सर्गः 3
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 3
संस्कृत
1वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः। पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ।।4.3.1।।
2कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः। भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः4.3.2।।
3ततस्स हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया। विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च।।4.3.3।। आबभाषे तदा वीरौ यथावत्प्रशशंस च।
4सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्मारुतात्मजः। उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ4.3.4।।
5राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ। देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ4.3.5।। त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः4.3.6।।
6राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ। देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ4.3.5।। त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः4.3.6।।
7पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः। इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ4.3.7।। धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ। निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजा:4.3.8।।
8पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः। इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ4.3.7।। धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ। निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजा:4.3.8।।
9सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ। शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ4.3.9।। श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ। हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ4.3.10।।
10सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ। शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ4.3.9।। श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ। हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ4.3.10।।
11प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः। राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ4.3.11।।
12पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ। अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ4.3.12।। यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम्। विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ4.3.13।। सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ।
13पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ। अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ4.3.12।। यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम्। विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ4.3.13।। सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ।
14आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः। सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः4.3.14।।
15उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम्। ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्4.3.15।।
16इमे च धनुषी चित्रे श्लष्णे चित्रानुलेपने। प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते4.3.16।।
17सम्पूर्णा निशितैर्बाणै स्तूणाश्च शुभदर्शनाः4.3.17।। जीवितान्तकरैर्घोरै श्श्वसद्भिरिव पन्नगैः।।
18महाप्रमाणौ विस्तीर्णौ तप्तहाटकभूषितौ4.3.18।। खडगावेतौ विराजेते निर्मुक्ताविवपन्नगौ।।
19एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः4.3.19।। सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः। वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः4.3.20।।
20एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः4.3.19।। सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः। वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः4.3.20।।
21प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना। राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः4.3.21।।
22युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति। तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्4.3.22।। भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया। ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम्4.3.23।।
23युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति। तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्4.3.22।। भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया। ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम्4.3.23।।
24एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ। वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किञ्चन4.3.24।।
25एतच्छ्रुत्वा वचन्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। प्रहृष्टवदनश्श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम्4.3.25।।
26सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः4.3.26।।
27तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम्। वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैस्स्नेहयुक्तमरिन्दम।।4.3.27।।
28नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेद्धारिणः। नासामवेदविदुषश्शक्यमेवं विभाषितुम्4.3.28।।
29नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्। बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम्4.3.29।।
30न मुखे नेत्रयोर्वापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा। अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषस्संविदितः क्वचित्4.3.30।।
31अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम्। उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे4.3.31।।
32संस्कारक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम्। उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहारिणीम्4.3.32।।
33अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया। कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि4.3.33।।
34एवं विधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु। सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतियोऽनघ4.3.34।।
35एवं गुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः। तस्य सिध्यन्ति सर्वाऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः4.3.35।।
36एवमुक्तस्तु सौमित्रिस्सुग्रीवसचिवं कपिम्। अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम्4.3.36।।
37विदितौ नौ गुणा विद्वंत्सुग्रीवस्य महात्मनः। तमेव चाऽवां मार्गावस्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्4.3.37।।
38यथा ब्रवीषि हनुमान्सुग्रीववचनादिह। तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम4.3.38।।
39तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः। मनस्समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम्4.3.39।।
अङ्ग्रेजी
1Listening to great Sugriva, Hanuman leaped from mount Rishyamuka on to the location of the Raghavas.
2Hanuman, son of the Windgod, with an ingenious mind assumed the guise of a mendicant.
3Approaching the Raghavas in all humility, valiant Hanuman offered them reverential salutations and addressed them in gentle and pleasing words.
4The valiant son of the Windgod, Hanuman offered those heroes whose power came from their sense of truth due respect and spoke to them in all gentleness:
5'You both fair in complexion, resemble royal sages or gods. You appear like ascetics and pursue vows in austerity. How come, you are present here, as if to frighten the animals and other creatures roaming this forest?
6'You both fair in complexion, resemble royal sages or gods. You appear like ascetics and pursue vows in austerity. How come, you are present here, as if to frighten the animals and other creatures roaming this forest?
