सर्गः 1
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 1
संस्कृत
1स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्। रामस्सौमित्रि सहितो विललापाकुलेन्द्रियः।।4.1.1।।
2तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे। स कामवशमापन्नस्सौमित्रिमिदमब्रवीत्।।4.1.2।।
3सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका। फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः।।4.1.3।।
4सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्। यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमास्सशिखरा इव।।4.1.4।।
5मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्ति वै। भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च।।4.1.5।।
6शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना। व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा।।4.1.6।।
7नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना। सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला।।4.1.7।।
8अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्। द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम्।।4.1.8।।
9पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः। लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः।।4.1.9।।
10सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः। गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः।।4.1.10।।
11पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्। सृजतां पुष्पवर्षाणि तोयं तोयमुचामिव।।4.1.11।।
12प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः। वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम्।।4.1.12।।
13पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः। कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडन्निव समन्ततः।।4.1.13।।
14विक्षिपन्विविधाश्शाखा नगानां कुसुमोत्कचाः। मारुतश्चलितस्थानैष्षट्पदैरनुगीयते।।4.1.14।।
15मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान्। शैलकन्दरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः।।4.1.15।।
16तेन विक्षिपताऽत्यर्थं पवनेन समन्ततः। अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः।।4.1.16।।
17स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः। गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः।।4.1.17।।
18अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः। षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु मधुगन्धिषु।।4.1.18।।
19गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः। संसक्तशिखराश्शैला विराजन्ते महाद्रुमैः।।4.1.19।।
20पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः। अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः।।4.1.20।।
21सुपुष्पितांस्तु पश्येमान्कर्णिकारांत्समन्ततः। हाटकप्रतिसञ्छन्नान्नरान्पीताम्बरानिव।।4.1.21।।
22अयं वसन्तस्सौमित्रे नानाविहगनादितः। सीतया विप्रहीनस्य शोकसन्दीपनो मम।।4.1.22।।
23मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः। हृष्टः प्रवदमानश्च ममाह्वयति कोकिलः।।4.1.23।।
24एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे। प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण।।4.1.24।।
25श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया। मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत।।4.1.25।।
26एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः। वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः।।4.1.26।।
27विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः। भृङ्गराजप्रमुदितास्सौमित्रे मधुरस्वनाः।।4.1.27।।
28दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि। स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः।।4.1.28।।
29अशोकस्तबकाङ्गारष्षट्पदस्वननिःस्वनः। मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति।।4.1.29।।
30न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम्। अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्।।4.1.30।।
31अयं हि दयितस्तस्याः कालो रुचिरकाननः। कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ।।4.1.31।।
32मन्मथाऽयाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः। अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव।।4.1.32।।
33अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो रुचिरद्रुमान्। ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति।।4.1.33।।
34अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयते मम। दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः।।4.1.34।।
35मां ह्यद्य मृगशाबाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्। सन्तापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः।।4.1.35।।
36अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः। स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव।।4.1.36।।
37शिखिनीभिः परिवृतास्ते एते मदमूर्छिताः। मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः।।4.1.37।।
38पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति। शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि।।4.1.38।।
39तामेव मन्मथाविष्टो मयूरोऽप्युपधावति। वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव।।4.1.39।।
40मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया। तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया।।4.1.40।।
41मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुस्सहः। पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यग्योनिगतेष्वपि। यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके।।4.1.41।।
42मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा। मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत्।।4.1.42।।
43पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे। पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये।।4.1.43।।
44रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया। निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः।।4.1.44।।
45नदन्ति कामं शकुना मुदितास्सङ्घशः कलम्। आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम।।4.1.45।।
46वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया। नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा।।4.1.46।।
47नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा। कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना।।4.1.47।।
48अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया। किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः।।4.1.48।।
49श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी। नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम्।।4.1.49।।
50दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते। नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता।।4.1.50।।
51मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः। ममापि भावस्सीतायां सर्वथा विनिवेशितः।।4.1.51।।
52एष पुष्पवहो वायुस्सुखस्पर्शो हिमावहः। तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम।।4.1.52।।
53सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया। मारुतस्स विना सीतां शोकं वर्धयते मम।।4.1.53।।
54तां विना विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा। वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति।।4.1.54।।
55एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः। पक्षी मां तु विशालाक्ष्यास्समीपमुपनेष्यति।।4.1.55।।
56शृणु लक्ष्मण सन्नादं वने मद्विवर्धनम्। पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम्।।4.1.56।।
57विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्। षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम्।।4.1.57।।
58कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः। स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः।।4.1.58।।
59अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः। विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव।।4.1.59।।
60सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु। किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः।।4.1.60।।
61इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः। नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्।।4.1.61।।
62एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता। हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकान्विता।।4.1.62।।
63जले तरुणसूर्याभैष्षट्पदाहतकेसरैः। पङ्कजैश्शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता।।4.1.63।।
64चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्तवनान्तरा। मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः।।4.1.64।।
65पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि। पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण।।4.1.65।।
66पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम्। अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते।।4.1.66।।
67अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्। स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम्।।4.1.67।।
68शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया। यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः।।4.1.68।।
69यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे। तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना।।4.1.69।।
70पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते। सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण।।4.1.70।।
71पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिस्सृतः। निश्श्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः।।4.1.71।।
72सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि। पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम्।।4.1.72।।
73अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिः सुविभूषितः। विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्।।4.1.73।।
74गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतस्सम्प्रपुष्पितैः। निष्पत्रैस्सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः।।4.1.74।।
75पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः। मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः।।4.1.75।।
76केतक्यस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः।।4.1.76।।
77चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला वकुलास्तथा। चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षास्सुपुष्पिताः।।4.1.77।। नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिता।
78पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः। लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः।।4.1.78।।
79अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः। चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः।।4.1.79।। मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु। केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः।।4.1.80।।
80अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः। चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः।।4.1.79।। मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु। केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशुपा धवाः।।4.1.80।।
81शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा।।4.1.81।। त्रिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनास्स्यन्दनास्तथा।
82पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान्। द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून्।।4.1.8283।।
83पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान्। द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून्।।4.1.8283।।
84वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान्। लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः।।4.1.84।।
85पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम्। वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः।।4.1.85।।
86केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः। केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः।।4.1.86।।
87इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि। रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते।।4.1.87।।
88निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति। मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ।।4.1.88।।
89इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता। स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव।।4.1.89।।
90विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु। विकीर्णै पीतरक्ताहि सौमित्रे प्रस्तराः कृताः।।4.1.90।।
91हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्। पुष्पमासे हि तरवस्सङ्घर्षादिव पुष्पिताः।।4.1.91।।
92आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः। कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण।।4.1.92।।
93एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्। रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम।।4.1.93।।
94मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम्। स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः।।4.1.94।।
95यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि। स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम।।4.1.95।।
96नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह। रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत्।।4.1.96।।
97अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः। काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे।।4.1.97।।
98पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्। चक्रवाकानुचरितां कारण्डव निषेविताम्।।4.1.98।।
99प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्। अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः।।4.1.99।। दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः। श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्।।4.1.100।।
100प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्। अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिःर्विहङ्गमैः।।4.1.99।। दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः। श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्।।4.1.100।।
101पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिस्सहितान्मृगान्। मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्।।4.1.101।। व्यथयन्तीव मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः।
102अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणायुते। पश्येयं यदि तां कान्तां ततस्स्वस्ति भवेन्मम।।4.1.102।।
103जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा। सेवते यदि वैदेही पम्पायाः पवनं सुखम्।।4.1.103।।
104पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्। धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवनमारुतम्।।4.1.104।।
105श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया। कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा।।4.1.105।।
106किन्नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्। सीताया जनकं पृष्टः कुशलं जनसंसदि।।4.1.106।।
107या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रव्राजितं वनम्। सीता सत्पथमास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया।।4.1.107।।
108तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये। या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विगतचेतसम्।।4.1.108।।
109तच्चार्वञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्। अपश्यतो मुखं तस्यास्सीदतीव मनो मम।।4.1.109।।
110स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्। वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण।।4.1.110।।
111प्राप्य दुखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्। नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत।।4.1.111।।
112किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां नृपात्मज। क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि तु मनस्विनीम्।।4.1.112।।
113गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्। न ह्यहं जीवितु शक्तस्तामृते जनकात्मजाम्।।4.1.113।।
114इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत्। उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्।।4.1.114।।
115संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम। नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम्।।4.1.115।।
116स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने। अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते।।4.1.116।।
117यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा। सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति राघव।।4.1.117।।
118प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः। ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति।।4.1.118।।
119यदि यातिदितेर्गर्भं रावणस्सह सीतया। तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम्।।4.1.119।।
120स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः। अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते।।4.1.120।।
121उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम्। सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन् न किञ्चिदपि दुर्लभम्।।4.1.121।।
122उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु। उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां प्रतिलभेमहि।।4.1.122।।
123त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं सन्न्यस्य पृष्ठतः। महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे।।4.1.123।।
124एवं सम्बोधितस्तत्र शोकोपहतचेतनः। त्यज्य शोकञ्च मोहञ्च ततो धैर्यमुपागमत्।।4.1.124।।
125सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः। रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम्।।4.1.125।।
126निरीक्षमाणस्सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दराश्च। उद्विग्नचेतास्सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे।।4.1.126।।
127तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा। स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव।।4.1.127।।
128तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ। शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित्।।4.1.128।।
129स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरञ्चरन्तौ। दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारमग्नः।।4.1.129।।
130तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम्। त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ।।4.1.130।।
अङ्ग्रेजी
1Arriving with Laksmana at the lake filled with lotuses, lilies and fishes, Rama, his senses oppressed, burst into tears.
