सर्गः 50
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 50
संस्कृत
1सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान्कपिः। विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च।।4.50.1।।
2सिंहशार्दूलजुष्टेषु शिलाश्च सरितस्तदा। विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च।।4.50.2।।
3आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्ष्णिपश्चिमाम्। तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत।।4.50.3।।
4स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान्। तत्र वायुसुतस्सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्।।4.50.4।।
5परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।4.50.5।। मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:। अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।4.50.6।। गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।4.50.7।। दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
6परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।4.50.5।। मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:। अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।4.50.6।। गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।4.50.7।। दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
7परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।4.50.5।। मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:। अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।4.50.6।। गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।4.50.7।। दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
8क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः।।4.50.8।। अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।
9तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन्।।4.50.9।। जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गा: पद्मरेणुभिः।
10ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्।।4.50.10।। विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।
11संञ्जातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः।।4.50.11।। अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः।
12नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्।।4.50.12।। दुर्दर्शमतिघोरं च दुर्विगाहं च सर्वशः।
13तत: पर्वतकूटाभो हनूमान्पवनात्मजः।।4.50.13।। अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तारवनकोविदः।
14गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।।4.50.14।। वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्।
15अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः।।4.50.15।। जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः। नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः।।4.50.16।। तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
16अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः।।4.50.15।। जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः। नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः।।4.50.16।। तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
17इत्युक्त्वा तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्।।4.50.17।। अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्।
18निशाम्य तस्मात् शिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्ष्णिः।।4.50.18।। प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्।
19न तेषां सज्जते चक्षुर्न तेजो न पराक्रमः।।4.50.19।। वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते।
20ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्बिलं कपिकुञ्जराः।।4.50.20।। प्रकाशमभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्।
21ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसङ्कुले।।4.50.21।। अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्।
22ते नष्टसंज्ञास्तृषितास्सम्भ्रान्तास्सलिलार्थिनः।।4.50.22।। परिपेतुर्बिले तस्मिन्कञ्चित्कालमतन्द्रिताः।
23ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः।।4.50.23।। आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा।
24ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।। ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।। चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।। आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।। विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।। महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
25ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।। ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।। चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।। आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।। विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।। महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
26ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।। ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।। चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।। आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।। विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।। महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
27ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।। ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।। चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।। आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।। विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।। महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
28ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।। ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।। चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।। आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।। विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।। महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
29जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः।।4.50.29।। नळिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलावृताः।
30काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च।।4.50.30।। तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च। हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च।।4.50.31।। ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
31काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च।।4.50.30।। तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च। हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च।।4.50.31।। ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
32पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवाळमणिसन्निभान्।।4.50.32।। काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः।
33मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च।।4.50.33।। महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः। हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान्।।4.50.34।।
34मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च।।4.50.33।। महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः। हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान्।।4.50.34।।
35अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संञ्चायान्। शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च।।4.50.35।।
36महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च। दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान्।।4.50.36।। कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान्।
37तत्र तत्र च विन्यस्तान्दीप्तान्वैश्वानरप्रभान्।।4.50.37।। ददृशुर्वानराश्शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान्।
38तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तस्मिन्महाबलाः।।4.50.38।। ददृशुर्वानराश्शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः।
39तां दृष्ट्वा भृशसन्त्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम्।।4.50.39।। तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा।
40विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः।।4.50.40।। पप्रच्छ हनुमांस्तत्र काऽसि त्वं कस्य वा बिलम्।
41ततो हनूमान्गिरिसन्निकाशः कृताज्ञलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्। पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य।।4.50.41।।
अङ्ग्रेजी
1Hanuman, together with the monkeys, Tara and Angada, searched in the impenetrable places and caves of Vindhya.
2They also searched near rivers, mountain streams, hill ranges, caves of lions and tigers, in the rock shelters and difficult spots of vast mountains.
3They reached the end of the southwest side of the mountain(Vindhya). While they were still there, the time stipulated for them (to find Sita) had slipped.
4The son of the Windgod, Hanuman, searched all over the mountains and caves and woods difficult to access in that southwestern region of the mountain.
5Having explored the region surrounded by a network of mountains, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sarabha, Gandhamadana, Mainda and also Dvivida, Sushena, Jambavan, Angada the heir apparent, Tara the forestdweller staying close to one another and Hanuman too not far from the others searched in the southern direction. While they were exploring, they saw the mouth of a large cave called Rikshabilam, which had its mouth open, guarded by a demon.
6Having explored the region surrounded by a network of mountains, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sarabha, Gandhamadana, Mainda and also Dvivida, Sushena, Jambavan, Angada the heir apparent, Tara the forestdweller staying close to one another and Hanuman too not far from the others searched in the southern direction. While they were exploring, they saw the mouth of a large cave called Rikshabilam, which had its mouth open, guarded by a demon.
7Having explored the region surrounded by a network of mountains, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sarabha, Gandhamadana, Mainda and also Dvivida, Sushena, Jambavan, Angada the heir apparent, Tara the forestdweller staying close to one another and Hanuman too not far from the others searched in the southern direction. While they were exploring, they saw the mouth of a large cave called Rikshabilam, which had its mouth open, guarded by a demon.
