सर्गः 24
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 24
संस्कृत
1तां चाश्रुवेगेन दुरासदेन त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन। पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे4.24.1।।
2स बाष्पपूर्णेन मुखेन वीक्ष्य क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी। जगाम रामस्य शनैस्समीपं भृत्यैर्वृतसम्परिदूयमानः4.24.2।।
3स तं समासाद्य गृहीतचाप मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम्। यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग मवस्थितं राघव मित्युवाच4.24.3।।
4यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म। ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रपुत्र मनो निवृत्तं सहजीवितेन4.24.4।।
5अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदन्त्या पुरे च विक्रोशति दुःखतप्ते। हतेऽग्रजे संशयितेऽङ्गदे च न राम राज्ये रमते मनो मे4.24.5।।
6क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षा द्भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात्। हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन् सुतीव्रमिक्ष्वाकुकुमार तप्स्ये।।4.24.6।।
7श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये तस्मिन्निवासश्चिरमृश्यमूके। यथा तथा वर्तयतस्स्ववृत्त्या नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः4.24.7।।
8न त्वां जिघांसामि चरेति यन्मा मयं महात्मा मतिमानुवाच। तस्यैव तद्राम वचोऽनुरूप मिदं पुनः कर्म च मेऽनुरूपम्4.24.8।।
9भ्राता कथं नाम महागुणस्य भ्रातुर्वधं राघव रोचयेत। राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं विचिन्तयन्कामपुरस्कृतऽस्सन्4.24.9।।
10वधो हि मे मतो नासीत्स्वमाहात्म्याव्यतिक्रमात्। ममाऽसीद्बुद्धिदौरात्म्यात्प्राणहारी व्यतिक्रमः4.24.10।।
11द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहुर्तं परिनिष्टनन्। सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि4.24.11।।
12भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः। मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम्4.24.12।।
13अचिन्तनीयं परिवर्जनीय मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम्। प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिमं नरेन्द्र भ्रातुर्वधात्त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्र:4.24.13।।
14पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च। को नाम पाप्मानमिमं क्षमेत शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत्।।4.24.14।।
15नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां न यौवराज्यं कुत एव राज्यम्। अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा4.24.15।।
16पापस्य कर्ताऽस्मि विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य चैव। शोको महान्मामभिवर्ततेऽयं वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः4.24.16।।
17सोदर्यघातापरगात्रवालः सन्तापहस्ताक्षिशिरोविषाणः। एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः।।4.24.17।।
18अंहो बतेदं नृवराविषह्यं निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम्। विवर्णमग्नौ परितप्यमानं किट्टं यथा राघव जातरूपम्4.24.18।।
19महाबलानां हरियूथपाना मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम्। अस्याङ्गदप्यापि च शोकतापा दर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये।।4.24.19।।
20सुतस्सुलभ्यस्सुजनस्सुवश्यः कुतस्तु पुत्रस्सदृशोऽङ्गदेन। न चापि विद्येत स वीर देशो यस्मिन्भवेत्सोदरसन्निकर्षः4.24.20।।
21यद्यङ्गदो वीरवरार्ह जीवेत् जीवेच्छ माता परिपालनार्थम्। विना तु पुत्रं परितापदीना तारा न जीवेदिति निश्चितं मे4.24.21।।
22सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन्। इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीरा स्सीतां निदेशे तव वर्तमानाः4.24.22।।
23कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत न्मय्यप्रतीते मनुजेन्द्रपुत्र कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं रामानुजानीहि कृतागसं माम्4.24.23।।
24इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः श्रुत्वा वचो वाल्यनुजस्य तस्य। सञ्जातबाष्पः परवीरहन्ता रामो मुहूर्तं विमना बभूव4.24.24।।
25तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्ष्यमाणः क्षितिक्षमावान्भुवनस्य गोप्ता। रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम्4.24.25।।
26तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम्। उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां मन्त्रिप्रधानाः कपिवीरपत्नीम्4.24.26।।
27सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुस्सकाशादपनीयमाना। ददर्श रामं शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम्4.24.27।।
28सुसंवृतं पार्थिपलक्षणैश्च तं चारुनेत्रं मृगशाबनेत्रा। अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान मयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे4.24.28।।
29तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य समीपमार्या। आर्ताऽतितूर्णं व्यसनाभिपन्ना जगाम तारा परिविह्वलन्ती4.24.29।।
30सा तं समासाद्य विशुद्धसत्त्वा शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा। मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्षम्4.24.30।।
31त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च जितेन्द्रियश्चोत्तमधार्मिकश्च। अक्षय्यकीर्तिश्च विचक्षणश्च क्षितिक्षमावान्क्षतजोपमाक्षः4.24.31।।
32त्वमात्तबाणासनबाणपाणि र्महाबलस्संहननोपपन्नः। मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः।।4.24.32।।
33येनैक बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव मां त्वं जहि सायकेन। हता गमिष्यामि समीपमस्य न मामृते राम रमेत वाली4.24.33।।
34स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्र स्समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन्। न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा विचित्रवेषाप्सरसोऽभजिष्यत्।।4.24.34।।
