there.
3The glorious, powerful vanara (Hanuman) even after crossing a hundred yojanas, felt neither suffocated nor exasperated.
4(He said to himself), "I can cross a distance of even hundreds of yojanas. What to say of a hundred yojanas which is a calculated distance."
5Courageous and exalted Hanuman, the best among vanaras, noted for his speed reached Lanka crossing over the great ocean on his own.
6Hanuman passed through forests laden with fragrant flowers, bluish grassy land, big rocks and mountains covered with trees.
7Brilliant Hanuman, a bull among monkeys, crossed the mountains covered with blossoming trees and forest ranges.
8That son of the Windgod stood on the mountain and saw the forests and groves round Lanka situated on the mountain peak.
9The mighty vanara saw around Lanka, trees like sarala, karnikara in full bloom, datepalms, priyala, muchulinda, kutaja, kethaka trees filled with fragrance priyangu, kadamba, so also flowering plants like saptachhada, asana, kovidara and karaveera fully loaded with flowers and buds. These trees were thronged by birds, with their branches shaken by the wind. Flocks of swans and waterfowls were found in ponds of different types. There were various pleasure groves with flowers in bloom and fruits of all seasons and varieties of water resorts and delightful gardens.
10The mighty vanara saw around Lanka, trees like sarala, karnikara in full bloom, datepalms, priyala, muchulinda, kutaja, kethaka trees filled with fragrance priyangu, kadamba, so also flowering plants like saptachhada, asana, kovidara and karaveera fully loaded with flowers and buds. These trees were thronged by birds, with their branches shaken by the wind. Flocks of swans and waterfowls were found in ponds of different types. There were various pleasure groves with flowers in bloom and fruits of all seasons and varieties of water resorts and delightful gardens.
11The mighty vanara saw around Lanka, trees like sarala, karnikara in full bloom, datepalms, priyala, muchulinda, kutaja, kethaka trees filled with fragrance priyangu, kadamba, so also flowering plants like saptachhada, asana, kovidara and karaveera fully loaded with flowers and buds. These trees were thronged by birds, with their branches shaken by the wind. Flocks of swans and waterfowls were found in ponds of different types. There were various pleasure groves with flowers in bloom and fruits of all seasons and varieties of water resorts and delightful gardens.
12The mighty vanara saw around Lanka, trees like sarala, karnikara in full bloom, datepalms, priyala, muchulinda, kutaja, kethaka trees filled with fragrance priyangu, kadamba, so also flowering plants like saptachhada, asana, kovidara and karaveera fully loaded with flowers and buds. These trees were thronged by birds, with their branches shaken by the wind. Flocks of swans and waterfowls were found in ponds of different types. There were various pleasure groves with flowers in bloom and fruits of all seasons and varieties of water resorts and delightful gardens.
13The mighty vanara saw around Lanka, trees like sarala, karnikara in full bloom, datepalms, priyala, muchulinda, kutaja, kethaka trees filled with fragrance priyangu, kadamba, so also flowering plants like saptachhada, asana, kovidara and karaveera fully loaded with flowers and buds. These trees were thronged by birds, with their branches shaken by the wind. Flocks of swans and waterfowls were found in ponds of different types. There were various pleasure groves with flowers in bloom and fruits of all seasons and varieties of water resorts and delightful gardens.
14Fortunate Hanuman having reached Lanka ruled by Ravana found it surrounded by moats full of blue lotuses, guarded by demons with frightening bows, in view of Sita abducted and kept there. It was protected by boundary walls inlaid with gold that great and beautiful city with buildings resembling the assembly of planets and whitewashed, elevated houses looking like autumnal clouds and well laid out streets decorated with garlands of banners and flag posts, rows of colourful creepers and festoons. The city of Lanka appeared like Amaravati, the city of gods.
15Fortunate Hanuman having reached Lanka ruled by Ravana found it surrounded by moats full of blue lotuses, guarded by demons with frightening bows, in view of Sita abducted and kept there. It was protected by boundary walls inlaid with gold that great and beautiful city with buildings resembling the assembly of planets and whitewashed, elevated houses looking like autumnal clouds and well laid out streets decorated with garlands of banners and flag posts, rows of colourful creepers and festoons. The city of Lanka appeared like Amaravati, the city of gods.
16Fortunate Hanuman having reached Lanka ruled by Ravana found it surrounded by moats full of blue lotuses, guarded by demons with frightening bows, in view of Sita abducted and kept there. It was protected by boundary walls inlaid with gold that great and beautiful city with buildings resembling the assembly of planets and whitewashed, elevated houses looking like autumnal clouds and well laid out streets decorated with garlands of banners and flag posts, rows of colourful creepers and festoons. The city of Lanka appeared like Amaravati, the city of gods.
17Fortunate Hanuman having reached Lanka ruled by Ravana found it surrounded by moats full of blue lotuses, guarded by demons with frightening bows, in view of Sita abducted and kept there. It was protected by boundary walls inlaid with gold that great and beautiful city with buildings resembling the assembly of planets and whitewashed, elevated houses looking like autumnal clouds and well laid out streets decorated with garlands of banners and flag posts, rows of colourful creepers and festoons. The city of Lanka appeared like Amaravati, the city of gods.
18Fortunate Hanuman having reached Lanka ruled by Ravana found it surrounded by moats full of blue lotuses, guarded by demons with frightening bows, in view of Sita abducted and kept there. It was protected by boundary walls inlaid with gold that great and beautiful city with buildings resembling the assembly of planets and whitewashed, elevated houses looking like autumnal clouds and well laid out streets decorated with garlands of banners and flag posts, rows of colourful creepers and festoons. The city of Lanka appeared like Amaravati, the city of gods.
19The foremost among the vanaras, perched on top of the mountain saw the city of Lanka on the mountain with auspicious mansions as though touching the sky.
20The city of Lanka, ruled by the lord of demons and built by Visvakarma looked as if it was a city floating in the sky.
21Having reached the northern entrance of the city he started thinking that Visvakarma must have conceived Lanka as a lady with its ramparts as her hips and loins, moats filled with water as her robes, the spiked iron tridents as her locks of hair, and the tall towers as her her ear rings
22Having reached the northern entrance of the city he started thinking that Visvakarma must have conceived Lanka as a lady with its ramparts as her hips and loins, moats filled with water as her robes, the spiked iron tridents as her locks of hair, and the tall towers as her her ear rings
23Observing Lanka that resembled mount Kailas, with sky scrapers appearing as if flying, filled with dreadful demons and nagas protecting the city of Bhogavati (the city of Patala), unimaginably wellbuilt. It was once occupied by Kubera (half brother of Ravana). It was guarded by horrible demons holding tridents and spears in their hands. The city appeared like a cavern protected by venomous serpents with protruding fangs. Hanuman examined the high security of Lanka and looked at the ocean. He thought of the form of Ravana, a formidable enemy:
24Observing Lanka that resembled mount Kailas, with sky scrapers appearing as if flying, filled with dreadful demons and nagas protecting the city of Bhogavati (the city of Patala), unimaginably wellbuilt. It was once occupied by Kubera (half brother of Ravana). It was guarded by horrible demons holding tridents and spears in their hands. The city appeared like a cavern protected by venomous serpents with protruding fangs. Hanuman examined the high security of Lanka and looked at the ocean. He thought of the form of Ravana, a formidable enemy:
25Observing Lanka that resembled mount Kailas, with sky scrapers appearing as if flying, filled with dreadful demons and nagas protecting the city of Bhogavati (the city of Patala), unimaginably wellbuilt. It was once occupied by Kubera (half brother of Ravana). It was guarded by horrible demons holding tridents and spears in their hands. The city appeared like a cavern protected by venomous serpents with protruding fangs. Hanuman examined the high security of Lanka and looked at the ocean. He thought of the form of Ravana, a formidable enemy:
26Observing Lanka that resembled mount Kailas, with sky scrapers appearing as if flying, filled with dreadful demons and nagas protecting the city of Bhogavati (the city of Patala), unimaginably wellbuilt. It was once occupied by Kubera (half brother of Ravana). It was guarded by horrible demons holding tridents and spears in their hands. The city appeared like a cavern protected by venomous serpents with protruding fangs. Hanuman examined the high security of Lanka and looked at the ocean. He thought of the form of Ravana, a formidable enemy:
27'It is not possible for monkeys to come here and even if they do, it is no use. Lanka is invincible even to the gods in war.
