अध्याय 52

सर्गः 52

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
श्लोक 1
संस्कृत

अथ तानब्रवीत्सर्वान्विश्रान्तान्हरियूथपान्। इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी।।4.52.1।।

अङ्ग्रेजी

After the monkey leaders had taken rest, the noble ascetic with undiverted attention said these words:

हिन्दी

वानरनायकों के विश्राम कर लेने पर उस महान् तपस्विनी ने एकाग्र चित्त से ये वचन कहे —

नेपाली

वानरनायकहरूले विश्राम गरिसकेपछि ती महान् तपस्विनीले एकाग्र चित्तले यी वचन भनिन् —

श्लोक 2
संस्कृत

वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात्। यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्।।4.52.2।।

अङ्ग्रेजी

'O monkeys if you have been relieved of your fatigue after eating fruits, now tell me about yourself, if you think it can be told. I want to hear.

हिन्दी

'हे वानरो! यदि फल खाकर तुम्हारी थकान दूर हो गई हो तो अब मुझे अपने विषय में बताओ, यदि तुम समझते हो कि यह बताया जा सकता है। मैं सुनना चाहती हूँ।'

नेपाली

'हे वानरहरू! यदि फल खाएर तिमीहरूको थकान हट्यो भने अब मलाई आफ्नो विषयमा बताऊ, यदि तिमीलाई लाग्छ कि यो बताउन सकिन्छ। म सुन्न चाहन्छु।'

hanuman
श्लोक 3
संस्कृत

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः। आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे।।4.52.3।।

अङ्ग्रेजी

When Hanuman, son of the Windgod, heard her, he started narrating frankly and truthfully.

हिन्दी

पवनपुत्र हनुमान् ने उनकी बात सुनकर निष्कपट और सत्यपूर्वक वृत्तान्त कहना आरम्भ किया —

नेपाली

पवनपुत्र हनुमान्ले उनको कुरा सुनेर निष्कपट र सत्यपूर्वक वृत्तान्त भन्न थाले —

rama sita ravana dasharatha
श्लोक 4
संस्कृत

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः। रामो दाशरथिश्शीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्।।4.52.4।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया। तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्।।4.52.5।।

अङ्ग्रेजी

'Rama, son of Dasaratha, a prosperous king of all the worlds, comparable to Indra and Varuna came to the Dandaka forest along with his brother Laksmana and wife Vaidehi. Ravana abducted his wife from Janasthana.

हिन्दी

'समस्त लोकों के ऐश्वर्यशाली राजा, इन्द्र और वरुण के समान दशरथपुत्र राम अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी वैदेही के साथ दण्डकवन में आए। रावण ने जनस्थान से उनकी पत्नी का अपहरण कर लिया।

नेपाली

'समस्त लोकका ऐश्वर्यशाली राजा, इन्द्र र वरुणसमान दशरथपुत्र राम आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी वैदेहीसँग दण्डकवनमा आउनुभयो। रावणले जनस्थानबाट उहाँकी पत्नीको अपहरण गर्‍यो।

rama sita ravana dasharatha
श्लोक 5
संस्कृत

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः। रामो दाशरथिश्शीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्।।4.52.4।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया। तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्।।4.52.5।।

अङ्ग्रेजी

'Rama, son of Dasaratha, a prosperous king of all the worlds, comparable to Indra and Varuna came to the Dandaka forest along with his brother Laksmana and wife Vaidehi. Ravana abducted his wife from Janasthana.

हिन्दी

'समस्त लोकों के ऐश्वर्यशाली राजा, इन्द्र और वरुण के समान दशरथपुत्र राम अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी वैदेही के साथ दण्डकवन में आए। रावण ने जनस्थान से उनकी पत्नी का अपहरण कर लिया।

नेपाली

'समस्त लोकका ऐश्वर्यशाली राजा, इन्द्र र वरुणसमान दशरथपुत्र राम आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी वैदेहीसँग दण्डकवनमा आउनुभयो। रावणले जनस्थानबाट उहाँकी पत्नीको अपहरण गर्‍यो।

sugriva
श्लोक 6
संस्कृत

वीरस्तस्य सखा राज्ञस्सुग्रीवो नाम वानरः। राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम्।।4.52.6।।

अङ्ग्रेजी

There is a heroic monkey named Sugriva, lord of the monkey chiefs and friend of that king, by whom we have been sent.

हिन्दी

सुग्रीव नामक एक वीर वानर हैं, वानरनायकों के स्वामी और उन राजा के मित्र, जिन्होंने हमें भेजा है।

नेपाली

सुग्रीव नामका एक वीर वानर छन्, वानरनायकहरूका स्वामी र ती राजाका मित्र, जसले हामीलाई पठाएका हुन्।

sita ravana angada
श्लोक 7
संस्कृत

अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम्। सहैभिर्वानरैर्घोरैरङ्गदप्रमुखैर्वयम्।।4.52.7।। रावणं सहितास्सर्वे राक्षसं कामरूपिणम्। सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः।।4.52.8।।

अङ्ग्रेजी

'We along with the dreadful monkeys are sent with Angada as our chief to the southern direction, guarded by Yama and inhabited by sage Agasti. We are commanded to search Sita, princess of Videha and also the abode of the demon Ravana who assumes any form at his free will.