35स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च मया विना प्राप्प्यति वीर वाली। रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे विदेहकन्यारहितो यथा त्वम्4.24.35।।
36त्वं वेत्थ यावद्वनिताविहीनः प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः। तत्त्वं प्रजानन् जहि मां न वाली दुःखं ममादर्शनजं भजेत4.24.36।।
37यच्चापि मन्येत भवान्महात्मा स्त्रीघातदोषो न भवेत्तु मह्यम्। आत्मेयमस्येति च मां जहि त्वं न स्त्रीवधस्स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र।।4.24.37।।
38शास्त्रप्रयोगाद्विविधाच्च वेदा दात्माह्यनन्यः पुरुषस्य दाराः। दाराप्रदानान्नहि दानमन्य त्प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके4.24.38।।
39त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्य से धर्ममवेक्ष्य वीर अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व मधर्मयोगं मम वीर घातात्4.24.39।।
40आर्तामनाथामपनीयमाना मेवं विधामर्हसि मां निहन्तुम्। अहं हि मातङ्गविलासगामिना प्लवङ्गमानामृषभेण धीमता4.24.40।। विना वरार्होत्तमहेममालिना चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम्। इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा तारां समाश्वास्य हितं बभाषे4.24.41।।
41आर्तामनाथामपनीयमाना मेवं विधामर्हसि मां निहन्तुम्। अहं हि मातङ्गविलासगामिना प्लवङ्गमानामृषभेण धीमता4.24.40।। विना वरार्होत्तमहेममालिना चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम्। इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा तारां समाश्वास्य हितं बभाषे4.24.41।।
42मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा। तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं लोकोऽब्रवीत्तेन कृतं विधात्रा।।4.24.42।।
43त्रयोऽहि लोका विहितं विधानं नातिक्रमन्ते वशगा हि तस्य। प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव पुत्रस्तु ते प्राप्स्यति यौवराज्यम्। धात्रा विधानं विहितं तथैव न शूरपत्नयः परिदेवयन्ति4.24.43।।
44आश्वासिता तेन तु राघवेण प्रभावयुक्तेन परन्तपेन। सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन सुवेषरूपा विरराम तारा4.24.44।।
अङ्ग्रेजी
1Sugriva, the unassailable younger brother of Vali, perceiving Tara overwhelmed in the ocean of grief felt agonized for the killing of his brother of incomparable power.
2Face drenched with tears, highly sensitive Sugriva glanced at Tara for a moment. Pained and depressed at heart, and surrounded by attendants, he slowly approached Rama.
3Duly approaching the illustrious Rama, endowed with auspicious signs, who stood with his bow and serpentlike arrows, Sugriva thus submitted:
4'Your majesty you have struck down Vali as promised and the consequences of your action are seen now. O prince, however, my mind is not interested in the enjoyment of pleasures. I have no interest in life.
5'O Rama when the queen (Tara) is weeping, plunged in deep sorrow, the entire city is lamenting in agony, my elder brother is dead and the survival of Angada is uncertain, my mind no longer longs for the enjoyment of the kingdom.
6'O prince of the Ikshvaku family, the anger due to my exilement and my intolerance of his harsh words, had made the killing of my brother agreeable to me earlier. Now that the leader of the monkey clan is killed I am intensely hurt.
7'I now feel dwelling long on the great mountain Rishyamuka as usual and somehow eking out a livelihood is preferable to attaining heaven as a sequel to the death of my brother.
8'O Rama when the wise, highsouled Vali said to me, 'I do not like to kill you in this place be gone from here', his words reflected his nobility. This action of mine (killing of Vali) is, on the other hand, in consonance with my nature.
9'O Rama prompted by passion, without thinking of the difference between obtaining the kingdom to satisfy one's desire and the consequent grief, which brother would be willing to kill his virtuous elder brother?
10'The idea of killing me was not acceptable to his noble nature, while my wicked thought caused his death.
11'When my brother hit me with the branch of a tree I screamed for a while. But he pacified me and said it was improper and he would not repeat it.
12'Thus while nobility, a feeling of respect,brotherliness and duty was shown to me by my brother, I exhibited wrath, passion and frivolity, the nature of the monkey.
13'O king just as Indra committed sin by killing Tvashta, I have reaped the sin by killing my brorther which is unthinkable, avoidable, undesirable and ignoble.
14'Trees owned the sin of Indra and it was shared by the earth, water and women voluntarily.But who is there to pardon a monkey and own the sin?
15'O Rama having acted in an unrighteous manner, which destroys the clan, I am not fit to accept the respect of people nor the status of a prince regent, what to speak of kingship?
16'I have committed a sin which is condemned by the world. This intense grief has engulfed me just as the flow of rain water inundates the lowlying area when it rains.
17'The elephant of sin (hanging heavily on me) has a tail of treacherous killing of one's own brother, which has resulted in deep sorrow in the form of a trunk, eyes, head and tusks.This elephant is striking at me as he would strike the bank of a river when he grows strong and gets puffed up with the pride of energy. (The idea of a proud elephant striking at the target is superimposed on the sin committed by Sugriva.The animal's tail is the killing of a brother. Sugriva's remorse spreads all over the body trunk, eyes, head and tusks of the animal. As a proud elephant strikes at the river bank the sin is striking at Sugriva to destroy him. The Rupaka here is perfect and total).
