सर्गः 73
बालकाण्ड · अध्याय 73
संस्कृत
1यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् । तस्मिं स्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान्।।1.73.1।।
2पुत्र: केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुल:। दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत्।।1.73.2।।
3केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत् । येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ।।1.73.3।।
4स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपति:। तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन।।1.73.4।।
5श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् । मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते।।1.73.5।। त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकाम स्स्वसुस्सुतम्।
6अथ राजा दशरथ: प्रियातिथिमुपस्थितम्।।1.73.6।। दृष्ट्वा परमसत्कारै: पूजार्हं समपूजयत्।
7ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभि:।।1.73.7।। प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् । ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।1.73.8।।
8ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभि:।।1.73.7।। प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् । ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।1.73.8।।
9युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितै:। भ्रातृभिस्सहितो राम: कृतकौतुकमंगल:।।1.73.9।। वसिष्ठं पुरत: कृत्वा महर्षीनपरानपि। पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृत:।।1.73.10।।
10युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितै:। भ्रातृभिस्सहितो राम: कृतकौतुकमंगल:।।1.73.9।। वसिष्ठं पुरत: कृत्वा महर्षीनपरानपि। पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृत:।।1.73.10।।
11वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत्। राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमङ्गलै:।।1.73.11।। पुत्रैर्नरवर श्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते।
12दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्था: प्रभवन्ति हि।।1.73.12।। स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम्।
13इत्युक्त: परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना।।1.73.13।। प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित्।
14कस्स्थित: प्रतिहारो मे कस्याज्ञा सम्प्रतीक्ष्यते।।1.73.14।। स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव।
15कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागता:।।1.73.15।। मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिष:।
16सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठित:।।1.73.16।। अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थमवलम्बते।
17तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा। प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि।।1.73.17।।
18ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।1.73.18।। कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभि: सह धार्मिक। रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो।।1.73.19।।
19ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।1.73.18।। कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभि: सह धार्मिक। रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो।।1.73.19।।
20तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।। प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: । अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।। सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:। अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:। लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।
21तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।। प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: । अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।। सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:। अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:। लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।
22तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।। प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: । अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।। सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:। अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:। लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।
23तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषि:। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।।1.73.20।। प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपा: । अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्तत: ।।1.73.21।। सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरै:। अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकै:।।1.73.22।। शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भि: पात्रैरर्घ्याभिपूरितै:। लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतै:।।1.73.23।।
24दर्भैस्समैस्समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्। अग्निमादाय वेद्यां तु विधिमन्त्रपुरस्कृतम्।।1.73.24।। जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो भगवानृषि:।
25ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।।1.73.25।। समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा। अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।।1.73.26।।
26ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।।1.73.25।। समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा। अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।।1.73.26।।
27इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव। प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।।1.73.27।।
28पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा। इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा।।1.73.28।।
29साधु साध्विति देवाना मृषीणां वदतां तदा । देवदुन्दुभिर्निर्घोष: पुष्पवर्षो महानभूत्।।1.73.29।।
30एवं दत्त्वा तदा सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् । अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुत:।।1.73.30।।
31लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया। प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व माभूत्कालस्य पर्यय:।।1.73.31।।
32तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत। गृहाण पाणिं माण्डव्या: पाणिना रघुनन्दन ।।1.73.32।।
33शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वर:। श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।।1.73.33।।
34सर्वे भवन्तस्सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रता:। पत्नीभिस्सन्तु काकुत्स्था माभूत्कालस्य पर्यय:।।1.73.34।।
35जनकस्य वच श्शृत्वा पाणीन् पाणिभिरास्पृशन्। चत्वारस्ते चतसृ़णां वसिष्ठस्य मते स्थिता:।।1.73.35।।
36अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वेदिं राजानमेव च। ऋषींश्चैव महात्मानस्सभार्या रघुसत्तमा:।।1.73.36।। यथोक्तेन तदा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम्।
37काकुत्स्थैश्च गृहीतेषु ललितेषु च पाणिषु।।1.73.37।। पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा।
अङ्ग्रेजी
1The day the king (Dasaratha) made a gift of the best (available) cows the heroic Yudhajit arrived.
2Yudhajit, son of king Kekaya, Bharata's own maternal uncle met the king (Dasaratha) and enquiring about his wellbeing said:
3"My father, king of Kekaya affectionately enquires about your welfare. And they whose welfare you seek are hale and healthy.