8Overcome with hunger and thirst, the exhausted monkeys noticed a huge cave covered with creepers and bushes, while they were looking around for water.
9Just then, the kraunchas, swans, geese and chakravaka drenched in water with their limbs reddened with the pollen of lotuses were fluttering out (of the cave).
10The bulls among the monkeys were bewildered when they reached the cave which was difficult to access.
11The brilliant host of monkeys experienced both fear and joy to see the cave difficult to enter.
12The cave was crowded with creatures of different kinds. It looked like the abode of the king of demons difficult (to enter), dreadful and impenetrable.
13Then Hanuman, son of the Windgod who appeared like a huge mountain and knew about forests spoke to the fellowmonkeys:
14'Going round the places covering all mountain ranges in the southern direction, we are spent. But we could not see Maithili.
15'From this cave have emerged several birds like sarasas, swans, kraunchas and chakravakas drenched in water. Surely there must be a source of plenty of water or well or a pond. Moreover there are shining( green) trees at the entrance of the cave (suggesting subsoil water).'
16'From this cave have emerged several birds like sarasas, swans, kraunchas and chakravakas drenched in water. Surely there must be a source of plenty of water or well or a pond. Moreover there are shining( green) trees at the entrance of the cave (suggesting subsoil water).'
17On hearing him, the monkeys entered the cave full of darkness. There was no light of the Moon or the Sun. It was a horripilating experience.
18The tigers among the monkeys entered the dark cave reverberating with the sounds of lions, beasts and birds.
19The monkeys could not fix their eyes anywhere.Their lustre or valour could not help them. They moved like wind uninterrupted and their vision was lost in darkness.
20As the elephantlike monkeys entered the cave quickly, they saw bright light and an excellent delightful place.
21Holding one another's hands, they went in for a distance of one yojana inside the cave that was densely covered with several kinds of trees.
22Having nearly lost their senses (without water to drink), the thirsty and bewildered monkeys were desperate for water.They wandered in the cave without feeling lazy for some time.
23Exhausted and enfeebled, they saw with dejected faces a gleam of light at a time when they were desparate.
24Having reached inside the cave the monkeys saw a forest shining like blazing fire, dispelling the surrounding darkness. There they noticed sala, tala, tamala, punnaga, vanjjula, dhava, champaka, and naga trees. They also saw blossoming plants of Karnikara, bunches of beautiful golden flowers and tender redcoloured leaves.They saw wonderful trees with creepers on top entwining them, and ornamented with gold (like golden fruits), radiant like the dazzling rising Sun. There were altars encrusted with precious sapphire and vaidurya. The golden trees were shining bright. There were lotus creepers looking like sapphire and vaidurya.The ponds were filled with golden lotuses and were surrounded by birds.
25Having reached inside the cave the monkeys saw a forest shining like blazing fire, dispelling the surrounding darkness. There they noticed sala, tala, tamala, punnaga, vanjjula, dhava, champaka, and naga trees. They also saw blossoming plants of Karnikara, bunches of beautiful golden flowers and tender redcoloured leaves.They saw wonderful trees with creepers on top entwining them, and ornamented with gold (like golden fruits), radiant like the dazzling rising Sun. There were altars encrusted with precious sapphire and vaidurya. The golden trees were shining bright. There were lotus creepers looking like sapphire and vaidurya.The ponds were filled with golden lotuses and were surrounded by birds.
26Having reached inside the cave the monkeys saw a forest shining like blazing fire, dispelling the surrounding darkness. There they noticed sala, tala, tamala, punnaga, vanjjula, dhava, champaka, and naga trees. They also saw blossoming plants of Karnikara, bunches of beautiful golden flowers and tender redcoloured leaves.They saw wonderful trees with creepers on top entwining them, and ornamented with gold (like golden fruits), radiant like the dazzling rising Sun. There were altars encrusted with precious sapphire and vaidurya. The golden trees were shining bright. There were lotus creepers looking like sapphire and vaidurya.The ponds were filled with golden lotuses and were surrounded by birds.
27Having reached inside the cave the monkeys saw a forest shining like blazing fire, dispelling the surrounding darkness. There they noticed sala, tala, tamala, punnaga, vanjjula, dhava, champaka, and naga trees. They also saw blossoming plants of Karnikara, bunches of beautiful golden flowers and tender redcoloured leaves.They saw wonderful trees with creepers on top entwining them, and ornamented with gold (like golden fruits), radiant like the dazzling rising Sun. There were altars encrusted with precious sapphire and vaidurya. The golden trees were shining bright. There were lotus creepers looking like sapphire and vaidurya.The ponds were filled with golden lotuses and were surrounded by birds.
28Having reached inside the cave the monkeys saw a forest shining like blazing fire, dispelling the surrounding darkness. There they noticed sala, tala, tamala, punnaga, vanjjula, dhava, champaka, and naga trees. They also saw blossoming plants of Karnikara, bunches of beautiful golden flowers and tender redcoloured leaves.They saw wonderful trees with creepers on top entwining them, and ornamented with gold (like golden fruits), radiant like the dazzling rising Sun. There were altars encrusted with precious sapphire and vaidurya. The golden trees were shining bright. There were lotus creepers looking like sapphire and vaidurya.The ponds were filled with golden lotuses and were surrounded by birds.