18'O distinguished Rama this anxiety is unbearable for me. My good behaviour is relegated to the back of my heart unable to bear the sin, just like the dirt surfaces pushing the bright colour of gold when burnt in fire.
19'O Rama this race of mighty monkey chiefs is as though reduced to a halfdead state because of my action and the grief of Angada.
20'One can find easily a son who is controllable and accessible in need but it is difficult to find a good son like Angada, who is virtuous and mighty and who is respectful to parents. O warrior (Rama), there is no place where I can get a brother like Vali. (A brother cannot be made. His relationship is natural. Rama stresses the same subhashita in Yuddhakanda when Lakshmana swooned).
21If the mighty Angada were to live, his mother would live on to care for him; but it is my firm conviction that, bereft of her son, the grief-stricken Tara would not survive.
22'I am a sinner. I desire to enter the blazing fire (for atonement) in order to maintain friendship with my brother and son. At your command these vanara leaders will go round and search for Sita.
23'O prince Rama even if I am dead the entire task of yours, will be accomplished by the vanara race. I have ruined the whole race. I am sinful and not fit to live. Permit me (to enter fire).
24Rama, the hero of the Raghu dynasty, a destroyer of the enemy heroes, was moved to tears. He lost composure for a moment when he heard Sugriva's lament.
25In that moment, Rama,the protector of the world, tolerant like the earth, beheld Tara plunged in grief, looking at him again and again and weeping.
26The foremost ministers of Vali lifted up the beautifuleyed, noble Tara, wife of the monkey hero clinging to the body of her husband, a lion among monkeys.
27While Tara was clinging to her husband and struggling, and was being removed from there, she saw effulgent Rama holding bow and arrows glittering like the Sun.
28The fawneyed Tara saw the magnificent man of Kakutstha family endowed with all royal marks and beautiful eyes, whom she had never seen before and knew he was Rama.
29The noble Tara, desperate, agonised, totally shaken up quickly went near the magnanimous Rama, who was like Indraunapproachable.
30Wise Tara, baffled out of grief and agitated, with pure consciousness, approached Rama, eminent in warfare who could hit the target. And spoke:
31'You are immeasurable, unassailable, self controlled, and best among the righteous. Your fame never diminishes. You have great sense of discrimination. You are known to possess forbearance like the mother earth. Your eyes are redcornered (which is a sign of valour).
32'You are wielding bow and arrows. You possess mighty human limbs that have the power to destroy the enemy .You have assumed a divine human body.
33'O warrior kill me by the same single arrow with which you killed my beloved lord,Vali. I will join him after death as he will not be happy without me.
34'If Vali with eyes of clear petals of a lotus does not see me in heaven, he may not join the wonderfully dressed apsarasas adorned with different kinds of red flowers in their hair.
35'O Rama Vali will experience sorrow and become pale bereft of me even in heaven just as you are filled with sorrow even on a delightful mountain slope bereft of princess of Videha.
36'You are aware of the grief of a young man separated from his wife. Kill me so that I can go to Vali. Let not Vali experience the sorrow of not seeing me.
37'O prince as you are great, you might think of the blemish of killing a woman. Since Tara is Vali's soul, you may kill me. It will not amount to killing a woman.(You will only be killing the soul of Vali by killing Tara).
38'The sacred texts as well as Vedic statements declare that wife is an inseparable part of the husband's soul. To the learned, there is no greater offering in the world than restoring the wife to her husband. You will not beget any sin by killing me.
39'O gallant prince if you give me away to my dear lord, carefully considering dharma, you will not be committing any adharma by killing me since it will be an offering.
40'O king it is proper on your part to kill me as I am in great distress. I am a helpless orphan torn away from her husband.O king I will not live long without the wise leader of monkeys who walked majestically like an elephant and wore the choicest golden necklace'. Implored by Tara this way, the great soul, Rama, lord of the earth said to Tara these words of consolation:
41'O king it is proper on your part to kill me as I am in great distress. I am a helpless orphan torn away from her husband.O king I will not live long without the wise leader of monkeys who walked majestically like an elephant and wore the choicest golden necklace'. Implored by Tara this way, the great soul, Rama, lord of the earth said to Tara these words of consolation:
42'O wife of a valiant warrior Do not lose heart. The entire world is controlled by the creator. People maintain that joy and sorrow are foreordained.
43Even the three worlds, being under his sway, do not transgress the destined course; you shall gain that supreme happiness and your son the heir-apparency, for so the Creator has ordained, and the wives of warriors do not lament.
