सर्गः 42
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 42
संस्कृत
1अथ प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम्। अब्रवीन्मेघसङ्काशं सुषेणं नाम यूथपम्।।4.42.1।।
2तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम्। अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च।।4.42.2।।
3मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम्। वृतं कपिवरै श्शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम्।।4.42.3।। बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम्। मरीचिपुत्रान्मारीचानर्चिर्मालान्महाबलान्।।4.42.4।। ऋषिपुत्रांश्चतांत्सर्वान्प्रतीचीमादिशद्दिशम्।
4मरीचिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम्। वृतं कपिवरै श्शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम्।।4.42.3।। बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम्। मरीचिपुत्रान्मारीचानर्चिर्मालान्महाबलान्।।4.42.4।। ऋषिपुत्रांश्चतांत्सर्वान्प्रतीचीमादिशद्दिशम्।
5द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः।।4.42.5।। सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गतः।
6सुराष्ट्रान्सहबाह्लीकान् श्चन्द्रचित्रांस्तथैव च।।4.42.6।। स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च। पुन्नागगहनं कुक्षिं वकुलोद्दालकाकुलम्।।4.42.7।। तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः।
7सुराष्ट्रान्सहबाह्लीकान् श्चन्द्रचित्रांस्तथैव च।।4.42.6।। स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च। पुन्नागगहनं कुक्षिं वकुलोद्दालकाकुलम्।।4.42.7।। तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः।
8प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः।।4.42.8।। तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये। तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः।।4.42.9।। गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम्। ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ।।4.42.10।। तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः।
9प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः।।4.42.8।। तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये। तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः।।4.42.9।। गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम्। ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ।।4.42.10।। तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः।
10प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यश्शीतजलाश्शिवाः।।4.42.8।। तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये। तत्रस्थलीं मरुप्रायामत्युच्चशिरसश्शिलाः।।4.42.9।। गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम्। ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ।।4.42.10।। तिमिनक्रायुतजलमक्षोभ्यमथ वानराः।
11ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च।।4.42.11।। कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च।
12तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च।।4.42.12।। वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च। मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम्।।4.42.13।। अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम्। राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः।।4.42.14।।
13तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च।।4.42.12।। वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च। मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम्।।4.42.13।। अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम्। राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः।।4.42.14।।
14तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च।।4.42.12।। वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च। मुरचीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम्।।4.42.13।। अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम्। राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः।।4.42.14।।
15सिन्धुसागरयोश्चैव सङ्गमे तत्र पर्वतः। महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः।।4.42.15।।
16तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः। तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते।।4.42.16।।
17तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये। दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिस्वनाः।।4.42.17।। विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः।
18तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम्।।4.42.18।। सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः।
19कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनाम्।।4.42.19।। दुर्दर्शां पारियात्रस्य गतां द्रक्ष्यथ वानराः।
20कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तपस्विनाम्।।4.42.20।। वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम्।
21पावकार्चिः प्रतीकाशास्समवेतास्सहस्रशः।।4.42.21।। नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः।
22नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किञ्चित् प्लवङ्गमैः।।4.42.22।। दुरासदा हि ते वीरा स्सत्त्ववन्तो महाबलाः। फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः।।4.42.23।।
23नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किञ्चित् प्लवङ्गमैः।।4.42.22।। दुरासदा हि ते वीरा स्सत्त्ववन्तो महाबलाः। फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः।।4.42.23।।
24तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी। न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्कपित्वमनुवर्तताम्।।4.42.24।।
25तत्र वैढूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः। नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः।।4.42.25।। श्रीमान्समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम्। गुहास्तत्र विचेतव्या प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ।।4.42.26।।
26तत्र वैढूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः। नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः।।4.42.25।। श्रीमान्समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम्। गुहास्तत्र विचेतव्या प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ।।4.42.26।।
27चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः। तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा।।4.42.27।।
28तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम्। आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः।।4.42.28।।
29तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च। रावण स्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः।।4.42.29।।
30योजनानां चतुष्षष्टिर्वराहो नाम पर्वतः। सुवर्णशृङ्गस्सुश्रीमा नगाधे वरुणालये।।4.42.30।।
31तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम्। यस्मिन्वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः।।4.42.31।।
32तत्र सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च। रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।4.42.32।।
33तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः। पर्वत स्सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः।।4.42.33।।
34तं गजाश्च वराहाश्च सिंह व्याघ्राश्च सर्वतः। अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः।।4.42.34।।
35यस्मिन्हरिहय्शीमान्महेन्द्रः पाकशासनः। अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः।।4.42.35।।
36तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम्। षष्टि र्गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ।।4.42.36।। तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः। जातरूपमयैर्वृक्षै शोभितानि सुपुष्पितैः।।4.42.37।।
37तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम्। षष्टि र्गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ।।4.42.36।। तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः। जातरूपमयैर्वृक्षै शोभितानि सुपुष्पितैः।।4.42.37।।
38तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तरपर्वतः। आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा।।4.42.38।।
39तेनैव मुक्तश्शैलेन्द्रस्सर्व एव त्वदाश्रयाः। मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवा रात्रं च काञ्चनाः।।4.42.39।। त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः। ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः।।4.42.40।।
40तेनैव मुक्तश्शैलेन्द्रस्सर्व एव त्वदाश्रयाः। मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवा रात्रं च काञ्चनाः।।4.42.39।। त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः। ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः।।4.42.40।।
41विश्वे देवाश्च मरूतो वसवश्च दिवौकसः। आगम्य पश्चिमां सन्ध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम्।।4.42.41।। आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः। अदृश्यस्सर्वभूतानामस्तं गच्छतिपर्वतम्।।4.42.42।।
42विश्वे देवाश्च मरूतो वसवश्च दिवौकसः। आगम्य पश्चिमां सन्ध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम्।।4.42.41।। आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः। अदृश्यस्सर्वभूतानामस्तं गच्छतिपर्वतम्।।4.42.42।।
43योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः। मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम्।।4.42.43।।
44शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसन्निभम्। प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा।।4.42.44।।
45शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः। निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।4.42.45।।
46अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान्। जातरूपमय्शीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः।।4.42.46।।
47तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च। रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्तत स्ततः।।4.42.47।।
48यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः। मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः।।4.42.48।।
49प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसन्निभः। प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति।।4.42.49।।
50एताव ज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्ष्ये। कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम्।।4.42.50।।
51एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः। अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्।।4.42.51।।
52अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च। अस्त पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत।।4.42.52।।
53ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम। सहैव शूरो युष्माभिश्श्वशुरो मे गमिष्यति।।4.42.53।।
54श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः। गुरुरेष महाबाहुश्श्वशुरो मे महाबलः।।4.42.54।।
55भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व कर्मसु। प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम्।।4.42.55।।
अङ्ग्रेजी
1After sending the monkeys in the southern direction, Sugriva said to the cloudlike troop leader called Sushena.