2He was glad to see it but sad at the thought of Sita. His passion stirred, his senses shaken, he said this to Saumitri:
3'O Saumitri Pampa looks beautiful with its water clear as vaidurya, its lilies and lotuses in full bloom and its trees in all their variety.
4'O Saumitri look at the pleasant forest around Pampa where trees stand splendid like mountainpeaks.
5Already saddened due to the abduction of Sita and plight of Bharata, I am tormented by Spring.
6Though stricken with grief, I feel so delighted to see the auspicious Pampa with its wonderful forest and cool water scattered with flowers.
7Abounding in lotuses, birds and beasts and vicious serpents moving about, it looks splendid indeed.
8The bluishyellow grass, dotted with different kinds of flowers fallen from the trees shines like a carpet spread.
9Entwined with flowering creepers the treetops are covered all over with rich loads of flowers.
10'O Saumitri it is the season of spring. The trees are laden with fruits and fragrant flowers. Ecstatic blows the gentle freeze.
11'Look at the flowering trees sending showers of flowers like water dropping from the clouds, O Saumitri
12Various forest trees shaken by the force of the wind scatter flowers on the beautiful rocky surface of earth.
13O Saumitri! look, the breeze appears to be playing with the flowers; that are fallen and that are still on the trees.
14"As the wind shakes the flowers off the branches of various trees the bees bumble in tune with the (whistling) wind.
15"As if the trees are dancing to the music of the cuckoos and to the sound of the wind coming out of the mountain-caves.
16"Shaken by the strong wind all over, the tops of trees look as if they are knitted together.
17'The gentle touch of the breeze that blows, cool like sandalwood, full of pure fragrance, takes away the fatigue of the body.
18As if the trees are singing, swayed by the wind, while the bees in the forest, fragrant with honey, hum in tune.
19'The huge trees in the scenic mountainranges look delightful with their blossoms touching the peaks.
20With the tops of trees covered with flowers, the black bees hovering (humming) over them, the trees, shaken by the restless wind look like singers. (The trees with the top decked with flowers, the bees like black hair on the head swaying in the wind look like dancing and singing)
21'See these Karnikaras in full bloom all over, looking like people clad in yellow silk adorned with golden ornaments.
22'O Saumitri this spring season resonating with the sounds of several kinds of birds, kindles my anguish as I am separated from Sita.
23'Kandarpa (Cupid) torments me while I am already griefstricken. The Cuckoo with his challenging cheerfulness mocks me.
24'Lakshmana, while I am already lovestricken, the swamphen (gallinule, a marshbird) troubles me with its joyous cackles in the beautiful foreststream.
25'While in the hermitage in the past, my beloved was very glad to hear such sounds, invite me to join her and rejoice again.
26'See, the different kinds of birds flying towards trees, shrubs and vines making wonderful sounds all over.
27'O Lakshmana the female birds praised by their flocks, are united with their male partners. Enjoying the sweet sounds of large black bees, they are singing melodiously.
28These trees seem to enkindle my passion through all sorts of sounds like the loud cackle of swamphens and the sweet warble of the male cuckoos.
29'The fire of spring with clusters of Asoka flowers as its charcoal, its coppercoloured tender leaves as flames, the buzz of bees as its crackle will, as if, consume me.
30'O Saumitri my life is meaningless if I cannot see my beloved Sita with her delicate eyelashes, beautiful locks of hair and her sweet voice.
31'O sinless one, the spring season is dear to my beloved Sita when the outskirts of the forest are filled with voices of the cockoo.
32'The fire of grief ignited by Kandarpa (the god of love), enhanced by the effects of spring will certainly consume me soon.
33'Unable to see my beloved wife, the very sight of these lovely trees intensifies my love for her who shines resplendent in me.
34'When in place of Vaidehi I see spring (with its cool breeze) that used to take away the sweat generated by sensual enjoyment, my sorrow is intensified.
35'O Saumitri the cruel breeze of the spring forest torments me as I am now immersed in grief in the absence of my fawneyed beloved.
36'Delightful are the peacocks dancing here and there, their feathers looking like crystal windows flung open by the wind.
37'The peacocks intoxicated with passion for the peahens surround them intensifying my longing (for Vaidehi).
38'Look at the lovelorn peahen, excited by love, dancing on the moutain slope, O Lakshmana Engrossed in love, she dances for wooing the peacock.
39'Overwhelmed with love, the enchanted peacock, spreading his wings is running after her, making sounds, as though mocking her.
40'The peacock's beloved, for sure, has not been abducted by the demon. Therefore, he is dancing in delight in the forest in the company of his beloved.
41'It is extremely unbearable for me to stay in the forest during this season of flowers (Spring). Look at the passion even among beasts and birds, O Lakshmana And craving for love, the peahen sports near her mate.
42'Had the largeeyed Janaki not been stolen, she would have also paid advances to me in this manner with all her love and excitement.
43Look, Lakshmana—at winter's end the flowers of the forest, laden with blossoms, are of no use to me.
44'The trees look enchanting with flowers in full bloom, with bees hovering over them. But the flowers fruitlessly drop down on the ground.
45The joyful birds, calling sweetly in flocks as though inviting one another, madden me with longing.
46'If spring reigns wherever my beloved Sita is, she must have been overwhelmed with similar sad feelings like me.
47'Spring must not have touched the place where she is now staying. Otherwise how could my Sita with eyes like blue lotus live without me?
48'Or, if there is spring where my beloved lives, what can that lady of beautiful hips do, threatened by enemies.
49'Eager to speak with her gentle voice, my young beloved, blessed with eyes like lotus petals, will certainly give up her life, unable to enjoy the spring.
50'My mind makes me feel certain that Sita with her chastity might not be able to live separated from me.
51'Sita has her love truly fixed in me. My love for her is equally steadfast.
52'This cool breeze that carries the fragrance of flowers, that is gentle in its touch feels like fire when I think about my beautiful beloved.
53'The pleasant touch of the wind, which made me happy in the company of Sita intensifies my grief now in her absence.
54'The crow that cried unhappily flying in the sky as if to foretell my separation from Sita, is now on the tree, singing joyfully (suggesting my possible union with Sita).
55'The same crow attendant on Vaidehi there will take me to my largeeyed beloved.
56'Losten, O Lakshmana to the sweet warblings of the birds on the blossoming treetops of the forest. My love for her (Sita) enhances with their sweet voices.
57'This honeybee is eager to approach the bunch of tilaka flowers in bloom scattered by the wind like a lover advancing towards his passionate beloved.
58'This asoka tree increases (by nature) the sorrow of lovers. Perhaps it make its presence felt in order to intimidate me with the clusters of its flowers scattered by the wind.
59'O Lakshmana these mangotrees full of blossoms appear like sexited men who have applied fragrant unguents to their bodies.
60'O Saumitri O' tiger among men look at the kinnaras wandering here and there, in the wonderful forest around the Pampa lake.
61'O Lakshmana look at these lotuses with fine fragrance all over the water glowing like the rising Sun.
62'This Pampa with its water clear and fragrant with red and blue lotuses is filled with swans and geese.
63'Lake Pampa shines with lotuses with bees on their filaments like the rising sun.
64'Frequented by the Chakravakas and surrounded by the wonderful forest with thirsty elephants and deer this Pampa looks beautiful.
65'O Lakshmana look at the lotuses in clear water dashing against one another due to waves caused by the force of the wind.
66'Unable to see my beloved with eyes large like totus petals and an ardent lover of lotuses, I have no desire to live.
67'Oh how adversly disposed is the god of love He makes me remember that auspicious lady with a pleasing voice when she is lost and difficult to reach.
68'If the spring that has set in, with the trees in bloom does not kill me, I have once again to endure the agony of love.
69'Whatever was endearing to me earlier in the company of Sita, has turned out to be disenchanting without her.
70'Seeing the delicate petals around the lotus buds that look like beautiful eyelids of Sita, my eyes crave for them O Lakshmana
71'The bleeze that blows through the trees carrying the fragrance of the filaments of lotuses feels pleasant like Sita's breath.
72'Look at the very spectacular karnikara tree with its blossmed branches on the mountain slope towards the southern side of Pampa, O Saumitri
73'This king of mountains is rich with plenty of minerals and, therefore, generates multicoloured dust particles splattered by the speed of the wind.
74'O Saumitri With leafless kimsuka trees in full bloom all over the mountain ranges they appear beautiful like blazing mountains.
75'Very closely grown on the banks of Pampa, stand malati, mallika and karavira trees with their clusters of fragrant blossoms.
76'Fully blossmed ketaka, sinduvara, madhavi and kunda bushes in spring scatter their fragrance everywhere.
77'Chiribilva, madhuka, vanjula, bakula, champaka, tilaka and naga varana and kharjura trees are in full bloom.
78'Lotuses and blue asokas are also in bloom. Lodhra trees on the mountainslopes look golden like the lion's mane.
79'There are trees like ankola, kuranta, churnaka, paribhadraka, mango, patali, kovidara, muchukunda, arjuna, ketaka, uddalaka, shirisha, shimshupa and shava, all in full bloom on the mountain peaks.
80'There are trees like ankola, kuranta, churnaka, paribhadraka, mango, patali, kovidara, muchukunda, arjuna, ketaka, uddalaka, shirisha, shimshupa and shava, all in full bloom on the mountain peaks.
81There stand shalmali, kimshuka, red kuravaka, tinisha, naktamala, chandana and syandana trees.
82'O Saumitri look at the beauty of these numerous flowering trees on the banks of Pampa, entwining creepers with blooming tops.
83'O Saumitri look at the beauty of these numerous flowering trees on the banks of Pampa, entwining creepers with blooming tops.
84'While the branches of trees swayed by the wind draw close, the creepers follow the trees like lovely women in a drunken state.
85'The wind blows from tree to tree, mountain to mountain, and forest to forest as though content to enjoy all the fragrance.
86'Some trees stood fragrant with profuse flowers and some with buds shining blue.
87'Fascinated by the flowers, the honeybees cling to one or the other, humming, 'this is soft, this is sweet, and this is fullyblossomed.'
88'The bees greedy for honey move among the trees on the banks of Pampa. Resting for a while, at one place they fly soon to another.
89'With countless flowers fallen on their own from trees and scattered like a bed of flowers on stone the ground is rendered comfortable enough to relax on.