7'Gazing at the trees on the bank of Pampa, you both appear in brilliant complexion as if to enhance the beauty of the auspicious river water. Though young, courageous and with handsome shoulders, you seem to sigh in exhaustion. And though you look like ascetics robed in bark, you seem to terrify these creatures.
8'Gazing at the trees on the bank of Pampa, you both appear in brilliant complexion as if to enhance the beauty of the auspicious river water. Though young, courageous and with handsome shoulders, you seem to sigh in exhaustion. And though you look like ascetics robed in bark, you seem to terrify these creatures.
9'Having the gaze of a lion, both of you are heroic in your stance. As each of you hold a bow resembling the rainbow, you seem to be mighty warriors eager to annihilate the enemies. With the valour of superior bulls and your shoulders resembling elephant's trunks, you look magnificent, handsome and brilliant. (No doubt,) you are the best among the humans.
10'Having the gaze of a lion, both of you are heroic in your stance. As each of you hold a bow resembling the rainbow, you seem to be mighty warriors eager to annihilate the enemies. With the valour of superior bulls and your shoulders resembling elephant's trunks, you look magnificent, handsome and brilliant. (No doubt,) you are the best among the humans.
11'You are young and radiant like the gods. This king of mountains (Rishyamuka) dazzles with your brilliance. Although you deserve to be sovereigns, how is it that you are here (into the forest)?
12'Both of you appear alike, with eyes like lotus petals and locks of matted hair. You look like heroes descending from the world of the gods. You look like the Sun and the Moon dropped incidentally on this earth. With shoulders like those of a lion and the majesty of energetic bulls, you broadchested warriors appear like divine beings, though in fact humans.
13'Both of you appear alike, with eyes like lotus petals and locks of matted hair. You look like heroes descending from the world of the gods. You look like the Sun and the Moon dropped incidentally on this earth. With shoulders like those of a lion and the majesty of energetic bulls, you broadchested warriors appear like divine beings, though in fact humans.
14'Your long arms and spherelike shoulders appear as strong as iron clubs. Although they deserve to be decked with ornaments, how is it they are unadorned?
15'To me, you both deserve to rule the entire earth encompassed by seas and forests and adorned with mountains like Vindhya and Meru.
16'Smeared with wonderful unguents, (your) bows look very attractive. And they glow very much like Indra's golden thunderbolt.
17'(Your) quivers also appear beautiful, for they are fully filled with sharp and deadly arrows which look like the hissing of dreadful snakes
18'(Your) long and broad swords appear very huge in size. Being encrusted with pure gold, they glitter brilliant like snakes in hyberation.
19'Why are you silent while I am talking? (I am here to apprise ) about a great and righteous warrior Sugriva, the chief of the troop of monkeys, sadly wandering all over the land here, banished by his brother
20'Why are you silent while I am talking? (I am here to apprise ) about a great and righteous warrior Sugriva, the chief of the troop of monkeys, sadly wandering all over the land here, banished by his brother
21'I am a monkey called Hanuman. I am here sent by great king Sugriva, the best of monkeys.
22'The righteous Sugriva wishes to make friendship with both of you. For his wellbeing I came here disguised as a mendicant from Rishyamuka mountain. I am a monkey, son of the Windgod and minister to Sugriva. I can assume any form at my free will and go anywhere I like'.
23'The righteous Sugriva wishes to make friendship with both of you. For his wellbeing I came here disguised as a mendicant from Rishyamuka mountain. I am a monkey, son of the Windgod and minister to Sugriva. I can assume any form at my free will and go anywhere I like'.
24The eloquent Hanuman, having spoken thus to both Rama and Lakshmana, good at speaking, said no more.
25Having heard him, the Illustrious Rama cheerfully said to brother Lakshmana standing nearby:
26'Here is minister to Sugriva, the great chief of monkeys whom I wish to see.
27'O Saumitri, conqueror of enemies this monkey, Sugriva's minister, is skilled in friendly communication. Reply to him in words gentle and sweet.
28'Unless wellversed in Rigveda, Yajurveda and Samaveda, for sure, it is not possible for anyone to articulate so well.
29'Surely, he seems to have studied well the whole of grammar, for there is not a single mispronunciation in his entire speech.