2King (Sugriva) went with folded hands to Tara's father, his fatherinlaw, of terrifying valour, offered salutation and said:
3Sugriva spoke to the great lustrous monkey Archisman, son of the eminent sage Marichi who possessed the wisdom and prowess of Indra and was comparable to Vaineteya (Garuda) in lustre. He also spoke to the other sons of Maricha, called Marichas, who were very strong and known as Archismalas (garlands of continuous glow) and asked all of them to proceed in the western direction.
4Sugriva spoke to the great lustrous monkey Archisman, son of the eminent sage Marichi who possessed the wisdom and prowess of Indra and was comparable to Vaineteya (Garuda) in lustre. He also spoke to the other sons of Maricha, called Marichas, who were very strong and known as Archismalas (garlands of continuous glow) and asked all of them to proceed in the western direction.
5'O foremost of monkeys with Sushena as your group leader accompanied by two hundred thousand vanaras, go and search for Vaidehi.
6'O leaders of monkeys search for Sita in the countries of Saurashtra, and also Bahlika, Chandrachitra, in delightful villages and vast towns, also in Kukshi covered haphazardly with punnaga, bakula and uddalaka trees as well as ketaka shrubs.
7'O leaders of monkeys search for Sita in the countries of Saurashtra, and also Bahlika, Chandrachitra, in delightful villages and vast towns, also in Kukshi covered haphazardly with punnaga, bakula and uddalaka trees as well as ketaka shrubs.
8'O monkeys the auspicious rivers with cool waters flow towards the western region. Search in the groves inhabited by ascetics, other forests, mountains, cliffs, in the desertland. Search in the inaccessible western region surrounded by mountains. Then proceed to the western ocean infested with whales and alligators, which cannot be easily disturbed.
9'O monkeys the auspicious rivers with cool waters flow towards the western region. Search in the groves inhabited by ascetics, other forests, mountains, cliffs, in the desertland. Search in the inaccessible western region surrounded by mountains. Then proceed to the western ocean infested with whales and alligators, which cannot be easily disturbed.
10'O monkeys the auspicious rivers with cool waters flow towards the western region. Search in the groves inhabited by ascetics, other forests, mountains, cliffs, in the desertland. Search in the inaccessible western region surrounded by mountains. Then proceed to the western ocean infested with whales and alligators, which cannot be easily disturbed.
11'There the monkeys may roam about the Ketaka shrubs, tamala thickets and coconut groves.
12'Look for Sita as well as the residence of Ravana.You should find the whereabouts of Sita in the mountains and forests located on the sea shore. Search in the city of Murachi, beautiful city of Jata, Avanti, Angalopa and in the unnoticed forestland. Look for her in the vast kingdoms and cities all over.
13'Look for Sita as well as the residence of Ravana.You should find the whereabouts of Sita in the mountains and forests located on the sea shore. Search in the city of Murachi, beautiful city of Jata, Avanti, Angalopa and in the unnoticed forestland. Look for her in the vast kingdoms and cities all over.
14'Look for Sita as well as the residence of Ravana.You should find the whereabouts of Sita in the mountains and forests located on the sea shore. Search in the city of Murachi, beautiful city of Jata, Avanti, Angalopa and in the unnoticed forestland. Look for her in the vast kingdoms and cities all over.
15'There is a lofty mountain with a hundred peaks and great trees at the confluence of river Sindhu and the sea. It is known as Hemagiri (golden mountain).
16'On the slopes of that mountain you will find lions called Pakshagamas, that is lions with wings. They carry the whales, fishes and elephants from the sea to their shelters on the beautiful mountain slopes.
17'The proud elephants wandering on the mountain slopes, and on the vast tract filled with water would be happy trumpeting like thundering clouds. They roam in the caves of lions.
18'The monkeys capable of assuming any form at their will should search the scraping peaks of the golden mountain (Himagiri) with colourful trees without delay.
19'O monkeys you will see the dazzling golden tip of a mountain called Pariyatra towards the end of the sea. It is extended over a hundred yojanas and dificult to gaze because of its brilliance.
20'There dwell twentyfour crore of terrific gandharvas blazing like fire who can assume any form.They lead an ascetic life.
21'Collected together in thousands, and radiating like fire, they live there. Even the very brave vanaras should not go close to them.
22'You should not pluck any fruits from those woods, for courageous gandharvas protect the fruits of the trees. It is difficult to go there, for those heroes have frightening bravery.
23'You should not pluck any fruits from those woods, for courageous gandharvas protect the fruits of the trees. It is difficult to go there, for those heroes have frightening bravery.
24'Exert yourself in your search for Janaki. Indeed there will be no fear from them, if you behave like normal monkeys in a natural way.
25'(Beyond) there is a glorious mountain called Vajra of the colour of Vaidurya, hard as a diamond with different kinds of trees and vines.The mountain extends evenly to a stretch of a hundred yojanas.There are caves in the mountain where you may look for her with due effort.
