अध्याय 16

सर्गः 16

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
rama sita
श्लोक 1
संस्कृत

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः। गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्।।5.16.1।।

अङ्ग्रेजी

Hanuman, the bull among monkeys, admired the laudable Sita and the virtuous Rama and once again began to lament.

हिन्दी

वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने प्रशंसनीय सीता और धर्मात्मा राम की सराहना की और पुनः विलाप करने लगे।

नेपाली

वानरश्रेष्ठ हनुमान्‌ले प्रशंसनीय सीता र धर्मात्मा रामको सराहना गरे र फेरि विलाप गर्न थाले।

sita hanuman
श्लोक 2
संस्कृत

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः। सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह।।5.16.2।।

अङ्ग्रेजी

Sagacious Hanuman, eyes dimmed with tears, thought for a short while on the plight of Sita and lamented

हिन्दी

आँसुओं से धुँधली आँखों वाले बुद्धिमान् हनुमान् ने कुछ काल तक सीता की दशा पर विचार किया और विलाप किया —

नेपाली

आँसुले धुमिल आँखा भएका बुद्धिमान् हनुमान्‌ले केही समय सीताको दशामाथि विचार गरे र विलाप गरे —

rama sita
श्लोक 3
संस्कृत

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया। यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः।।5.16.3।।

अङ्ग्रेजी

"If Sita, who is worshipped by righteous Lakshmana and loved by Rama is tortured like this, it shows it is difficult to trangress the force of time.

हिन्दी

'यदि धर्मात्मा लक्ष्मण द्वारा पूजित और राम द्वारा प्रेम की जाने वाली सीता इस प्रकार सन्तप्त हैं, तो इससे सिद्ध होता है कि काल की शक्ति को लाँघना कठिन है।

नेपाली

'यदि धर्मात्मा लक्ष्मणद्वारा पूजित र रामद्वारा प्रेम गरिने सीता यसरी सन्तप्त छिन् भने, यसले सिद्ध हुन्छ कि कालको शक्ति नाघ्न कठिन छ।

rama sita lakshmana
श्लोक 4
संस्कृत

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः। नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे।।5.16.4।।

अङ्ग्रेजी

"Just as river Ganga is not agitated by the rainbearing clouds, this Sita is not perturbed as she is aware of the prowess of Rama and might of Lakshmana.

हिन्दी

'जैसे गङ्गा नदी वर्षामेघों से विचलित नहीं होती, वैसे ही ये सीता विचलित नहीं हैं, क्योंकि वे राम के पराक्रम और लक्ष्मण के बल को जानती हैं।

नेपाली

'जसरी गङ्गा नदी वर्षामेघले विचलित हुँदिनन्, त्यसरी नै यी सीता विचलित छैनन्, किनकि उनी रामको पराक्रम र लक्ष्मणको बल जान्दछिन्।

rama sita
श्लोक 5
संस्कृत

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्। राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा।।5.16.5।।

अङ्ग्रेजी

"Sri Rama matches Vaidehi perfectly in character, age, behaviour, birth and auspicious signs. She is aware that he is the right person for her. Rama deserves Vaidehi and this blackeyed lady deserves him."

हिन्दी

'श्रीराम शील, आयु, आचरण, कुल और शुभ लक्षणों में वैदेही के सर्वथा अनुरूप हैं। वे जानती हैं कि वे ही उनके योग्य पुरुष हैं। राम वैदेही के योग्य हैं और ये कृष्णनयनी देवी उनके योग्य हैं।'

नेपाली

'श्रीराम शील, उमेर, आचरण, कुल र शुभ लक्षणमा वैदेहीको सर्वथा अनुरूप हुनुहुन्छ। उनी जान्दछिन् कि उहाँ नै उनका योग्य पुरुष हुनुहुन्छ। राम वैदेहीका योग्य हुनुहुन्छ र यी कृष्णनयनी देवी उहाँका योग्य छिन्।'

rama hanuman
श्लोक 6
संस्कृत

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्। जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्।।5.16.6।।