44Consoled by the influential Rama, scorcher of enemies, Tara the charming wife of a warrior, stopped wailing aloud. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyfourth sarga in Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तारा को शोक के सागर में डूबी देखकर वालि के अजेय छोटे भाई सुग्रीव को अतुलनीय बल वाले अपने भाई के वध पर वेदना हुई।
2आँसुओं से भीगे मुख वाले, अत्यन्त संवेदनशील सुग्रीव ने क्षण भर तारा की ओर देखा। हृदय में पीड़ित और खिन्न होकर, अनुचरों से घिरे हुए वे धीरे-धीरे राम के समीप गए।
3धनुष और सर्प के समान बाण लिए खड़े, शुभ लक्षणों से युक्त यशस्वी राम के पास विधिपूर्वक जाकर सुग्रीव ने इस प्रकार निवेदन किया —
4'हे स्वामी! आपने प्रतिज्ञा के अनुसार वालि को गिरा दिया और आपके कर्म का परिणाम अब दिखाई दे रहा है। किन्तु हे राजकुमार! मेरा मन भोगों के उपभोग में नहीं लगता। मुझे जीवन में कोई रुचि नहीं रही।
5'हे राम! जब रानी (तारा) गहरे शोक में डूबी रो रही हैं, समस्त नगर वेदना से विलाप कर रहा है, मेरे बड़े भाई मृत हैं और अङ्गद का जीवित रहना अनिश्चित है, तब मेरा मन राज्य के भोग की कामना नहीं करता।
6'हे इक्ष्वाकुकुलनन्दन! निर्वासन के कारण उत्पन्न क्रोध और उनके कठोर वचनों के प्रति मेरी असहिष्णुता ने पहले मेरे भाई का वध मुझे प्रिय बना दिया था। अब वानरकुल के नायक के मारे जाने पर मुझे तीव्र पीड़ा हो रही है।
7'अब मुझे लगता है कि भाई की मृत्यु के परिणामस्वरूप स्वर्ग प्राप्त करने की अपेक्षा ऋष्यमूक महापर्वत पर पहले की भाँति दीर्घकाल तक रहकर किसी प्रकार जीविका चलाना ही श्रेयस्कर था।
8'हे राम! जब बुद्धिमान् महात्मा वालि ने मुझसे कहा था — "मैं तुम्हें इस स्थान पर मारना नहीं चाहता, यहाँ से चले जाओ" — तब उनके वचनों में उनकी उदारता झलकती थी। दूसरी ओर मेरा यह कर्म मेरे स्वभाव के ही अनुरूप है।
9'हे राम! अपनी कामना की तृप्ति के लिए राज्य प्राप्त करने और उससे उत्पन्न शोक के अन्तर पर विचार किए बिना, आवेश से प्रेरित होकर कौन भाई अपने धर्मात्मा बड़े भाई का वध करना चाहेगा?
10'मेरे वध का विचार उनके उदार स्वभाव को स्वीकार्य न था, जबकि मेरा दुष्ट विचार उनकी मृत्यु का कारण बना।
11'जब मेरे भाई ने वृक्ष की शाखा से मुझ पर प्रहार किया, तब मैं कुछ देर चीखा। किन्तु उन्होंने मुझे शान्त किया और कहा कि यह अनुचित था और वे इसे दुहराएँगे नहीं।
12'इस प्रकार जब मेरे भाई ने मेरे प्रति उदारता, आदर, भ्रातृभाव और कर्तव्य दिखाया, तब मैंने वानरस्वभाव के अनुरूप क्रोध, आवेश और चपलता प्रकट की।
13'हे राजन्! जैसे इन्द्र ने त्वष्टा का वध कर पाप किया, वैसे ही मैंने भाई का वध कर वह पाप अर्जित किया है जो अकल्पनीय, त्याज्य, अवाञ्छनीय और नीच है।
14'इन्द्र के पाप को वृक्षों ने ग्रहण किया और पृथ्वी, जल तथा स्त्रियों ने स्वेच्छा से उसमें भाग लिया। किन्तु वानर को क्षमा कर उसका पाप कौन ग्रहण करेगा?
15'हे राम! कुल का नाश करने वाला अधर्मपूर्ण कर्म कर चुकने पर मैं न लोगों का सम्मान पाने योग्य हूँ, न युवराज पद के, फिर राजपद की तो बात ही क्या?