26'(Beyond) there is a glorious mountain called Vajra of the colour of Vaidurya, hard as a diamond with different kinds of trees and vines.The mountain extends evenly to a stretch of a hundred yojanas.There are caves in the mountain where you may look for her with due effort.
27'Then move to the fourth part (of the western sea) where you will see a mountain called Chakravan occupying a quarter part of the sea.You will find there a thousandspiked wheel built by Visvakarma.
28'It was there that the Supreme Lord Visnu, having slain Hayagriva and Panchajanam, recovered the discus and conch for himself.
29'Look for Vaidehi and Ravana in the wide caves and colourful slopes of the (Chakravan) mountain.
30'Plunge deep down into the sea and you will see a goldenpeaked mountain called Varaha, the residence of Varuna.It is extended over sixty four yojanas in the sea.
31'On the (Varaha) mountain is the city called Pragjyotisha, which is full of gold.There lives the evilminded demon Naraka.
32'There all over the wonderful slopes and wide caves look for Vaidehi and Ravana.
33Beyond that lord of mountains lies an all-golden mountain, its caves gilded within and abounding in cascading waterfalls.
34On every side elephants, boars, lions and tigers, made proud by their own roaring, ceaselessly roar there.
35'Possessor of tawny horses, king Indra who killed demon Pakasasana was consecrated by gods at this mountain since known as Meghavan.
36'On crossing the hill ruled by Indra you will reach the rows of sixty thousand mountains of gold shining like the brilliance of the rising Sun. The mountains glow with golden trees filled with bloom.
37'On crossing the hill ruled by Indra you will reach the rows of sixty thousand mountains of gold shining like the brilliance of the rising Sun. The mountains glow with golden trees filled with bloom.
38'In the midst of the sixty thousand hills stands Meru, King of mountains. It is the northern mountain, blessed by the Sungod with a boon in the past.
39'The Sungod said to mount Meru, 'By my grace all the trees and hillocks of this king of mountains will shine in golden red, the gods, gandharvas and demons who dwell here will have golden radiance '.
40'The Sungod said to mount Meru, 'By my grace all the trees and hillocks of this king of mountains will shine in golden red, the gods, gandharvas and demons who dwell here will have golden radiance '.
41The Visvadevas, Vasus, Maruts, and the gods reach Meru, this great king of mountains, in the evening twilight. Worshipped by them, the Sungod sets behind the mountain and becomes invisible to all beings.
42The Visvadevas, Vasus, Maruts, and the gods reach Meru, this great king of mountains, in the evening twilight. Worshipped by them, the Sungod sets behind the mountain and becomes invisible to all beings.
43'Crossing ten thousand yojanas swiftly in half a moment, the Sun touches the mount behind which he sets.
44'There is a great divine abode glowing like the Sungod on the peak of the mountain.It is a cluster of mansions built by Visvakarma.
45'It is the residence of Varuna, who holds the noose in his hand.It is an enchanting place, full of trees attracting flocks of various birds.
46'Between mount Asta (the mountain behind which the Sun sets) and Meru there is a shining golden palm tree with ten high peaks and wonderful altars around.
47'Look for Vaidehi and Ravana all over those inaccessible mountains, lakes and rivers.
48'The sage Merusavarna, knower of dharma, famous for his penance and comparable to Brahma lives there with him on Meru.
49'Bow down, touch the feet of the seer Merusavarna, who glows like the Sun and then enquire from him about Sita.