अङ्ग्रेजी

On seeing her glowing like fresh gold resembling goddess Lakshmi who is dear to the entire world, and thinking of Rama, Hanuman said:

हिन्दी

तपे हुए नए स्वर्ण के समान देदीप्यमान और समस्त संसार को प्रिय लक्ष्मीदेवी के समान उन्हें देखकर तथा राम का स्मरण कर हनुमान् ने कहा —

नेपाली

तपाइएको नयाँ सुनझैँ देदीप्यमान र सम्पूर्ण संसारलाई प्रिय लक्ष्मीदेवीझैँ उनलाई देखेर तथा रामको सम्झना गरी हनुमान्‌ले भने —

sita ravana
श्लोक 7
संस्कृत

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः। रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः।।5.16.7।।

अङ्ग्रेजी

"It was for the sake of this largeeyed Sita that the powerful Vali and the heroic Kabandha who was equal to Ravana in heroism were killed.

हिन्दी

'इन विशालनयनी सीता के लिए ही बलशाली वाली और पराक्रम में रावण के समान वीर कबन्ध मारे गए।

नेपाली

'यी विशालनयनी सीताकै लागि बलशाली वाली र पराक्रममा रावणसमान वीर कबन्ध मारिए।

rama
श्लोक 8
संस्कृत

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः। वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः।।5.16.8।।

अङ्ग्रेजी

"Rama killed Viradha of fearsome valour in the forest like Sambara by Indra.

हिन्दी

'राम ने वन में भयङ्कर पराक्रम वाले विराध का वैसे ही वध किया जैसे इन्द्र ने शम्बर का।

नेपाली

'रामले वनमा भयङ्कर पराक्रम भएको विराधको वध त्यसरी नै गर्नुभयो जसरी इन्द्रले शम्बरको।

श्लोक 9
संस्कृत

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः।।5.16.9।।

अङ्ग्रेजी

Fourteen thousand demons of terrible deeds were slain at Janasthana by arrows resembling tongues of fire.

हिन्दी

'भयङ्कर कर्म करने वाले चौदह सहस्र राक्षस जनस्थान में अग्नि की लपटों के समान बाणों से मारे गए।

नेपाली

'भयङ्कर कर्म गर्ने चौध हजार राक्षस जनस्थानमा आगोका ज्वालाझैँ बाणले मारिए।

rama
श्लोक 10
संस्कृत

खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः। दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना।।5.16.10।।

अङ्ग्रेजी

"Ogres like Khara and Trisira and the powerful Dooshana were kileed in battle by Rama endowed with selfknowledge.

हिन्दी

'आत्मज्ञानी राम ने युद्ध में खर, त्रिशिरा और बलशाली दूषण जैसे राक्षसों का वध किया।

नेपाली

'आत्मज्ञानी रामले युद्धमा खर, त्रिशिरा र बलशाली दूषणजस्ता राक्षसको वध गर्नुभयो।

sugriva vali
श्लोक 11
संस्कृत

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्। अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम्।।5.16.11।।

अङ्ग्रेजी

On her account Sugriva obtained the coveted kingdom ruled by Vali which was a difficult proposition, and retained supremacy in the world.

हिन्दी

'इन्हीं के कारण सुग्रीव को वाली द्वारा शासित वह वाञ्छित राज्य प्राप्त हुआ, जो कठिन था, और उन्होंने संसार में सर्वोच्चता पाई।

नेपाली

'यिनकै कारण सुग्रीवले वालीद्वारा शासित त्यो वाञ्छित राज्य प्राप्त गरे, जुन कठिन थियो, र उनले संसारमा सर्वोच्चता पाए।

sita
श्लोक 12
संस्कृत

सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः। अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता।।5.16.12।।

अङ्ग्रेजी

"On account of the largeeyed Sita I ventured to cross the lord of rivers, the sea, and came to this city.