30No fault can be found in his face, eyes, forehead, between the eyebrows or any other part of his body (during his expression).
31His sentences are not too elaborate, not ambiguous, not dragging, not fast, raised in the chest or throat, in a medium tone.
32'His words are auspicious. They are refined. Neither fast nor slow, his utterances captivate the heart.
33'His colourful words flow from all the three sources: the bottom of his bosom, his throat and his head. Whose mind will not adore them even if one happens to be an enemy holding a sword?
34'O sinless one, how can a king, whoever he be, not accomplish his goal in the past with such an ambassador?
35Whoever has such great taskmasters of great qualities as their envoys, can have all their goals accomplished, driven by their diplomatic skills.
36Thus instructed, Saumitri who was equally skilled in speach replied to Sugriva's minister, son of the Windgod
37'O learned Hanuman having heard about the virtues of great Sugriva, lord of the monkeys, we eagerly look forward to meeting him
38'O virtuous Hanuman we will do whatever you are saying, for it is the message of Sugriva.
39Pleased with Lakshmana's words spoken in a skilful manner, Hanuman, the monkey son of the Windgod, resolved to make friendship with them. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयस्सर्गः।। Thus ends the third sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1महात्मा सुग्रीव की बात सुनकर हनुमान ऋष्यमूक पर्वत से रघुवंशियों के स्थान पर कूद पड़े।
2प्रज्ञावान् मन वाले वायुपुत्र हनुमान ने भिक्षु का वेश धारण किया।
3पूर्ण विनम्रता से रघुवंशियों के समीप जाकर पराक्रमी हनुमान ने उन्हें श्रद्धापूर्वक प्रणाम किया और उनसे कोमल तथा प्रिय वचनों में कहा।
4वायुदेव के पराक्रमी पुत्र हनुमान ने उन वीरों को, जिनका बल सत्य के बोध से आता था, यथोचित सम्मान दिया और पूर्ण कोमलता से उनसे कहा:
5'गौरवर्ण आप दोनों राजर्षियों अथवा देवताओं के समान प्रतीत होते हैं। आप तपस्वी दिखते हैं और कठोर व्रतों का पालन करते हैं। फिर आप यहाँ कैसे उपस्थित हैं, मानो इस वन में विचरते पशुओं और अन्य प्राणियों को भयभीत करने आए हों?
6'गौरवर्ण आप दोनों राजर्षियों अथवा देवताओं के समान प्रतीत होते हैं। आप तपस्वी दिखते हैं और कठोर व्रतों का पालन करते हैं। फिर आप यहाँ कैसे उपस्थित हैं, मानो इस वन में विचरते पशुओं और अन्य प्राणियों को भयभीत करने आए हों?
7'पम्पा के तट के वृक्षों को निहारते आप दोनों देदीप्यमान वर्ण में ऐसे प्रतीत होते हैं मानो उस मंगलमय नदी के जल की शोभा बढ़ा रहे हों। यद्यपि युवा, साहसी और सुन्दर कन्धों वाले हैं, तथापि आप थकान से आहें भरते लगते हैं। और यद्यपि वल्कल पहने तपस्वियों के समान दिखते हैं, तथापि आप इन प्राणियों को भयभीत करते प्रतीत होते हैं।
8'पम्पा के तट के वृक्षों को निहारते आप दोनों देदीप्यमान वर्ण में ऐसे प्रतीत होते हैं मानो उस मंगलमय नदी के जल की शोभा बढ़ा रहे हों। यद्यपि युवा, साहसी और सुन्दर कन्धों वाले हैं, तथापि आप थकान से आहें भरते लगते हैं। और यद्यपि वल्कल पहने तपस्वियों के समान दिखते हैं, तथापि आप इन प्राणियों को भयभीत करते प्रतीत होते हैं।
9'सिंह की दृष्टि वाले आप दोनों अपनी मुद्रा में वीर हैं। इन्द्रधनुष के समान धनुष धारण किए आप शत्रुओं का संहार करने को उत्सुक बलशाली योद्धा प्रतीत होते हैं। श्रेष्ठ वृषभों के पराक्रम और हाथी की सूँड़ के समान कन्धों वाले आप भव्य, सुन्दर और तेजस्वी दिखते हैं। (निःसन्देह) आप मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं।
10'सिंह की दृष्टि वाले आप दोनों अपनी मुद्रा में वीर हैं। इन्द्रधनुष के समान धनुष धारण किए आप शत्रुओं का संहार करने को उत्सुक बलशाली योद्धा प्रतीत होते हैं। श्रेष्ठ वृषभों के पराक्रम और हाथी की सूँड़ के समान कन्धों वाले आप भव्य, सुन्दर और तेजस्वी दिखते हैं। (निःसन्देह) आप मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं।
11'आप युवा और देवताओं के समान देदीप्यमान हैं। यह पर्वतराज (ऋष्यमूक) आपके तेज से दमक रहा है। यद्यपि आप सम्राट् होने के योग्य हैं, तथापि यह कैसे कि आप यहाँ (वन में) हैं?