50'The world of living beings is extended to this extent. The Sun dispels darkness at the end of the night and thereafter reaches the mountain behind which he sets (at the end of the day).
51'O great monkeys you can go only up to that point. The Sun's rays do not extend beyond this and it has no boundaries.We do not know about the area beyond this limit.
52'Go and find out Sita and the abode of Ravana. After this, return to the mountain behind which the Sun sets and come back on completion of a month.
53'If you tarry beyond a month, you will be slain. My fatherin law, the brave hero will go with your group.
54'You should obey him. You are meant to carry out his orders. He is not only my fatherinlaw but also a valiant, strong and powerful hero and my preceptor.
55'My fatherinlaw will be your leader. His authority will be final in all matters. Accept his authority and look for Vaidehi in the western direction.
हिन्दी
1दक्षिण दिशा में वानरों को भेजने के पश्चात् सुग्रीव ने मेघ के समान दिखाई देने वाले सुषेण नामक दलनायक से कहा।
2राजा सुग्रीव हाथ जोड़कर भयंकर पराक्रम वाले अपने श्वशुर, तारा के पिता के पास गए, प्रणाम किया और कहा —
3सुग्रीव ने महातेजस्वी वानर अर्चिष्मान् से कहा, जो श्रेष्ठ ऋषि मरीचि के पुत्र थे, जिनमें इन्द्र की बुद्धि और पराक्रम था और जो तेज में वैनतेय (गरुड़) के समान थे। उन्होंने मरीचि के अन्य पुत्रों से भी कहा, जो मारीच कहलाते थे, अत्यन्त बलवान् थे और अर्चिर्माला के नाम से विख्यात थे, और इन सबको पश्चिम दिशा में प्रस्थान करने के लिए कहा।
4सुग्रीव ने महातेजस्वी वानर अर्चिष्मान् से कहा, जो श्रेष्ठ ऋषि मरीचि के पुत्र थे, जिनमें इन्द्र की बुद्धि और पराक्रम था और जो तेज में वैनतेय (गरुड़) के समान थे। उन्होंने मरीचि के अन्य पुत्रों से भी कहा, जो मारीच कहलाते थे, अत्यन्त बलवान् थे और अर्चिर्माला के नाम से विख्यात थे, और इन सबको पश्चिम दिशा में प्रस्थान करने के लिए कहा।
5'हे वानरश्रेष्ठो! सुषेण को अपना दलनायक बनाकर दो लाख वानरों के साथ जाओ और वैदेही की खोज करो।
6'हे वानरनायको! सौराष्ट्र तथा बाह्लीक और चन्द्रचित्र देशों में, रमणीय ग्रामों और विशाल नगरों में तथा पुन्नाग, बकुल और उद्दालक वृक्षों एवं केतकी की झाड़ियों से अस्तव्यस्त ढँके कुक्षि प्रदेश में भी सीता को खोजो।
7'हे वानरनायको! सौराष्ट्र तथा बाह्लीक और चन्द्रचित्र देशों में, रमणीय ग्रामों और विशाल नगरों में तथा पुन्नाग, बकुल और उद्दालक वृक्षों एवं केतकी की झाड़ियों से अस्तव्यस्त ढँके कुक्षि प्रदेश में भी सीता को खोजो।
8'हे वानरो! शीतल जल वाली पवित्र नदियाँ पश्चिम दिशा की ओर बहती हैं। तपस्वियों से बसे उपवनों, अन्य वनों, पर्वतों, शिखरों तथा मरुभूमि में खोज करो। पर्वतों से घिरे दुर्गम पश्चिमी प्रदेश में खोजो। फिर तिमियों और ग्राहों से भरे पश्चिमी समुद्र की ओर बढ़ो, जिसे सहज ही विक्षुब्ध नहीं किया जा सकता।
9'हे वानरो! शीतल जल वाली पवित्र नदियाँ पश्चिम दिशा की ओर बहती हैं। तपस्वियों से बसे उपवनों, अन्य वनों, पर्वतों, शिखरों तथा मरुभूमि में खोज करो। पर्वतों से घिरे दुर्गम पश्चिमी प्रदेश में खोजो। फिर तिमियों और ग्राहों से भरे पश्चिमी समुद्र की ओर बढ़ो, जिसे सहज ही विक्षुब्ध नहीं किया जा सकता।
10'हे वानरो! शीतल जल वाली पवित्र नदियाँ पश्चिम दिशा की ओर बहती हैं। तपस्वियों से बसे उपवनों, अन्य वनों, पर्वतों, शिखरों तथा मरुभूमि में खोज करो। पर्वतों से घिरे दुर्गम पश्चिमी प्रदेश में खोजो। फिर तिमियों और ग्राहों से भरे पश्चिमी समुद्र की ओर बढ़ो, जिसे सहज ही विक्षुब्ध नहीं किया जा सकता।
11'वहाँ वानर केतकी की झाड़ियों, तमाल के कुञ्जों और नारियल के उपवनों में विचर सकते हैं।
12'सीता को तथा रावण के निवास को भी खोजो। समुद्रतट पर स्थित पर्वतों और वनों में तुम्हें सीता का पता लगाना चाहिए। मुरचि नगरी, जट की सुन्दर नगरी, अवन्ती, अङ्गलोप तथा अलक्षित वनभूमि में खोज करो। सब ओर के विशाल राज्यों और नगरों में उन्हें खोजो।
13'सीता को तथा रावण के निवास को भी खोजो। समुद्रतट पर स्थित पर्वतों और वनों में तुम्हें सीता का पता लगाना चाहिए। मुरचि नगरी, जट की सुन्दर नगरी, अवन्ती, अङ्गलोप तथा अलक्षित वनभूमि में खोज करो। सब ओर के विशाल राज्यों और नगरों में उन्हें खोजो।