हिन्दी

'इन विशालनयनी सीता के कारण ही मैंने नदियों के स्वामी समुद्र को लाँघने का साहस किया और इस नगरी में आया।

नेपाली

'यी विशालनयनी सीताकै कारण मैले नदीहरूका स्वामी समुद्र नाघ्ने साहस गरेँ र यस नगरीमा आएँ।

rama
श्लोक 13
संस्कृत

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्। अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः।।5.16.13।।

अङ्ग्रेजी

"Even if Rama turns this land stretching to the ocean upside down or even the entire world on account of her, it is justifiable, according to me.

हिन्दी

'यदि राम इनके कारण समुद्रपर्यन्त फैली इस भूमि को अथवा समूचे संसार को भी उलट-पुलट कर दें, तो मेरे मत में वह उचित ही है।

नेपाली

'यदि रामले यिनकै कारण समुद्रपर्यन्त फैलिएको यो भूमिलाई अथवा सम्पूर्ण संसारलाई पनि उथलपुथल पारिदिनुभयो भने, मेरो मतमा त्यो उचित नै हो।

sita janaka
श्लोक 14
संस्कृत

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा। त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम्।।5.16.14।।

अङ्ग्रेजी

"The sovereignty over the three worlds will weigh less than one sixteenth part of Janaka's daughter, Sita.

हिन्दी

'तीनों लोकों का साम्राज्य भी जनक की पुत्री सीता के सोलहवें भाग से कम ही तुलेगा।

नेपाली

'तीनै लोकको साम्राज्य पनि जनककी छोरी सीताको सोह्रौँ भागभन्दा कम नै तौलिनेछ।

janaka
श्लोक 15
संस्कृत

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः। सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता।।5.16.15।। उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते। पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः।।5.16.16।।

अङ्ग्रेजी

She had risen from the land when tilled by the plough and was covered with auspicious paddy dust resembling the pollen grains of lotuses, this daughter of Janaka, the great righteous ruler of Mithila, This lady with unswerving devotion to her husband.

हिन्दी

'ये मिथिला के महान् धर्मात्मा शासक जनक की पुत्री हैं, जो हल से जोती जाती भूमि से प्रकट हुई थीं और कमलपराग के समान मङ्गलमय धान की धूल से ढकी थीं — ये अपने पति के प्रति अविचल भक्ति वाली देवी हैं।

नेपाली

'यिनी मिथिलाका महान् धर्मात्मा शासक जनककी छोरी हुन्, जो हलोले जोतिँदै गरेको भूमिबाट प्रकट भएकी थिइन् र कमलपरागझैँ मङ्गलमय धानको धूलोले ढाकिएकी थिइन् — यिनी आफ्ना पतिप्रति अविचल भक्ति भएकी देवी हुन्।

janaka
श्लोक 16
संस्कृत

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः। सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता।।5.16.15।। उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते। पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः।।5.16.16।।

अङ्ग्रेजी

She had risen from the land when tilled by the plough and was covered with auspicious paddy dust resembling the pollen grains of lotuses, this daughter of Janaka, the great righteous ruler of Mithila, This lady with unswerving devotion to her husband.

हिन्दी

'ये मिथिला के महान् धर्मात्मा शासक जनक की पुत्री हैं, जो हल से जोती जाती भूमि से प्रकट हुई थीं और कमलपराग के समान मङ्गलमय धान की धूल से ढकी थीं — ये अपने पति के प्रति अविचल भक्ति वाली देवी हैं।

नेपाली

'यिनी मिथिलाका महान् धर्मात्मा शासक जनककी छोरी हुन्, जो हलोले जोतिँदै गरेको भूमिबाट प्रकट भएकी थिइन् र कमलपरागझैँ मङ्गलमय धानको धूलोले ढाकिएकी थिइन् — यिनी आफ्ना पतिप्रति अविचल भक्ति भएकी देवी हुन्।

dasharatha
श्लोक 17
संस्कृत

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः। स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी।।5.16.17।।

अङ्ग्रेजी

"This celebrated lady is the eldest daughterinlaw of the noble, valiant king Dasaratha who never returned from the battleground without being victorious.