हिन्दी

'हमें भयंकर वानरों के साथ अङ्गद को अपना नायक बनाकर यम द्वारा रक्षित और अगस्त्य मुनि से बसी दक्षिण दिशा में भेजा गया है। हमें विदेहराजकुमारी सीता तथा इच्छानुसार रूप धारण करने वाले राक्षस रावण के धाम को खोजने की आज्ञा मिली है।

नेपाली

'हामीलाई भयंकर वानरहरूसँग अङ्गदलाई आफ्नो नायक बनाएर यमद्वारा रक्षित र अगस्त्य मुनिले भरिएको दक्षिण दिशामा पठाइएको छ। हामीलाई विदेहराजकुमारी सीता तथा इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने राक्षस रावणको धाम खोज्ने आज्ञा मिलेको छ।

sita ravana angada
श्लोक 8
संस्कृत

अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम्। सहैभिर्वानरैर्घोरैरङ्गदप्रमुखैर्वयम्।।4.52.7।। रावणं सहितास्सर्वे राक्षसं कामरूपिणम्। सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः।।4.52.8।।

अङ्ग्रेजी

'We along with the dreadful monkeys are sent with Angada as our chief to the southern direction, guarded by Yama and inhabited by sage Agasti. We are commanded to search Sita, princess of Videha and also the abode of the demon Ravana who assumes any form at his free will.

हिन्दी

'हमें भयंकर वानरों के साथ अङ्गद को अपना नायक बनाकर यम द्वारा रक्षित और अगस्त्य मुनि से बसी दक्षिण दिशा में भेजा गया है। हमें विदेहराजकुमारी सीता तथा इच्छानुसार रूप धारण करने वाले राक्षस रावण के धाम को खोजने की आज्ञा मिली है।

नेपाली

'हामीलाई भयंकर वानरहरूसँग अङ्गदलाई आफ्नो नायक बनाएर यमद्वारा रक्षित र अगस्त्य मुनिले भरिएको दक्षिण दिशामा पठाइएको छ। हामीलाई विदेहराजकुमारी सीता तथा इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने राक्षस रावणको धाम खोज्ने आज्ञा मिलेको छ।

श्लोक 9
संस्कृत

विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम्। परित्रान्ता बुभुक्षिता वृक्षमूलमुपाश्रिताः।।4.52.9।।

अङ्ग्रेजी

Having searched the whole southern region, all of us, exhausted and hungry, took shelter at the foot of a tree.

हिन्दी

समस्त दक्षिण प्रदेश की खोज कर चुकने पर हम सब थके और भूखे होकर एक वृक्ष के नीचे बैठ गए।

नेपाली

समस्त दक्षिण प्रदेशको खोजी गरिसकेपछि हामी सबै थाकेर र भोकाएर एउटा रूखमुनि बस्यौँ।

श्लोक 10
संस्कृत

विवर्णवदनास्सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः। नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे।।4.52.10।।

अङ्ग्रेजी

'We were all exhausted, lost in thought and worried, unable to cross this deep ocean of sorrow. We did not know how to proceed.

हिन्दी

'हम सब थके हुए, विचारमग्न और चिन्तित थे, शोक के इस गहरे सागर को पार करने में असमर्थ। हम नहीं जानते थे कि आगे क्या करें।

नेपाली

'हामी सबै थाकेका, विचारमग्न र चिन्तित थियौँ, शोकको यो गहिरो सागर पार गर्न असमर्थ। हामीलाई थाहा थिएन कि अब के गर्ने।

श्लोक 11
संस्कृत

चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो वयं बिलम्। लतापादपसञ्च्छन्नं तिमिरेण समावृतम्।।4.52.11।।

अङ्ग्रेजी

'Then while we were looking around we saw this cave concealed by trees and vines, with darkness spread all over.

हिन्दी

'तब चारों ओर देखते हुए हमने यह गुफा देखी, जो वृक्षों और लताओं से छिपी थी और जिसमें चारों ओर अन्धकार फैला था।

नेपाली

'त्यसपछि चारैतिर हेर्दै हामीले यो गुफा देख्यौँ, जुन रूख र लहराले लुकेको थियो र जसमा चारैतिर अन्धकार फैलिएको थियो।

श्लोक 12
संस्कृत

अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैस्सलिलविस्रवैः। कुररास्सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः।।4.52.12।।

अङ्ग्रेजी

'Drenched in water the swans, kuraras, and sarasas were seen emerging with water dripping from thier wings.

हिन्दी

'जल से भीगे हंस, कुरर और सारस पंखों से जल टपकाते हुए निकलते दिखाई दिए।

नेपाली

'पानीले भिजेका हाँस, कुरर र सारसहरू पखेटाबाट पानी चुहाउँदै निस्किरहेका देखिए।

श्लोक 13
संस्कृत

साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः। तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम्।।4.52.13।।

अङ्ग्रेजी

'I suggested to the fellowmonkeys to enter this cave, inferring that there would be water and all of them came to the same conclusion.