14'सीता को तथा रावण के निवास को भी खोजो। समुद्रतट पर स्थित पर्वतों और वनों में तुम्हें सीता का पता लगाना चाहिए। मुरचि नगरी, जट की सुन्दर नगरी, अवन्ती, अङ्गलोप तथा अलक्षित वनभूमि में खोज करो। सब ओर के विशाल राज्यों और नगरों में उन्हें खोजो।
15'सिन्धु नदी और समुद्र के सङ्गम पर सौ शिखरों और विशाल वृक्षों वाला एक ऊँचा पर्वत है। वह हेमगिरि (स्वर्णपर्वत) के नाम से विख्यात है।
16'उस पर्वत की ढालों पर तुम्हें पक्षगम नामक सिंह मिलेंगे, अर्थात् पंखों वाले सिंह। वे समुद्र से तिमि, मत्स्य और हाथी उठाकर सुन्दर पर्वतढालों पर अपने आश्रयों में ले जाते हैं।
17'पर्वतढालों पर तथा जल से भरे विस्तृत प्रदेश में विचरते मदमत्त हाथी गरजते मेघों के समान चिंघाड़ते हुए प्रसन्न रहते हैं। वे सिंहों की गुफाओं में विचरते हैं।
18'इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ वानरों को रंगबिरंगे वृक्षों वाले उस स्वर्णपर्वत के गगनचुम्बी शिखरों की खोज बिना विलम्ब करनी चाहिए।
19'हे वानरो! समुद्र के छोर की ओर तुम पारियात्र नामक पर्वत का चमचमाता स्वर्णशिखर देखोगे। वह सौ योजन में फैला है और अपने तेज के कारण उस पर दृष्टि टिकाना कठिन है।
20'वहाँ अग्नि के समान प्रज्वलित चौबीस करोड़ भयंकर गन्धर्व निवास करते हैं, जो इच्छानुसार रूप धारण कर सकते हैं। वे तपस्वी जीवन बिताते हैं।
21'सहस्रों की संख्या में एकत्र होकर और अग्नि के समान दीप्त होकर वे वहाँ रहते हैं। अत्यन्त साहसी वानरों को भी उनके निकट नहीं जाना चाहिए।
22'उन वनों से कोई फल मत तोड़ना, क्योंकि साहसी गन्धर्व वृक्षों के फलों की रक्षा करते हैं। वहाँ जाना कठिन है, क्योंकि उन वीरों का पराक्रम भयंकर है।
23'उन वनों से कोई फल मत तोड़ना, क्योंकि साहसी गन्धर्व वृक्षों के फलों की रक्षा करते हैं। वहाँ जाना कठिन है, क्योंकि उन वीरों का पराक्रम भयंकर है।
24'जानकी की खोज में अपनी शक्ति लगाओ। निस्सन्देह उनसे कोई भय न होगा यदि तुम स्वाभाविक रूप से साधारण वानरों के समान आचरण करो।
25'(इसके आगे) वैदूर्य के वर्ण वाला, वज्र के समान कठोर, भाँति-भाँति के वृक्षों और लताओं से युक्त वज्र नामक एक तेजस्वी पर्वत है। वह पर्वत सौ योजन तक समतल रूप से फैला है। उस पर्वत में गुफाएँ हैं, जहाँ तुम यत्नपूर्वक उन्हें खोज सकते हो।
26'(इसके आगे) वैदूर्य के वर्ण वाला, वज्र के समान कठोर, भाँति-भाँति के वृक्षों और लताओं से युक्त वज्र नामक एक तेजस्वी पर्वत है। वह पर्वत सौ योजन तक समतल रूप से फैला है। उस पर्वत में गुफाएँ हैं, जहाँ तुम यत्नपूर्वक उन्हें खोज सकते हो।
27'फिर (पश्चिमी समुद्र के) चौथे भाग की ओर बढ़ो, जहाँ तुम समुद्र के चतुर्थांश में स्थित चक्रवान् नामक पर्वत देखोगे। वहाँ तुम्हें विश्वकर्मा द्वारा बनाया गया सहस्रार चक्र मिलेगा।
28'वहीं परमेश्वर विष्णु ने हयग्रीव और पञ्चजन का वध कर अपने लिए चक्र और शङ्ख प्राप्त किए थे।
29'उस (चक्रवान्) पर्वत की विस्तृत गुफाओं और रंगबिरंगी ढालों में वैदेही और रावण को खोजो।
30'समुद्र में गहरे उतरने पर तुम वराह नामक स्वर्णशिखर वाला पर्वत देखोगे, जो वरुण का निवास है। वह समुद्र में चौंसठ योजन तक फैला है।
31'उस (वराह) पर्वत पर प्राग्ज्योतिष नामक नगरी है, जो स्वर्ण से भरी है। वहाँ दुर्बुद्धि राक्षस नरक निवास करता है।
32'वहाँ सब ओर की अद्भुत ढालों और विस्तृत गुफाओं में वैदेही और रावण को खोजो।
33उस पर्वतराज के आगे एक सर्वस्वर्णमय पर्वत है, जिसकी गुफाएँ भीतर से स्वर्णमण्डित हैं और जो झरनों से भरा है।
34वहाँ चारों ओर हाथी, वराह, सिंह और बाघ अपनी ही गर्जना से गर्वित होकर निरन्तर गरजते रहते हैं।
35'पिङ्गल अश्वों के स्वामी, पाकशासन का वध करने वाले राजा इन्द्र का देवताओं ने इसी पर्वत पर अभिषेक किया था, इसीलिए यह मेघवान् कहलाता है।
36'इन्द्र द्वारा शासित उस पर्वत को पार कर तुम उदीयमान सूर्य के तेज के समान चमकते साठ सहस्र स्वर्णपर्वतों की पंक्तियों तक पहुँचोगे। वे पर्वत खिले हुए फूलों से भरे स्वर्णवृक्षों से दीप्त हैं।
37'इन्द्र द्वारा शासित उस पर्वत को पार कर तुम उदीयमान सूर्य के तेज के समान चमकते साठ सहस्र स्वर्णपर्वतों की पंक्तियों तक पहुँचोगे। वे पर्वत खिले हुए फूलों से भरे स्वर्णवृक्षों से दीप्त हैं।