हिन्दी

'ये विख्यात देवी उन श्रेष्ठ, पराक्रमी राजा दशरथ की ज्येष्ठ पुत्रवधू हैं, जो कभी युद्धभूमि से बिना विजय के न लौटे।

नेपाली

'यी विख्यात देवी ती श्रेष्ठ, पराक्रमी राजा दशरथकी ज्येष्ठ बुहारी हुन्, जो कहिल्यै युद्धभूमिबाट विजयविना फर्केनन्।

rama
श्लोक 18
संस्कृत

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः। इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता।।5.16.18।।

अङ्ग्रेजी

"She is the loving wife of the righteous, grateful, wise and selfrealised Rama. She has fallen into the hands of these shedemons.

हिन्दी

'ये धर्मात्मा, कृतज्ञ, बुद्धिमान् और आत्मज्ञानी राम की प्रिय पत्नी हैं। ये इन राक्षसियों के हाथों में पड़ी हैं।

नेपाली

'यिनी धर्मात्मा, कृतज्ञ, बुद्धिमान् र आत्मज्ञानी रामकी प्रिय पत्नी हुन्। यिनी यी राक्षसीहरूका हातमा परेकी छिन्।

श्लोक 19
संस्कृत

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता। अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।। संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता। या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।। सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी। सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।

अङ्ग्रेजी

"On account of her immense love towards her husband she has given up all kinds of luxuries, not caring for suffering. She was satisfied with fruits and roots in the desolate forest. Engaged in serving her husband, she experienced utmost joy as in her own palace. A lady of golden complexion who had not experienced suffering earlier is subjected to sorrow and is tolerating calamities in this way

हिन्दी

'अपने पति के प्रति अपार प्रेम के कारण इन्होंने सब प्रकार के भोग त्याग दिए और कष्ट की परवाह न की। निर्जन वन में ये फलों और कन्दमूलों से सन्तुष्ट रहीं। पति की सेवा में लगी हुई इन्होंने अपने महल के समान ही परम आनन्द अनुभव किया। स्वर्ण के समान वर्ण वाली, जिन्होंने पहले कभी कष्ट न जाना, वे अब शोक भोग रही हैं और इस प्रकार विपत्तियाँ सह रही हैं।

नेपाली

'आफ्ना पतिप्रतिको अपार प्रेमका कारण यिनले सबै प्रकारका भोग त्यागिदिइन् र कष्टको वास्ता गरिनन्। निर्जन वनमा यिनी फल र कन्दमूलले सन्तुष्ट रहिन्। पतिको सेवामा लागेकी यिनले आफ्नै महलमा जस्तै परम आनन्द अनुभव गरिन्। सुनझैँ वर्ण भएकी, जसले पहिले कहिल्यै कष्ट जानेकी थिइनन्, उनी अब शोक भोगिरहेकी छिन् र यसरी विपत्ति सहिरहेकी छिन्।

श्लोक 20
संस्कृत

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता। अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।। संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता। या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।। सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी। सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।

अङ्ग्रेजी

"On account of her immense love towards her husband she has given up all kinds of luxuries, not caring for suffering. She was satisfied with fruits and roots in the desolate forest. Engaged in serving her husband, she experienced utmost joy as in her own palace. A lady of golden complexion who had not experienced suffering earlier is subjected to sorrow and is tolerating calamities in this way

हिन्दी

'अपने पति के प्रति अपार प्रेम के कारण इन्होंने सब प्रकार के भोग त्याग दिए और कष्ट की परवाह न की। निर्जन वन में ये फलों और कन्दमूलों से सन्तुष्ट रहीं। पति की सेवा में लगी हुई इन्होंने अपने महल के समान ही परम आनन्द अनुभव किया। स्वर्ण के समान वर्ण वाली, जिन्होंने पहले कभी कष्ट न जाना, वे अब शोक भोग रही हैं और इस प्रकार विपत्तियाँ सह रही हैं।