12'आप दोनों एक-से प्रतीत होते हैं, कमलदल के समान नेत्रों और जटाओं वाले। आप देवलोक से उतरे वीरों के समान दिखते हैं। आप संयोगवश इस पृथ्वी पर गिरे सूर्य और चन्द्रमा के समान लगते हैं। सिंह के समान कन्धों और तेजस्वी वृषभों की भव्यता वाले आप चौड़ी छाती के योद्धा वस्तुतः मनुष्य होते हुए भी दिव्य प्राणियों के समान प्रतीत होते हैं।
13'आप दोनों एक-से प्रतीत होते हैं, कमलदल के समान नेत्रों और जटाओं वाले। आप देवलोक से उतरे वीरों के समान दिखते हैं। आप संयोगवश इस पृथ्वी पर गिरे सूर्य और चन्द्रमा के समान लगते हैं। सिंह के समान कन्धों और तेजस्वी वृषभों की भव्यता वाले आप चौड़ी छाती के योद्धा वस्तुतः मनुष्य होते हुए भी दिव्य प्राणियों के समान प्रतीत होते हैं।
14'आपकी लम्बी भुजाएँ और गोल कन्धे लौहमुद्गरों के समान दृढ़ प्रतीत होते हैं। यद्यपि वे आभूषणों से अलंकृत होने योग्य हैं, तथापि यह कैसे कि वे अनलंकृत हैं?
15'मुझे लगता है, आप दोनों समुद्रों और वनों से घिरी तथा विन्ध्य और मेरु जैसे पर्वतों से अलंकृत समस्त पृथ्वी का शासन करने योग्य हैं।
16'अद्भुत लेप से लिपे (आपके) धनुष अत्यन्त आकर्षक लगते हैं। और वे इन्द्र के स्वर्णमय वज्र के समान दमकते हैं।
17'(आपके) तूणीर भी सुन्दर प्रतीत होते हैं, क्योंकि वे तीखे और घातक बाणों से पूर्ण भरे हैं, जो भयंकर सर्पों की फुफकार के समान दिखते हैं।
18'(आपकी) लम्बी और चौड़ी तलवारें आकार में अत्यन्त विशाल प्रतीत होती हैं। शुद्ध स्वर्ण से जड़ी होने के कारण वे शीतनिद्रा में सर्पों के समान दमकती हैं।
19'मैं बोल रहा हूँ, फिर भी आप मौन क्यों हैं? (मैं यहाँ) महान् और धर्मात्मा योद्धा सुग्रीव के विषय में बताने आया हूँ, जो वानरदल का स्वामी है और अपने भ्राता द्वारा निष्कासित होकर यहाँ समस्त भूमि पर दुःखपूर्वक विचरण कर रहा है।
20'मैं बोल रहा हूँ, फिर भी आप मौन क्यों हैं? (मैं यहाँ) महान् और धर्मात्मा योद्धा सुग्रीव के विषय में बताने आया हूँ, जो वानरदल का स्वामी है और अपने भ्राता द्वारा निष्कासित होकर यहाँ समस्त भूमि पर दुःखपूर्वक विचरण कर रहा है।