90'O Saumitri varieties of colourful flowers, some red and some yellow, are spread out on the mountain slopes.
91'Winter has ended and the season of flowers has set in, O Saumitri The trees are full of flowers as if competing with one another.
92'The trees, crowned with flowers filled with humming bees, look splendid. It appears they are calling one another, O Lakshmana
93'This duck, entering into auspicious water, sports with its beloved and incites my love.
94'Only Ganga, like Pampa, has such captivating charm. Its beauty and virtues are famous in the world.
95'O Lakshmna, the best of the Raghu race, if only that chaste Sita appears, we will stay here. I will not wish for the position of Indra or for Ayodhya.
96'If I can sport with Sita in this beautiful green grassy land, I will not have any worry, I would not desire for any other pleasure.
97'These trees with their beautiful leaves and varieties of flowers bring me agony as I live in this forest separated from my beloved.
98'O Saumitri look at this lake of cool water filled with, lotuses, chakravakas flying about and ducks floating.
99Pampa, filled with swimming, kraunchas and frequented by big animals looks splendid. The joyous warbling of a variety of birds is highly exciting. They kindle my passion for my young, Moonfaced, lotus eyed beloved.
100Pampa, filled with swimming, kraunchas and frequented by big animals looks splendid. The joyous warbling of a variety of birds is highly exciting. They kindle my passion for my young, Moonfaced, lotus eyed beloved.
101Look at the (male) deer happily roaming here and there together with the female deer on the colourful mountain slopes. Separated from the fawneyed Vaidehi, this sight fills my heart with agony.
102'If I find my dear beloved here on these mountain slopes full of passionate birds how happy will I not feel
103'O Saumitri I can be alive and happy if Sita of slender waist enjoys here with me the sweet breeze of Pampa.
104'O Lakshmana blessed are those who enjoy the breeze filled with fragrance of lotuses of the surrounding forests of Pampa. The gentle and auspicious breeze indeed takes away the sorrow of the mind.
105'How can Janaka's daughter with eyes like lotus petals, so young and loving, sustain her life? Away from me, she must be feeling quite dejected.
106'If righteous and truthful Janaka enquires about Sita's wellbeing in the assembly of people, what am I to speak ?
107Where now is my beloved Sita, who, treading the path of virtue, followed me—unfortunate, banished to the forest by my father?
108'She followed me, O Lakshmana as I was deposed from the kingdom and distraught. Now helpless, how can I live without her?
109'Unable to see her beautiful, face with auspicious eyes like fragrant lotuses, I feel (so) depressed.
110'When can I listen to Sita's sweet, wholesome and virtuous, incomparable words interlaced with her gentle smile, O Lakshmana?
111My young and faithful beloved used to put up a brave face and speak to me in all propriety to cheer me up in the midst of suffering in the forest whenever I felt tormented by passion.
112'O Prince, what can I tell the highminded Kausalya at Ayodhya when she asks the whereabouts of her daughterinlaw'?
113'You may go to Ayodhya, O Lakshmana, to see our loving brother, Bharata. It is not possible for me to survive without the daughter of Janaka'.
114Thus spoke Lakshmana these befitting, unforgettable words to his hissouled brother, Rama wailing like an orphan:
115'O Rama, the foremost of men, control yourself. Be blessed. People who are pure at heart do not feel depressed at heart.
116'Remembrance of loved ones causes sorrow. Even a wet cotton wick gets burnt by embracing excessive oil. Hence abandon grief.
117'Even if Ravana escapes into the nether world or into a world still lower, he cannot save himself by any means, O Rama
118'Once the whereabouts of that sinful demon are known he will either deliver Sita or die.
119'Even if Ravana enters into the womb of Diti (mother of demons) along with Sita, I will slay him there if he does not return the daughter of Mithila.
120'O noble prince be blessed. maintain composure. Without making any effort it is not possible to achieve the objective and recoup loss.
121'O revered Sire, enterprise is supreme strength. Nothing is difficult in this world for one who is up and doing.
122'Enterprising men will never be disappointed in their mission. It is possible to get Sita through effort alone.
123'Bardon grief. Give up emotion. You are a great soul. You are not aware of your great accomplishments. (The temporary sorrow has relegated Rama's nobility to the background. Lakshmana is trying to restore the same)'.
124Thus persuaded by Lakshmana, Rama who was hitherto besieged by grief and delusion, could set them aside and regain patience.
125No more disturbed by delusion, Rama of unimaginable valour, crossed the very brilliant Pampa with beautiful plants floating on its surface.
126The great Rama was overcome with grief while scanning the entire forest with its streams and caves. Engrossed in her thoughts, dejected at heart and inflicted with pain, he set both, accompanied by Lakshmana.
127The great soul, Lakshmana, striding like a mighty elephant, with a steady mind, followed Rama dutifully, protecting him with his strength.
128The swiftfooted, mighty king of monkeys saw those two men of wonderful appearance as they were wandering at Rishyamuka. He neither got scared nor showed signs of nervousness.
129The great soul, Sugriva, walking slowly like an elephant saw both of them and became despondent, worried and immersed in fear.
130Having seen the mighty Rama and Lakshmana, all other monkeys got frightened and ran into a sacred and safe hermitage. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः।। Thus ends the first sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1कमलों, कुमुदों और मछलियों से भरे उस सरोवर पर लक्ष्मण सहित पहुँचकर इन्द्रियों से अभिभूत राम आँसुओं में फूट पड़े।
2उसे देखकर वे प्रसन्न हुए, किन्तु सीता के स्मरण से दुःखी हो गए। अपने भाव जागृत और इन्द्रियाँ विचलित होने पर उन्होंने सुमित्रानन्दन से यह कहा:
3'हे सुमित्रानन्दन! पम्पा वैदूर्य के समान निर्मल जल, पूर्ण खिले कुमुदों और कमलों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से सुन्दर दिखता है।
4'हे सुमित्रानन्दन! पम्पा के चारों ओर के इस मनोहर वन को देखो जहाँ वृक्ष पर्वतशिखरों के समान भव्य खड़े हैं।
5सीता के अपहरण और भरत की दशा से पहले ही दुःखी मैं वसन्त से सन्तप्त हूँ।