29There they saw golden fishes and huge tortoises in the pellucid water of the tank filled with lotus creepers.
30The vanaras beheld highrise palaces built with gold and silver. The windows fixed on the roof were golden, shaped like cow's eye with lattices of pearls. They also saw best of houses built in gold, silver and clay, decorated with precious gems including vaidurya.
31The vanaras beheld highrise palaces built with gold and silver. The windows fixed on the roof were golden, shaped like cow's eye with lattices of pearls. They also saw best of houses built in gold, silver and clay, decorated with precious gems including vaidurya.
32They saw trees bright like corals in full bloom and ripe fruits. Golden bees were found hovering around making all kinds of honey.
33They saw all over rich collections of beds, couches and highly valuable vehicles, decorated beautifully with gems and gold.They also saw a large collection of shining utensils made of gold, silver and bronze.
34They saw all over rich collections of beds, couches and highly valuable vehicles, decorated beautifully with gems and gold.They also saw a large collection of shining utensils made of gold, silver and bronze.
35There they noticed a wonderful collection of incense and sandal, tasty and pure eatables, roots and fruits
36(They found) excellent drinks and many kinds of honey, wonderful collections of clothes, colourful blankets and heaps of animal skin.
37The monkeys marked here and there a collection of gold, glittering like blazing fire.
38While searching here and there in the cave, the strong and powerful monkeys discovered a woman not far from there.
39She was an ascetic in bark robes and deer skin blazing with lustre, restrained in her food. The monkeys got very frightened.
40The amazed monkeys stopped there. Hanuman enquired, 'Who are you? Whose cave is this'?
41Then Hanuman who was of the size of a mountain greeted the old lady with folded hands and enquired her 'Who are you? To whom does this mansion, this cave and these gems belong?' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends of fiftieth sarga in Kishkindakanda of the first epic of the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1हनुमान् ने वानरों, तारा और अङ्गद के साथ विन्ध्य के दुर्गम स्थानों और गुफाओं में खोज की।
2उन्होंने नदियों, पर्वतीय झरनों, पर्वतश्रेणियों, सिंहों और बाघों की गुफाओं, शिलागृहों तथा विशाल पर्वतों के दुर्गम स्थानों के पास भी खोज की।
3वे (विन्ध्य) पर्वत के दक्षिण-पश्चिम भाग के छोर तक पहुँचे। वे अभी वहीं थे कि (सीता को खोज निकालने के लिए) उन्हें दी गई अवधि बीत गई।
4पवनपुत्र हनुमान् ने उस पर्वत के दक्षिण-पश्चिमी प्रदेश में समस्त पर्वतों, गुफाओं और दुर्गम वनों में खोज की।
5पर्वतों के जाल से घिरे उस प्रदेश की खोज कर चुकने पर गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द तथा द्विविद, सुषेण, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद, एक-दूसरे के समीप रहने वाले वनवासी तार तथा दूसरों से अधिक दूर न रहने वाले हनुमान् ने भी दक्षिण दिशा में खोज की। खोजते हुए उन्होंने ऋक्षबिल नामक एक विशाल गुफा का मुख देखा, जिसका द्वार खुला था और जिसकी रक्षा एक राक्षसी करती थी।
6पर्वतों के जाल से घिरे उस प्रदेश की खोज कर चुकने पर गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द तथा द्विविद, सुषेण, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद, एक-दूसरे के समीप रहने वाले वनवासी तार तथा दूसरों से अधिक दूर न रहने वाले हनुमान् ने भी दक्षिण दिशा में खोज की। खोजते हुए उन्होंने ऋक्षबिल नामक एक विशाल गुफा का मुख देखा, जिसका द्वार खुला था और जिसकी रक्षा एक राक्षसी करती थी।
7पर्वतों के जाल से घिरे उस प्रदेश की खोज कर चुकने पर गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द तथा द्विविद, सुषेण, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद, एक-दूसरे के समीप रहने वाले वनवासी तार तथा दूसरों से अधिक दूर न रहने वाले हनुमान् ने भी दक्षिण दिशा में खोज की। खोजते हुए उन्होंने ऋक्षबिल नामक एक विशाल गुफा का मुख देखा, जिसका द्वार खुला था और जिसकी रक्षा एक राक्षसी करती थी।