16'मैंने ऐसा पाप किया है जिसकी संसार निन्दा करता है। यह तीव्र शोक मुझे वैसे ही निगल गया है जैसे वर्षा होने पर वर्षाजल का प्रवाह निचली भूमि को डुबो देता है।
17'(मुझ पर भारी होकर लटके हुए) पाप के इस हाथी की पूँछ अपने ही भाई का विश्वासघातपूर्वक वध है, जिससे शोक रूपी सूँड़, नेत्र, मस्तक और दाँत उत्पन्न हुए हैं। यह हाथी मुझ पर वैसे ही प्रहार कर रहा है जैसे बलवान् होकर और मद के गर्व से उन्मत्त होकर वह नदी के तट पर प्रहार करता है।
18'हे यशस्वी राम! यह चिन्ता मेरे लिए असह्य है। जैसे अग्नि में तपाए जाने पर मैल स्वर्ण के उज्ज्वल वर्ण को दबाकर ऊपर आ जाता है, वैसे ही मेरा सदाचार पाप को न सह पाने के कारण हृदय के पीछे धकेल दिया गया है।
19'हे राम! मेरे कर्म और अङ्गद के शोक के कारण बलवान् वानरनायकों का यह कुल मानो अधमरा हो गया है।
20'आज्ञाकारी और आवश्यकता पड़ने पर उपलब्ध पुत्र सरलता से मिल जाता है, किन्तु अङ्गद जैसा गुणवान्, बलवान् और माता-पिता के प्रति आदरशील उत्तम पुत्र मिलना कठिन है। हे योद्धा! ऐसा कोई स्थान नहीं जहाँ मुझे वालि जैसा भाई मिल सके।
21यदि बलवान् अङ्गद जीवित रहे तो उसकी माता उसकी देखभाल के लिए जीवित रहेंगी; किन्तु मेरा दृढ़ विश्वास है कि पुत्र से रहित होने पर शोकाकुल तारा जीवित नहीं रहेंगी।
22'मैं पापी हूँ। भाई और भतीजे के प्रति मैत्री निभाने के लिए मैं प्रायश्चित्त हेतु प्रज्वलित अग्नि में प्रवेश करना चाहता हूँ। आपकी आज्ञा से ये वानरनायक चारों ओर जाकर सीता की खोज करेंगे।
23'हे राजकुमार राम! मेरे मर जाने पर भी आपका समस्त कार्य वानरजाति पूरा करेगी। मैंने समस्त कुल का नाश कर दिया है। मैं पापी हूँ और जीने योग्य नहीं। मुझे अनुमति दीजिए।'
24शत्रुवीरों का नाश करने वाले रघुवंश के वीर राम की आँखें भर आईं। सुग्रीव का विलाप सुनकर वे क्षण भर के लिए विचलित हो गए।
25उस क्षण पृथ्वी के समान सहनशील, लोकरक्षक राम ने शोक में डूबी तारा को देखा, जो बार-बार उनकी ओर देखते हुए रो रही थीं।
26वानरों में सिंह अपने पति के शरीर से लिपटी हुई सुन्दर नेत्रों वाली महान् तारा को वालि के प्रमुख मन्त्रियों ने उठाया।
27जब तारा अपने पति से लिपटी छटपटा रही थीं और उन्हें वहाँ से हटाया जा रहा था, तब उन्होंने सूर्य के समान चमकते धनुष-बाण धारण किए तेजस्वी राम को देखा।
28मृगनयनी तारा ने समस्त राजलक्षणों और सुन्दर नेत्रों से युक्त ककुत्स्थकुल के उस महान् पुरुष को देखा, जिन्हें उन्होंने पहले कभी नहीं देखा था, और जान लिया कि ये ही राम हैं।
29महान् तारा व्याकुल, व्यथित और पूर्णतः विचलित होकर इन्द्र के समान दुर्धर्ष महात्मा राम के समीप शीघ्रता से गईं।
30शोक से विह्वल और उद्विग्न, किन्तु निर्मल चेतना वाली बुद्धिमती तारा युद्ध में श्रेष्ठ, लक्ष्य भेदने में समर्थ राम के पास पहुँचीं और बोलीं —
31'आप अपरिमेय, अजेय, जितेन्द्रिय और धर्मात्माओं में श्रेष्ठ हैं। आपका यश कभी क्षीण नहीं होता। आपमें महान् विवेक है। आप धरती माता के समान क्षमाशील माने जाते हैं। आपके नेत्रों के कोर लाल हैं।
32'आप धनुष-बाण धारण किए हैं। आपके पास शत्रु का नाश करने की शक्ति रखने वाले बलिष्ठ मानव अङ्ग हैं। आपने दिव्य मानवशरीर धारण किया है।
33'हे योद्धा! उसी एक बाण से मुझे भी मार डालिए जिससे आपने मेरे प्रिय स्वामी वालि को मारा। मृत्यु के पश्चात् मैं उनसे जा मिलूँगी, क्योंकि मेरे बिना वे सुखी न होंगे।
34'यदि कमल की स्वच्छ पंखुड़ियों के समान नेत्रों वाले वालि ने स्वर्ग में मुझे न देखा, तो वे नाना प्रकार के लाल पुष्पों से केश सजाए सुन्दर वेशधारिणी अप्सराओं के पास भी न जाएँगे।
35'हे राम! जैसे विदेहराजकुमारी के बिना आप रमणीय पर्वतप्रान्त में भी शोक से भरे रहते हैं, वैसे ही वालि मेरे बिना स्वर्ग में भी शोक भोगेंगे और निस्तेज हो जाएँगे।