4The king of Kekaya, O Indra among kings, O Joy of the Raghus, desires to see my sisters's son and on that account I went to Ayodhya.
5O King having heard in Ayodhya that you have arrived in Mithila along with your sons for their marriage I came here speedily with a desire to see my sister's son .
6King Dasaratha, then accorded a warm welcome to the honoured guest.
7With the night spent with his virtuous sons, he who knew his duties got up at dawn and performed his daily devotionas and reached the sacrificial place following the rishis.
8With the night spent with his virtuous sons, he who knew his duties got up at dawn and performed his daily devotionas and reached the sacrificial place following the rishis.
9With the necessary auspicious rites preparatory to marriage performed at an auspicious moment, Vijaya, and keeping Vasishta and other maharshis in the forefront, Rama accompanied by his brothers adorned with ornaments of every kind came into his father's presence.
10With the necessary auspicious rites preparatory to marriage performed at an auspicious moment, Vijaya, and keeping Vasishta and other maharshis in the forefront, Rama accompanied by his brothers adorned with ornaments of every kind came into his father's presence.
11Adorable Vasishta approached king Janaka and said, "O King, of Videha king Dasaratha, the best of men with his sons having performed the auspicious rites preparatory to marriage is awaiting the bestower of the brides".
12The giver and the receiver, indeed, attain all ends. Fulfil your own duty by performing the auspicious marriage".
13Thus addressed by the great self Vasishta, Janaka, the exceedingly generous, highly lustrous, eminent in ethics replied.
14"Did any guard prevent you? Whose command are you waiting for? Why do you hesitate to enter into your own house? This kingdom is like your kingdom".
15O Best of ascetics my daughters have performed all the rites relating to marriage. They (now) stand at the foot of the altar shining like the bright flames of fire.
16Ready at the altar, I have been awaiting you, O King Without hindrance proceed Why delay?".
17At the words of Janaka, Dasaratha brought his sons along with the hosts of ascetics and entered the marriage pavilion.
18Thereafter the king of the Videhas to Vasishta, "O Adherent of righteousness, O Lord O Maharshi perform with the rishis the marriage ceremony of Rama who causes delight to the three worlds".
19Thereafter the king of the Videhas to Vasishta, "O Adherent of righteousness, O Lord O Maharshi perform with the rishis the marriage ceremony of Rama who causes delight to the three worlds".
20Venerable and renowned ascetic Vasishta said "Be it so".And with Viswamitra and virtuous Satananda in the forefront, an altar was duly improvised in the centre of the sacrificial pavilion. He adorned the altar on all sides with fragrant flowers, golden ladles, waterpots with holes filled with sprouts, earthen vessels with sprouts, holders of burning fragrant incense conchshaped vessels, sacrificial ladles, bowls filled with with water for arghya and other purposes, vessels with roasted paddy and grains of rice.
21Venerable and renowned ascetic Vasishta said "Be it so".And with Viswamitra and virtuous Satananda in the forefront, an altar was duly improvised in the centre of the sacrificial pavilion. He adorned the altar on all sides with fragrant flowers, golden ladles, waterpots with holes filled with sprouts, earthen vessels with sprouts, holders of burning fragrant incense conchshaped vessels, sacrificial ladles, bowls filled with with water for arghya and other purposes, vessels with roasted paddy and grains of rice.
22Venerable and renowned ascetic Vasishta said "Be it so".And with Viswamitra and virtuous Satananda in the forefront, an altar was duly improvised in the centre of the sacrificial pavilion. He adorned the altar on all sides with fragrant flowers, golden ladles, waterpots with holes filled with sprouts, earthen vessels with sprouts, holders of burning fragrant incense conchshaped vessels, sacrificial ladles, bowls filled with with water for arghya and other purposes, vessels with roasted paddy and grains of rice.
23Venerable and renowned ascetic Vasishta said "Be it so".And with Viswamitra and virtuous Satananda in the forefront, an altar was duly improvised in the centre of the sacrificial pavilion. He adorned the altar on all sides with fragrant flowers, golden ladles, waterpots with holes filled with sprouts, earthen vessels with sprouts, holders of burning fragrant incense conchshaped vessels, sacrificial ladles, bowls filled with with water for arghya and other purposes, vessels with roasted paddy and grains of rice.
24Brilliant and worshipful rishi Vasishta chanted, mantras according to tradition, put the darbha grass of equal proportions around the altar, placed the fire on the altar, recited the mantras from the scriptures and offered oblations into the flame.