हिन्दी

'मैंने साथी वानरों को इस गुफा में प्रवेश करने का सुझाव दिया, यह अनुमान लगाकर कि यहाँ जल होगा, और वे सब भी इसी निष्कर्ष पर पहुँचे।

नेपाली

'मैले साथी वानरहरूलाई यस गुफामा प्रवेश गर्ने सुझाव दिएँ, यो अनुमान गरेर कि यहाँ पानी होला, र तिनीहरू सबै पनि यही निष्कर्षमा पुगे।

श्लोक 14
संस्कृत

गच्छाम प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः। ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम्।।4.52.14।।

अङ्ग्रेजी

'We said, 'let us enter', since we were in a hurry to carry out our king's orders.Then we jumped in, holding one another's hand.

हिन्दी

'हमने कहा — "चलो प्रवेश करें", क्योंकि हमें अपने राजा की आज्ञा पूरी करने की शीघ्रता थी। तब हम एक-दूसरे का हाथ थामे भीतर कूद पड़े।

नेपाली

'हामीले भन्यौँ — "आऊ प्रवेश गरौँ", किनभने हामीलाई आफ्ना राजाको आज्ञा पूरा गर्ने हतार थियो। त्यसपछि हामी एकअर्काको हात समातेर भित्र हामफाल्यौँ।

श्लोक 15
संस्कृत

इदं प्रविष्टास्सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्। एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः।।4.52.15।। त्वां चैवोपगतास्सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः।

अङ्ग्रेजी

'Vexed and starved, we entered this grotto shrouded in darkness.This is our task and we reached here (in the process).

हिन्दी

'खिन्न और भूख से पीड़ित हम अन्धकार में ढँकी इस गुफा में प्रविष्ट हुए। यही हमारा कार्य है और (उसी क्रम में) हम यहाँ पहुँचे।

नेपाली

'खिन्न र भोकले पीडित हामी अन्धकारले ढाकिएको यस गुफामा प्रविष्ट भयौँ। यही हाम्रो काम हो र (त्यसै क्रममा) हामी यहाँ आइपुग्यौँ।

श्लोक 16
संस्कृत

आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च।।4.52.16।। अस्माभिरुपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः।

अङ्ग्रेजी

'You have given us roots and fruits out of hospitality and we have been taken them driven by hunger and thirst.

हिन्दी

'आपने आतिथ्यवश हमें कन्द-मूल और फल दिए और भूख-प्यास से प्रेरित होकर हमने उन्हें ग्रहण किया।

नेपाली

'तपाईंले आतिथ्यवश हामीलाई कन्दमूल र फल दिनुभयो र भोक-तिर्खाले प्रेरित भई हामीले ती ग्रहण गर्‍यौँ।

श्लोक 17
संस्कृत

यत्त्वया रक्षितास्सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया।।4.52.17।। ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः।

अङ्ग्रेजी

'We were dying from hunger when you saved us. Tell us what the monkeys can do to repay your debt?'.

हिन्दी

'हम भूख से मर रहे थे, तब आपने हमें बचाया। बताइए, आपके ऋण से उऋण होने के लिए वानर क्या कर सकते हैं?'

नेपाली

'हामी भोकले मर्दै थियौँ, तब तपाईंले हामीलाई बचाउनुभयो। भन्नुहोस्, तपाईंको ऋणबाट उऋण हुन वानरहरूले के गर्न सक्छन्?'

श्लोक 18
संस्कृत

एवमुक्ता तु धर्मज्ञैर्वानरैस्तैस्स्वयंप्रभा।।4.52.18।। प्रत्युवाच ततस्सर्वानिदं वानरपुङ्गवान्।

अङ्ग्रेजी

To the leaders among the monkeys, knowers of dharma, who said this Svayamprabha replied:

हिन्दी

ऐसा कहने वाले धर्मज्ञ वानरनायकों से स्वयंप्रभा ने उत्तर दिया —

नेपाली

यसो भन्ने धर्मज्ञ वानरनायकहरूसँग स्वयंप्रभाले जवाफ दिइन् —

valmiki
श्लोक 19
संस्कृत

सर्वेषां परितुष्टाऽस्मि वानराणां तरस्विनाम्।।4.52.19।। चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित्।

अङ्ग्रेजी

'I am very much pleased with all of you, smart monkeys. As I am engaged in the practice of righteousness, I do not need your services. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftysecond sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

हिन्दी

'हे चतुर वानरो! मैं तुम सबसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ। मैं धर्म के अनुष्ठान में लगी हूँ, अतः मुझे तुम्हारी सेवा की आवश्यकता नहीं।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का द्विपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

'हे चतुर वानरहरू! म तिमीहरू सबैसँग अत्यन्त प्रसन्न छु। म धर्मको अनुष्ठानमा लागेकी छु, अतः मलाई तिम्रो सेवाको आवश्यकता छैन।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको बाउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।