36'पत्नी से बिछुड़े युवक के शोक को आप जानते हैं। मुझे मार डालिए जिससे मैं वालि के पास जा सकूँ। वालि को मुझे न देख पाने का शोक न भोगना पड़े।
37'हे राजकुमार! आप महान् हैं, अतः स्त्रीवध के दोष का विचार कर सकते हैं। किन्तु तारा वालि की ही आत्मा है, अतः आप मुझे मार सकते हैं। यह स्त्रीवध नहीं होगा।
38'शास्त्र तथा वेदवाक्य घोषित करते हैं कि पत्नी पति की आत्मा का अभिन्न अंश है। विद्वानों के मत में संसार में पत्नी को पति के पास पहुँचाने से बड़ा कोई दान नहीं। मुझे मारने से आपको कोई पाप नहीं लगेगा।
39'हे वीर राजकुमार! यदि धर्म का भलीभाँति विचार कर आप मुझे मेरे प्रिय स्वामी को सौंप दें, तो मेरा वध करने पर भी आपको कोई अधर्म न होगा, क्योंकि वह तो दान होगा।
40'हे राजन्! मैं महान् संकट में हूँ, अतः मुझे मार डालना ही आपके योग्य है। पति से बिछुड़ी मैं असहाय अनाथ हूँ। हे राजन्! हाथी के समान गम्भीर चाल से चलने वाले और श्रेष्ठ स्वर्णहार धारण करने वाले उस बुद्धिमान् वानरनायक के बिना मैं अधिक समय जीवित न रहूँगी।' तारा के इस प्रकार अनुनय करने पर पृथ्वीपति महात्मा राम ने तारा से ये सान्त्वना के वचन कहे —
41'हे राजन्! मैं महान् संकट में हूँ, अतः मुझे मार डालना ही आपके योग्य है। पति से बिछुड़ी मैं असहाय अनाथ हूँ। हे राजन्! हाथी के समान गम्भीर चाल से चलने वाले और श्रेष्ठ स्वर्णहार धारण करने वाले उस बुद्धिमान् वानरनायक के बिना मैं अधिक समय जीवित न रहूँगी।' तारा के इस प्रकार अनुनय करने पर पृथ्वीपति महात्मा राम ने तारा से ये सान्त्वना के वचन कहे —
42'हे वीर योद्धा की पत्नी! धैर्य मत खोओ। समस्त संसार विधाता के अधीन है। लोग मानते हैं कि सुख और दुःख पूर्वनिर्धारित हैं।
43तीनों लोक भी उन्हीं के अधीन होकर नियत मार्ग का उल्लंघन नहीं करते; तुम्हें वह परम सुख प्राप्त होगा और तुम्हारे पुत्र को युवराज पद, क्योंकि विधाता ने ऐसा ही विधान किया है; और वीरों की पत्नियाँ विलाप नहीं करतीं।
44शत्रुसन्तापक प्रभावशाली राम द्वारा सान्त्वना दिए जाने पर वीरपत्नी सुन्दरी तारा ने ऊँचे स्वर में विलाप करना बन्द कर दिया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का चतुर्विंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तारालाई शोकको सागरमा डुबेको देखेर वालिका अजेय कान्छा भाइ सुग्रीवलाई अतुलनीय बल भएका आफ्ना दाजुको वधमा वेदना भयो।
2आँसुले भिजेको मुख भएका, अत्यन्त संवेदनशील सुग्रीवले क्षणभर तारातिर हेरे। हृदयमा पीडित र खिन्न भई, अनुचरहरूले घेरिएका उनी विस्तारै रामको नजिक गए।
3धनुष र सर्पजस्ता बाण लिएर उभिएका, शुभ लक्षणले युक्त यशस्वी रामकहाँ विधिपूर्वक गएर सुग्रीवले यसरी निवेदन गरे —
4'हे स्वामी! तपाईंले प्रतिज्ञाअनुसार वालिलाई ढाल्नुभयो र तपाईंको कर्मको परिणाम अब देखिँदै छ। तर हे राजकुमार! मेरो मन भोगको उपभोगमा लाग्दैन। मलाई जीवनमा कुनै रुचि रहेन।
5'हे राम! जब रानी (तारा) गहिरो शोकमा डुबेर रोइरहेकी छिन्, समस्त नगर वेदनाले विलाप गरिरहेको छ, मेरा दाजु मृत छन् र अङ्गदको बाँच्ने कुरा अनिश्चित छ, तब मेरो मनले राज्यको भोगको कामना गर्दैन।
6'हे इक्ष्वाकुकुलनन्दन! निर्वासनका कारण उब्जेको क्रोध र उनका कठोर वचनप्रतिको मेरो असहिष्णुताले पहिले मेरा दाजुको वध मलाई प्रिय बनाएको थियो। अब वानरकुलका नायक मारिएपछि मलाई तीव्र पीडा भइरहेको छ।
7'अब मलाई लाग्छ, दाजुको मृत्युको परिणामस्वरूप स्वर्ग प्राप्त गर्नुभन्दा ऋष्यमूक महापर्वतमा पहिलेझैँ लामो समय बसेर जसोतसो जीविका चलाउनु नै श्रेयस्कर थियो।
8'हे राम! जब बुद्धिमान् महात्मा वालिले मलाई भनेका थिए — "म तिमीलाई यस ठाउँमा मार्न चाहन्नँ, यहाँबाट गइहाल" — तब उनका वचनमा उनको उदारता झल्किन्थ्यो। अर्कातिर मेरो यो कर्म मेरै स्वभावअनुरूप छ।
9'हे राम! आफ्नो कामनाको तृप्तिका लागि राज्य प्राप्त गर्ने र त्यसबाट उब्जने शोकको भिन्नता विचार नगरी, आवेशले प्रेरित भई कुन भाइले आफ्ना धर्मात्मा दाजुको वध गर्न चाहला?