25Thereafter king Janaka brought Sita adorned with various ornaments and placed her in the presence of Agni in front of Rama, the enhancer of the joy of Kausalya. And said:
26Thereafter king Janaka brought Sita adorned with various ornaments and placed her in the presence of Agni in front of Rama, the enhancer of the joy of Kausalya. And said:
27"This my daughter Sita will be your partner in performing her rightful duty. Accept her. Farewell. Take her hand into your own.
28By being a devoted wife this highly fortunate Sita would always follow you like a shadow". Thus spoken, he sprinkled the water sanctified with mantras (on them).
29Then gods and sages exclaimed: 'well, well'. Celestial kettledrums were sounded and there was a steady rain of flowers.
30Then king Janaka sprinkled on Sita waters sanctified by mantras, and immersed in delight said:
31"Lakshmana come and accept my daughter. Urmila ready to be bestowed upon you by me. Take her hand. Let there be no delay".
32Janaka, having spoken thus to Lakshmana addressed Bharata: "O Descendant of the Raghus hold Mandavi's hand in your own".
33The righteous king Janaka, said again: "O Mightyarmed Satrughna take the hands of Srutakirti".
34O Descendants of Kakustha (Rama, Lakshmana, Bharata and Satrughna) you all are gentle. You possess sound character. You are true to your vows. Live with your wives. Let there be no delay".
35At the words of Janaka the four princes took the hands of the four sisters with their own with the consent of Vasishta .
36The great, noble princes of the race of Raghu, accompanied by their wives circumambulated the altar of the sacred fire. King Janaka and the sages in obedience to the directions of Vasishta and in accordance with the sastras conducted the matrimonial.
37While the descendants of Kakustha (Rama, Lakshmana, Bharata and Satrughna) held the elegant hands (of Sita, Urmila, Mandavi, and Srutakirti) there was a heavy rain of bright flowers from the sky.
हिन्दी
1जिस दिन राजा (दशरथ) ने (उपलब्ध) श्रेष्ठ गौओं का दान किया, उसी दिन वीर युधाजित् वहाँ आ पहुँचे।
2केकयराज के पुत्र और भरत के सगे मामा युधाजित् ने राजा (दशरथ) से मिलकर उनका कुशल पूछते हुए कहा:
3"मेरे पिता, केकयराज, स्नेहपूर्वक आपका कुशल पूछते हैं। और जिनका कुशल आप चाहते हैं, वे सब स्वस्थ और सकुशल हैं।
4हे राजाओं में इन्द्र! हे रघुनन्दन! केकयराज मेरे भानजे को देखना चाहते हैं, और इसी कारण मैं अयोध्या गया था।
5हे राजन्! अयोध्या में यह सुनकर कि आप अपने पुत्रों सहित उनके विवाह के लिए मिथिला आ गए हैं, मैं अपने भानजे को देखने की इच्छा से शीघ्र यहाँ आ पहुँचा।"
6तब राजा दशरथ ने उन सम्मानित अतिथि का हार्दिक स्वागत किया।
7अपने धर्मात्मा पुत्रों के साथ रात्रि व्यतीत करके कर्तव्य के ज्ञाता उन राजा ने प्रभात में उठकर अपने नित्यकर्म सम्पन्न किए और ऋषियों के पीछे चलते हुए यज्ञभूमि पर पहुँचे।
8अपने धर्मात्मा पुत्रों के साथ रात्रि व्यतीत करके कर्तव्य के ज्ञाता उन राजा ने प्रभात में उठकर अपने नित्यकर्म सम्पन्न किए और ऋषियों के पीछे चलते हुए यज्ञभूमि पर पहुँचे।
9विजय नामक शुभ मुहूर्त में विवाह से पूर्व के आवश्यक मंगलकर्म सम्पन्न करके, वसिष्ठ आदि महर्षियों को आगे करके, सब प्रकार के आभूषणों से सुसज्जित राम अपने भाइयों सहित अपने पिता के समक्ष उपस्थित हुए।
10विजय नामक शुभ मुहूर्त में विवाह से पूर्व के आवश्यक मंगलकर्म सम्पन्न करके, वसिष्ठ आदि महर्षियों को आगे करके, सब प्रकार के आभूषणों से सुसज्जित राम अपने भाइयों सहित अपने पिता के समक्ष उपस्थित हुए।
11पूजनीय वसिष्ठ ने राजा जनक के पास जाकर कहा, "हे विदेहराज! नरश्रेष्ठ राजा दशरथ अपने पुत्रों सहित विवाह से पूर्व के मंगलकर्म सम्पन्न करके कन्यादाता की प्रतीक्षा कर रहे हैं।
12निश्चय ही दाता और ग्रहीता दोनों समस्त प्रयोजनों को प्राप्त करते हैं। मंगलमय विवाह सम्पन्न करके अपना कर्तव्य पूर्ण कीजिए।"
13महात्मा वसिष्ठ द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर परम उदार, परम तेजस्वी और नीति में श्रेष्ठ जनक ने उत्तर दिया:
14"क्या किसी रक्षक ने आपको रोका? आप किसकी आज्ञा की प्रतीक्षा कर रहे हैं? आप अपने ही घर में प्रवेश करने में संकोच क्यों करते हैं? यह राज्य आपका ही राज्य है।
15हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! मेरी पुत्रियों ने विवाह सम्बन्धी सब कर्म सम्पन्न कर लिए हैं। वे (अब) वेदी के समीप अग्नि की उज्ज्वल ज्वालाओं के समान देदीप्यमान खड़ी हैं।
16हे राजन्! वेदी पर सिद्ध होकर मैं आपकी प्रतीक्षा कर रहा हूँ। बिना किसी विघ्न के आगे बढ़िए। विलम्ब क्यों?"