21'मैं हनुमान नामक वानर हूँ। मुझे यहाँ वानरों में श्रेष्ठ महाराज सुग्रीव ने भेजा है।
22'धर्मात्मा सुग्रीव आप दोनों से मैत्री करना चाहते हैं। उनके कल्याण के लिए मैं ऋष्यमूक पर्वत से भिक्षु के वेश में यहाँ आया हूँ। मैं वानर हूँ, वायुदेव का पुत्र और सुग्रीव का मन्त्री। मैं स्वेच्छा से कोई भी रूप धारण कर सकता हूँ और जहाँ चाहूँ जा सकता हूँ।'
23'धर्मात्मा सुग्रीव आप दोनों से मैत्री करना चाहते हैं। उनके कल्याण के लिए मैं ऋष्यमूक पर्वत से भिक्षु के वेश में यहाँ आया हूँ। मैं वानर हूँ, वायुदेव का पुत्र और सुग्रीव का मन्त्री। मैं स्वेच्छा से कोई भी रूप धारण कर सकता हूँ और जहाँ चाहूँ जा सकता हूँ।'
24वाक्पटु हनुमान ने वाणी में निपुण राम और लक्ष्मण दोनों से इस प्रकार कहकर और कुछ न कहा।
25उन्हें सुनकर यशस्वी राम ने प्रसन्नतापूर्वक समीप खड़े अपने भ्राता लक्ष्मण से कहा:
26'ये उन्हीं महान् वानरराज सुग्रीव के मन्त्री हैं जिनसे मैं मिलना चाहता हूँ।
27'हे शत्रुविजयी सुमित्रानन्दन! सुग्रीव के मन्त्री ये वानर मैत्रीपूर्ण संवाद में निपुण हैं। इन्हें कोमल और मधुर वचनों में उत्तर दो।
28'ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद में पारंगत हुए बिना निश्चय ही किसी के लिए इतनी सुन्दर अभिव्यक्ति सम्भव नहीं।
29'निश्चय ही इन्होंने सम्पूर्ण व्याकरण का भली-भाँति अध्ययन किया है, क्योंकि इनकी सम्पूर्ण वाणी में एक भी अशुद्ध उच्चारण नहीं।
30'(अभिव्यक्ति के समय) इनके मुख, नेत्र, ललाट, भौंहों के मध्य अथवा शरीर के किसी भी अन्य अंग में कोई दोष नहीं पाया जा सकता।
31'इनके वाक्य न अति विस्तृत हैं, न अस्पष्ट, न विलम्बित, न द्रुत; न वक्ष से उठे, न कण्ठ से—मध्यम स्वर में हैं।
32'इनके वचन मंगलमय हैं। वे परिष्कृत हैं। न द्रुत, न मन्द—इनकी उक्तियाँ हृदय को मोह लेती हैं।
33'इनके रंगीले वचन तीनों स्रोतों से बहते हैं—वक्षस्थल की गहराई, कण्ठ और मस्तक। तलवार धारण किए शत्रु भी हो तो उसका मन भी इनकी प्रशंसा किए बिना कैसे रहेगा?
34'हे निष्पाप! ऐसे दूत के होते हुए कोई भी राजा अतीत में अपना लक्ष्य कैसे सिद्ध न कर पाता?