38'उन साठ सहस्र पर्वतों के मध्य पर्वतराज मेरु खड़ा है। वह उत्तर दिशा का पर्वत है, जिसे प्राचीन काल में सूर्यदेव ने वरदान दिया था।
39'सूर्यदेव ने मेरु पर्वत से कहा — "मेरी कृपा से इस पर्वतराज के समस्त वृक्ष और पहाड़ियाँ स्वर्णिम लालिमा से चमकेंगे और यहाँ रहने वाले देवता, गन्धर्व तथा असुर स्वर्ण के समान तेजस्वी होंगे।"
40'सूर्यदेव ने मेरु पर्वत से कहा — "मेरी कृपा से इस पर्वतराज के समस्त वृक्ष और पहाड़ियाँ स्वर्णिम लालिमा से चमकेंगे और यहाँ रहने वाले देवता, गन्धर्व तथा असुर स्वर्ण के समान तेजस्वी होंगे।"
41विश्वेदेव, वसु, मरुद्गण तथा अन्य देवता सन्ध्याकाल में इस पर्वतराज मेरु पर पहुँचते हैं। उनके द्वारा पूजित सूर्यदेव उस पर्वत के पीछे अस्त हो जाते हैं और समस्त प्राणियों के लिए अदृश्य हो जाते हैं।
42विश्वेदेव, वसु, मरुद्गण तथा अन्य देवता सन्ध्याकाल में इस पर्वतराज मेरु पर पहुँचते हैं। उनके द्वारा पूजित सूर्यदेव उस पर्वत के पीछे अस्त हो जाते हैं और समस्त प्राणियों के लिए अदृश्य हो जाते हैं।
43'आधे क्षण में दस सहस्र योजन तीव्रता से पार कर सूर्य उस अस्ताचल का स्पर्श करते हैं जिसके पीछे वे अस्त होते हैं।
44'उस पर्वत के शिखर पर सूर्यदेव के समान दीप्तिमान् एक महान् दिव्य धाम है। वह विश्वकर्मा द्वारा निर्मित प्रासादों का समूह है।
45'वह हाथ में पाश धारण करने वाले वरुण का निवास है। वह मनोहर स्थान है, जो नाना प्रकार के पक्षियों के झुण्डों को आकृष्ट करने वाले वृक्षों से भरा है।
46'अस्ताचल और मेरु के बीच एक चमकता स्वर्णताल वृक्ष है, जिसके दस ऊँचे शिखर हैं और चारों ओर अद्भुत वेदियाँ हैं।
47'उन दुर्गम पर्वतों, सरोवरों और नदियों में सब ओर वैदेही और रावण को खोजो।
48'धर्मज्ञ, तपस्या के लिए विख्यात और ब्रह्मा के समान मेरुसावर्णि मुनि वहाँ मेरु पर उन्हीं के साथ निवास करते हैं।
49'सूर्य के समान दीप्तिमान् मेरुसावर्णि ऋषि को प्रणाम कर उनके चरण स्पर्श करना और तब उनसे सीता के विषय में पूछना।
50'प्राणियों का लोक इसी सीमा तक फैला है। सूर्य रात्रि के अन्त में अन्धकार दूर करते हैं और तदनन्तर (दिन के अन्त में) उस पर्वत तक पहुँचते हैं जिसके पीछे वे अस्त होते हैं।
51'हे महान् वानरो! तुम वहीं तक जा सकते हो। सूर्य की किरणें इससे आगे नहीं जातीं और उसकी कोई सीमा नहीं। इस सीमा के आगे के प्रदेश के विषय में हम कुछ नहीं जानते।
52'जाओ और सीता तथा रावण के धाम का पता लगाओ। इसके पश्चात् अस्ताचल तक लौटकर एक मास पूरा होने पर वापस आ जाना।
53'यदि तुम एक मास से अधिक विलम्ब करोगे तो मारे जाओगे। मेरे श्वशुर, ये वीर पुरुष तुम्हारे दल के साथ जाएँगे।
54'तुम्हें उनकी आज्ञा माननी चाहिए। तुम उनके आदेशों का पालन करने के लिए हो। वे केवल मेरे श्वशुर ही नहीं, अपितु पराक्रमी, बलवान् और शक्तिशाली वीर तथा मेरे गुरु भी हैं।
55'मेरे श्वशुर तुम्हारे नायक होंगे। सब विषयों में उनका निर्णय ही अन्तिम होगा। उनका अधिकार स्वीकार करो और पश्चिम दिशा में वैदेही को खोजो।'
नेपाली
1दक्षिण दिशामा वानरहरूलाई पठाएपछि सुग्रीवले मेघझैँ देखिने सुषेण नामका दलनायकसँग भने।
2राजा सुग्रीव हात जोडेर भयंकर पराक्रम भएका आफ्ना ससुरा, ताराका पिताकहाँ गए, प्रणाम गरे र भने —
3सुग्रीवले महातेजस्वी वानर अर्चिष्मान्सँग भने, जो श्रेष्ठ ऋषि मरीचिका छोरा थिए, जसमा इन्द्रको बुद्धि र पराक्रम थियो र जो तेजमा वैनतेय (गरुड) समान थिए। उनले मरीचिका अन्य छोराहरूसँग पनि भने, जो मारीच भनिन्थे, अत्यन्त बलवान् थिए र अर्चिर्माला नामले विख्यात थिए, अनि यी सबैलाई पश्चिम दिशामा प्रस्थान गर्न भने।
4सुग्रीवले महातेजस्वी वानर अर्चिष्मान्सँग भने, जो श्रेष्ठ ऋषि मरीचिका छोरा थिए, जसमा इन्द्रको बुद्धि र पराक्रम थियो र जो तेजमा वैनतेय (गरुड) समान थिए। उनले मरीचिका अन्य छोराहरूसँग पनि भने, जो मारीच भनिन्थे, अत्यन्त बलवान् थिए र अर्चिर्माला नामले विख्यात थिए, अनि यी सबैलाई पश्चिम दिशामा प्रस्थान गर्न भने।
5'हे वानरश्रेष्ठहरू! सुषेणलाई आफ्नो दलनायक बनाएर दुई लाख वानरसँगै जाऊ र वैदेहीको खोजी गर।
6'हे वानरनायकहरू! सौराष्ट्र तथा बाह्लीक र चन्द्रचित्र देशमा, रमणीय गाउँ र विशाल नगरमा तथा पुन्नाग, बकुल र उद्दालक रूख एवं केतकीका झाडीले अस्तव्यस्त ढाकिएको कुक्षि प्रदेशमा पनि सीतालाई खोज।