नेपाली

'आफ्ना पतिप्रतिको अपार प्रेमका कारण यिनले सबै प्रकारका भोग त्यागिदिइन् र कष्टको वास्ता गरिनन्। निर्जन वनमा यिनी फल र कन्दमूलले सन्तुष्ट रहिन्। पतिको सेवामा लागेकी यिनले आफ्नै महलमा जस्तै परम आनन्द अनुभव गरिन्। सुनझैँ वर्ण भएकी, जसले पहिले कहिल्यै कष्ट जानेकी थिइनन्, उनी अब शोक भोगिरहेकी छिन् र यसरी विपत्ति सहिरहेकी छिन्।

श्लोक 21
संस्कृत

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता। अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।। संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता। या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।। सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी। सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।

अङ्ग्रेजी

"On account of her immense love towards her husband she has given up all kinds of luxuries, not caring for suffering. She was satisfied with fruits and roots in the desolate forest. Engaged in serving her husband, she experienced utmost joy as in her own palace. A lady of golden complexion who had not experienced suffering earlier is subjected to sorrow and is tolerating calamities in this way

हिन्दी

'अपने पति के प्रति अपार प्रेम के कारण इन्होंने सब प्रकार के भोग त्याग दिए और कष्ट की परवाह न की। निर्जन वन में ये फलों और कन्दमूलों से सन्तुष्ट रहीं। पति की सेवा में लगी हुई इन्होंने अपने महल के समान ही परम आनन्द अनुभव किया। स्वर्ण के समान वर्ण वाली, जिन्होंने पहले कभी कष्ट न जाना, वे अब शोक भोग रही हैं और इस प्रकार विपत्तियाँ सह रही हैं।

नेपाली

'आफ्ना पतिप्रतिको अपार प्रेमका कारण यिनले सबै प्रकारका भोग त्यागिदिइन् र कष्टको वास्ता गरिनन्। निर्जन वनमा यिनी फल र कन्दमूलले सन्तुष्ट रहिन्। पतिको सेवामा लागेकी यिनले आफ्नै महलमा जस्तै परम आनन्द अनुभव गरिन्। सुनझैँ वर्ण भएकी, जसले पहिले कहिल्यै कष्ट जानेकी थिइनन्, उनी अब शोक भोगिरहेकी छिन् र यसरी विपत्ति सहिरहेकी छिन्।

rama ravana
श्लोक 22
संस्कृत

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः। रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः।।5.16.22।।

अङ्ग्रेजी

"Rama deserves to see her.Just as a thirsty man longs for the source of water, Rama pines for this highly virtuous lady who is tormented by Ravana.

हिन्दी

'राम इन्हें देखने के योग्य हैं। जैसे प्यासा मनुष्य जलस्रोत के लिए तरसता है, वैसे ही राम रावण द्वारा सन्तप्त इन परम पतिव्रता देवी के लिए तरसते हैं।

नेपाली

'राम यिनलाई देख्न योग्य हुनुहुन्छ। जसरी तिर्खाएको मानिस जलस्रोतका लागि तड्पिन्छ, त्यसरी नै राम रावणद्वारा सन्तप्त यी परम पतिव्रता देवीका लागि तड्पिनुहुन्छ।

rama
श्लोक 23
संस्कृत

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति। राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्।।5.16.23।।

अङ्ग्रेजी

"Just as a king who had lost his kingdom feels happy on regaining it, surely Raghava will feel exhilarated when he gets her back.