8भूख-प्यास से व्याकुल थके हुए वानरों ने जल की खोज में इधर-उधर देखते हुए लताओं और झाड़ियों से ढँकी एक विशाल गुफा देखी।
9तभी क्रौञ्च, हंस, कारण्डव और चक्रवाक — जल से भीगे और कमलों के पराग से जिनके अङ्ग लाल हो गए थे — (उस गुफा से) फड़फड़ाते हुए बाहर निकल रहे थे।
10दुर्गम उस गुफा के पास पहुँचकर वानरश्रेष्ठ विस्मित हो गए।
11दुर्गम्य उस गुफा को देखकर तेजस्वी वानरसमूह ने भय और हर्ष दोनों का अनुभव किया।
12वह गुफा भाँति-भाँति के प्राणियों से भरी थी। वह राक्षसराज के धाम के समान दुर्गम, भयंकर और अभेद्य प्रतीत होती थी।
13तब विशाल पर्वत के समान दिखाई देने वाले, वनों के ज्ञाता पवनपुत्र हनुमान् ने साथी वानरों से कहा —
14'दक्षिण दिशा की समस्त पर्वतश्रेणियों को छानते हुए हम थक चुके हैं। किन्तु हमें मैथिली नहीं मिलीं।
15'इस गुफा से सारस, हंस, क्रौञ्च और चक्रवाक जैसे अनेक पक्षी जल से भीगे हुए निकले हैं। निश्चय ही यहाँ प्रचुर जल का कोई स्रोत, कूप अथवा सरोवर होगा। इसके अतिरिक्त गुफा के द्वार पर हरे-भरे चमकते वृक्ष भी हैं।'
16'इस गुफा से सारस, हंस, क्रौञ्च और चक्रवाक जैसे अनेक पक्षी जल से भीगे हुए निकले हैं। निश्चय ही यहाँ प्रचुर जल का कोई स्रोत, कूप अथवा सरोवर होगा। इसके अतिरिक्त गुफा के द्वार पर हरे-भरे चमकते वृक्ष भी हैं।'
17यह सुनकर वानरों ने अन्धकार से भरी उस गुफा में प्रवेश किया। वहाँ न चन्द्रमा का प्रकाश था, न सूर्य का। वह रोमाञ्चकारी अनुभव था।
18सिंहों, पशुओं और पक्षियों के स्वरों से गूँजती उस अन्धकारपूर्ण गुफा में वानरश्रेष्ठ प्रविष्ट हुए।
19वानर कहीं भी दृष्टि नहीं टिका पा रहे थे। उनका तेज अथवा पराक्रम उनकी सहायता न कर सका। वे वायु के समान निर्बाध चलते रहे और उनकी दृष्टि अन्धकार में खो गई।
20हाथियों के समान वे वानर जब शीघ्रता से गुफा में आगे बढ़े, तब उन्होंने उज्ज्वल प्रकाश और एक उत्तम रमणीय स्थान देखा।
21एक-दूसरे का हाथ थामे वे भाँति-भाँति के वृक्षों से घनी ढँकी उस गुफा में एक योजन की दूरी तक भीतर गए।
22(पीने को जल न मिलने से) लगभग सुध-बुध खो चुके प्यासे और विह्वल वानर जल के लिए व्याकुल थे। वे कुछ समय तक आलस्य छोड़कर गुफा में भटकते रहे।
23थके और क्षीण होकर, जब वे व्याकुल हो चुके थे, तब उन्होंने उदास मुख से प्रकाश की एक किरण देखी।
24गुफा के भीतर पहुँचकर वानरों ने चारों ओर का अन्धकार दूर करता हुआ प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान् एक वन देखा। वहाँ उन्होंने साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक और नाग वृक्ष देखे। उन्होंने खिले हुए कर्णिकार के पौधे, सुन्दर स्वर्णपुष्पों के गुच्छे और लाल कोमल पत्ते भी देखे। उन्होंने ऐसे अद्भुत वृक्ष देखे जिनकी चोटियों पर लताएँ लिपटी थीं और जो स्वर्ण से (स्वर्णफलों के समान) अलंकृत थे तथा चमकते उदीयमान सूर्य के समान दीप्तिमान् थे। वहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील और वैदूर्य से जड़ी वेदियाँ थीं। स्वर्णवृक्ष उज्ज्वल चमक रहे थे। वहाँ इन्द्रनील और वैदूर्य के समान दिखाई देने वाली कमलिनियाँ थीं। सरोवर स्वर्णकमलों से भरे थे और पक्षियों से घिरे थे।
25गुफा के भीतर पहुँचकर वानरों ने चारों ओर का अन्धकार दूर करता हुआ प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान् एक वन देखा। वहाँ उन्होंने साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक और नाग वृक्ष देखे। उन्होंने खिले हुए कर्णिकार के पौधे, सुन्दर स्वर्णपुष्पों के गुच्छे और लाल कोमल पत्ते भी देखे। उन्होंने ऐसे अद्भुत वृक्ष देखे जिनकी चोटियों पर लताएँ लिपटी थीं और जो स्वर्ण से (स्वर्णफलों के समान) अलंकृत थे तथा चमकते उदीयमान सूर्य के समान दीप्तिमान् थे। वहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील और वैदूर्य से जड़ी वेदियाँ थीं। स्वर्णवृक्ष उज्ज्वल चमक रहे थे। वहाँ इन्द्रनील और वैदूर्य के समान दिखाई देने वाली कमलिनियाँ थीं। सरोवर स्वर्णकमलों से भरे थे और पक्षियों से घिरे थे।