7'हे वानरनायकहरू! सौराष्ट्र तथा बाह्लीक र चन्द्रचित्र देशमा, रमणीय गाउँ र विशाल नगरमा तथा पुन्नाग, बकुल र उद्दालक रूख एवं केतकीका झाडीले अस्तव्यस्त ढाकिएको कुक्षि प्रदेशमा पनि सीतालाई खोज।
8'हे वानरहरू! शीतल पानी भएका पवित्र नदीहरू पश्चिम दिशातिर बग्छन्। तपस्वीहरू बस्ने उपवन, अन्य वन, पर्वत, शिखर तथा मरुभूमिमा खोज गर। पर्वतले घेरिएको दुर्गम पश्चिमी प्रदेशमा खोज। त्यसपछि तिमि र गोहीले भरिएको पश्चिमी समुद्रतिर बढ, जसलाई सजिलै विक्षुब्ध पार्न सकिँदैन।
9'हे वानरहरू! शीतल पानी भएका पवित्र नदीहरू पश्चिम दिशातिर बग्छन्। तपस्वीहरू बस्ने उपवन, अन्य वन, पर्वत, शिखर तथा मरुभूमिमा खोज गर। पर्वतले घेरिएको दुर्गम पश्चिमी प्रदेशमा खोज। त्यसपछि तिमि र गोहीले भरिएको पश्चिमी समुद्रतिर बढ, जसलाई सजिलै विक्षुब्ध पार्न सकिँदैन।
10'हे वानरहरू! शीतल पानी भएका पवित्र नदीहरू पश्चिम दिशातिर बग्छन्। तपस्वीहरू बस्ने उपवन, अन्य वन, पर्वत, शिखर तथा मरुभूमिमा खोज गर। पर्वतले घेरिएको दुर्गम पश्चिमी प्रदेशमा खोज। त्यसपछि तिमि र गोहीले भरिएको पश्चिमी समुद्रतिर बढ, जसलाई सजिलै विक्षुब्ध पार्न सकिँदैन।
11'त्यहाँ वानरहरूले केतकीका झाडी, तमालका कुञ्ज र नरिवलका उपवनमा विचरण गर्न सक्छन्।
12'सीतालाई तथा रावणको निवासलाई पनि खोज। समुद्रतटमा रहेका पर्वत र वनमा तिमीले सीताको पत्ता लगाउनुपर्छ। मुरचि नगरी, जटको सुन्दर नगरी, अवन्ती, अङ्गलोप तथा अलक्षित वनभूमिमा खोज गर। सबैतिरका विशाल राज्य र नगरमा उनलाई खोज।
13'सीतालाई तथा रावणको निवासलाई पनि खोज। समुद्रतटमा रहेका पर्वत र वनमा तिमीले सीताको पत्ता लगाउनुपर्छ। मुरचि नगरी, जटको सुन्दर नगरी, अवन्ती, अङ्गलोप तथा अलक्षित वनभूमिमा खोज गर। सबैतिरका विशाल राज्य र नगरमा उनलाई खोज।
14'सीतालाई तथा रावणको निवासलाई पनि खोज। समुद्रतटमा रहेका पर्वत र वनमा तिमीले सीताको पत्ता लगाउनुपर्छ। मुरचि नगरी, जटको सुन्दर नगरी, अवन्ती, अङ्गलोप तथा अलक्षित वनभूमिमा खोज गर। सबैतिरका विशाल राज्य र नगरमा उनलाई खोज।
15'सिन्धु नदी र समुद्रको सङ्गममा सय शिखर र विशाल रूख भएको एउटा अग्लो पर्वत छ। त्यो हेमगिरि (सुनको पर्वत) नामले विख्यात छ।
16'त्यो पर्वतका ढलानमा तिमीलाई पक्षगम नामका सिंह भेटिनेछन्, अर्थात् पखेटा भएका सिंह। तिनीहरूले समुद्रबाट तिमि, माछा र हात्ती उठाएर सुन्दर पर्वतढालमा आफ्ना आश्रयमा लैजान्छन्।
17'पर्वतढालमा तथा पानीले भरिएको विस्तृत प्रदेशमा विचरण गर्ने मदमत्त हात्तीहरू गर्जने मेघझैँ चिच्याउँदै प्रसन्न रहन्छन्। तिनीहरू सिंहका गुफामा विचरण गर्छन्।
18'इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने वानरहरूले रङ्गीचङ्गी रूख भएको त्यो सुनको पर्वतका गगनचुम्बी शिखरको खोजी नढिलो गरी गर्नुपर्छ।
19'हे वानरहरू! समुद्रको छेउतिर तिमीले पारियात्र नामको पर्वतको टल्कने सुनको शिखर देख्नेछौ। त्यो सय योजनमा फैलिएको छ र आफ्नो तेजका कारण त्यसमा आँखा टिकाउन कठिन छ।
20'त्यहाँ अग्निझैँ प्रज्वलित चौबीस करोड भयंकर गन्धर्व बस्छन्, जो इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्छन्। तिनीहरू तपस्वी जीवन बिताउँछन्।
21'हजारौँको सङ्ख्यामा भेला भई र अग्निझैँ दीप्त भई तिनीहरू त्यहाँ बस्छन्। अत्यन्त साहसी वानरहरूले पनि तिनको नजिक जानुहुँदैन।
22'ती वनबाट कुनै फल नटिप्नू, किनभने साहसी गन्धर्वहरूले रूखका फलको रक्षा गर्छन्। त्यहाँ जान कठिन छ, किनभने ती वीरहरूको पराक्रम भयंकर छ।
23'ती वनबाट कुनै फल नटिप्नू, किनभने साहसी गन्धर्वहरूले रूखका फलको रक्षा गर्छन्। त्यहाँ जान कठिन छ, किनभने ती वीरहरूको पराक्रम भयंकर छ।
24'जानकीको खोजीमा आफ्नो शक्ति लगाऊ। निस्सन्देह तिनीहरूबाट कुनै भय हुनेछैन यदि तिमी स्वाभाविक रूपमा साधारण वानरझैँ आचरण गर्छौ भने।
25'(यसभन्दा पर) वैदूर्यको वर्णको, वज्रझैँ कठोर, भाँतीभाँतीका रूख र लहराले युक्त वज्र नामको एउटा तेजस्वी पर्वत छ। त्यो पर्वत सय योजनसम्म समतल रूपमा फैलिएको छ। त्यो पर्वतमा गुफाहरू छन्, जहाँ तिमीले यत्नपूर्वक उनलाई खोज्न सक्छौ।
26'(यसभन्दा पर) वैदूर्यको वर्णको, वज्रझैँ कठोर, भाँतीभाँतीका रूख र लहराले युक्त वज्र नामको एउटा तेजस्वी पर्वत छ। त्यो पर्वत सय योजनसम्म समतल रूपमा फैलिएको छ। त्यो पर्वतमा गुफाहरू छन्, जहाँ तिमीले यत्नपूर्वक उनलाई खोज्न सक्छौ।