6यद्यपि शोक से आहत हूँ, तथापि अद्भुत वन, शीतल जल और बिखरे पुष्पों वाले मंगलमय पम्पा को देखकर मुझे इतना आनन्द होता है।
7कमलों, पक्षियों और पशुओं से भरा तथा विषैले सर्पों के विचरण से युक्त यह निश्चय ही भव्य दिखता है।
8वृक्षों से गिरे नाना प्रकार के पुष्पों से चित्रित नीली-पीली घास बिछी हुई चादर के समान चमकती है।
9पुष्पित लताओं से लिपटे वृक्षों के शिखर सर्वत्र पुष्पों के भारी बोझ से ढके हैं।
10'हे सुमित्रानन्दन! यह वसन्त ऋतु है। वृक्ष फलों और सुगन्धित पुष्पों से लदे हैं। मन्द समीर आनन्दपूर्वक बह रहा है।
11'हे सुमित्रानन्दन! देखो, पुष्पित वृक्ष मेघों से टपकते जल के समान पुष्पों की वर्षा कर रहे हैं।
12वायु के वेग से हिलते नाना वनवृक्ष पृथ्वी की सुन्दर शिलामय सतह पर पुष्प बिखेरते हैं।
13'हे सुमित्रानन्दन! देखो, समीर उन पुष्पों से क्रीड़ा करता प्रतीत होता है जो गिर चुके हैं और जो अब भी वृक्षों पर हैं।
14'जब वायु नाना वृक्षों की शाखाओं से पुष्प झाड़ती है, तब भ्रमर (सीटी बजाती) वायु के स्वर में गुंजार करते हैं।
15'मानो वृक्ष कोकिलों के संगीत पर और पर्वतगुफाओं से निकलती वायु के शब्द पर नृत्य कर रहे हों।
16'चारों ओर से प्रबल वायु द्वारा हिलाए गए वृक्षों के शिखर ऐसे दिखते हैं मानो वे परस्पर गुँथ गए हों।
17'चन्दन के समान शीतल, शुद्ध सुगन्ध से भरी बहती वायु का कोमल स्पर्श शरीर की थकान हर लेता है।
18'मानो वायु से हिलते वृक्ष गा रहे हों, जबकि मधु से सुगन्धित वन में भ्रमर उसी स्वर में गुंजार करते हैं।
19'रमणीय पर्वतश्रेणियों के विशाल वृक्ष अपने पुष्पों से शिखरों को छूते हुए मनोहर लगते हैं।
20'वृक्षों के शिखर पुष्पों से ढके हैं, काले भ्रमर उन पर मँडराते (गुंजार करते) हैं, और चंचल वायु से हिलते वे वृक्ष गायकों के समान दिखते हैं। (पुष्पों से सजे शिखर वाले वृक्ष, वायु में लहराते सिर पर काले केशों के समान भ्रमर—मानो नृत्य और गान कर रहे हों)
21'सर्वत्र पूर्ण खिले इन कर्णिकारों को देखो, जो स्वर्ण के आभूषणों से अलंकृत पीत रेशम पहने लोगों के समान दिखते हैं।
22'हे सुमित्रानन्दन! नाना प्रकार के पक्षियों की ध्वनियों से गूँजती यह वसन्त ऋतु सीता से वियुक्त मेरी व्यथा भड़का देती है।
23'मैं पहले ही शोकग्रस्त हूँ और कन्दर्प (कामदेव) मुझे सता रहे हैं। कोकिल अपनी चुनौतीभरी प्रफुल्लता से मेरा उपहास करती है।
24'हे लक्ष्मण! मैं पहले ही प्रेमपीड़ित हूँ और यह जलमुर्गी सुन्दर वनधारा में अपनी हर्षभरी काँव-काँव से मुझे व्यथित करती है।
25'अतीत में आश्रम में रहते हुए मेरी प्रिया ऐसी ध्वनियाँ सुनकर अत्यन्त प्रसन्न होतीं, मुझे अपने संग बुलातीं और पुनः आनन्दित होतीं।
26'देखो, नाना प्रकार के पक्षी सर्वत्र अद्भुत ध्वनियाँ करते हुए वृक्षों, झाड़ियों और लताओं की ओर उड़ रहे हैं।
27'हे लक्ष्मण! अपने दलों द्वारा सराही गई पक्षिणियाँ अपने नरों से मिली हुई हैं। विशाल काले भ्रमरों की मधुर ध्वनि का आनन्द लेती वे मधुर स्वर में गा रही हैं।
28'जलमुर्गियों की तीव्र काँव-काँव और नर कोकिलों के मधुर कूजन जैसी सब प्रकार की ध्वनियों से ये वृक्ष मानो मेरा भाव जगा रहे हों।
29'अशोक के पुष्पगुच्छ जिसके अंगारे हैं, ताम्रवर्णी कोमल पत्ते जिसकी ज्वालाएँ हैं और भ्रमरों की गुंजार जिसकी चटचटाहट है—वसन्त की वह अग्नि मानो मुझे भस्म कर देगी।
30'हे सुमित्रानन्दन! यदि मैं अपनी प्रिया सीता को उनकी कोमल पलकों, सुन्दर केशपाशों और मधुर वाणी सहित न देख सकूँ, तो मेरा जीवन निरर्थक है।
31'हे निष्पाप! वसन्त ऋतु मेरी प्रिया सीता को प्रिय है, जब वन के प्रान्त कोकिल के स्वरों से भर जाते हैं।
32'कन्दर्प (कामदेव) द्वारा प्रज्वलित और वसन्त के प्रभाव से बढ़ी शोक की यह अग्नि निश्चय ही मुझे शीघ्र भस्म कर देगी।
33'अपनी प्रिय पत्नी को न देख पाने के कारण इन मनोहर वृक्षों का दर्शन ही उनके प्रति मेरा प्रेम बढ़ा देता है, जो मुझमें देदीप्यमान रूप से विराजती हैं।
34'वैदेही के स्थान पर जब मैं वसन्त (और उसकी शीतल वायु) को देखता हूँ, जो विषयभोग से उत्पन्न स्वेद हर लेती थी, तब मेरा शोक और बढ़ जाता है।
35'हे सुमित्रानन्दन! मृगनयनी प्रिया की अनुपस्थिति में शोक में डूबे मुझे वसन्त के वन की यह क्रूर वायु सता रही है।
36'यहाँ-वहाँ नृत्य करते मयूर मनोहर हैं, जिनके पंख वायु से खोली गई स्फटिक की खिड़कियों के समान दिखते हैं।
37'मयूरियों के प्रति भाव से उन्मत्त मयूर उन्हें घेर लेते हैं और (वैदेही के प्रति) मेरी लालसा बढ़ा देते हैं।
38'हे लक्ष्मण! प्रेम से उत्तेजित उस विरहिणी मयूरी को पर्वतढलान पर नृत्य करते देखो। प्रेम में लीन वह मयूर को रिझाने के लिए नृत्य कर रही है।
39'प्रेम से अभिभूत, मुग्ध वह मयूर अपने पंख फैलाए शब्द करता हुआ उसके पीछे दौड़ रहा है, मानो उसका उपहास कर रहा हो।
40'निश्चय ही मयूर की प्रिया किसी राक्षस द्वारा अपहृत नहीं हुई। इसीलिए वह वन में अपनी प्रिया के संग हर्ष में नृत्य कर रहा है।
41'पुष्पों की इस ऋतु (वसन्त) में वन में रहना मेरे लिए अत्यन्त असह्य है। हे लक्ष्मण! पशुओं और पक्षियों में भी यह अनुराग देखो। और प्रेम की लालसा में मयूरी अपने साथी के समीप क्रीड़ा करती है।
42'यदि विशाल नेत्रों वाली जानकी न चुराई गई होतीं, तो वे भी अपने समस्त प्रेम और उत्साह से इसी प्रकार मेरी ओर बढ़तीं।
43'लक्ष्मण! देखो—शीत के अन्त में पुष्पों से लदे वन के वे फूल मेरे किसी काम के नहीं।
44'पूर्ण खिले पुष्पों वाले, भ्रमरों से मँडराए वे वृक्ष मोहक दिखते हैं। किन्तु वे पुष्प व्यर्थ ही भूमि पर गिर जाते हैं।
45'प्रफुल्ल पक्षी दलों में मधुर स्वर में पुकारते मानो एक-दूसरे को आमन्त्रित करते हों, और लालसा से मुझे उन्मत्त कर देते हैं।
46'यदि जहाँ भी मेरी प्रिया सीता हैं, वहाँ वसन्त छाया हो, तो वे भी मेरे समान ऐसी ही शोकपूर्ण भावनाओं से अभिभूत होंगी।
47'जहाँ वे अब रह रही हैं, वहाँ वसन्त ने स्पर्श न किया होगा। अन्यथा नीलकमल के समान नेत्रों वाली मेरी सीता मेरे बिना कैसे जी सकतीं?
48'अथवा यदि जहाँ मेरी प्रिया हैं वहाँ वसन्त हो, तो शत्रुओं से धमकाई गई वह सुन्दर नितम्बों वाली स्त्री क्या कर सकती है?
49'अपनी कोमल वाणी से बोलने को उत्सुक, कमलदल के समान नेत्रों से सम्पन्न मेरी युवा प्रिया वसन्त का आनन्द न ले पाने के कारण निश्चय ही अपने प्राण त्याग देंगी।
50'मेरा मन मुझे यह निश्चय कराता है कि अपने सतीत्व के साथ सीता मुझसे वियुक्त होकर जीवित न रह सकेंगी।
51'सीता का प्रेम मुझमें सच्चा प्रतिष्ठित है। उनके प्रति मेरा प्रेम भी उतना ही अटल है।
52'पुष्पों की सुगन्ध ले जाती, स्पर्श में कोमल यह शीतल वायु, जब मैं अपनी सुन्दरी प्रिया का चिन्तन करता हूँ, तब अग्नि के समान लगती है।
53'वायु का जो सुखद स्पर्श सीता के संग में मुझे प्रसन्न करता था, वह अब उनकी अनुपस्थिति में मेरा शोक बढ़ा देता है।
54'जो कौआ आकाश में उड़ते हुए मानो सीता से मेरे वियोग की सूचना देता हुआ दुःखपूर्वक बोला था, वही अब वृक्ष पर हर्षपूर्वक बोल रहा है (जो सीता से मेरे सम्भावित मिलन का संकेत देता है)।
55'वैदेही का परिचारक वही कौआ मुझे मेरी विशाल नेत्रों वाली प्रिया तक ले चलेगा।
56'हे लक्ष्मण! वन के पुष्पित वृक्षशिखरों पर पक्षियों का मधुर कूजन सुनो। उनके मधुर स्वरों से उन (सीता) के प्रति मेरा प्रेम बढ़ जाता है।
57'यह मधुमक्खी वायु से बिखरे खिले तिलक पुष्पों के गुच्छ तक पहुँचने को उत्सुक है, जैसे कोई प्रेमी अपनी अनुरागिणी प्रिया की ओर बढ़ता है।
58'यह अशोक वृक्ष (स्वभाव से) प्रेमियों का शोक बढ़ाता है। सम्भवतः वह वायु से बिखेरे अपने पुष्पगुच्छों से मुझे भयभीत करने के लिए अपनी उपस्थिति जताता है।