26गुफा के भीतर पहुँचकर वानरों ने चारों ओर का अन्धकार दूर करता हुआ प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान् एक वन देखा। वहाँ उन्होंने साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक और नाग वृक्ष देखे। उन्होंने खिले हुए कर्णिकार के पौधे, सुन्दर स्वर्णपुष्पों के गुच्छे और लाल कोमल पत्ते भी देखे। उन्होंने ऐसे अद्भुत वृक्ष देखे जिनकी चोटियों पर लताएँ लिपटी थीं और जो स्वर्ण से (स्वर्णफलों के समान) अलंकृत थे तथा चमकते उदीयमान सूर्य के समान दीप्तिमान् थे। वहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील और वैदूर्य से जड़ी वेदियाँ थीं। स्वर्णवृक्ष उज्ज्वल चमक रहे थे। वहाँ इन्द्रनील और वैदूर्य के समान दिखाई देने वाली कमलिनियाँ थीं। सरोवर स्वर्णकमलों से भरे थे और पक्षियों से घिरे थे।
27गुफा के भीतर पहुँचकर वानरों ने चारों ओर का अन्धकार दूर करता हुआ प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान् एक वन देखा। वहाँ उन्होंने साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक और नाग वृक्ष देखे। उन्होंने खिले हुए कर्णिकार के पौधे, सुन्दर स्वर्णपुष्पों के गुच्छे और लाल कोमल पत्ते भी देखे। उन्होंने ऐसे अद्भुत वृक्ष देखे जिनकी चोटियों पर लताएँ लिपटी थीं और जो स्वर्ण से (स्वर्णफलों के समान) अलंकृत थे तथा चमकते उदीयमान सूर्य के समान दीप्तिमान् थे। वहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील और वैदूर्य से जड़ी वेदियाँ थीं। स्वर्णवृक्ष उज्ज्वल चमक रहे थे। वहाँ इन्द्रनील और वैदूर्य के समान दिखाई देने वाली कमलिनियाँ थीं। सरोवर स्वर्णकमलों से भरे थे और पक्षियों से घिरे थे।
28गुफा के भीतर पहुँचकर वानरों ने चारों ओर का अन्धकार दूर करता हुआ प्रज्वलित अग्नि के समान दीप्तिमान् एक वन देखा। वहाँ उन्होंने साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक और नाग वृक्ष देखे। उन्होंने खिले हुए कर्णिकार के पौधे, सुन्दर स्वर्णपुष्पों के गुच्छे और लाल कोमल पत्ते भी देखे। उन्होंने ऐसे अद्भुत वृक्ष देखे जिनकी चोटियों पर लताएँ लिपटी थीं और जो स्वर्ण से (स्वर्णफलों के समान) अलंकृत थे तथा चमकते उदीयमान सूर्य के समान दीप्तिमान् थे। वहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील और वैदूर्य से जड़ी वेदियाँ थीं। स्वर्णवृक्ष उज्ज्वल चमक रहे थे। वहाँ इन्द्रनील और वैदूर्य के समान दिखाई देने वाली कमलिनियाँ थीं। सरोवर स्वर्णकमलों से भरे थे और पक्षियों से घिरे थे।
29वहाँ उन्होंने कमलिनियों से भरे उस सरोवर के निर्मल जल में स्वर्णमत्स्य और विशाल कच्छप देखे।
30वानरों ने स्वर्ण और रजत से बने ऊँचे प्रासाद देखे। छतों पर लगी खिड़कियाँ स्वर्ण की थीं, गवाक्ष के आकार की और मोतियों की जालियों वाली। उन्होंने स्वर्ण, रजत और मृत्तिका से बने श्रेष्ठ भवन भी देखे, जो वैदूर्य आदि बहुमूल्य रत्नों से अलंकृत थे।
31वानरों ने स्वर्ण और रजत से बने ऊँचे प्रासाद देखे। छतों पर लगी खिड़कियाँ स्वर्ण की थीं, गवाक्ष के आकार की और मोतियों की जालियों वाली। उन्होंने स्वर्ण, रजत और मृत्तिका से बने श्रेष्ठ भवन भी देखे, जो वैदूर्य आदि बहुमूल्य रत्नों से अलंकृत थे।
32उन्होंने पूर्ण खिले फूलों और पके फलों से युक्त मूँगे के समान चमकते वृक्ष देखे। सब प्रकार का मधु बनाते स्वर्णभ्रमर उनके चारों ओर मँडराते दिखाई दिए।
33उन्होंने सब ओर शय्याओं, पर्यंकों और रत्नों तथा स्वर्ण से सुन्दर रूप में सजे अत्यन्त मूल्यवान् वाहनों के समृद्ध संग्रह देखे। उन्होंने स्वर्ण, रजत और काँसे के चमकते पात्रों का विशाल संग्रह भी देखा।
34उन्होंने सब ओर शय्याओं, पर्यंकों और रत्नों तथा स्वर्ण से सुन्दर रूप में सजे अत्यन्त मूल्यवान् वाहनों के समृद्ध संग्रह देखे। उन्होंने स्वर्ण, रजत और काँसे के चमकते पात्रों का विशाल संग्रह भी देखा।
35वहाँ उन्होंने धूप और चन्दन का अद्भुत संग्रह, स्वादिष्ट और शुद्ध भोज्य पदार्थ तथा कन्द-मूल और फल देखे।
36(उन्होंने पाए) उत्तम पेय और अनेक प्रकार का मधु, वस्त्रों के अद्भुत संग्रह, रंगबिरंगे कम्बल और मृगचर्मों के ढेर।
37वानरों ने यहाँ-वहाँ प्रज्वलित अग्नि के समान चमकता स्वर्ण का संग्रह देखा।
38गुफा में यहाँ-वहाँ खोजते हुए बलवान् और शक्तिशाली वानरों ने वहाँ से अधिक दूर नहीं एक स्त्री को देखा।
39वह वल्कल और मृगचर्म धारण किए तेज से देदीप्यमान, संयमित आहार वाली तपस्विनी थी। वानर अत्यन्त भयभीत हो गए।
40विस्मित वानर वहीं ठहर गए। हनुमान् ने पूछा — 'आप कौन हैं? यह गुफा किसकी है?'