28'What will Rama the mighty armed hero do even after reaching this formidable city of Lanka ruled by Ravana?
29'There is no scope for reconciliation with the demons. It is not possible to win over them with gifts. They cannot be divided by dissension. There is no scope for war.
30'Only four great monkeys can have access to this place. They are Angada the son of Vali, Nila, Sugriva, the wise king of monkeys and myself.
31'Whether Janaka's daughter, Vaidehi is alive or not is not known. After seeing her I shall think over'.
32Standing on the mountain, the elephant among monkeys pondered for a while on the means of finding Sita, in which lay the welfare of Rama.
33'I shall not be able in my present form to enter the city guarded by fierce and powerful demons.
34While searching for Janaki, all the demons—fierce, mighty and powerful—must be eluded by me.
35'To accomplish this great task I will have to assume an inconspicious form and enter the city of Lanka in the night as that is the appropriate time.
36'Looking at the city, unassailable even to gods and demons, Hanuman sighed again and again thinking:
37'By what means can I find Mythili, daughter of Janaka, without being noticed by the evilminded Ravana, the lord of demons?
38'How can the purpose of Rama, a noble soul be not spoilt? I may have a private audience with the daughter of Janaka.
39'Just as darkness disappears at Sunrise, wellplanned strategies also fail at the hands of a thoughtless messenger when they are set in opposition to proper time and place.
40'Even though messengers are not intelligent, they think themselves clever and capable. They act foolishly, swerve from proper course of action and fail in their effort.
41'How should the task be performed? How to avoid impetuousness? How can my purpose of crossing the ocean be not wasted?
42'If I am seen by the demons, the plan of Rama, possessor of selfknowledge, to kill Ravana, will be wasted.
43'It is difficult to stay with the demon anywhere here even in the disguise of a demon without being identified. It will not be possible to remain unidentified even by assuming any other form.
44'I think even the wind who has no form cannot move here without being detected. Nothing escapes the notice of powerful demons. There is nothing unknown to them.
45'I will surely meet with death if I hide here in my original form and my master's mission also will be spoilt.
46'Therefore I shall transform myself into a tiny form and jump about the city of Lanka during night time in order to accomplish Raghava's purpose.
47'Entering by night the inaccessible city of Ravana, I shall search all over the palace and find Sita'.
48Having planned in that manner the heroic Hanuman keen to see Sita waited for the Sunset.
49When Sun set, Maruti, the son of the Windgod, reduced himself at night to the small size of a cat, wonderful to behold.
50As soon as dusk had set in, courageous Hanuman jumped in and entered the well laidout royal path of the beautiful city.
51Hanuman saw the city stretched with rows of buildings all over,with seven or eight storied mansions, which had pillars of gold and silver, windows with fretwork of gold, inlaid with crystals, floors decorated with gold, resembling the grand city of gandharvas.
52Hanuman saw the city stretched with rows of buildings all over,with seven or eight storied mansions, which had pillars of gold and silver, windows with fretwork of gold, inlaid with crystals, floors decorated with gold, resembling the grand city of gandharvas.
53Inlaid with precious gems and fretwork, and ornamented with pearls, the mansions of demons looked splendid.
54The golden archways of the demon were colourful. They illuminated the well decorated Lanka from all sides.
55Beholding Lanka of unimaginable, wonderful glory, the great monkey keen to see Sita became sad as well as elated at once (He did not know how to find Sita in that city and felt sad. But he was also elated that he was going to meet her at any cost.)
56He found that famed place with a garland of tall, white mansions, conspicuous with archways latticed with gold strings, protected by mighty Ravana and surrounded by terrific demons.
57Even the Moon rose with thousands of rays in the centre of multitudes of stars overspreading and illumining the world with a canopy of bright beams, as if to render ministerial help to Hanuman.
58The heroic vanara saw the rising Moon flitting in and out shining like a fresh white conch, in the colour of milk and lotus stalks, bright like a swan floating in the lakelike sky. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयस्सर्गः।। Thus ends the second sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1बलशाली हनुमान् उस अलङ्घ्य समुद्र को पार कर त्रिकूट पर्वत के शिखर पर सुखपूर्वक खड़े हुए और लङ्का को देखने लगे।
2वृक्षों से उन पर निरन्तर बरसते फूलों से पूर्णतः ढके वीर हनुमान् वहाँ खड़े-खड़े ऐसे लगते थे मानो फूलों का ढेर हों।