59'हे लक्ष्मण! पुष्पों से भरे ये आम्र वृक्ष उन उत्तेजित पुरुषों के समान प्रतीत होते हैं जिन्होंने अपने शरीरों पर सुगन्धित उबटन लगाया हो।
60'हे सुमित्रानन्दन! हे पुरुषों में व्याघ्र! पम्पा सरोवर के चारों ओर के अद्भुत वन में यहाँ-वहाँ विचरते किन्नरों को देखो।
61'हे लक्ष्मण! जल में सर्वत्र सुगन्ध बिखेरते और उदित होते सूर्य के समान दमकते इन कमलों को देखो।
62'लाल और नीले कमलों से निर्मल और सुगन्धित जल वाला यह पम्पा हंसों और कलहंसों से भरा है।
63'पम्पा सरोवर उदित होते सूर्य के समान कमलों से शोभित है, जिनके केसरों पर भ्रमर बैठे हैं।
64'चक्रवाकों से सेवित और प्यासे हाथियों तथा मृगों वाले अद्भुत वन से घिरा यह पम्पा सुन्दर दिखता है।
65'हे लक्ष्मण! देखो, वायु के वेग से उठी तरंगों के कारण निर्मल जल में कमल एक-दूसरे से टकरा रहे हैं।
66'कमलदल के समान विशाल नेत्रों वाली और कमलों की अनन्य प्रेमी अपनी प्रिया को न देख पाने के कारण मुझमें जीने की इच्छा नहीं रही।
67'ओह, कामदेव कितने प्रतिकूल हैं! जब वह मंगलमयी, मधुरभाषिणी खो गई और दुर्लभ है, तब वे मुझे उसका स्मरण कराते हैं।
68'यदि पुष्पित वृक्षों वाला यह आया हुआ वसन्त मुझे नहीं मार डालता, तो मुझे पुनः प्रेम की व्यथा सहनी होगी।
69'जो कुछ पहले सीता के संग में मुझे प्रिय था, वह उनके बिना अप्रिय हो गया है।
70'हे लक्ष्मण! कमलकलियों के चारों ओर के कोमल दलों को देखकर, जो सीता की सुन्दर पलकों के समान लगते हैं, मेरे नेत्र उनके लिए तरस उठते हैं।
71'वृक्षों से होकर बहती, कमलों के केसरों की सुगन्ध ले जाती वायु सीता के श्वास के समान सुखद लगती है।
72'हे सुमित्रानन्दन! पम्पा के दक्षिणी ओर की पर्वतढलान पर पुष्पित शाखाओं वाला वह अत्यन्त दर्शनीय कर्णिकार वृक्ष देखो।
73'खनिजों से समृद्ध यह पर्वतराज वायु के वेग से बिखेरे गए रंग-बिरंगे धूलिकणों को उत्पन्न करता है।
74'हे सुमित्रानन्दन! सर्वत्र पूर्ण खिले पत्रहीन किंशुक वृक्षों से युक्त वे पर्वतश्रेणियाँ जलते पर्वतों के समान सुन्दर दिखती हैं।
75'पम्पा के तटों पर अत्यन्त सघन उगे मालती, मल्लिका और करवीर वृक्ष अपने सुगन्धित पुष्पगुच्छों सहित खड़े हैं।
76'वसन्त में पूर्ण खिले केतकी, सिन्दुवार, माधवी और कुन्द की झाड़ियाँ सर्वत्र अपनी सुगन्ध बिखेरती हैं।
77'चिरिबिल्व, महुआ, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक तथा नागवारण और खर्जूर वृक्ष पूर्ण खिले हैं।
78'कमल और नीले अशोक भी खिले हैं। पर्वतढलानों पर लोध्र वृक्ष सिंह की केसर के समान स्वर्णिम दिखते हैं।
79'पर्वतशिखरों पर अंकोल, कुरण्ट, चूर्णक, परिभद्रक, आम्र, पाटल, कोविदार, मुचुकुन्द, अर्जुन, केतकी, उद्दालक, शिरीष, शिंशपा और शाव जैसे वृक्ष सब पूर्ण खिले हैं।
80'पर्वतशिखरों पर अंकोल, कुरण्ट, चूर्णक, परिभद्रक, आम्र, पाटल, कोविदार, मुचुकुन्द, अर्जुन, केतकी, उद्दालक, शिरीष, शिंशपा और शाव जैसे वृक्ष सब पूर्ण खिले हैं।
81'वहाँ शाल्मलि, किंशुक, लाल कुरवक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन और स्यन्दन वृक्ष खड़े हैं।
82'हे सुमित्रानन्दन! पम्पा के तटों पर इन असंख्य पुष्पित वृक्षों की शोभा देखो, जिन पर खिले शिखरों वाली लताएँ लिपटी हैं।
83'हे सुमित्रानन्दन! पम्पा के तटों पर इन असंख्य पुष्पित वृक्षों की शोभा देखो, जिन पर खिले शिखरों वाली लताएँ लिपटी हैं।
84'जब वायु से हिलती वृक्षों की शाखाएँ निकट आती हैं, तब लताएँ मदमत्त अवस्था में मनोहर स्त्रियों के समान वृक्षों का अनुगमन करती हैं।
85'वायु वृक्ष से वृक्ष, पर्वत से पर्वत और वन से वन बहती है, मानो समस्त सुगन्ध का उपभोग कर सन्तुष्ट हो।
86'कुछ वृक्ष प्रचुर पुष्पों से सुगन्धित खड़े थे और कुछ नीली दमकती कलियों से।
87'पुष्पों से मुग्ध भ्रमर किसी न किसी पर चिपके रहते हैं, गुंजार करते हुए—'यह कोमल है, यह मधुर है, और यह पूर्ण खिला है।'
88'मधु के लोभी भ्रमर पम्पा के तटों के वृक्षों के बीच विचरण करते हैं। एक स्थान पर क्षण भर विश्राम कर वे शीघ्र दूसरे पर उड़ जाते हैं।
89'वृक्षों से स्वयं गिरे और शिला पर पुष्पशय्या के समान बिखरे असंख्य पुष्पों से वह भूमि विश्राम करने योग्य सुखद बन गई है।
90'हे सुमित्रानन्दन! नाना रंगों के पुष्प, कुछ लाल और कुछ पीले, पर्वतढलानों पर फैले हैं।
91'हे सुमित्रानन्दन! शीत समाप्त हो चुका और पुष्पों की ऋतु आ गई। वृक्ष पुष्पों से भरे हैं मानो एक-दूसरे से स्पर्धा कर रहे हों।
92'हे लक्ष्मण! गुंजार करते भ्रमरों से भरे पुष्पों के मुकुट धारण किए वृक्ष भव्य दिखते हैं। ऐसा लगता है वे एक-दूसरे को पुकार रहे हैं।
93'यह बत्तख मंगलमय जल में प्रवेश कर अपनी प्रिया के संग क्रीड़ा करती है और मेरे प्रेम को भड़का देती है।
94'केवल गंगा में ही पम्पा के समान ऐसा मोहक आकर्षण है। उसका सौन्दर्य और गुण संसार में विख्यात हैं।
95'हे रघुकुल में श्रेष्ठ लक्ष्मण! यदि केवल वे पतिव्रता सीता प्रकट हो जाएँ, तो हम यहीं रह जाएँगे। मैं न इन्द्र का पद चाहूँगा, न अयोध्या।
96'यदि मैं इस सुन्दर हरी घास वाली भूमि पर सीता के संग क्रीड़ा कर सकूँ, तो मुझे कोई चिन्ता न होगी, मैं किसी अन्य सुख की इच्छा न करूँगा।
97'सुन्दर पत्तों और नाना प्रकार के पुष्पों वाले ये वृक्ष मुझे व्यथा देते हैं, क्योंकि मैं इस वन में अपनी प्रिया से वियुक्त रह रहा हूँ।
98'हे सुमित्रानन्दन! कमलों से भरे, चक्रवाकों से उड़ते और बत्तखों से तैरते इस शीतल जल वाले सरोवर को देखो।
99'तैरते क्रौञ्चों से भरा और विशाल पशुओं से सेवित पम्पा भव्य दिखता है। नाना पक्षियों का हर्षभरा कूजन अत्यन्त उत्तेजक है। वे मेरी युवा, चन्द्रमुखी, कमलनयनी प्रिया के प्रति मेरा भाव जगा देते हैं।
100'तैरते क्रौञ्चों से भरा और विशाल पशुओं से सेवित पम्पा भव्य दिखता है। नाना पक्षियों का हर्षभरा कूजन अत्यन्त उत्तेजक है। वे मेरी युवा, चन्द्रमुखी, कमलनयनी प्रिया के प्रति मेरा भाव जगा देते हैं।
101'रंग-बिरंगी पर्वतढलानों पर मृगियों के साथ हर्षपूर्वक इधर-उधर विचरते (नर) मृगों को देखो। मृगनयनी वैदेही से वियुक्त यह दृश्य मेरा हृदय व्यथा से भर देता है।
102'यदि अनुरागी पक्षियों से भरी इन पर्वतढलानों पर मुझे मेरी प्रिय प्रिया मिल जाए, तो मैं कितना प्रसन्न न होऊँगा!
103'हे सुमित्रानन्दन! यदि पतली कटि वाली सीता यहाँ मेरे संग पम्पा के मधुर समीर का आनन्द लें, तो मैं जीवित और प्रसन्न रह सकता हूँ।
104'हे लक्ष्मण! धन्य हैं वे जो पम्पा के चारों ओर के वनों के कमलों की सुगन्ध से भरे समीर का आनन्द लेते हैं। वह कोमल और मंगलमय समीर निश्चय ही मन का शोक हर लेता है।
105'कमलदल के समान नेत्रों वाली, इतनी युवा और स्नेहमयी जनकनन्दिनी अपने प्राण कैसे धारण कर सकती हैं? मुझसे दूर वे अवश्य ही अत्यन्त खिन्न अनुभव कर रही होंगी।
106'यदि धर्मात्मा और सत्यनिष्ठ जनक जनसभा में सीता की कुशलता पूछें, तो मैं क्या कहूँ?
107'अब मेरी प्रिया सीता कहाँ हैं, जो धर्म के मार्ग पर चलते हुए मेरा—अभागे, अपने पिता द्वारा वन में निर्वासित का—अनुगमन करती रहीं?
108'हे लक्ष्मण! जब मैं राज्य से च्युत और व्यथित था, तब उन्होंने मेरा अनुगमन किया। अब असहाय होकर मैं उनके बिना कैसे जी सकता हूँ?
109'सुगन्धित कमलों के समान मंगलमय नेत्रों वाला उनका सुन्दर मुख न देख पाने के कारण मैं (इतना) खिन्न अनुभव करता हूँ।
110'हे लक्ष्मण! मैं सीता के मधुर, हितकर और गुणपूर्ण, अनुपम वचन उनकी कोमल मुस्कान में गुँथे हुए कब सुन सकूँगा?
111'वन में कष्ट के मध्य जब भी मैं भाव से सन्तप्त होता, तब मेरी युवा और निष्ठावान् प्रिया मुझे उत्साहित करने के लिए साहसी मुख बनाकर पूर्ण औचित्य से मुझसे बात करतीं।
112'हे राजकुमार! अयोध्या में उदारचेता कौसल्या जब अपनी पुत्रवधू का समाचार पूछेंगी, तब मैं उनसे क्या कहूँगा?