41तब पर्वत के समान विशाल हनुमान् ने हाथ जोड़कर उस वृद्धा का अभिवादन किया और पूछा — 'आप कौन हैं? यह भवन, यह गुफा और ये रत्न किसके हैं?' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का पञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1हनुमान्ले वानरहरू, तारा र अङ्गदसँग विन्ध्यका दुर्गम ठाउँ र गुफामा खोजी गरे।
2तिनीहरूले नदी, पहाडी झरना, पर्वतशृङ्खला, सिंह र बाघका गुफा, शिलागृह तथा विशाल पर्वतका दुर्गम ठाउँनजिक पनि खोजी गरे।
3तिनीहरू (विन्ध्य) पर्वतको दक्षिण-पश्चिम भागको छेउसम्म पुगे। तिनीहरू अझै त्यहीँ थिए कि (सीतालाई खोजी निकाल्न) तिनीहरूलाई दिइएको अवधि बित्यो।
4पवनपुत्र हनुमान्ले त्यो पर्वतको दक्षिण-पश्चिमी प्रदेशमा समस्त पर्वत, गुफा र दुर्गम वनमा खोजी गरे।
5पर्वतहरूको जालले घेरिएको त्यो प्रदेशको खोजी गरिसकेपछि गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द तथा द्विविद, सुषेण, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद, एकअर्काको नजिक रहने वनवासी तार तथा अरूभन्दा धेरै टाढा नरहने हनुमान्ले पनि दक्षिण दिशामा खोजी गरे। खोज्दै गर्दा तिनीहरूले ऋक्षबिल नामको एउटा विशाल गुफाको मुख देखे, जसको ढोका खुला थियो र जसको रक्षा एउटी राक्षसीले गर्थिन्।
6पर्वतहरूको जालले घेरिएको त्यो प्रदेशको खोजी गरिसकेपछि गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द तथा द्विविद, सुषेण, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद, एकअर्काको नजिक रहने वनवासी तार तथा अरूभन्दा धेरै टाढा नरहने हनुमान्ले पनि दक्षिण दिशामा खोजी गरे। खोज्दै गर्दा तिनीहरूले ऋक्षबिल नामको एउटा विशाल गुफाको मुख देखे, जसको ढोका खुला थियो र जसको रक्षा एउटी राक्षसीले गर्थिन्।
7पर्वतहरूको जालले घेरिएको त्यो प्रदेशको खोजी गरिसकेपछि गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द तथा द्विविद, सुषेण, जाम्बवान्, युवराज अङ्गद, एकअर्काको नजिक रहने वनवासी तार तथा अरूभन्दा धेरै टाढा नरहने हनुमान्ले पनि दक्षिण दिशामा खोजी गरे। खोज्दै गर्दा तिनीहरूले ऋक्षबिल नामको एउटा विशाल गुफाको मुख देखे, जसको ढोका खुला थियो र जसको रक्षा एउटी राक्षसीले गर्थिन्।
8भोक र तिर्खाले व्याकुल थाकेका वानरहरूले पानीको खोजीमा यताउता हेर्दै लहरा र झाडीले ढाकिएको एउटा विशाल गुफा देखे।
9त्यही बेला क्रौञ्च, हाँस, कारण्डव र चक्रवाक — पानीले भिजेका र कमलको परागले जसका अङ्ग राता भएका थिए — (त्यो गुफाबाट) फडफडाउँदै बाहिर निस्किरहेका थिए।
10दुर्गम त्यो गुफानजिक पुगेर वानरश्रेष्ठहरू विस्मित भए।
11दुर्गम्य त्यो गुफा देखेर तेजस्वी वानरसमूहले भय र हर्ष दुवैको अनुभव गर्यो।
12त्यो गुफा भाँतीभाँतीका प्राणीले भरिएको थियो। त्यो राक्षसराजको धामझैँ दुर्गम, भयंकर र अभेद्य देखिन्थ्यो।
13त्यसपछि विशाल पर्वतझैँ देखिने, वनका ज्ञाता पवनपुत्र हनुमान्ले साथी वानरहरूसँग भने —
14'दक्षिण दिशाका समस्त पर्वतशृङ्खला छान्दै हामी थाकिसक्यौँ। तर हामीले मैथिलीलाई पाएनौँ।
15'यो गुफाबाट सारस, हाँस, क्रौञ्च र चक्रवाकजस्ता अनेक पक्षी पानीले भिजेर निस्केका छन्। निश्चय नै यहाँ प्रशस्त पानीको कुनै स्रोत, इनार वा पोखरी होला। यसबाहेक गुफाको ढोकामा हराभरा चम्किला रूख पनि छन्।'
16'यो गुफाबाट सारस, हाँस, क्रौञ्च र चक्रवाकजस्ता अनेक पक्षी पानीले भिजेर निस्केका छन्। निश्चय नै यहाँ प्रशस्त पानीको कुनै स्रोत, इनार वा पोखरी होला। यसबाहेक गुफाको ढोकामा हराभरा चम्किला रूख पनि छन्।'