3सौ योजन पार कर लेने पर भी यशस्वी और बलशाली वानर (हनुमान्) ने न श्वास की रुकावट अनुभव की, न खिन्नता।
4(उन्होंने मन ही मन कहा — ) 'मैं सैकड़ों योजन की दूरी भी पार कर सकता हूँ। फिर सौ योजन तो एक नापी हुई दूरी मात्र है, उसकी क्या बात।'
5अपने वेग के लिए विख्यात, साहसी और महान् वानरश्रेष्ठ हनुमान् उस विशाल समुद्र को अपने बल पर लाँघकर लङ्का पहुँच गए।
6हनुमान् सुगन्धित फूलों से लदे वनों, नीलाभ घास वाली भूमि, बड़ी-बड़ी शिलाओं और वृक्षों से ढके पर्वतों को पार करते गए।
7तेजस्वी वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने फूले हुए वृक्षों से ढके पर्वतों और वनश्रेणियों को लाँघा।
8वे वायुपुत्र पर्वत पर खड़े होकर पर्वतशिखर पर बसी लङ्का के चारों ओर के वनों और उपवनों को देखने लगे।
9उन बलशाली वानर ने लङ्का के चारों ओर पूर्ण खिले सरल और कर्णिकार, खजूर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्ध से भरे केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार और करवीर जैसे फूलों और कलियों से लदे पुष्पित वृक्ष देखे। इन वृक्षों पर पक्षियों के झुंड जमे थे और उनकी शाखाएँ वायु से हिल रही थीं। भाँति-भाँति के सरोवरों में हंसों और जलपक्षियों के समूह दिखाई देते थे। वहाँ खिले फूलों तथा सब ऋतुओं के फलों से युक्त अनेक क्रीड़ावन, नाना प्रकार के जलाशय और मनोहर उद्यान थे।
10उन बलशाली वानर ने लङ्का के चारों ओर पूर्ण खिले सरल और कर्णिकार, खजूर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्ध से भरे केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार और करवीर जैसे फूलों और कलियों से लदे पुष्पित वृक्ष देखे। इन वृक्षों पर पक्षियों के झुंड जमे थे और उनकी शाखाएँ वायु से हिल रही थीं। भाँति-भाँति के सरोवरों में हंसों और जलपक्षियों के समूह दिखाई देते थे। वहाँ खिले फूलों तथा सब ऋतुओं के फलों से युक्त अनेक क्रीड़ावन, नाना प्रकार के जलाशय और मनोहर उद्यान थे।
11उन बलशाली वानर ने लङ्का के चारों ओर पूर्ण खिले सरल और कर्णिकार, खजूर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्ध से भरे केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार और करवीर जैसे फूलों और कलियों से लदे पुष्पित वृक्ष देखे। इन वृक्षों पर पक्षियों के झुंड जमे थे और उनकी शाखाएँ वायु से हिल रही थीं। भाँति-भाँति के सरोवरों में हंसों और जलपक्षियों के समूह दिखाई देते थे। वहाँ खिले फूलों तथा सब ऋतुओं के फलों से युक्त अनेक क्रीड़ावन, नाना प्रकार के जलाशय और मनोहर उद्यान थे।
12उन बलशाली वानर ने लङ्का के चारों ओर पूर्ण खिले सरल और कर्णिकार, खजूर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्ध से भरे केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार और करवीर जैसे फूलों और कलियों से लदे पुष्पित वृक्ष देखे। इन वृक्षों पर पक्षियों के झुंड जमे थे और उनकी शाखाएँ वायु से हिल रही थीं। भाँति-भाँति के सरोवरों में हंसों और जलपक्षियों के समूह दिखाई देते थे। वहाँ खिले फूलों तथा सब ऋतुओं के फलों से युक्त अनेक क्रीड़ावन, नाना प्रकार के जलाशय और मनोहर उद्यान थे।
13उन बलशाली वानर ने लङ्का के चारों ओर पूर्ण खिले सरल और कर्णिकार, खजूर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्ध से भरे केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार और करवीर जैसे फूलों और कलियों से लदे पुष्पित वृक्ष देखे। इन वृक्षों पर पक्षियों के झुंड जमे थे और उनकी शाखाएँ वायु से हिल रही थीं। भाँति-भाँति के सरोवरों में हंसों और जलपक्षियों के समूह दिखाई देते थे। वहाँ खिले फूलों तथा सब ऋतुओं के फलों से युक्त अनेक क्रीड़ावन, नाना प्रकार के जलाशय और मनोहर उद्यान थे।
14भाग्यशाली हनुमान् ने रावण द्वारा शासित लङ्का पहुँचकर उसे नीलकमलों से भरी खाइयों से घिरा पाया, जिसकी रक्षा भयङ्कर धनुष धारण किए राक्षस कर रहे थे — क्योंकि सीता का अपहरण कर वहीं रखा गया था। वह स्वर्णजटित प्राचीरों से सुरक्षित थी। उस विशाल और सुन्दर नगरी के भवन ग्रहों की सभा के समान लगते थे और श्वेत पुती ऊँची अट्टालिकाएँ शरद् के मेघों के समान दिखती थीं; उसकी सुव्यवस्थित सड़कें ध्वजाओं और पताकाओं की मालाओं, रङ्गीन लताओं की पंक्तियों तथा तोरणों से सजी थीं। लङ्का नगरी देवताओं की नगरी अमरावती के समान प्रतीत होती थी।
15भाग्यशाली हनुमान् ने रावण द्वारा शासित लङ्का पहुँचकर उसे नीलकमलों से भरी खाइयों से घिरा पाया, जिसकी रक्षा भयङ्कर धनुष धारण किए राक्षस कर रहे थे — क्योंकि सीता का अपहरण कर वहीं रखा गया था। वह स्वर्णजटित प्राचीरों से सुरक्षित थी। उस विशाल और सुन्दर नगरी के भवन ग्रहों की सभा के समान लगते थे और श्वेत पुती ऊँची अट्टालिकाएँ शरद् के मेघों के समान दिखती थीं; उसकी सुव्यवस्थित सड़कें ध्वजाओं और पताकाओं की मालाओं, रङ्गीन लताओं की पंक्तियों तथा तोरणों से सजी थीं। लङ्का नगरी देवताओं की नगरी अमरावती के समान प्रतीत होती थी।
16भाग्यशाली हनुमान् ने रावण द्वारा शासित लङ्का पहुँचकर उसे नीलकमलों से भरी खाइयों से घिरा पाया, जिसकी रक्षा भयङ्कर धनुष धारण किए राक्षस कर रहे थे — क्योंकि सीता का अपहरण कर वहीं रखा गया था। वह स्वर्णजटित प्राचीरों से सुरक्षित थी। उस विशाल और सुन्दर नगरी के भवन ग्रहों की सभा के समान लगते थे और श्वेत पुती ऊँची अट्टालिकाएँ शरद् के मेघों के समान दिखती थीं; उसकी सुव्यवस्थित सड़कें ध्वजाओं और पताकाओं की मालाओं, रङ्गीन लताओं की पंक्तियों तथा तोरणों से सजी थीं। लङ्का नगरी देवताओं की नगरी अमरावती के समान प्रतीत होती थी।
17भाग्यशाली हनुमान् ने रावण द्वारा शासित लङ्का पहुँचकर उसे नीलकमलों से भरी खाइयों से घिरा पाया, जिसकी रक्षा भयङ्कर धनुष धारण किए राक्षस कर रहे थे — क्योंकि सीता का अपहरण कर वहीं रखा गया था। वह स्वर्णजटित प्राचीरों से सुरक्षित थी। उस विशाल और सुन्दर नगरी के भवन ग्रहों की सभा के समान लगते थे और श्वेत पुती ऊँची अट्टालिकाएँ शरद् के मेघों के समान दिखती थीं; उसकी सुव्यवस्थित सड़कें ध्वजाओं और पताकाओं की मालाओं, रङ्गीन लताओं की पंक्तियों तथा तोरणों से सजी थीं। लङ्का नगरी देवताओं की नगरी अमरावती के समान प्रतीत होती थी।