113'हे लक्ष्मण! तुम अयोध्या जाकर हमारे प्रिय भ्राता भरत से मिल सकते हो। जनकनन्दिनी के बिना मेरा जीवित रहना सम्भव नहीं।'
114अनाथ के समान विलाप करते अपने महात्मा भ्राता राम से लक्ष्मण ने ये यथोचित, अविस्मरणीय वचन कहे:
115'हे पुरुषों में अग्रगण्य राम! स्वयं को सँभालिए। आपका कल्याण हो। जो हृदय से शुद्ध हैं, वे हृदय से खिन्न नहीं होते।
116'प्रियजनों का स्मरण शोक उत्पन्न करता है। गीली रुई की बत्ती भी अधिक तेल को आलिंगन कर जल जाती है। अतः शोक त्यागिए।
117'हे राम! यदि रावण पाताल में अथवा उससे भी नीचे किसी लोक में भाग जाए, तो भी वह किसी उपाय से स्वयं को बचा नहीं सकता।
118'उस पापी राक्षस का पता चलते ही वह या तो सीता को सौंप देगा या मारा जाएगा।
119'यदि रावण सीता सहित दिति (राक्षसों की माता) के गर्भ में भी प्रवेश कर जाए, तो भी यदि वह मिथिला की कन्या को न लौटाए तो मैं वहीं उसका वध करूँगा।
120'हे आर्य राजकुमार! आपका कल्याण हो। सन्तुलन बनाए रखिए। बिना प्रयत्न किए न लक्ष्य प्राप्त होता है, न हानि की पूर्ति।
121'हे पूज्य आर्य! उद्यम ही परम बल है। जो उठकर कार्य करता है, उसके लिए इस संसार में कुछ भी कठिन नहीं।
122'उद्यमी पुरुष अपने कार्य में कभी निराश नहीं होते। केवल प्रयत्न से ही सीता को प्राप्त करना सम्भव है।
123'शोक त्यागिए। भावावेश छोड़िए। आप महात्मा हैं। आप अपनी महान् उपलब्धियों से अनजान हैं। (क्षणिक शोक ने राम के गौरव को पीछे धकेल दिया है; लक्ष्मण उसे पुनः जगाने का प्रयत्न कर रहे हैं।)'
124लक्ष्मण द्वारा इस प्रकार समझाए जाने पर अब तक शोक और मोह से घिरे राम उन्हें एक ओर रखकर धैर्य पुनः प्राप्त कर सके।
125मोह से अब विचलित न होकर अकल्पनीय पराक्रम वाले राम ने उस अत्यन्त देदीप्यमान पम्पा को पार किया, जिसकी सतह पर सुन्दर वनस्पतियाँ तैर रही थीं।
126महात्मा राम धाराओं और गुफाओं सहित समस्त वन का निरीक्षण करते हुए शोक से अभिभूत थे। उनके चिन्तन में लीन, हृदय से खिन्न और पीड़ा से आहत वे लक्ष्मण सहित आगे बढ़े।
127महात्मा लक्ष्मण बलशाली हाथी के समान डग भरते, स्थिर मन से, अपने बल से राम की रक्षा करते हुए कर्तव्यपूर्वक उनके पीछे चले।
128वेगवान्, बलशाली वानरराज ने अद्भुत रूप वाले उन दोनों पुरुषों को देखा जब वे ऋष्यमूक पर विचरण कर रहे थे। वह न भयभीत हुआ, न उसने घबराहट के लक्षण दिखाए।
129हाथी के समान धीरे-धीरे चलते महात्मा सुग्रीव ने उन दोनों को देखा और खिन्न, चिन्तित तथा भय में डूबा हुआ हो गया।
130बलशाली राम और लक्ष्मण को देखकर अन्य सब वानर भयभीत हो गए और एक पवित्र तथा सुरक्षित आश्रम में भाग गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का प्रथम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1कमल, कुमुद र माछाले भरिएको त्यस सरोवरमा लक्ष्मणसहित आइपुगेर इन्द्रियले अभिभूत राम आँसुमा फुटे।
2त्यो देखेर उनी प्रसन्न भए, तर सीताको सम्झनाले दुःखी भए। आफ्नो भाव जागृत र इन्द्रिय विचलित भएपछि उनले सुमित्रानन्दनलाई यो भने:
3'हे सुमित्रानन्दन! पम्पा वैदूर्यसमान निर्मल पानी, पूरै फुलेका कुमुद र कमल तथा नाना प्रकारका रूखले सुन्दर देखिन्छ।
4'हे सुमित्रानन्दन! पम्पाको वरिपरिको यो मनोहर वन हेर जहाँ रूखहरू पर्वतशिखरसमान भव्य उभिएका छन्।
5सीताको अपहरण र भरतको दशाले पहिल्यै दुःखी म वसन्तले सन्तप्त छु।
6यद्यपि शोकले आहत छु, तापनि अद्भुत वन, चिसो पानी र छरिएका फूल भएको मंगलमय पम्पा देखेर मलाई यति आनन्द हुन्छ।
7कमल, पक्षी र पशुले भरिएको तथा विषालु सर्पहरूको विचरणले युक्त यो निश्चय नै भव्य देखिन्छ।
8रूखबाट खसेका नाना प्रकारका फूलले चित्रित नीलो-पहेँलो घाँस ओछ्याइएको गलैँचासमान चम्किन्छ।
9फुलेका लहराले बेरिएका रूखका टुप्पा सर्वत्र फूलको भारी बोझले ढाकिएका छन्।
10'हे सुमित्रानन्दन! यो वसन्त ऋतु हो। रूखहरू फल र सुगन्धित फूलले लटरम्म छन्। मन्द समीर आनन्दपूर्वक बहिरहेको छ।
11'हे सुमित्रानन्दन! हेर, फुलेका रूखहरू बादलबाट चुहिने पानीसमान फूलको वर्षा गरिरहेका छन्।
12वायुको वेगले हल्लिएका नाना वनरूखले पृथ्वीको सुन्दर ढुङ्गे सतहमा फूल छर्छन्।
13'हे सुमित्रानन्दन! हेर, समीर ती फूलसँग खेलिरहेको प्रतीत हुन्छ जो खसिसकेका छन् र जो अझै रूखमा छन्।
14'जब वायुले नाना रूखका हाँगाबाट फूल झार्छ, तब भमराहरू (सुसाउने) वायुको स्वरमा गुञ्जन्छन्।
15'मानौँ रूखहरू कोइलीको सङ्गीतमा र पर्वतगुफाबाट निस्कने वायुको आवाजमा नाचिरहेका छन्।
16'चारैतिरबाट प्रबल वायुले हल्लाइएका रूखका टुप्पा यस्ता देखिन्छन् मानौँ ती परस्पर गाँसिएका छन्।
17'चन्दनसमान चिसो, शुद्ध सुगन्धले भरिएको बहने वायुको कोमल स्पर्शले शरीरको थकान हरण गर्छ।
18'मानौँ वायुले हल्लाइएका रूखहरू गाइरहेका छन्, जबकि महले सुगन्धित वनमा भमराहरू त्यसै स्वरमा गुञ्जिरहेका छन्।
19'रमणीय पर्वतश्रेणीका विशाल रूख आफ्ना फूलले शिखर छुँदै मनोहर लाग्छन्।
20'रूखका टुप्पा फूलले ढाकिएका छन्, काला भमराहरू तीमाथि मडारिन्छन् (गुञ्जन्छन्), र चञ्चल वायुले हल्लिएका ती रूख गायकसमान देखिन्छन्। (फूलले सजिएका टुप्पा भएका रूख, वायुमा लहराउने शिरका काला कपालसमान भमरा—मानौँ नाच र गान गरिरहेका छन्)
21'सर्वत्र पूरै फुलेका यी कर्णिकार हेर, जो सुनका गहनाले अलङ्कृत पहेँलो रेशम लगाएका मानिससमान देखिन्छन्।
22'हे सुमित्रानन्दन! नाना प्रकारका पक्षीका आवाजले गुञ्जने यो वसन्त ऋतुले सीताबाट वियुक्त मेरो व्यथा दन्काइदिन्छ।
23'म पहिल्यै शोकग्रस्त छु र कन्दर्प (कामदेव) ले मलाई सताइरहेका छन्। कोइलीले आफ्नो चुनौतीपूर्ण प्रफुल्लताले मेरो उपहास गर्छे।
24'हे लक्ष्मण! म पहिल्यै प्रेमपीडित छु र यो जलमुर्गीले सुन्दर वनधारामा आफ्नो हर्षपूर्ण कराइले मलाई व्यथित पार्छे।
25'विगतमा आश्रममा बस्दा मेरी प्रियाले यस्ता आवाज सुनेर अत्यन्तै प्रसन्न हुन्थिन्, मलाई आफ्नो सङ्गमा बोलाउँथिन् र पुनः आनन्दित हुन्थिन्।
26'हेर, नाना प्रकारका पक्षी सर्वत्र अद्भुत आवाज गर्दै रूख, झाडी र लहरातर्फ उडिरहेका छन्।
27'हे लक्ष्मण! आफ्ना हुलद्वारा सराहिएका पक्षिणीहरू आफ्ना नरसँग मिलेका छन्। विशाल काला भमराका मीठा आवाजको आनन्द लिँदै तिनी मीठो स्वरमा गाइरहेका छन्।
28'जलमुर्गीका चर्का कराइ र नर कोइलीका मीठा कूजनजस्ता सबै प्रकारका आवाजले यी रूखले मानौँ मेरो भाव जगाइरहेका छन्।
29'अशोकका फूलगुच्छा जसका कोइला हुन्, तामाको वर्णका कलिला पात जसका ज्वाला हुन् र भमराको गुञ्जन जसको चटचटाहट हो—वसन्तको त्यो अग्निले मानौँ मलाई भस्म पारिदिनेछ।
30'हे सुमित्रानन्दन! यदि मैले आफ्नी प्रिया सीतालाई उनका कोमल परेला, सुन्दर कपालका लट र मीठो वाणीसहित देख्न सकिनँ भने मेरो जीवन निरर्थक छ।
31'हे निष्पाप! वसन्त ऋतु मेरी प्रिया सीतालाई प्रिय छ, जब वनका छेउछाउ कोइलीका स्वरले भरिन्छन्।
32'कन्दर्प (कामदेव) ले प्रज्वलित र वसन्तको प्रभावले बढेको शोकको यो अग्निले निश्चय नै मलाई छिट्टै भस्म पारिदिनेछ।
33'आफ्नी प्रिय पत्नीलाई देख्न नसकेकाले यी मनोहर रूखको दर्शनले नै उनीप्रति मेरो प्रेम बढाइदिन्छ, जो ममा देदीप्यमान रूपमा विराजमान छिन्।
34'वैदेहीको सट्टामा जब म वसन्त (र त्यसको चिसो समीर) देख्छु, जसले विषयभोगबाट उत्पन्न पसिना हरण गर्थ्यो, तब मेरो शोक झन् बढ्छ।
35'हे सुमित्रानन्दन! मृगनयनी प्रियाको अनुपस्थितिमा शोकमा डुबेको मलाई वसन्तको वनको यो क्रूर वायुले सताइरहेको छ।
36'यताउता नाचिरहेका मयूर मनोहर छन्, जसका प्वाँख वायुले खोलिएका स्फटिकका झ्यालसमान देखिन्छन्।
37'मयूरीहरूप्रतिको भावले उन्मत्त मयूरहरूले तिनलाई घेर्छन् र (वैदेहीप्रति) मेरो लालसा बढाइदिन्छन्।
38'हे लक्ष्मण! प्रेमले उत्तेजित त्यस विरहिणी मयूरीलाई पर्वतभिरालोमा नाचिरहेको हेर। प्रेममा लीन ऊ मयूरलाई रिझाउन नाचिरहेकी छे।
39'प्रेमले अभिभूत, मुग्ध त्यो मयूर आफ्ना पखेटा फैलाएर आवाज गर्दै उसको पछि दौडिरहेको छ, मानौँ उसको उपहास गरिरहेको छ।
40'निश्चय नै मयूरकी प्रिया कुनै राक्षसद्वारा अपहरण गरिइनन्। त्यसैले ऊ वनमा आफ्नी प्रियाको सङ्गमा हर्षमा नाचिरहेको छ।
41'फूलको यस ऋतु (वसन्त) मा वनमा बस्नु मेरा लागि अत्यन्तै असह्य छ। हे लक्ष्मण! पशु र पक्षीमा पनि यो अनुराग हेर। र प्रेमको लालसामा मयूरी आफ्नो साथीको छेउमा क्रीडा गर्छे।
42'यदि विशाल आँखा भएकी जानकी नचोरिएकी भए, उनले पनि आफ्नो समस्त प्रेम र उत्साहले यसै गरी मतर्फ बढ्ने थिइन्।
43'लक्ष्मण! हेर—जाडोको अन्त्यमा फूलले लटरम्म वनका ती फूल मेरा लागि कुनै कामका छैनन्।
44'पूरै फुलेका फूल भएका, भमराहरू मडारिएका ती रूख मोहक देखिन्छन्। तर ती फूल व्यर्थै भुइँमा खस्छन्।
45'प्रफुल्ल पक्षीहरू हुलमा मीठो स्वरमा पुकार्छन् मानौँ एकअर्कालाई निम्त्याइरहेका छन्, र लालसाले मलाई उन्मत्त पारिदिन्छन्।
46'यदि जहाँ मेरी प्रिया सीता छिन्, त्यहाँ वसन्त छाएको छ भने, उनी पनि मसमान यस्तै शोकपूर्ण भावनाले अभिभूत हुनेछिन्।
47'जहाँ उनी अहिले बसिरहेकी छिन्, त्यहाँ वसन्तले छोएको हुनेछैन। अन्यथा नीलकमलसमान आँखा भएकी मेरी सीता मविना कसरी बाँच्न सक्थिन्?