17जनक के इन वचनों पर दशरथ अपने पुत्रों को तपस्वियों के समूहों सहित लेकर विवाहमण्डप में प्रविष्ट हुए।
18तत्पश्चात् विदेहराज ने वसिष्ठ से कहा, "हे धर्मनिष्ठ! हे प्रभो! हे महर्षे! ऋषियों सहित आप तीनों लोकों को आनन्द देने वाले राम का विवाहसंस्कार सम्पन्न कीजिए।"
19तत्पश्चात् विदेहराज ने वसिष्ठ से कहा, "हे धर्मनिष्ठ! हे प्रभो! हे महर्षे! ऋषियों सहित आप तीनों लोकों को आनन्द देने वाले राम का विवाहसंस्कार सम्पन्न कीजिए।"
20पूजनीय और विख्यात तपस्वी वसिष्ठ ने कहा, "ऐसा ही हो।" और विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्द को आगे करके यज्ञमण्डप के मध्य में विधिपूर्वक एक वेदी बनाई गई। उन्होंने उस वेदी को चारों ओर सुगन्धित पुष्पों, स्वर्ण की स्रुवाओं, अंकुरों से भरे छिद्रयुक्त कलशों, अंकुरों वाले मिट्टी के पात्रों, जलती हुई सुगन्धित धूप के आधारों, शंख के आकार के पात्रों, यज्ञीय स्रुवाओं, अर्घ्य आदि के लिए जल से भरे कटोरों तथा लाजा और अक्षत से भरे पात्रों से सुसज्जित किया।
21पूजनीय और विख्यात तपस्वी वसिष्ठ ने कहा, "ऐसा ही हो।" और विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्द को आगे करके यज्ञमण्डप के मध्य में विधिपूर्वक एक वेदी बनाई गई। उन्होंने उस वेदी को चारों ओर सुगन्धित पुष्पों, स्वर्ण की स्रुवाओं, अंकुरों से भरे छिद्रयुक्त कलशों, अंकुरों वाले मिट्टी के पात्रों, जलती हुई सुगन्धित धूप के आधारों, शंख के आकार के पात्रों, यज्ञीय स्रुवाओं, अर्घ्य आदि के लिए जल से भरे कटोरों तथा लाजा और अक्षत से भरे पात्रों से सुसज्जित किया।
22पूजनीय और विख्यात तपस्वी वसिष्ठ ने कहा, "ऐसा ही हो।" और विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्द को आगे करके यज्ञमण्डप के मध्य में विधिपूर्वक एक वेदी बनाई गई। उन्होंने उस वेदी को चारों ओर सुगन्धित पुष्पों, स्वर्ण की स्रुवाओं, अंकुरों से भरे छिद्रयुक्त कलशों, अंकुरों वाले मिट्टी के पात्रों, जलती हुई सुगन्धित धूप के आधारों, शंख के आकार के पात्रों, यज्ञीय स्रुवाओं, अर्घ्य आदि के लिए जल से भरे कटोरों तथा लाजा और अक्षत से भरे पात्रों से सुसज्जित किया।
23पूजनीय और विख्यात तपस्वी वसिष्ठ ने कहा, "ऐसा ही हो।" और विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्द को आगे करके यज्ञमण्डप के मध्य में विधिपूर्वक एक वेदी बनाई गई। उन्होंने उस वेदी को चारों ओर सुगन्धित पुष्पों, स्वर्ण की स्रुवाओं, अंकुरों से भरे छिद्रयुक्त कलशों, अंकुरों वाले मिट्टी के पात्रों, जलती हुई सुगन्धित धूप के आधारों, शंख के आकार के पात्रों, यज्ञीय स्रुवाओं, अर्घ्य आदि के लिए जल से भरे कटोरों तथा लाजा और अक्षत से भरे पात्रों से सुसज्जित किया।