18भाग्यशाली हनुमान् ने रावण द्वारा शासित लङ्का पहुँचकर उसे नीलकमलों से भरी खाइयों से घिरा पाया, जिसकी रक्षा भयङ्कर धनुष धारण किए राक्षस कर रहे थे — क्योंकि सीता का अपहरण कर वहीं रखा गया था। वह स्वर्णजटित प्राचीरों से सुरक्षित थी। उस विशाल और सुन्दर नगरी के भवन ग्रहों की सभा के समान लगते थे और श्वेत पुती ऊँची अट्टालिकाएँ शरद् के मेघों के समान दिखती थीं; उसकी सुव्यवस्थित सड़कें ध्वजाओं और पताकाओं की मालाओं, रङ्गीन लताओं की पंक्तियों तथा तोरणों से सजी थीं। लङ्का नगरी देवताओं की नगरी अमरावती के समान प्रतीत होती थी।
19पर्वत के शिखर पर बैठे वानरश्रेष्ठ ने पर्वत पर बसी लङ्का नगरी को देखा, जिसकी मङ्गलमय अट्टालिकाएँ मानो आकाश को छू रही थीं।
20राक्षसराज द्वारा शासित और विश्वकर्मा द्वारा निर्मित लङ्का नगरी ऐसी लगती थी मानो आकाश में तैरती कोई नगरी हो।
21नगरी के उत्तरी द्वार पर पहुँचकर वे सोचने लगे कि विश्वकर्मा ने लङ्का की कल्पना अवश्य किसी स्त्री के रूप में की होगी — प्राचीरें उसके नितम्ब और कटि, जल से भरी खाइयाँ उसके वस्त्र, नुकीले लोहे के त्रिशूल उसके केशपाश और ऊँचे गोपुर उसके कर्णाभूषण।
22नगरी के उत्तरी द्वार पर पहुँचकर वे सोचने लगे कि विश्वकर्मा ने लङ्का की कल्पना अवश्य किसी स्त्री के रूप में की होगी — प्राचीरें उसके नितम्ब और कटि, जल से भरी खाइयाँ उसके वस्त्र, नुकीले लोहे के त्रिशूल उसके केशपाश और ऊँचे गोपुर उसके कर्णाभूषण।
23कैलास पर्वत के समान दिखती उस लङ्का को देखकर, जिसकी गगनचुम्बी अट्टालिकाएँ मानो उड़ रही थीं, जो भयङ्कर राक्षसों से भरी थी और भोगवती नगरी (पाताल की नगरी) की रक्षा करने वाले नागों के समान रक्षकों से युक्त थी तथा अकल्पनीय रूप से सुदृढ़ बनी थी। वह कभी कुबेर (रावण के सौतेले भाई) के अधिकार में थी। हाथों में त्रिशूल और भाले लिए भयङ्कर राक्षस उसकी रक्षा कर रहे थे। वह नगरी बाहर निकली दाढ़ों वाले विषैले सर्पों से रक्षित गुफा के समान लगती थी। हनुमान् ने लङ्का की उस कड़ी सुरक्षा को परखा और समुद्र की ओर देखा। उन्होंने उस दुर्जय शत्रु रावण के स्वरूप का विचार किया —
24कैलास पर्वत के समान दिखती उस लङ्का को देखकर, जिसकी गगनचुम्बी अट्टालिकाएँ मानो उड़ रही थीं, जो भयङ्कर राक्षसों से भरी थी और भोगवती नगरी (पाताल की नगरी) की रक्षा करने वाले नागों के समान रक्षकों से युक्त थी तथा अकल्पनीय रूप से सुदृढ़ बनी थी। वह कभी कुबेर (रावण के सौतेले भाई) के अधिकार में थी। हाथों में त्रिशूल और भाले लिए भयङ्कर राक्षस उसकी रक्षा कर रहे थे। वह नगरी बाहर निकली दाढ़ों वाले विषैले सर्पों से रक्षित गुफा के समान लगती थी। हनुमान् ने लङ्का की उस कड़ी सुरक्षा को परखा और समुद्र की ओर देखा। उन्होंने उस दुर्जय शत्रु रावण के स्वरूप का विचार किया —
25कैलास पर्वत के समान दिखती उस लङ्का को देखकर, जिसकी गगनचुम्बी अट्टालिकाएँ मानो उड़ रही थीं, जो भयङ्कर राक्षसों से भरी थी और भोगवती नगरी (पाताल की नगरी) की रक्षा करने वाले नागों के समान रक्षकों से युक्त थी तथा अकल्पनीय रूप से सुदृढ़ बनी थी। वह कभी कुबेर (रावण के सौतेले भाई) के अधिकार में थी। हाथों में त्रिशूल और भाले लिए भयङ्कर राक्षस उसकी रक्षा कर रहे थे। वह नगरी बाहर निकली दाढ़ों वाले विषैले सर्पों से रक्षित गुफा के समान लगती थी। हनुमान् ने लङ्का की उस कड़ी सुरक्षा को परखा और समुद्र की ओर देखा। उन्होंने उस दुर्जय शत्रु रावण के स्वरूप का विचार किया —
26कैलास पर्वत के समान दिखती उस लङ्का को देखकर, जिसकी गगनचुम्बी अट्टालिकाएँ मानो उड़ रही थीं, जो भयङ्कर राक्षसों से भरी थी और भोगवती नगरी (पाताल की नगरी) की रक्षा करने वाले नागों के समान रक्षकों से युक्त थी तथा अकल्पनीय रूप से सुदृढ़ बनी थी। वह कभी कुबेर (रावण के सौतेले भाई) के अधिकार में थी। हाथों में त्रिशूल और भाले लिए भयङ्कर राक्षस उसकी रक्षा कर रहे थे। वह नगरी बाहर निकली दाढ़ों वाले विषैले सर्पों से रक्षित गुफा के समान लगती थी। हनुमान् ने लङ्का की उस कड़ी सुरक्षा को परखा और समुद्र की ओर देखा। उन्होंने उस दुर्जय शत्रु रावण के स्वरूप का विचार किया —
27'यहाँ वानरों का आना सम्भव नहीं, और यदि वे आ भी जाएँ तो कोई लाभ नहीं। युद्ध में लङ्का देवताओं के लिए भी अजेय है।
28'रावण द्वारा शासित इस दुर्गम लङ्का नगरी तक पहुँचकर भी महाबाहु वीर राम क्या कर सकेंगे?
29'राक्षसों के साथ साम का कोई अवसर नहीं। दान से भी उन्हें जीता नहीं जा सकता। भेद से उनमें फूट डालना सम्भव नहीं। और युद्ध का भी कोई अवसर नहीं।
30'केवल चार महान् वानर ही यहाँ तक पहुँच सकते हैं — वाली के पुत्र अङ्गद, नील, बुद्धिमान् वानरराज सुग्रीव और मैं स्वयं।
31'जनक की पुत्री वैदेही जीवित हैं अथवा नहीं, यह ज्ञात नहीं। उन्हें देख लेने पर ही मैं आगे विचार करूँगा।'
32पर्वत पर खड़े रहकर उन वानरगज ने कुछ काल तक सीता को खोजने के उन उपायों पर विचार किया जिनमें राम का कल्याण निहित था।
33'प्रचण्ड और बलशाली राक्षसों से रक्षित इस नगरी में मैं अपने इस रूप में प्रवेश नहीं कर सकूँगा।
34'जानकी की खोज करते समय मुझे उन सब प्रचण्ड, बलशाली और शक्तिशाली राक्षसों से बचना होगा।
35'इस महान् कार्य को सिद्ध करने के लिए मुझे एक अत्यन्त सूक्ष्म रूप धारण कर रात्रि में लङ्का नगरी में प्रवेश करना होगा, क्योंकि वही उपयुक्त समय है।'
36देवताओं और असुरों के लिए भी अजेय उस नगरी को देखते हुए हनुमान् बार-बार निःश्वास छोड़ते हुए सोचने लगे —
37'दुष्टबुद्धि राक्षसराज रावण की दृष्टि में आए बिना मैं किस उपाय से जनक की पुत्री मैथिली को खोज सकूँगा?