48'अथवा यदि जहाँ मेरी प्रिया छिन् त्यहाँ वसन्त छ भने, शत्रुहरूले धम्क्याइएकी त्यस सुन्दर नितम्ब भएकी स्त्रीले के गर्न सक्छिन्?
49'आफ्नो कोमल वाणीले बोल्न उत्सुक, कमलदलसमान आँखाले सम्पन्न मेरी युवा प्रियाले वसन्तको आनन्द लिन नसकेकाले निश्चय नै आफ्नो प्राण त्याग्नेछिन्।
50'मेरो मनले मलाई यो निश्चय गराउँछ कि आफ्नो सतीत्वसहित सीता मबाट वियुक्त भई जीवित रहन सक्नेछैनन्।
51'सीताको प्रेम ममा साँचो रूपमा प्रतिष्ठित छ। उनीप्रति मेरो प्रेम पनि उति नै अटल छ।
52'फूलको सुगन्ध बोक्ने, स्पर्शमा कोमल यो चिसो वायु, जब म आफ्नी सुन्दरी प्रियाको चिन्तन गर्छु, तब अग्निसमान लाग्छ।
53'वायुको जुन सुखद स्पर्शले सीताको सङ्गमा मलाई प्रसन्न पार्थ्यो, त्यसले अब उनको अनुपस्थितिमा मेरो शोक बढाइदिन्छ।
54'जुन कागले आकाशमा उड्दै मानौँ सीताबाट मेरो वियोगको सूचना दिँदै दुःखपूर्वक कराएको थियो, त्यही अब रूखमा हर्षपूर्वक कराइरहेको छ (जसले सीतासँग मेरो सम्भावित मिलनको सङ्केत दिन्छ)।
55'वैदेहीको परिचारक त्यही कागले मलाई मेरी विशाल आँखा भएकी प्रियासम्म लैजानेछ।
56'हे लक्ष्मण! वनका फुलेका रूखका टुप्पामा पक्षीहरूको मीठो कूजन सुन। तिनका मीठा स्वरले उनी (सीता) प्रति मेरो प्रेम बढ्छ।
57'यो मौरी वायुले छरिएका फुलेका तिलक फूलका गुच्छासम्म पुग्न उत्सुक छ, जसरी कुनै प्रेमी आफ्नी अनुरागिणी प्रियातर्फ बढ्छ।
58'यो अशोक रूखले (स्वभावले) प्रेमीहरूको शोक बढाउँछ। सम्भवतः त्यसले वायुले छरेका आफ्ना फूलगुच्छाले मलाई तर्साउन आफ्नो उपस्थिति जनाउँछ।
59'हे लक्ष्मण! फूलले भरिएका यी आँपका रूख ती उत्तेजित पुरुषसमान प्रतीत हुन्छन् जसले आफ्ना शरीरमा सुगन्धित उबटन लगाएका छन्।
60'हे सुमित्रानन्दन! हे मानिसहरूमा बाघ! पम्पा सरोवरको वरिपरिको अद्भुत वनमा यताउता विचरण गर्ने किन्नरहरूलाई हेर।
61'हे लक्ष्मण! पानीमा सर्वत्र सुगन्ध छर्ने र उदाउँदो सूर्यसमान दन्किने यी कमल हेर।
62'राता र नीला कमलले निर्मल र सुगन्धित पानी भएको यो पम्पा हाँस र कलहाँसले भरिएको छ।
63'पम्पा सरोवर उदाउँदो सूर्यसमान कमलले शोभित छ, जसका केसरमा भमरा बसेका छन्।
64'चक्रवाकले सेवित र तिर्खाएका हात्ती तथा मृग भएको अद्भुत वनले घेरिएको यो पम्पा सुन्दर देखिन्छ।
65'हे लक्ष्मण! हेर, वायुको वेगले उठेका छालका कारण निर्मल पानीमा कमलहरू एकअर्कासँग ठोक्किँदै छन्।
66'कमलदलसमान विशाल आँखा भएकी र कमलकी अनन्य प्रेमी आफ्नी प्रियालाई देख्न नसकेकाले ममा बाँच्ने इच्छा रहेन।
67'ओहो, कामदेव कति प्रतिकूल छन्! जब ऊ मंगलमयी, मधुरभाषिणी हराइन् र दुर्लभ छिन्, तब तिनले मलाई उनको सम्झना गराउँछन्।
68'यदि फुलेका रूख भएको यो आएको वसन्तले मलाई मार्दैन भने मैले पुनः प्रेमको व्यथा सहनुपर्नेछ।
69'जे कुरा पहिले सीताको सङ्गमा मलाई प्रिय थियो, त्यो उनीविना अप्रिय भएको छ।
70'हे लक्ष्मण! कमलकलीका वरिपरिका कोमल दल देखेर, जो सीताका सुन्दर परेलासमान लाग्छन्, मेरा आँखा तिनका लागि तड्पिन्छन्।
71'रूखहरूबाट बहने, कमलका केसरको सुगन्ध बोक्ने वायु सीताको सासजस्तै सुखद लाग्छ।
72'हे सुमित्रानन्दन! पम्पाको दक्षिणतर्फको पर्वतभिरालोमा फुलेका हाँगा भएको त्यो अत्यन्तै दर्शनीय कर्णिकार रूख हेर।
73'खनिजले समृद्ध यो पर्वतराजले वायुको वेगले छरिएका रङ्गीचङ्गी धूलिकण उत्पन्न गर्छ।
74'हे सुमित्रानन्दन! सर्वत्र पूरै फुलेका पातविहीन किंशुक रूखले युक्त ती पर्वतश्रेणी जल्दा पर्वतसमान सुन्दर देखिन्छन्।
75'पम्पाका किनारमा अत्यन्तै सघन उम्रेका मालती, मल्लिका र करवीर रूख आफ्ना सुगन्धित फूलगुच्छासहित उभिएका छन्।
76'वसन्तमा पूरै फुलेका केतकी, सिन्दुवार, माधवी र कुन्दका झाडीले सर्वत्र आफ्नो सुगन्ध छर्छन्।
77'चिरिबिल्व, महुवा, वञ्जुल, बकुल, चम्पक, तिलक तथा नागवारण र खर्जूर रूख पूरै फुलेका छन्।
78'कमल र नीला अशोक पनि फुलेका छन्। पर्वतभिरालोमा लोध्र रूख सिंहको केसरसमान सुनौला देखिन्छन्।
79'पर्वतशिखरमा अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, परिभद्रक, आँप, पाटल, कोविदार, मुचुकुन्द, अर्जुन, केतकी, उद्दालक, शिरीष, शिंशपा र शाव जस्ता रूख सबै पूरै फुलेका छन्।
80'पर्वतशिखरमा अङ्कोल, कुरण्ट, चूर्णक, परिभद्रक, आँप, पाटल, कोविदार, मुचुकुन्द, अर्जुन, केतकी, उद्दालक, शिरीष, शिंशपा र शाव जस्ता रूख सबै पूरै फुलेका छन्।
81'त्यहाँ सिमल, किंशुक, राता कुरवक, तिनिश, नक्तमाल, चन्दन र स्यन्दन रूख उभिएका छन्।
82'हे सुमित्रानन्दन! पम्पाका किनारमा यी असङ्ख्य फुलेका रूखको शोभा हेर, जसमा फुलेका टुप्पा भएका लहरा बेरिएका छन्।
83'हे सुमित्रानन्दन! पम्पाका किनारमा यी असङ्ख्य फुलेका रूखको शोभा हेर, जसमा फुलेका टुप्पा भएका लहरा बेरिएका छन्।
84'जब वायुले हल्लाइएका रूखका हाँगा नजिक आउँछन्, तब लहराहरू मदमत्त अवस्थामा मनोहर स्त्रीसमान रूखको अनुगमन गर्छन्।
85'वायु रूखबाट रूख, पर्वतबाट पर्वत र वनबाट वन बहन्छ, मानौँ समस्त सुगन्धको उपभोग गरेर सन्तुष्ट छ।
86'केही रूख प्रचुर फूलले सुगन्धित उभिएका थिए र केही नीला दन्किने कलीले।
87'फूलले मुग्ध भमराहरू कुनै न कुनैमा टाँसिइरहन्छन्, गुञ्जँदै—'यो कोमल छ, यो मीठो छ, र यो पूरै फुलेको छ।'
88'महको लोभी भमराहरू पम्पाका किनारका रूखबीच विचरण गर्छन्। एक ठाउँमा क्षणभर विश्राम गरी तिनी छिट्टै अर्कोमा उड्छन्।
89'रूखबाट आफैँ खसेका र ढुङ्गामा फूलको ओछ्यानसमान छरिएका असङ्ख्य फूलले त्यो भुइँ विश्राम गर्नयोग्य सुखद बनेको छ।
90'हे सुमित्रानन्दन! नाना रङ्गका फूल, केही राता र केही पहेँला, पर्वतभिरालोमा फैलिएका छन्।
91'हे सुमित्रानन्दन! जाडो सकियो र फूलको ऋतु आयो। रूखहरू फूलले भरिएका छन् मानौँ एकअर्कासँग स्पर्धा गरिरहेका छन्।
92'हे लक्ष्मण! गुञ्जने भमराले भरिएका फूलका मुकुट धारण गरेका रूख भव्य देखिन्छन्। यस्तो लाग्छ तिनी एकअर्कालाई पुकारिरहेका छन्।