35'जिसके पास ऐसे महान् गुणों वाले कार्यसाधक दूत हों, उसके समस्त लक्ष्य उनके राजनयिक कौशल से सिद्ध हो सकते हैं।'
36इस प्रकार निर्देश पाकर वाणी में समान रूप से निपुण सुमित्रानन्दन ने सुग्रीव के मन्त्री, वायुपुत्र को उत्तर दिया:
37'हे विद्वान् हनुमान! वानरों के स्वामी महात्मा सुग्रीव के गुणों के विषय में सुनकर हम उनसे मिलने की उत्सुकता से प्रतीक्षा कर रहे हैं।
38'हे गुणवान् हनुमान! आप जो कह रहे हैं, वैसा ही हम करेंगे, क्योंकि यह सुग्रीव का सन्देश है।'
39कुशलतापूर्वक कहे गए लक्ष्मण के वचनों से प्रसन्न होकर वानर, वायुपुत्र हनुमान ने उनसे मैत्री करने का निश्चय किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का तृतीय सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1महात्मा सुग्रीवको कुरा सुनेर हनुमान ऋष्यमूक पर्वतबाट रघुवंशीहरूको स्थानमा हामफाले।
2प्रज्ञावान् मन भएका वायुपुत्र हनुमानले भिक्षुको भेष धारण गरे।
3पूर्ण विनम्रताले रघुवंशीहरूको छेउमा गएर पराक्रमी हनुमानले तिनलाई श्रद्धापूर्वक प्रणाम गरे र तिनलाई कोमल तथा प्रिय वचनमा भने।
4वायुदेवका पराक्रमी पुत्र हनुमानले ती वीरहरूलाई, जसको बल सत्यको बोधबाट आउँथ्यो, यथोचित सम्मान दिए र पूर्ण कोमलताले तिनलाई भने:
5'गोरो वर्णका तपाईं दुवै राजर्षि वा देवतासमान प्रतीत हुनुहुन्छ। तपाईं तपस्वी देखिनुहुन्छ र कठोर व्रतको पालना गर्नुहुन्छ। फेरि तपाईं यहाँ कसरी उपस्थित हुनुहुन्छ, मानौँ यस वनमा विचरण गर्ने पशु र अन्य प्राणीलाई भयभीत पार्न आउनुभएको होस्?
6'गोरो वर्णका तपाईं दुवै राजर्षि वा देवतासमान प्रतीत हुनुहुन्छ। तपाईं तपस्वी देखिनुहुन्छ र कठोर व्रतको पालना गर्नुहुन्छ। फेरि तपाईं यहाँ कसरी उपस्थित हुनुहुन्छ, मानौँ यस वनमा विचरण गर्ने पशु र अन्य प्राणीलाई भयभीत पार्न आउनुभएको होस्?
7'पम्पाको किनारका रूख हेर्दै तपाईं दुवै देदीप्यमान वर्णमा यस्ता प्रतीत हुनुहुन्छ मानौँ त्यस मंगलमय नदीको पानीको शोभा बढाइरहनुभएको छ। यद्यपि युवा, साहसी र सुन्दर काँध भएका हुनुहुन्छ, तापनि तपाईं थकानले सुस्केरा हाल्दै लाग्नुहुन्छ। र यद्यपि वल्कल लगाएका तपस्वीसमान देखिनुहुन्छ, तापनि तपाईं यी प्राणीलाई तर्साउँदै प्रतीत हुनुहुन्छ।
8'पम्पाको किनारका रूख हेर्दै तपाईं दुवै देदीप्यमान वर्णमा यस्ता प्रतीत हुनुहुन्छ मानौँ त्यस मंगलमय नदीको पानीको शोभा बढाइरहनुभएको छ। यद्यपि युवा, साहसी र सुन्दर काँध भएका हुनुहुन्छ, तापनि तपाईं थकानले सुस्केरा हाल्दै लाग्नुहुन्छ। र यद्यपि वल्कल लगाएका तपस्वीसमान देखिनुहुन्छ, तापनि तपाईं यी प्राणीलाई तर्साउँदै प्रतीत हुनुहुन्छ।
9'सिंहको दृष्टि भएका तपाईं दुवै आफ्नो मुद्रामा वीर हुनुहुन्छ। इन्द्रेणीसमान धनुष धारण गरेका तपाईं शत्रुहरूको संहार गर्न उत्सुक बलशाली योद्धा प्रतीत हुनुहुन्छ। श्रेष्ठ साँढेको पराक्रम र हात्तीको सुँडसमान काँध भएका तपाईं भव्य, सुन्दर र तेजस्वी देखिनुहुन्छ। (निस्सन्देह) तपाईं मानिसहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
10'सिंहको दृष्टि भएका तपाईं दुवै आफ्नो मुद्रामा वीर हुनुहुन्छ। इन्द्रेणीसमान धनुष धारण गरेका तपाईं शत्रुहरूको संहार गर्न उत्सुक बलशाली योद्धा प्रतीत हुनुहुन्छ। श्रेष्ठ साँढेको पराक्रम र हात्तीको सुँडसमान काँध भएका तपाईं भव्य, सुन्दर र तेजस्वी देखिनुहुन्छ। (निस्सन्देह) तपाईं मानिसहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
11'तपाईं युवा र देवतासमान देदीप्यमान हुनुहुन्छ। यो पर्वतराज (ऋष्यमूक) तपाईंको तेजले दन्किरहेको छ। यद्यपि तपाईं सम्राट् हुनयोग्य हुनुहुन्छ, तापनि यो कसरी कि तपाईं यहाँ (वनमा) हुनुहुन्छ?