17यो सुनेर वानरहरूले अन्धकारले भरिएको त्यो गुफामा प्रवेश गरे। त्यहाँ न चन्द्रमाको प्रकाश थियो, न सूर्यको। त्यो रोमाञ्चकारी अनुभव थियो।
18सिंह, पशु र पक्षीका स्वरले गुञ्जिएको त्यो अन्धकारपूर्ण गुफामा वानरश्रेष्ठहरू प्रविष्ट भए।
19वानरहरूले कतै पनि दृष्टि टिकाउन सकिरहेका थिएनन्। तिनीहरूको तेज वा पराक्रमले तिनीहरूलाई सहायता गर्न सकेन। तिनीहरू वायुझैँ निर्बाध हिँडिरहे र तिनीहरूको दृष्टि अन्धकारमा हरायो।
20हात्तीझैँ ती वानरहरू जब हतारिँदै गुफाभित्र अगाडि बढे, तब तिनीहरूले उज्ज्वल प्रकाश र एउटा उत्तम रमणीय ठाउँ देखे।
21एकअर्काको हात समातेर तिनीहरू भाँतीभाँतीका रूखले बाक्लो ढाकिएको त्यो गुफामा एक योजनको दूरीसम्म भित्र गए।
22(पिउन पानी नपाएर) लगभग सुधबुध गुमाइसकेका तिर्खाएका र विह्वल वानरहरू पानीका लागि व्याकुल थिए। तिनीहरू केही समय आलस्य त्यागेर गुफामा भौँतारिइरहे।
23थाकेर र क्षीण भई, जब तिनीहरू व्याकुल भइसकेका थिए, तब तिनीहरूले उदास मुखले प्रकाशको एउटा किरण देखे।
24गुफाभित्र पुगेर वानरहरूले चारैतिरको अन्धकार हटाउँदै गरेको प्रज्वलित अग्निझैँ दीप्तिमान् एउटा वन देखे। त्यहाँ तिनीहरूले साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक र नाग रूख देखे। तिनीहरूले फुलेका कर्णिकारका बिरुवा, सुन्दर सुनका फूलका गुच्छा र राता कोमल पात पनि देखे। तिनीहरूले त्यस्ता अद्भुत रूख देखे जसका टुप्पामा लहरा बेरिएका थिए र जो सुनले (सुनका फलझैँ) अलङ्कृत थिए तथा चम्किलो उदाउँदो सूर्यझैँ दीप्तिमान् थिए। त्यहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील र वैदूर्यले जडिएका वेदी थिए। सुनका रूख उज्ज्वल चम्किरहेका थिए। त्यहाँ इन्द्रनील र वैदूर्यझैँ देखिने कमलिनी थिए। पोखरीहरू सुनका कमलले भरिएका थिए र पक्षीहरूले घेरिएका थिए।
25गुफाभित्र पुगेर वानरहरूले चारैतिरको अन्धकार हटाउँदै गरेको प्रज्वलित अग्निझैँ दीप्तिमान् एउटा वन देखे। त्यहाँ तिनीहरूले साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक र नाग रूख देखे। तिनीहरूले फुलेका कर्णिकारका बिरुवा, सुन्दर सुनका फूलका गुच्छा र राता कोमल पात पनि देखे। तिनीहरूले त्यस्ता अद्भुत रूख देखे जसका टुप्पामा लहरा बेरिएका थिए र जो सुनले (सुनका फलझैँ) अलङ्कृत थिए तथा चम्किलो उदाउँदो सूर्यझैँ दीप्तिमान् थिए। त्यहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील र वैदूर्यले जडिएका वेदी थिए। सुनका रूख उज्ज्वल चम्किरहेका थिए। त्यहाँ इन्द्रनील र वैदूर्यझैँ देखिने कमलिनी थिए। पोखरीहरू सुनका कमलले भरिएका थिए र पक्षीहरूले घेरिएका थिए।
26गुफाभित्र पुगेर वानरहरूले चारैतिरको अन्धकार हटाउँदै गरेको प्रज्वलित अग्निझैँ दीप्तिमान् एउटा वन देखे। त्यहाँ तिनीहरूले साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक र नाग रूख देखे। तिनीहरूले फुलेका कर्णिकारका बिरुवा, सुन्दर सुनका फूलका गुच्छा र राता कोमल पात पनि देखे। तिनीहरूले त्यस्ता अद्भुत रूख देखे जसका टुप्पामा लहरा बेरिएका थिए र जो सुनले (सुनका फलझैँ) अलङ्कृत थिए तथा चम्किलो उदाउँदो सूर्यझैँ दीप्तिमान् थिए। त्यहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील र वैदूर्यले जडिएका वेदी थिए। सुनका रूख उज्ज्वल चम्किरहेका थिए। त्यहाँ इन्द्रनील र वैदूर्यझैँ देखिने कमलिनी थिए। पोखरीहरू सुनका कमलले भरिएका थिए र पक्षीहरूले घेरिएका थिए।