27'त्यसपछि (पश्चिमी समुद्रको) चौथो भागतिर बढ, जहाँ तिमीले समुद्रको चौथाइ भागमा रहेको चक्रवान् नामको पर्वत देख्नेछौ। त्यहाँ तिमीलाई विश्वकर्माले बनाएको हजार आरा भएको चक्र भेटिनेछ।
28'त्यहीँ परमेश्वर विष्णुले हयग्रीव र पञ्चजनको वध गरी आफ्ना लागि चक्र र शङ्ख प्राप्त गर्नुभएको थियो।
29'त्यो (चक्रवान्) पर्वतका विस्तृत गुफा र रङ्गीचङ्गी ढालमा वैदेही र रावणलाई खोज।
30'समुद्रमा गहिरो ओर्लिएपछि तिमीले वराह नामको सुनको शिखर भएको पर्वत देख्नेछौ, जुन वरुणको निवास हो। त्यो समुद्रमा चौंसठ योजनसम्म फैलिएको छ।
31'त्यो (वराह) पर्वतमा प्राग्ज्योतिष नामकी नगरी छ, जुन सुनले भरिएकी छ। त्यहाँ दुर्बुद्धि राक्षस नरक बस्छ।
32'त्यहाँ सबैतिरका अद्भुत ढाल र विस्तृत गुफामा वैदेही र रावणलाई खोज।
33त्यो पर्वतराजभन्दा पर एउटा सर्वस्वर्णमय पर्वत छ, जसका गुफा भित्रबाट सुनले मढिएका छन् र जुन झरनाले भरिएको छ।
34त्यहाँ चारैतिर हात्ती, बँदेल, सिंह र बाघहरू आफ्नै गर्जनले गर्वित भई निरन्तर गर्जिरहन्छन्।
35'पिङ्गल घोडाका स्वामी, पाकशासनको वध गर्ने राजा इन्द्रको देवताहरूले यसै पर्वतमा अभिषेक गरेका थिए, त्यसैले यो मेघवान् भनिन्छ।
36'इन्द्रद्वारा शासित त्यो पर्वत पार गरेपछि तिमी उदाउँदो सूर्यको तेजझैँ चम्किने साठी हजार सुनका पर्वतका पङ्क्तिसम्म पुग्नेछौ। ती पर्वत फुलेका फूलले भरिएका सुनका रूखले दीप्त छन्।
37'इन्द्रद्वारा शासित त्यो पर्वत पार गरेपछि तिमी उदाउँदो सूर्यको तेजझैँ चम्किने साठी हजार सुनका पर्वतका पङ्क्तिसम्म पुग्नेछौ। ती पर्वत फुलेका फूलले भरिएका सुनका रूखले दीप्त छन्।
38'ती साठी हजार पर्वतको बीचमा पर्वतराज मेरु उभिएको छ। त्यो उत्तर दिशाको पर्वत हो, जसलाई प्राचीन कालमा सूर्यदेवले वरदान दिएका थिए।
39'सूर्यदेवले मेरु पर्वतसँग भने — "मेरो कृपाले यस पर्वतराजका समस्त रूख र पहाड सुनौलो रातो रङमा चम्किनेछन् र यहाँ बस्ने देवता, गन्धर्व तथा असुरहरू सुनझैँ तेजस्वी हुनेछन्।"
40'सूर्यदेवले मेरु पर्वतसँग भने — "मेरो कृपाले यस पर्वतराजका समस्त रूख र पहाड सुनौलो रातो रङमा चम्किनेछन् र यहाँ बस्ने देवता, गन्धर्व तथा असुरहरू सुनझैँ तेजस्वी हुनेछन्।"
41विश्वेदेव, वसु, मरुद्गण तथा अन्य देवताहरू सन्ध्याकालमा यस पर्वतराज मेरुमा पुग्छन्। तिनीहरूद्वारा पूजित सूर्यदेव त्यो पर्वतको पछाडि अस्ताउँछन् र समस्त प्राणीका लागि अदृश्य हुन्छन्।
42विश्वेदेव, वसु, मरुद्गण तथा अन्य देवताहरू सन्ध्याकालमा यस पर्वतराज मेरुमा पुग्छन्। तिनीहरूद्वारा पूजित सूर्यदेव त्यो पर्वतको पछाडि अस्ताउँछन् र समस्त प्राणीका लागि अदृश्य हुन्छन्।
43'आधा क्षणमा दस हजार योजन तीव्रताले पार गरेर सूर्यले त्यो अस्ताचल स्पर्श गर्छन् जसको पछाडि उनी अस्ताउँछन्।
44'त्यो पर्वतको टुप्पोमा सूर्यदेवझैँ दीप्तिमान् एउटा महान् दिव्य धाम छ। त्यो विश्वकर्माले निर्माण गरेका प्रासादहरूको समूह हो।
45'त्यो हातमा पाश धारण गर्ने वरुणको निवास हो। त्यो मनोहर ठाउँ हो, जुन नानाथरी पक्षीका बथानलाई आकर्षित गर्ने रूखले भरिएको छ।
46'अस्ताचल र मेरुको बीचमा एउटा चम्किने सुनको ताल रूख छ, जसका दस अग्ला शिखर छन् र वरिपरि अद्भुत वेदी छन्।
47'ती दुर्गम पर्वत, पोखरी र नदीमा सबैतिर वैदेही र रावणलाई खोज।
48'धर्मज्ञ, तपस्याका लागि विख्यात र ब्रह्मासमान मेरुसावर्णि मुनि त्यहाँ मेरुमा उनीसँगै बस्छन्।
49'सूर्यझैँ दीप्तिमान् मेरुसावर्णि ऋषिलाई प्रणाम गरी उनका चरण छुनू र तब उनीसँग सीताबारे सोध्नू।
50'प्राणीहरूको लोक यही सीमासम्म फैलिएको छ। सूर्यले रातको अन्त्यमा अन्धकार हटाउँछन् र त्यसपछि (दिनको अन्त्यमा) त्यो पर्वतसम्म पुग्छन् जसको पछाडि उनी अस्ताउँछन्।
51'हे महान् वानरहरू! तिमीहरू त्यहीँसम्म जान सक्छौ। सूर्यका किरण यसभन्दा पर जाँदैनन् र त्यसको कुनै सीमा छैन। यो सीमाभन्दा परको प्रदेशबारे हामी केही जान्दैनौँ।
52'जाऊ र सीता तथा रावणको धामको पत्ता लगाऊ। त्यसपछि अस्ताचलसम्म फर्केर एक महिना पूरा भएपछि फिर्ता आऊ।
53'यदि तिमीले एक महिनाभन्दा बढी ढिलो गर्यौ भने मारिनेछौ। मेरा ससुरा, यी वीर पुरुष तिम्रो दलसँगै जानेछन्।
54'तिमीले उनको आज्ञा मान्नुपर्छ। तिमी उनका आदेशको पालन गर्न नै छौ। उनी मेरा ससुरा मात्र होइनन्, पराक्रमी, बलवान् र शक्तिशाली वीर तथा मेरा गुरु पनि हुन्।
55'मेरा ससुरा तिम्रा नायक हुनेछन्। सबै विषयमा उनको निर्णय नै अन्तिम हुनेछ। उनको अधिकार स्वीकार गर र पश्चिम दिशामा वैदेहीलाई खोज।'