12'तपाईं दुवै उस्तै प्रतीत हुनुहुन्छ, कमलदलसमान आँखा र जटा भएका। तपाईं देवलोकबाट ओर्लेका वीरसमान देखिनुहुन्छ। तपाईं संयोगवश यस पृथ्वीमा खसेका सूर्य र चन्द्रमासमान लाग्नुहुन्छ। सिंहसमान काँध र तेजस्वी साँढेको भव्यता भएका तपाईं चौडा छाती भएका योद्धा वास्तवमा मानिस हुँदाहुँदै पनि दिव्य प्राणीसमान प्रतीत हुनुहुन्छ।
13'तपाईं दुवै उस्तै प्रतीत हुनुहुन्छ, कमलदलसमान आँखा र जटा भएका। तपाईं देवलोकबाट ओर्लेका वीरसमान देखिनुहुन्छ। तपाईं संयोगवश यस पृथ्वीमा खसेका सूर्य र चन्द्रमासमान लाग्नुहुन्छ। सिंहसमान काँध र तेजस्वी साँढेको भव्यता भएका तपाईं चौडा छाती भएका योद्धा वास्तवमा मानिस हुँदाहुँदै पनि दिव्य प्राणीसमान प्रतीत हुनुहुन्छ।
14'तपाईंका लामा पाखुरा र गोला काँध फलामे मुङ्ग्रोसमान दृढ प्रतीत हुन्छन्। यद्यपि ती गहनाले अलङ्कृत हुनयोग्य छन्, तापनि यो कसरी कि ती अनलङ्कृत छन्?
15'मलाई लाग्छ, तपाईं दुवै समुद्र र वनले घेरिएको तथा विन्ध्य र मेरुजस्ता पर्वतले अलङ्कृत समस्त पृथ्वीको शासन गर्नयोग्य हुनुहुन्छ।
16'अद्भुत लेपले लिपिएका (तपाईंका) धनुष अत्यन्तै आकर्षक लाग्छन्। र ती इन्द्रको सुनको वज्रसमान दन्किन्छन्।
17'(तपाईंका) तूणीर पनि सुन्दर प्रतीत हुन्छन्, किनभने ती तीखा र घातक बाणले पूरै भरिएका छन्, जो भयंकर सर्पका फुत्कारसमान देखिन्छन्।
18'(तपाईंका) लामा र चौडा तरबार आकारमा अत्यन्तै विशाल प्रतीत हुन्छन्। शुद्ध सुनले जडिएका हुनाले ती शीतनिद्रामा रहेका सर्पसमान चम्किन्छन्।
19'म बोलिरहेको छु, तापनि तपाईं मौन किन हुनुहुन्छ? (म यहाँ) महान् र धर्मात्मा योद्धा सुग्रीवको विषयमा बताउन आएको हुँ, जो वानरदलका स्वामी हुन् र आफ्ना दाजुद्वारा निष्कासित भई यहाँ समस्त भूमिमा दुःखपूर्वक विचरण गरिरहेका छन्।
20'म बोलिरहेको छु, तापनि तपाईं मौन किन हुनुहुन्छ? (म यहाँ) महान् र धर्मात्मा योद्धा सुग्रीवको विषयमा बताउन आएको हुँ, जो वानरदलका स्वामी हुन् र आफ्ना दाजुद्वारा निष्कासित भई यहाँ समस्त भूमिमा दुःखपूर्वक विचरण गरिरहेका छन्।
21'म हनुमान नाम गरेको वानर हुँ। मलाई यहाँ वानरहरूमा श्रेष्ठ महाराज सुग्रीवले पठाएका हुन्।
22'धर्मात्मा सुग्रीव तपाईं दुवैसँग मैत्री गर्न चाहनुहुन्छ। उहाँको कल्याणका लागि म ऋष्यमूक पर्वतबाट भिक्षुको भेषमा यहाँ आएको हुँ। म वानर हुँ, वायुदेवको पुत्र र सुग्रीवको मन्त्री। म स्वेच्छाले जुनसुकै रूप धारण गर्न सक्छु र जहाँ चाहन्छु जान सक्छु।'