38'महात्मा राम का प्रयोजन कैसे नष्ट न हो? मुझे जनक की पुत्री से एकान्त में भेंट करनी चाहिए।
39'जैसे सूर्योदय होते ही अन्धकार लुप्त हो जाता है, वैसे ही सुविचारित योजनाएँ भी अविवेकी दूत के हाथों विफल हो जाती हैं, जब वे उचित काल और स्थान के विरुद्ध पड़ जाती हैं।
40'दूत बुद्धिमान् न होकर भी अपने को चतुर और समर्थ समझते हैं। वे मूर्खतापूर्ण आचरण करते हैं, उचित मार्ग से भटक जाते हैं और अपने प्रयत्न में विफल हो जाते हैं।
41'यह कार्य कैसे किया जाए? उतावलेपन से कैसे बचा जाए? समुद्र लाँघने का मेरा प्रयोजन व्यर्थ कैसे न हो?
42'यदि मैं राक्षसों द्वारा देख लिया गया, तो आत्मज्ञानी राम की रावण-वध की योजना ही व्यर्थ हो जाएगी।
43'राक्षस का वेश धारण करके भी यहाँ कहीं बिना पहचाने गए रहना कठिन है। कोई अन्य रूप धारण करके भी अपरिचित बने रहना सम्भव न होगा।
44'मैं समझता हूँ कि निराकार वायु भी यहाँ बिना जाने हुए नहीं चल सकता। बलशाली राक्षसों की दृष्टि से कुछ भी नहीं बचता। उनके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है।
45'यदि मैं अपने मूल रूप में यहाँ छिपा रहा, तो निश्चय ही मृत्यु को प्राप्त होऊँगा और मेरे स्वामी का कार्य भी नष्ट हो जाएगा।
46'अतः राघव का प्रयोजन सिद्ध करने के लिए मैं अपने को अत्यन्त सूक्ष्म रूप में बदलकर रात्रि के समय लङ्का नगरी में विचरूँगा।
47'रात्रि में रावण की उस दुर्गम नगरी में प्रवेश कर मैं समस्त राजभवन में खोज करूँगा और सीता को पा लूँगा।'
48इस प्रकार योजना बनाकर सीता को देखने के लिए उत्सुक वीर हनुमान् सूर्यास्त की प्रतीक्षा करने लगे।
49सूर्य के अस्त होने पर वायुपुत्र मारुति ने रात्रि में अपने को बिलाव के समान छोटे आकार में समेट लिया, जो देखने में अद्भुत था।
50सन्ध्या होते ही साहसी हनुमान् ने छलाँग लगाई और उस सुन्दर नगरी के सुव्यवस्थित राजमार्ग में प्रवेश किया।
51हनुमान् ने उस नगरी को सर्वत्र भवनों की पंक्तियों से भरा देखा, जिसमें सात और आठ मंजिल की अट्टालिकाएँ थीं, जिनके स्तम्भ स्वर्ण और रजत के थे, खिड़कियों में स्वर्ण की जालियाँ थीं और स्फटिक जड़े थे, तथा भूमि स्वर्ण से सजी थी — वह गन्धर्वों की भव्य नगरी के समान लगती थी।
52हनुमान् ने उस नगरी को सर्वत्र भवनों की पंक्तियों से भरा देखा, जिसमें सात और आठ मंजिल की अट्टालिकाएँ थीं, जिनके स्तम्भ स्वर्ण और रजत के थे, खिड़कियों में स्वर्ण की जालियाँ थीं और स्फटिक जड़े थे, तथा भूमि स्वर्ण से सजी थी — वह गन्धर्वों की भव्य नगरी के समान लगती थी।
53बहुमूल्य रत्नों और जालियों से जड़ी तथा मोतियों से अलंकृत राक्षसों की अट्टालिकाएँ अत्यन्त शोभायमान लग रही थीं।
54राक्षसों के स्वर्णमय तोरण रङ्गीन थे। वे भलीभाँति सजी लङ्का को चारों ओर से आलोकित कर रहे थे।
55अकल्पनीय और अद्भुत वैभव वाली लङ्का को देखकर सीता के दर्शन के लिए उत्सुक वे महान् वानर एक साथ ही दुःखी और उल्लसित हो उठे। (उन्हें ज्ञात न था कि इस नगरी में सीता को कैसे खोजें, इससे वे दुःखी हुए; किन्तु यह सोचकर उल्लसित भी हुए कि वे किसी भी मूल्य पर उनसे मिलेंगे।)
56उन्होंने उस विख्यात नगरी को ऊँची श्वेत अट्टालिकाओं की माला से युक्त पाया, जो स्वर्णसूत्रों की जालियों वाले तोरणों से विशिष्ट थी, जिसकी रक्षा बलशाली रावण कर रहा था और जो भयङ्कर राक्षसों से घिरी थी।
57चन्द्रमा भी तारकसमूहों के मध्य सहस्रों किरणों के साथ उदित हुआ, जो अपनी उज्ज्वल रश्मियों के चँदोवे से संसार को व्याप्त कर आलोकित कर रहा था — मानो हनुमान् को मन्त्री के समान सहायता देने आया हो।
58उन वीर वानर ने उदय होते चन्द्रमा को कभी दिखते और कभी छिपते देखा, जो नए श्वेत शङ्ख के समान चमक रहा था, दूध और मृणाल के रंग वाला था और सरोवर के समान आकाश में तैरते हंस के समान उज्ज्वल था। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का द्वितीय सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1बलशाली हनुमान् त्यस अलङ्घ्य समुद्र पार गरी त्रिकूट पर्वतको शिखरमा सुखपूर्वक उभिए र लङ्कालाई हेर्न थाले।
2रूखबाट उनीमाथि निरन्तर बर्सिएका फूलले पूर्णतः ढाकिएका वीर हनुमान् त्यहाँ उभिँदा यस्ता देखिन्थे मानौँ फूलको थुप्रो हुन्।
3सय योजन पार गरिसक्दा पनि यशस्वी र बलशाली वानर (हनुमान्) ले न सासको अवरोध अनुभव गरे, न खिन्नता।
4(उनले मनमनै भने — ) 'म सयौँ योजनको दूरी पनि पार गर्न सक्छु। फेरि सय योजन त एउटा नापिएको दूरी मात्र हो, त्यसको के कुरा।'
5आफ्नो वेगका लागि विख्यात, साहसी र महान् वानरश्रेष्ठ हनुमान् त्यस विशाल समुद्रलाई आफ्नै बलले नाघेर लङ्का पुगे।
6हनुमान् सुगन्धित फूलले लटरम्म वन, नीलो घाँस भएको भूमि, ठूलठूला शिला र रूखले ढाकिएका पर्वत पार गर्दै गए।
7तेजस्वी वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले फुलेका रूखले ढाकिएका पर्वत र वनश्रेणीहरू नाघे।