हिन्दी

'जैसे राज्य खो चुका राजा उसे पुनः पाकर प्रसन्न होता है, वैसे ही राघव इन्हें पुनः पाकर निश्चय ही उल्लसित होंगे।

नेपाली

'जसरी राज्य गुमाइसकेको राजा त्यो फेरि पाएर प्रसन्न हुन्छ, त्यसरी नै राघव यिनलाई फेरि पाएर निश्चय नै उल्लसित हुनुहुनेछ।

श्लोक 24
संस्कृत

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च। धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी।।5.16.24।।

अङ्ग्रेजी

Deprived of all sensual pleasures, and separated from her relatives, she is surviving with the hope of meeting them.

हिन्दी

'सब इन्द्रियसुखों से वञ्चित और अपने स्वजनों से बिछुड़ी हुई ये उनसे मिलने की आशा में ही जीवित हैं।

नेपाली

'सबै इन्द्रियसुखबाट वञ्चित र आफ्ना स्वजनबाट छुट्टिएकी यिनी तिनीहरूसँग भेट्ने आशामै जीवित छिन्।

rama
श्लोक 25
संस्कृत

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान्। एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति।।5.16.25।।

अङ्ग्रेजी

She is looking at neither the shedemons nor these trees full of flowers and fruits. She is surely thinking of Rama with a singleminded attention.

हिन्दी

'ये न राक्षसियों को देख रही हैं, न फूलों और फलों से लदे इन वृक्षों को। ये निश्चय ही एकाग्र मन से राम का ही ध्यान कर रही हैं।

नेपाली

'यिनी न राक्षसीहरूलाई हेरिरहेकी छिन्, न फूल र फलले लटरम्म यी रूखलाई। यिनी निश्चय नै एकाग्र मनले रामकै ध्यान गरिरहेकी छिन्।

श्लोक 26
संस्कृत

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि। एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते।।5.16.26।।

अङ्ग्रेजी

"Indeed, the husband is the greatest ornament for a married woman. Hence though deserving adornment she does not like it, bereft of her husband who is her only ornament.

हिन्दी

'निस्सन्देह सधवा स्त्री के लिए पति ही सबसे बड़ा आभूषण है। अतः आभूषण के योग्य होने पर भी ये उन्हें नहीं चाहतीं, क्योंकि इनका एकमात्र आभूषण — इनके पति — इनसे दूर हैं।

नेपाली

'निस्सन्देह सधवा स्त्रीका लागि पति नै सबैभन्दा ठूलो आभूषण हो। त्यसैले आभूषणकी योग्य भएर पनि यिनी ती चाहँदिनन्, किनकि यिनको एक मात्र आभूषण — यिनका पति — यिनीबाट टाढा छन्।

rama
श्लोक 27
संस्कृत

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति।।5.16.27।।

अङ्ग्रेजी

"Lord Rama indeed performs a difficult task in surviving without her. That he is not feeling despondent is a wonder.

हिन्दी

'भगवान् राम इनके बिना जीवित रहकर निस्सन्देह दुष्कर कार्य कर रहे हैं। वे हताश नहीं हो रहे, यह आश्चर्य ही है।

नेपाली

'भगवान् राम यिनीविना जीवित रहेर निस्सन्देह दुष्कर कार्य गरिरहनुभएको छ। उहाँ हताश हुनुभएको छैन, यो आश्चर्य नै हो।

sita
श्लोक 28
संस्कृत

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्। सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः।।5.16.28।।

अङ्ग्रेजी

Sita who is endowed with beautiful dark hair and eyes like a hundredpetalled lotus, who deserves to be happy is in sorrow. I grieve to see her in this state.

हिन्दी

'सुन्दर काले केशों और शतदल कमल के समान नेत्रों वाली, सुख के योग्य ये सीता शोक में हैं। इन्हें इस दशा में देखकर मुझे दुःख होता है।

नेपाली

'सुन्दर काला कपाल र शतदल कमलझैँ आँखा भएकी, सुखकी योग्य यी सीता शोकमा छिन्। यिनलाई यस दशामा देखेर मलाई दुःख लाग्दछ।

rama
श्लोक 29
संस्कृत

क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्। सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले।।5.16.29।।

अङ्ग्रेजी

She who has beautiful eyes like lotus petals, was protected by the arms of both Rama and Lakshmna, who is tolerant like the earth and is guarded by the female demons of hideous appearance under a tree.