23'धर्मात्मा सुग्रीव तपाईं दुवैसँग मैत्री गर्न चाहनुहुन्छ। उहाँको कल्याणका लागि म ऋष्यमूक पर्वतबाट भिक्षुको भेषमा यहाँ आएको हुँ। म वानर हुँ, वायुदेवको पुत्र र सुग्रीवको मन्त्री। म स्वेच्छाले जुनसुकै रूप धारण गर्न सक्छु र जहाँ चाहन्छु जान सक्छु।'
24वाक्पटु हनुमानले वाणीमा निपुण राम र लक्ष्मण दुवैलाई यसरी भनेपछि अरू केही भनेनन्।
25उनलाई सुनेर यशस्वी रामले प्रसन्नतापूर्वक छेउमा उभिएका आफ्ना भाइ लक्ष्मणलाई भने:
26'यी तिनै महान् वानरराज सुग्रीवका मन्त्री हुन् जसलाई म भेट्न चाहन्छु।
27'हे शत्रुविजयी सुमित्रानन्दन! सुग्रीवका मन्त्री यी वानर मैत्रीपूर्ण संवादमा निपुण छन्। यिनलाई कोमल र मीठा वचनमा उत्तर देऊ।
28'ऋग्वेद, यजुर्वेद र सामवेदमा पारङ्गत नभई निश्चय नै कसैका लागि यति सुन्दर अभिव्यक्ति सम्भव छैन।
29'निश्चय नै यिनले सम्पूर्ण व्याकरणको राम्ररी अध्ययन गरेका छन्, किनभने यिनको सम्पूर्ण वाणीमा एउटै अशुद्ध उच्चारण छैन।
30'(अभिव्यक्तिको समयमा) यिनका मुख, आँखा, निधार, आँखीभौँको बीच वा शरीरको कुनै पनि अन्य अङ्गमा कुनै दोष भेट्न सकिँदैन।
31'यिनका वाक्य न अति विस्तृत छन्, न अस्पष्ट, न ढिला, न छिटा; न वक्षबाट उठेका, न घाँटीबाट—मध्यम स्वरमा छन्।
32'यिनका वचन मंगलमय छन्। ती परिष्कृत छन्। न छिटा, न ढिला—यिनका उक्तिले हृदय मोहिदिन्छन्।
33'यिनका रङ्गीन वचन तीनै स्रोतबाट बग्छन्—वक्षस्थलको गहिराइ, घाँटी र मस्तक। तरबार धारण गरेको शत्रु नै भए पनि उसको मन पनि यिनको प्रशंसा नगरी कसरी रहला?
34'हे निष्पाप! यस्तो दूत हुँदा कुन राजाले विगतमा आफ्नो लक्ष्य कसरी सिद्ध नगर्न सक्थ्यो?
35'जससँग यस्ता महान् गुण भएका कार्यसाधक दूत हुन्छन्, उसका समस्त लक्ष्य तिनको राजनयिक कौशलले सिद्ध हुन सक्छन्।'
36यसरी निर्देश पाएर वाणीमा समान रूपमा निपुण सुमित्रानन्दनले सुग्रीवका मन्त्री, वायुपुत्रलाई उत्तर दिए:
37'हे विद्वान् हनुमान! वानरहरूका स्वामी महात्मा सुग्रीवका गुणका विषयमा सुनेर हामी उहाँलाई भेट्ने उत्सुकताले प्रतीक्षा गरिरहेका छौँ।
38'हे गुणवान् हनुमान! तपाईंले जे भन्दै हुनुहुन्छ, त्यसै गर्नेछौँ, किनभने यो सुग्रीवको सन्देश हो।'
39कुशलतापूर्वक भनिएका लक्ष्मणका वचनले प्रसन्न भई वानर, वायुपुत्र हनुमानले तिनीसँग मैत्री गर्ने निश्चय गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको तेस्रो सर्ग समाप्त भयो।