8ती वायुपुत्र पर्वतमा उभिएर पर्वतशिखरमा बसेको लङ्काको वरिपरिका वन र उपवनहरू हेर्न थाले।
9ती बलशाली वानरले लङ्काको वरिपरि पूर्ण फुलेका सरल र कर्णिकार, खजुर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्धले भरिएका केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार र करवीरजस्ता फूल र कोपिलाले लटरम्म पुष्पित रूख देखे। ती रूखमा पक्षीका बथान जमेका थिए र तिनका हाँगा वायुले हल्लिरहेका थिए। भाँतिभाँतिका तलाउमा हंस र जलपक्षीका समूह देखिन्थे। त्यहाँ फुलेका फूल तथा सबै ऋतुका फलले युक्त अनेक क्रीडावन, नाना प्रकारका जलाशय र मनोहर उद्यान थिए।
10ती बलशाली वानरले लङ्काको वरिपरि पूर्ण फुलेका सरल र कर्णिकार, खजुर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्धले भरिएका केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार र करवीरजस्ता फूल र कोपिलाले लटरम्म पुष्पित रूख देखे। ती रूखमा पक्षीका बथान जमेका थिए र तिनका हाँगा वायुले हल्लिरहेका थिए। भाँतिभाँतिका तलाउमा हंस र जलपक्षीका समूह देखिन्थे। त्यहाँ फुलेका फूल तथा सबै ऋतुका फलले युक्त अनेक क्रीडावन, नाना प्रकारका जलाशय र मनोहर उद्यान थिए।
11ती बलशाली वानरले लङ्काको वरिपरि पूर्ण फुलेका सरल र कर्णिकार, खजुर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्धले भरिएका केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार र करवीरजस्ता फूल र कोपिलाले लटरम्म पुष्पित रूख देखे। ती रूखमा पक्षीका बथान जमेका थिए र तिनका हाँगा वायुले हल्लिरहेका थिए। भाँतिभाँतिका तलाउमा हंस र जलपक्षीका समूह देखिन्थे। त्यहाँ फुलेका फूल तथा सबै ऋतुका फलले युक्त अनेक क्रीडावन, नाना प्रकारका जलाशय र मनोहर उद्यान थिए।
12ती बलशाली वानरले लङ्काको वरिपरि पूर्ण फुलेका सरल र कर्णिकार, खजुर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्धले भरिएका केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार र करवीरजस्ता फूल र कोपिलाले लटरम्म पुष्पित रूख देखे। ती रूखमा पक्षीका बथान जमेका थिए र तिनका हाँगा वायुले हल्लिरहेका थिए। भाँतिभाँतिका तलाउमा हंस र जलपक्षीका समूह देखिन्थे। त्यहाँ फुलेका फूल तथा सबै ऋतुका फलले युक्त अनेक क्रीडावन, नाना प्रकारका जलाशय र मनोहर उद्यान थिए।
13ती बलशाली वानरले लङ्काको वरिपरि पूर्ण फुलेका सरल र कर्णिकार, खजुर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज, सुगन्धले भरिएका केतक, प्रियङ्गु, कदम्ब तथा सप्तच्छद, असन, कोविदार र करवीरजस्ता फूल र कोपिलाले लटरम्म पुष्पित रूख देखे। ती रूखमा पक्षीका बथान जमेका थिए र तिनका हाँगा वायुले हल्लिरहेका थिए। भाँतिभाँतिका तलाउमा हंस र जलपक्षीका समूह देखिन्थे। त्यहाँ फुलेका फूल तथा सबै ऋतुका फलले युक्त अनेक क्रीडावन, नाना प्रकारका जलाशय र मनोहर उद्यान थिए।
14भाग्यमानी हनुमान्ले रावणद्वारा शासित लङ्का पुगेर त्यसलाई नीलकमलले भरिएका खाडलले घेरिएको पाए, जसको रक्षा भयङ्कर धनुष धारण गरेका राक्षसहरूले गरिरहेका थिए — किनकि सीतालाई अपहरण गरी त्यहीँ राखिएको थियो। त्यो स्वर्णजडित पर्खालले सुरक्षित थियो। त्यस विशाल र सुन्दर नगरीका भवन ग्रहहरूको सभाजस्ता देखिन्थे र सेतो पोतिएका अग्ला अट्टालिका शरद्का मेघजस्ता देखिन्थे; त्यसका सुव्यवस्थित सडक ध्वजा र पताकाका माला, रङ्गीन लहराका पङ्क्ति तथा तोरणले सजिएका थिए। लङ्का नगरी देवताहरूको नगरी अमरावतीजस्तै देखिन्थ्यो।
15भाग्यमानी हनुमान्ले रावणद्वारा शासित लङ्का पुगेर त्यसलाई नीलकमलले भरिएका खाडलले घेरिएको पाए, जसको रक्षा भयङ्कर धनुष धारण गरेका राक्षसहरूले गरिरहेका थिए — किनकि सीतालाई अपहरण गरी त्यहीँ राखिएको थियो। त्यो स्वर्णजडित पर्खालले सुरक्षित थियो। त्यस विशाल र सुन्दर नगरीका भवन ग्रहहरूको सभाजस्ता देखिन्थे र सेतो पोतिएका अग्ला अट्टालिका शरद्का मेघजस्ता देखिन्थे; त्यसका सुव्यवस्थित सडक ध्वजा र पताकाका माला, रङ्गीन लहराका पङ्क्ति तथा तोरणले सजिएका थिए। लङ्का नगरी देवताहरूको नगरी अमरावतीजस्तै देखिन्थ्यो।
16भाग्यमानी हनुमान्ले रावणद्वारा शासित लङ्का पुगेर त्यसलाई नीलकमलले भरिएका खाडलले घेरिएको पाए, जसको रक्षा भयङ्कर धनुष धारण गरेका राक्षसहरूले गरिरहेका थिए — किनकि सीतालाई अपहरण गरी त्यहीँ राखिएको थियो। त्यो स्वर्णजडित पर्खालले सुरक्षित थियो। त्यस विशाल र सुन्दर नगरीका भवन ग्रहहरूको सभाजस्ता देखिन्थे र सेतो पोतिएका अग्ला अट्टालिका शरद्का मेघजस्ता देखिन्थे; त्यसका सुव्यवस्थित सडक ध्वजा र पताकाका माला, रङ्गीन लहराका पङ्क्ति तथा तोरणले सजिएका थिए। लङ्का नगरी देवताहरूको नगरी अमरावतीजस्तै देखिन्थ्यो।