93'यो बतखले मंगलमय पानीमा प्रवेश गरी आफ्नी प्रियाको सङ्गमा क्रीडा गर्छ र मेरो प्रेम दन्काइदिन्छ।
94'केवल गङ्गामै पम्पासमान यस्तो मोहक आकर्षण छ। त्यसको सौन्दर्य र गुण संसारमा विख्यात छन्।
95'हे रघुकुलमा श्रेष्ठ लक्ष्मण! यदि ती पतिव्रता सीता मात्र प्रकट भइदिऊन् भने हामी यहीँ बस्नेछौँ। म न इन्द्रको पद चाहनेछु, न अयोध्या।
96'यदि म यस सुन्दर हरियो घाँसे भुइँमा सीतासँग क्रीडा गर्न सकूँ भने मलाई कुनै चिन्ता हुनेछैन, म अरू कुनै सुखको इच्छा गर्नेछैनँ।
97'सुन्दर पात र नाना प्रकारका फूल भएका यी रूखले मलाई व्यथा दिन्छन्, किनभने म यस वनमा आफ्नी प्रियाबाट वियुक्त बसिरहेको छु।
98'हे सुमित्रानन्दन! कमलले भरिएको, चक्रवाक उडिरहेको र बतख तैरिरहेको यो चिसो पानी भएको सरोवर हेर।
99'तैरिरहेका क्रौञ्चले भरिएको र विशाल पशुले सेवित पम्पा भव्य देखिन्छ। नाना पक्षीको हर्षपूर्ण कूजन अत्यन्तै उत्तेजक छ। तिनले मेरी युवा, चन्द्रमुखी, कमलनयनी प्रियाप्रति मेरो भाव जगाइदिन्छन्।
100'तैरिरहेका क्रौञ्चले भरिएको र विशाल पशुले सेवित पम्पा भव्य देखिन्छ। नाना पक्षीको हर्षपूर्ण कूजन अत्यन्तै उत्तेजक छ। तिनले मेरी युवा, चन्द्रमुखी, कमलनयनी प्रियाप्रति मेरो भाव जगाइदिन्छन्।
101'रङ्गीचङ्गी पर्वतभिरालोमा मृगीहरूसँग हर्षपूर्वक यताउता विचरण गर्ने (नर) मृगहरू हेर। मृगनयनी वैदेहीबाट वियुक्त यो दृश्यले मेरो हृदय व्यथाले भरिदिन्छ।
102'यदि अनुरागी पक्षीले भरिएका यी पर्वतभिरालोमा मलाई मेरी प्रिय प्रिया भेटिइन् भने म कति प्रसन्न नहोला!
103'हे सुमित्रानन्दन! यदि पातलो कम्मर भएकी सीताले यहाँ मसँग पम्पाको मीठो समीरको आनन्द लिऊन् भने म जीवित र प्रसन्न रहन सक्छु।
104'हे लक्ष्मण! धन्य छन् तिनी जसले पम्पाका वरिपरिका वनका कमलको सुगन्धले भरिएको समीरको आनन्द लिन्छन्। त्यो कोमल र मंगलमय समीरले निश्चय नै मनको शोक हरण गर्छ।
105'कमलदलसमान आँखा भएकी, यति युवा र स्नेहमयी जनकनन्दिनीले आफ्नो प्राण कसरी धारण गर्न सक्छिन्? मबाट टाढा उनी अवश्य नै अत्यन्तै खिन्न अनुभव गरिरहेकी होलिन्।
106'यदि धर्मात्मा र सत्यनिष्ठ जनकले जनसभामा सीताको कुशलता सोध्नुभयो भने म के भनूँ?
107'अब मेरी प्रिया सीता कहाँ छिन्, जसले धर्मको मार्गमा हिँड्दै मेरो—अभागी, आफ्ना पिताद्वारा वनमा निर्वासितको—अनुगमन गरिरहिन्?
108'हे लक्ष्मण! जब म राज्यबाट च्युत र व्यथित थिएँ, तब उनले मेरो अनुगमन गरिन्। अब असहाय भई म उनीविना कसरी बाँच्न सक्छु?
109'सुगन्धित कमलसमान मंगलमय आँखा भएको उनको सुन्दर मुख देख्न नसकेकाले म (यति) खिन्न अनुभव गर्छु।
110'हे लक्ष्मण! म सीताका मीठा, हितकर र गुणपूर्ण, अनुपम वचन उनको कोमल मुस्कानमा गुँथिएका कहिले सुन्न सक्नेछु?
111'वनमा कष्टको बीचमा जब-जब म भावले सन्तप्त हुन्थेँ, तब मेरी युवा र निष्ठावान् प्रियाले मलाई उत्साहित पार्न साहसी मुख बनाएर पूर्ण औचित्यले मसँग कुरा गर्थिन्।
112'हे राजकुमार! अयोध्यामा उदारचेता कौसल्याले आफ्नी बुहारीको समाचार सोध्नुभयो भने म उहाँलाई के भनूँ?
113'हे लक्ष्मण! तिमी अयोध्या गएर हाम्रा प्रिय भाइ भरतलाई भेट्न सक्छौ। जनकनन्दिनीविना मेरो जीवित रहनु सम्भव छैन।'
114अनाथसमान विलाप गरिरहेका आफ्ना महात्मा दाजु राममा लक्ष्मणले यी यथोचित, अविस्मरणीय वचन भने:
115'हे मानिसहरूमा अग्रगण्य राम! आफूलाई सम्हाल्नुहोस्। तपाईंको कल्याण होस्। जो हृदयबाट शुद्ध छन्, तिनी हृदयबाट खिन्न हुँदैनन्।
116'प्रियजनको सम्झनाले शोक उत्पन्न गर्छ। भिजेको कपासको बत्ती पनि बढी तेललाई अङ्गालो हालेर जल्छ। त्यसैले शोक त्याग्नुहोस्।
117'हे राम! यदि रावण पातालमा वा त्योभन्दा पनि तल कुनै लोकमा भाग्यो भने पनि, उसले कुनै उपायले आफूलाई बचाउन सक्दैन।
118'त्यस पापी राक्षसको अत्तोपत्तो लागेपछि ऊ या त सीतालाई सुम्पिनेछ या मारिनेछ।
119'यदि रावण सीतासहित दिति (राक्षसहरूकी माता) को गर्भमा पनि प्रवेश गर्यो भने पनि, यदि उसले मिथिलाकी कन्यालाई फिर्ता गरेन भने म त्यहीँ उसको वध गर्नेछु।
120'हे आर्य राजकुमार! तपाईंको कल्याण होस्। सन्तुलन कायम राख्नुहोस्। प्रयत्न नगरी न लक्ष्य प्राप्त हुन्छ, न हानिको पूर्ति।
121'हे पूज्य आर्य! उद्यम नै परम बल हो। जो उठेर काम गर्छ, उसका लागि यस संसारमा केही पनि कठिन छैन।
122'उद्यमी पुरुषहरू आफ्नो कार्यमा कहिल्यै निराश हुँदैनन्। केवल प्रयत्नले नै सीतालाई प्राप्त गर्न सम्भव छ।
123'शोक त्याग्नुहोस्। भावावेश छोड्नुहोस्। तपाईं महात्मा हुनुहुन्छ। तपाईं आफ्ना महान् उपलब्धिबाट अनजान हुनुहुन्छ। (क्षणिक शोकले रामको गौरवलाई पछाडि धकेलिदिएको छ; लक्ष्मणले त्यसलाई पुनः जगाउने प्रयत्न गर्दै छन्।)'
124लक्ष्मणले यसरी बुझाएपछि अहिलेसम्म शोक र मोहले घेरिएका रामले तिनलाई एकातिर राखेर धैर्य पुनः प्राप्त गर्न सके।
125मोहले अब विचलित नभई अकल्पनीय पराक्रम भएका रामले त्यस अत्यन्तै देदीप्यमान पम्पा पार गरे, जसको सतहमा सुन्दर वनस्पति तैरिरहेका थिए।
126महात्मा राम धारा र गुफासहित समस्त वनको निरीक्षण गर्दै शोकले अभिभूत थिए। उनको चिन्तनमा लीन, हृदयबाट खिन्न र पीडाले आहत उनी लक्ष्मणसहित अगाडि बढे।
127महात्मा लक्ष्मण बलशाली हात्तीसमान पाइला हाल्दै, स्थिर मनले, आफ्नो बलले रामको रक्षा गर्दै कर्तव्यपूर्वक उनको पछि लागे।
128वेगवान्, बलशाली वानरराजले अद्भुत रूप भएका ती दुई पुरुषलाई देखे जब उनीहरू ऋष्यमूकमा विचरण गरिरहेका थिए। ऊ न भयभीत भयो, न उसले घबराहटका लक्षण देखायो।
129हात्तीसमान बिस्तारै हिँड्ने महात्मा सुग्रीवले ती दुवैलाई देखे र खिन्न, चिन्तित तथा भयमा डुबेको भयो।
130बलशाली राम र लक्ष्मणलाई देखेर अन्य सबै वानर भयभीत भए र एउटा पवित्र तथा सुरक्षित आश्रममा भागे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको पहिलो सर्ग समाप्त भयो।