10'मेरो वधको विचार उनको उदार स्वभावलाई स्वीकार्य थिएन, जबकि मेरो दुष्ट विचार उनको मृत्युको कारण बन्यो।
11'जब मेरा दाजुले रूखको हाँगाले ममाथि प्रहार गरे, तब म केही बेर चिच्याएँ। तर उनले मलाई शान्त पारे र भने कि त्यो अनुचित थियो र उनले त्यो दोहोर्याउनेछैनन्।
12'यसरी जब मेरा दाजुले मप्रति उदारता, आदर, भ्रातृभाव र कर्तव्य देखाए, तब मैले वानरस्वभावअनुरूप क्रोध, आवेश र चपलता देखाएँ।
13'हे राजन्! जसरी इन्द्रले त्वष्टाको वध गरी पाप गरे, त्यसरी नै मैले दाजुको वध गरी त्यो पाप आर्जन गरेको छु जुन अकल्पनीय, त्याज्य, अवाञ्छनीय र नीच छ।
14'इन्द्रको पाप रूखहरूले ग्रहण गरे र पृथ्वी, जल तथा स्त्रीहरूले स्वेच्छाले त्यसमा भाग लिए। तर वानरलाई क्षमा गरी उसको पाप कसले ग्रहण गर्ला?
15'हे राम! कुलको नाश गर्ने अधर्मपूर्ण कर्म गरिसकेपछि म न मानिसहरूको सम्मान पाउन योग्य छु, न युवराज पदको, अनि राजपदको त कुरै के?
16'मैले त्यस्तो पाप गरेको छु जसको संसारले निन्दा गर्छ। यो तीव्र शोकले मलाई त्यसरी नै निलेको छ जसरी वर्षा हुँदा वर्षाजलको प्रवाहले होचो भूमि डुबाउँछ।
17'(ममाथि भारी भई झुन्डिएको) पापको यो हात्तीको पुच्छर आफ्नै दाजुको विश्वासघातपूर्ण वध हो, जसबाट शोकरूपी सुँड, आँखा, टाउको र दाह्रा उब्जेका छन्। यो हात्तीले ममाथि त्यसरी नै प्रहार गरिरहेको छ जसरी बलियो भई र मदको गर्वले उन्मत्त भई ऊ नदीको किनारमा प्रहार गर्छ।
18'हे यशस्वी राम! यो चिन्ता मेरा लागि असह्य छ। जसरी आगोमा तताउँदा मैलाले सुनको उज्ज्वल वर्णलाई थिचेर माथि आउँछ, त्यसरी नै मेरो सदाचार पाप सहन नसकेर हृदयको पछाडि धकेलिएको छ।
19'हे राम! मेरो कर्म र अङ्गदको शोकका कारण बलवान् वानरनायकहरूको यो कुल मानौँ अधमरो भएको छ।
20'आज्ञाकारी र आवश्यक पर्दा उपलब्ध हुने छोरा सजिलै भेटिन्छ, तर अङ्गदजस्तो गुणवान्, बलवान् र आमाबुबाप्रति आदरशील उत्तम छोरा पाउन कठिन छ। हे योद्धा! त्यस्तो कुनै ठाउँ छैन जहाँ मलाई वालिजस्तो दाजु भेटियोस्।
21यदि बलवान् अङ्गद जीवित रहे भने उसकी आमा उसको हेरचाहका लागि बाँच्नेछिन्; तर मेरो दृढ विश्वास छ कि छोराविहीन भएपछि शोकाकुल तारा बाँच्नेछैनन्।
22'म पापी हुँ। दाजु र भतिजाप्रति मैत्री निभाउन म प्रायश्चित्तका लागि प्रज्वलित अग्निमा प्रवेश गर्न चाहन्छु। तपाईंको आज्ञाले यी वानरनायकहरू चारैतिर गएर सीताको खोजी गर्नेछन्।
23'हे राजकुमार राम! म मरे पनि तपाईंको समस्त कार्य वानरजातिले पूरा गर्नेछ। मैले समस्त कुलको नाश गरेको छु। म पापी छु र बाँच्न योग्य छैनँ। मलाई अनुमति दिनुहोस्।'
24शत्रुवीरहरूको नाश गर्ने रघुवंशका वीर रामका आँखा भरिए। सुग्रीवको विलाप सुनेर उहाँ क्षणभरका लागि विचलित हुनुभयो।
25त्यस क्षण पृथ्वीझैँ सहनशील, लोकरक्षक रामले शोकमा डुबेकी तारालाई देख्नुभयो, जो बारम्बार उहाँतिर हेर्दै रोइरहेकी थिइन्।
26वानरहरूमा सिंह आफ्ना पतिको शरीरमा टाँसिएकी सुन्दर आँखा भएकी महान् तारालाई वालिका प्रमुख मन्त्रीहरूले उठाए।
27तारा आफ्ना पतिमा टाँसिएर छटपटाइरहेकी बेला र उनलाई त्यहाँबाट हटाइँदै गर्दा उनले सूर्यझैँ चम्किने धनुषबाण धारण गरेका तेजस्वी रामलाई देखिन्।
28मृगनयनी ताराले समस्त राजलक्षण र सुन्दर आँखाले युक्त ककुत्स्थकुलका ती महान् पुरुषलाई देखिन्, जसलाई उनले पहिले कहिल्यै देखेकी थिइनन्, र थाहा पाइन् कि यिनै राम हुन्।