17भाग्यमानी हनुमान्ले रावणद्वारा शासित लङ्का पुगेर त्यसलाई नीलकमलले भरिएका खाडलले घेरिएको पाए, जसको रक्षा भयङ्कर धनुष धारण गरेका राक्षसहरूले गरिरहेका थिए — किनकि सीतालाई अपहरण गरी त्यहीँ राखिएको थियो। त्यो स्वर्णजडित पर्खालले सुरक्षित थियो। त्यस विशाल र सुन्दर नगरीका भवन ग्रहहरूको सभाजस्ता देखिन्थे र सेतो पोतिएका अग्ला अट्टालिका शरद्का मेघजस्ता देखिन्थे; त्यसका सुव्यवस्थित सडक ध्वजा र पताकाका माला, रङ्गीन लहराका पङ्क्ति तथा तोरणले सजिएका थिए। लङ्का नगरी देवताहरूको नगरी अमरावतीजस्तै देखिन्थ्यो।
18भाग्यमानी हनुमान्ले रावणद्वारा शासित लङ्का पुगेर त्यसलाई नीलकमलले भरिएका खाडलले घेरिएको पाए, जसको रक्षा भयङ्कर धनुष धारण गरेका राक्षसहरूले गरिरहेका थिए — किनकि सीतालाई अपहरण गरी त्यहीँ राखिएको थियो। त्यो स्वर्णजडित पर्खालले सुरक्षित थियो। त्यस विशाल र सुन्दर नगरीका भवन ग्रहहरूको सभाजस्ता देखिन्थे र सेतो पोतिएका अग्ला अट्टालिका शरद्का मेघजस्ता देखिन्थे; त्यसका सुव्यवस्थित सडक ध्वजा र पताकाका माला, रङ्गीन लहराका पङ्क्ति तथा तोरणले सजिएका थिए। लङ्का नगरी देवताहरूको नगरी अमरावतीजस्तै देखिन्थ्यो।
19पर्वतको शिखरमा बसेका वानरश्रेष्ठले पर्वतमा बसेको लङ्का नगरी देखे, जसका मङ्गलमय अट्टालिका मानौँ आकाश छोइरहेका थिए।
20राक्षसराजद्वारा शासित र विश्वकर्माद्वारा निर्मित लङ्का नगरी यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ आकाशमा तैरिरहेको कुनै नगरी होस्।
21नगरीको उत्तरी ढोकामा पुगेर उनी सोच्न थाले कि विश्वकर्माले लङ्काको कल्पना अवश्य कुनै स्त्रीको रूपमा गरेका होलान् — पर्खालहरू उनका नितम्ब र कम्मर, पानीले भरिएका खाडल उनका वस्त्र, धारिला फलामका त्रिशूल उनका केशपाश र अग्ला गोपुर उनका कर्णाभूषण।
22नगरीको उत्तरी ढोकामा पुगेर उनी सोच्न थाले कि विश्वकर्माले लङ्काको कल्पना अवश्य कुनै स्त्रीको रूपमा गरेका होलान् — पर्खालहरू उनका नितम्ब र कम्मर, पानीले भरिएका खाडल उनका वस्त्र, धारिला फलामका त्रिशूल उनका केशपाश र अग्ला गोपुर उनका कर्णाभूषण।
23कैलास पर्वतजस्तै देखिने त्यस लङ्कालाई देखेर, जसका गगनचुम्बी अट्टालिका मानौँ उडिरहेका थिए, जुन भयङ्कर राक्षसले भरिएको थियो र भोगवती नगरी (पातालको नगरी) को रक्षा गर्ने नागहरूजस्ता रक्षकले युक्त थियो तथा अकल्पनीय रूपमा सुदृढ बनेको थियो। त्यो कुनै बेला कुबेर (रावणका सौतेनी दाजु) को अधिकारमा थियो। हातमा त्रिशूल र भाला लिएका भयङ्कर राक्षसले त्यसको रक्षा गरिरहेका थिए। त्यो नगरी बाहिर निस्केका दाह्रा भएका विषालु सर्पले रक्षित गुफाजस्तै देखिन्थ्यो। हनुमान्ले लङ्काको त्यो कडा सुरक्षा जाँचे र समुद्रतिर हेरे। उनले त्यस दुर्जय शत्रु रावणको स्वरूपको विचार गरे —
24कैलास पर्वतजस्तै देखिने त्यस लङ्कालाई देखेर, जसका गगनचुम्बी अट्टालिका मानौँ उडिरहेका थिए, जुन भयङ्कर राक्षसले भरिएको थियो र भोगवती नगरी (पातालको नगरी) को रक्षा गर्ने नागहरूजस्ता रक्षकले युक्त थियो तथा अकल्पनीय रूपमा सुदृढ बनेको थियो। त्यो कुनै बेला कुबेर (रावणका सौतेनी दाजु) को अधिकारमा थियो। हातमा त्रिशूल र भाला लिएका भयङ्कर राक्षसले त्यसको रक्षा गरिरहेका थिए। त्यो नगरी बाहिर निस्केका दाह्रा भएका विषालु सर्पले रक्षित गुफाजस्तै देखिन्थ्यो। हनुमान्ले लङ्काको त्यो कडा सुरक्षा जाँचे र समुद्रतिर हेरे। उनले त्यस दुर्जय शत्रु रावणको स्वरूपको विचार गरे —
25कैलास पर्वतजस्तै देखिने त्यस लङ्कालाई देखेर, जसका गगनचुम्बी अट्टालिका मानौँ उडिरहेका थिए, जुन भयङ्कर राक्षसले भरिएको थियो र भोगवती नगरी (पातालको नगरी) को रक्षा गर्ने नागहरूजस्ता रक्षकले युक्त थियो तथा अकल्पनीय रूपमा सुदृढ बनेको थियो। त्यो कुनै बेला कुबेर (रावणका सौतेनी दाजु) को अधिकारमा थियो। हातमा त्रिशूल र भाला लिएका भयङ्कर राक्षसले त्यसको रक्षा गरिरहेका थिए। त्यो नगरी बाहिर निस्केका दाह्रा भएका विषालु सर्पले रक्षित गुफाजस्तै देखिन्थ्यो। हनुमान्ले लङ्काको त्यो कडा सुरक्षा जाँचे र समुद्रतिर हेरे। उनले त्यस दुर्जय शत्रु रावणको स्वरूपको विचार गरे —
26कैलास पर्वतजस्तै देखिने त्यस लङ्कालाई देखेर, जसका गगनचुम्बी अट्टालिका मानौँ उडिरहेका थिए, जुन भयङ्कर राक्षसले भरिएको थियो र भोगवती नगरी (पातालको नगरी) को रक्षा गर्ने नागहरूजस्ता रक्षकले युक्त थियो तथा अकल्पनीय रूपमा सुदृढ बनेको थियो। त्यो कुनै बेला कुबेर (रावणका सौतेनी दाजु) को अधिकारमा थियो। हातमा त्रिशूल र भाला लिएका भयङ्कर राक्षसले त्यसको रक्षा गरिरहेका थिए। त्यो नगरी बाहिर निस्केका दाह्रा भएका विषालु सर्पले रक्षित गुफाजस्तै देखिन्थ्यो। हनुमान्ले लङ्काको त्यो कडा सुरक्षा जाँचे र समुद्रतिर हेरे। उनले त्यस दुर्जय शत्रु रावणको स्वरूपको विचार गरे —
27'यहाँ वानरहरूको आउनु सम्भव छैन, र आइहाले पनि कुनै लाभ छैन। युद्धमा लङ्का देवताहरूका लागि पनि अजेय छ।
28'रावणद्वारा शासित यस दुर्गम लङ्का नगरीसम्म पुगेर पनि महाबाहु वीर रामले के गर्न सक्नुहुनेछ?