27गुफाभित्र पुगेर वानरहरूले चारैतिरको अन्धकार हटाउँदै गरेको प्रज्वलित अग्निझैँ दीप्तिमान् एउटा वन देखे। त्यहाँ तिनीहरूले साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक र नाग रूख देखे। तिनीहरूले फुलेका कर्णिकारका बिरुवा, सुन्दर सुनका फूलका गुच्छा र राता कोमल पात पनि देखे। तिनीहरूले त्यस्ता अद्भुत रूख देखे जसका टुप्पामा लहरा बेरिएका थिए र जो सुनले (सुनका फलझैँ) अलङ्कृत थिए तथा चम्किलो उदाउँदो सूर्यझैँ दीप्तिमान् थिए। त्यहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील र वैदूर्यले जडिएका वेदी थिए। सुनका रूख उज्ज्वल चम्किरहेका थिए। त्यहाँ इन्द्रनील र वैदूर्यझैँ देखिने कमलिनी थिए। पोखरीहरू सुनका कमलले भरिएका थिए र पक्षीहरूले घेरिएका थिए।
28गुफाभित्र पुगेर वानरहरूले चारैतिरको अन्धकार हटाउँदै गरेको प्रज्वलित अग्निझैँ दीप्तिमान् एउटा वन देखे। त्यहाँ तिनीहरूले साल, ताल, तमाल, पुन्नाग, वञ्जुल, धव, चम्पक र नाग रूख देखे। तिनीहरूले फुलेका कर्णिकारका बिरुवा, सुन्दर सुनका फूलका गुच्छा र राता कोमल पात पनि देखे। तिनीहरूले त्यस्ता अद्भुत रूख देखे जसका टुप्पामा लहरा बेरिएका थिए र जो सुनले (सुनका फलझैँ) अलङ्कृत थिए तथा चम्किलो उदाउँदो सूर्यझैँ दीप्तिमान् थिए। त्यहाँ बहुमूल्य इन्द्रनील र वैदूर्यले जडिएका वेदी थिए। सुनका रूख उज्ज्वल चम्किरहेका थिए। त्यहाँ इन्द्रनील र वैदूर्यझैँ देखिने कमलिनी थिए। पोखरीहरू सुनका कमलले भरिएका थिए र पक्षीहरूले घेरिएका थिए।
29त्यहाँ तिनीहरूले कमलिनीले भरिएको त्यो पोखरीको निर्मल पानीमा सुनका माछा र विशाल कछुवा देखे।
30वानरहरूले सुन र चाँदीले बनेका अग्ला प्रासाद देखे। छानामा लगाइएका झ्याल सुनका थिए, गवाक्षको आकारका र मोतीका जालीसहितका। तिनीहरूले सुन, चाँदी र माटोले बनेका श्रेष्ठ भवन पनि देखे, जुन वैदूर्य आदि बहुमूल्य रत्नले अलङ्कृत थिए।
31वानरहरूले सुन र चाँदीले बनेका अग्ला प्रासाद देखे। छानामा लगाइएका झ्याल सुनका थिए, गवाक्षको आकारका र मोतीका जालीसहितका। तिनीहरूले सुन, चाँदी र माटोले बनेका श्रेष्ठ भवन पनि देखे, जुन वैदूर्य आदि बहुमूल्य रत्नले अलङ्कृत थिए।
32तिनीहरूले पूर्ण फुलेका फूल र पाकेका फलले युक्त मुगाझैँ चम्किने रूख देखे। सबै प्रकारको मह बनाउँदै गरेका सुनका भमराहरू तिनका वरिपरि मडारिरहेका देखिए।
33तिनीहरूले सबैतिर शय्या, पर्यङ्क र रत्न तथा सुनले सुन्दर रूपमा सजिएका अत्यन्त मूल्यवान् वाहनका समृद्ध सङ्ग्रह देखे। तिनीहरूले सुन, चाँदी र काँसका चम्किला भाँडाको विशाल सङ्ग्रह पनि देखे।
34तिनीहरूले सबैतिर शय्या, पर्यङ्क र रत्न तथा सुनले सुन्दर रूपमा सजिएका अत्यन्त मूल्यवान् वाहनका समृद्ध सङ्ग्रह देखे। तिनीहरूले सुन, चाँदी र काँसका चम्किला भाँडाको विशाल सङ्ग्रह पनि देखे।
35त्यहाँ तिनीहरूले धूप र चन्दनको अद्भुत सङ्ग्रह, स्वादिष्ट र शुद्ध भोज्य पदार्थ तथा कन्दमूल र फल देखे।
36(तिनीहरूले पाए) उत्तम पेय र अनेक प्रकारको मह, वस्त्रका अद्भुत सङ्ग्रह, रङ्गीचङ्गी कम्बल र मृगछालाका थुप्रा।
37वानरहरूले यताउता प्रज्वलित अग्निझैँ चम्किने सुनको सङ्ग्रह देखे।
38गुफामा यताउता खोज्दै गर्दा बलवान् र शक्तिशाली वानरहरूले त्यहाँबाट धेरै टाढा नभएको ठाउँमा एउटी स्त्री देखे।
39उनी वल्कल र मृगछाला धारण गरेकी, तेजले देदीप्यमान, संयमित आहार भएकी तपस्विनी थिइन्। वानरहरू अत्यन्त भयभीत भए।
40विस्मित वानरहरू त्यहीँ रोकिए। हनुमान्ले सोधे — 'तपाईं को हुनुहुन्छ? यो गुफा कसको हो?'
41त्यसपछि पर्वतझैँ विशाल हनुमान्ले हात जोडेर ती वृद्धाको अभिवादन गरे र सोधे — 'तपाईं को हुनुहुन्छ? यो भवन, यो गुफा र यी रत्न कसका हुन्?' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको पचासौँ सर्ग समाप्त भयो।