29महान् तारा व्याकुल, व्यथित र पूर्णतः विचलित भई इन्द्रझैँ दुर्धर्ष महात्मा रामको नजिक हतारिँदै गइन्।
30शोकले विह्वल र उद्विग्न, तर निर्मल चेतना भएकी बुद्धिमती तारा युद्धमा श्रेष्ठ, लक्ष्य भेद्न सक्ने रामकहाँ पुगिन् र बोलिन् —
31'तपाईं अपरिमेय, अजेय, जितेन्द्रिय र धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। तपाईंको यश कहिल्यै क्षीण हुँदैन। तपाईंमा महान् विवेक छ। तपाईं धरती माताझैँ क्षमाशील मानिनुहुन्छ। तपाईंका आँखाका कुना राता छन्।
32'तपाईंले धनुषबाण धारण गर्नुभएको छ। तपाईंसँग शत्रुको नाश गर्ने शक्ति भएका बलिष्ठ मानव अङ्ग छन्। तपाईंले दिव्य मानवशरीर धारण गर्नुभएको छ।
33'हे योद्धा! त्यही एउटै बाणले मलाई पनि मारिदिनुहोस् जसले तपाईंले मेरा प्रिय स्वामी वालिलाई मार्नुभयो। मृत्युपछि म उनीसँग गएर मिल्नेछु, किनभने मविना उनी सुखी हुनेछैनन्।
34'यदि कमलका स्वच्छ पत्रजस्ता आँखा भएका वालिले स्वर्गमा मलाई देखेनन् भने उनी नानाथरी रातो फूलले कपाल सजाएकी सुन्दर वेशधारिणी अप्सराहरूकहाँ पनि जानेछैनन्।
35'हे राम! जसरी विदेहराजकुमारीविना तपाईं रमणीय पर्वतप्रान्तमा पनि शोकले भरिनुहुन्छ, त्यसरी नै वालि मविना स्वर्गमा पनि शोक भोग्नेछन् र निस्तेज हुनेछन्।
36'पत्नीबाट छुट्टिएको युवकको शोक तपाईं जान्नुहुन्छ। मलाई मारिदिनुहोस् जसले गर्दा म वालिकहाँ जान सकूँ। वालिले मलाई देख्न नपाएको शोक भोग्नु नपरोस्।
37'हे राजकुमार! तपाईं महान् हुनुहुन्छ, अतः स्त्रीवधको दोषबारे सोच्न सक्नुहुन्छ। तर तारा वालिकै आत्मा हुन्, अतः तपाईंले मलाई मार्न सक्नुहुन्छ। यो स्त्रीवध हुनेछैन।
38'शास्त्र तथा वेदवाक्यले घोषणा गर्छन् कि पत्नी पतिको आत्माको अभिन्न अंश हो। विद्वान्हरूको मतमा संसारमा पत्नीलाई पतिकहाँ पुर्याउनुभन्दा ठूलो कुनै दान छैन। मलाई मारेर तपाईंलाई कुनै पाप लाग्नेछैन।
39'हे वीर राजकुमार! यदि धर्मको राम्ररी विचार गरी तपाईंले मलाई मेरा प्रिय स्वामीलाई सुम्पिदिनुभयो भने मेरो वध गर्दा पनि तपाईंलाई कुनै अधर्म हुनेछैन, किनभने त्यो त दान हुनेछ।
40'हे राजन्! म महान् सङ्कटमा छु, अतः मलाई मारिदिनु नै तपाईंको योग्य छ। पतिबाट छुट्टिएकी म असहाय अनाथ छु। हे राजन्! हात्तीझैँ गम्भीर चालले हिँड्ने र श्रेष्ठ सुनको हार धारण गर्ने ती बुद्धिमान् वानरनायकविना म धेरै समय बाँच्नेछैनँ।' ताराले यसरी अनुनय गरेपछि पृथ्वीपति महात्मा रामले तारासँग यी सान्त्वनाका वचन भन्नुभयो —
41'हे राजन्! म महान् सङ्कटमा छु, अतः मलाई मारिदिनु नै तपाईंको योग्य छ। पतिबाट छुट्टिएकी म असहाय अनाथ छु। हे राजन्! हात्तीझैँ गम्भीर चालले हिँड्ने र श्रेष्ठ सुनको हार धारण गर्ने ती बुद्धिमान् वानरनायकविना म धेरै समय बाँच्नेछैनँ।' ताराले यसरी अनुनय गरेपछि पृथ्वीपति महात्मा रामले तारासँग यी सान्त्वनाका वचन भन्नुभयो —
42'हे वीर योद्धाकी पत्नी! धैर्य नगुमाऊ। समस्त संसार विधाताको अधीनमा छ। मानिसहरू मान्छन् कि सुख र दुःख पूर्वनिर्धारित छन्।
43तीनै लोक पनि उहाँकै अधीनमा रही नियत मार्गको उल्लङ्घन गर्दैनन्; तिमीलाई त्यो परम सुख प्राप्त हुनेछ र तिम्रो छोरालाई युवराज पद, किनभने विधाताले त्यस्तै विधान गरेका छन्; अनि वीरहरूका पत्नीले विलाप गर्दैनन्।
44शत्रुसन्तापक प्रभावशाली रामले सान्त्वना दिएपछि वीरपत्नी सुन्दरी ताराले चर्को स्वरमा विलाप गर्न छोडिन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको चौबीसौँ सर्ग समाप्त भयो।