हिन्दी

'कमलदल के समान सुन्दर नेत्रों वाली ये देवी, जो राम और लक्ष्मण दोनों की भुजाओं से रक्षित थीं, जो पृथ्वी के समान सहनशील हैं, अब एक वृक्ष के नीचे भयङ्कर रूप वाली राक्षसियों के पहरे में हैं।

नेपाली

'कमलदलझैँ सुन्दर आँखा भएकी यी देवी, जो राम र लक्ष्मण दुवैका पाखुराले रक्षित थिइन्, जो पृथ्वीझैँ सहनशील छिन्, अब एउटा रूखमुनि भयङ्कर रूप भएका राक्षसीहरूको पहरामा छिन्।

janaka
श्लोक 30
संस्कृत

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना। सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना।।5.16.30।।

अङ्ग्रेजी

"Deprived of her charm, she resembles a lotuscreeper blasted by frost. This daughter of Janaka has reached a pitiable condition afflicted by series of calamities. She resembles a famale Chakravaka separated from her mate.

हिन्दी

'अपनी कान्ति से वञ्चित ये तुषार से झुलसी कमलिनी के समान लगती हैं। विपत्तियों की शृङ्खला से पीड़ित जनक की यह पुत्री दयनीय दशा को प्राप्त हुई हैं। ये अपने साथी से बिछुड़ी चक्रवाकी के समान लगती हैं।

नेपाली

'आफ्नो कान्तिबाट वञ्चित यिनी तुसारोले डढेकी कमलिनीझैँ देखिन्छिन्। विपत्तिको शृङ्खलाले पीडित जनककी यी छोरी दयनीय दशामा पुगेकी छिन्। यिनी आफ्नो साथीबाट छुट्टिएकी चक्रवाकीझैँ देखिन्छिन्।

श्लोक 31
संस्कृत

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः। हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मि:।।5.16.31।।

अङ्ग्रेजी

"The top branches of Ashoka trees bent down with blossoms and the Moon rising with thousands of cool rays at the end of winter (when spring sets in) beholding which she should be delighted intensfy her sorrow."

हिन्दी

'फूलों के भार से झुकी अशोक वृक्षों की ऊपरी शाखाएँ और शिशिर के अन्त में (वसन्त के आगमन पर) सहस्रों शीतल किरणों सहित उदित होता चन्द्रमा — जिन्हें देखकर इन्हें प्रसन्न होना चाहिए था, वे इनका शोक और बढ़ा देते हैं।'

नेपाली

'फूलको भारले निहुरिएका अशोक रूखका माथिल्ला हाँगा र शिशिरको अन्तमा (वसन्तको आगमनमा) हजारौँ शीतल किरणसहित उदाउने चन्द्रमा — जसलाई देखेर यिनी प्रसन्न हुनुपर्ने थियो, तिनले यिनको शोक झन् बढाइदिन्छन्।'

sita hanuman valmiki
श्लोक 32
संस्कृत

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धि:। संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी।।5.16.32।।

अङ्ग्रेजी

Hanuman, the swiftfooted bull among monkeys, on his part waiting on the Simsupa tree thus reflecting concluded in his mind that she was Sita. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशस्सर्गः। Thus ends the sixteenth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

वेगवान् वानरश्रेष्ठ हनुमान् शिंशपा वृक्ष पर प्रतीक्षा करते हुए इस प्रकार विचार कर मन ही मन इस निष्कर्ष पर पहुँचे कि वे सीता ही हैं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का षोडश सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

वेगवान् वानरश्रेष्ठ हनुमान् शिंशपा रूखमा प्रतीक्षा गर्दै यसरी विचार गरी मनमनै यस निष्कर्षमा पुगे कि उनी सीता नै हुन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको सोह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।