29'राक्षसहरूसँग सामको कुनै अवसर छैन। दानले पनि तिनलाई जित्न सकिँदैन। भेदले तिनमा फुट पार्न सम्भव छैन। र युद्धको पनि कुनै अवसर छैन।
30'यहाँसम्म चार महान् वानर मात्र पुग्न सक्छन् — वालीका छोरा अङ्गद, नील, बुद्धिमान् वानरराज सुग्रीव र म आफैँ।
31'जनककी छोरी वैदेही जीवित छिन् कि छैनन्, यो थाहा छैन। उनलाई देखेपछि मात्र म अगाडि विचार गर्नेछु।'
32पर्वतमा उभिएर ती वानरगजले केही समय सीतालाई खोज्ने ती उपायमाथि विचार गरे जसमा रामको कल्याण निहित थियो।
33'प्रचण्ड र बलशाली राक्षसले रक्षित यस नगरीमा म आफ्नो यस रूपमा प्रवेश गर्न सक्नेछैनँ।
34'जानकीको खोजी गर्दा मैले ती सबै प्रचण्ड, बलशाली र शक्तिशाली राक्षसबाट जोगिनुपर्नेछ।
35'यो महान् कार्य सिद्ध गर्न मैले एउटा अत्यन्त सूक्ष्म रूप धारण गरी रातमा लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्नुपर्नेछ, किनकि त्यही उपयुक्त समय हो।'
36देवता र असुरहरूका लागि पनि अजेय त्यस नगरीलाई हेर्दै हनुमान् बारम्बार सुस्केरा हाल्दै सोच्न थाले —
37'दुष्टबुद्धि राक्षसराज रावणको नजरमा नपरी म कुन उपायले जनककी छोरी मैथिलीलाई खोज्न सक्नेछु?
38'महात्मा रामको प्रयोजन कसरी नष्ट नहोस्? मैले जनककी छोरीसँग एकान्तमा भेट गर्नुपर्छ।
39'जसरी सूर्योदय हुनासाथ अन्धकार लोप हुन्छ, त्यसरी नै सुविचारित योजनाहरू पनि अविवेकी दूतका हातबाट विफल हुन्छन्, जब ती उचित काल र स्थानविरुद्ध पर्दछन्।
40'दूतहरू बुद्धिमान् नभई पनि आफूलाई चतुर र समर्थ ठान्दछन्। तिनी मूर्खतापूर्ण आचरण गर्दछन्, उचित मार्गबाट भड्किन्छन् र आफ्नो प्रयत्नमा विफल हुन्छन्।
41'यो कार्य कसरी गरियोस्? हतारबाट कसरी जोगियोस्? समुद्र नाघ्ने मेरो प्रयोजन कसरी व्यर्थ नहोस्?
42'यदि म राक्षसहरूले देखिएँ भने, आत्मज्ञानी रामको रावणवधको योजना नै व्यर्थ हुनेछ।
43'राक्षसको वेश धारण गरेर पनि यहाँ कतै नचिनिईकन बस्न कठिन छ। अरू कुनै रूप धारण गरेर पनि अपरिचित रहन सम्भव हुनेछैन।
44'म ठान्दछु कि निराकार वायु पनि यहाँ थाहा नपाईकन हिँड्न सक्दैन। बलशाली राक्षसहरूको दृष्टिबाट केही पनि उम्कँदैन। तिनका लागि केही पनि अज्ञात छैन।
45'यदि म आफ्नो मूल रूपमा यहाँ लुकेँ भने, निश्चय नै मृत्यु प्राप्त गर्नेछु र मेरा स्वामीको कार्य पनि नष्ट हुनेछ।
46'त्यसैले राघवको प्रयोजन सिद्ध गर्न म आफूलाई अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा बदलेर रातको समयमा लङ्का नगरीमा विचरण गर्नेछु।
47'रातमा रावणको त्यस दुर्गम नगरीमा प्रवेश गरी म सम्पूर्ण राजभवनमा खोजी गर्नेछु र सीतालाई भेट्टाउनेछु।'
48यसरी योजना बनाएर सीतालाई देख्न उत्सुक वीर हनुमान् सूर्यास्तको प्रतीक्षा गर्न थाले।
49सूर्य अस्ताएपछि वायुपुत्र मारुतिले रातमा आफूलाई बिरालोजत्रो सानो आकारमा खुम्च्याए, जुन हेर्नमा अद्भुत थियो।
50साँझ पर्नासाथ साहसी हनुमान्ले फड्को मारे र त्यस सुन्दर नगरीको सुव्यवस्थित राजमार्गमा प्रवेश गरे।
51हनुमान्ले त्यस नगरीलाई सर्वत्र भवनका पङ्क्तिले भरिएको देखे, जसमा सात र आठ तलाका अट्टालिका थिए, जसका स्तम्भ सुन र चाँदीका थिए, झ्यालमा सुनका जाली थिए र स्फटिक जडिएका थिए, तथा भुइँ सुनले सजिएको थियो — त्यो गन्धर्वहरूको भव्य नगरीजस्तै देखिन्थ्यो।
52हनुमान्ले त्यस नगरीलाई सर्वत्र भवनका पङ्क्तिले भरिएको देखे, जसमा सात र आठ तलाका अट्टालिका थिए, जसका स्तम्भ सुन र चाँदीका थिए, झ्यालमा सुनका जाली थिए र स्फटिक जडिएका थिए, तथा भुइँ सुनले सजिएको थियो — त्यो गन्धर्वहरूको भव्य नगरीजस्तै देखिन्थ्यो।
53बहुमूल्य रत्न र जालीले जडिएका तथा मोतीले अलङ्कृत राक्षसहरूका अट्टालिका अत्यन्त शोभायमान देखिन्थे।
54राक्षसहरूका स्वर्णमय तोरण रङ्गीन थिए। तिनले राम्ररी सजिएको लङ्कालाई चारैतिरबाट आलोकित गरिरहेका थिए।
55अकल्पनीय र अद्भुत वैभव भएको लङ्कालाई देखेर सीताको दर्शनका लागि उत्सुक ती महान् वानर एकैचोटि दुःखी र उल्लसित भए। (उनलाई थाहा थिएन कि यस नगरीमा सीतालाई कसरी खोज्ने, यसैले उनी दुःखी भए; तर उनी उल्लसित पनि भए कि जुनसुकै मूल्यमा पनि उनी सीतासँग भेट्नेछन्।)
56उनले त्यस विख्यात नगरीलाई अग्ला सेता अट्टालिकाको मालाले युक्त पाए, जुन सुनका डोरीका जाली भएका तोरणले विशिष्ट थियो, जसको रक्षा बलशाली रावणले गरिरहेको थियो र जुन भयङ्कर राक्षसहरूले घेरिएको थियो।
57चन्द्रमा पनि तारकसमूहको बीचमा हजारौँ किरणसहित उदायो, जसले आफ्ना उज्ज्वल रश्मिको चन्दुवाले संसारलाई व्याप्त गरी आलोकित गरिरहेको थियो — मानौँ हनुमान्लाई मन्त्रीझैँ सहायता दिन आएको होस्।
58ती वीर वानरले उदाउँदो चन्द्रमालाई कहिले देखिने र कहिले लुक्ने गरी देखे, जुन नयाँ सेतो शङ्खझैँ चम्किरहेको थियो, दूध र कमलनालको रङको थियो र तलाउजस्तो आकाशमा तैरिने हंसझैँ उज्ज्वल थियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको दोस्रो सर्ग समाप्त भयो।