24तेजस्वी और पूजनीय ऋषि वसिष्ठ ने परम्परा के अनुसार मन्त्रोच्चार किया, वेदी के चारों ओर समान परिमाण में दर्भ बिछाई, वेदी पर अग्नि स्थापित की, शास्त्रोक्त मन्त्रों का पाठ किया और ज्वाला में आहुतियाँ अर्पित कीं।
25तत्पश्चात् राजा जनक विविध आभूषणों से अलंकृत सीता को लाए और कौसल्या के आनन्द को बढ़ाने वाले राम के समक्ष अग्नि की उपस्थिति में उन्हें खड़ा किया। और कहा:
26तत्पश्चात् राजा जनक विविध आभूषणों से अलंकृत सीता को लाए और कौसल्या के आनन्द को बढ़ाने वाले राम के समक्ष अग्नि की उपस्थिति में उन्हें खड़ा किया। और कहा:
27"मेरी यह पुत्री सीता धर्माचरण में तुम्हारी सहचरी होगी। इसे स्वीकार करो। तुम्हारा कल्याण हो। इसका हाथ अपने हाथ में लो।
28पतिव्रता होकर यह परम सौभाग्यशालिनी सीता छाया के समान सदा तुम्हारा अनुसरण करेगी।" यह कहकर उन्होंने मन्त्रों से अभिमन्त्रित जल (उन पर) छिड़का।
29तब देवताओं और मुनियों ने "साधु! साधु!" कहा। दिव्य दुन्दुभियाँ बजीं और निरन्तर पुष्पवृष्टि होती रही।
30तत्पश्चात् राजा जनक ने सीता पर मन्त्रों से अभिमन्त्रित जल छिड़का और आनन्द में डूबकर कहा:
31"हे लक्ष्मण! आओ और मेरी पुत्री को स्वीकार करो। उर्मिला मेरे द्वारा तुम्हें अर्पित किए जाने के लिए तैयार है। उसका हाथ थाम लो। विलम्ब न हो।"
32लक्ष्मण से इस प्रकार कहकर जनक ने भरत को सम्बोधित किया: "हे रघुवंशी! माण्डवी का हाथ अपने हाथ में लो।"
33धर्मात्मा राजा जनक ने पुनः कहा: "हे महाबाहु शत्रुघ्न! श्रुतकीर्ति का हाथ थाम लो।"
34"हे ककुत्स्थवंशियो (राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न)! तुम सब सौम्य हो। तुम उत्तम चरित्र से सम्पन्न हो। तुम अपने व्रतों के प्रति सत्यनिष्ठ हो। अपनी पत्नियों के साथ रहो। विलम्ब न हो।"
35जनक के इन वचनों पर चारों राजकुमारों ने वसिष्ठ की सम्मति से चारों बहनों के हाथ अपने हाथों में लिए।
36रघुवंश के वे महान और श्रेष्ठ राजकुमार अपनी पत्नियों सहित पवित्र अग्नि की वेदी की परिक्रमा करने लगे। राजा जनक और मुनियों ने वसिष्ठ के निर्देशानुसार और शास्त्र के अनुसार विवाहसंस्कार सम्पन्न कराया।
37जब ककुत्स्थवंशी (राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न) ने (सीता, उर्मिला, माण्डवी और श्रुतकीर्ति के) सुकोमल हाथ थामे, तब आकाश से उज्ज्वल पुष्पों की घनी वर्षा हुई।
नेपाली
1जुन दिन राजा (दशरथ) ले (उपलब्ध) श्रेष्ठ गाईहरूको दान गरे, त्यसै दिन वीर युधाजित् त्यहाँ आइपुगे।
2केकयराजका पुत्र र भरतका सहोदर मामा युधाजित्ले राजा (दशरथ) लाई भेटेर उनको कुशल सोध्दै भने:
3"मेरा पिता, केकयराज, स्नेहपूर्वक तपाईंको कुशल सोध्नुहुन्छ। र जसको कुशल तपाईं चाहनुहुन्छ, ती सबै स्वस्थ र सकुशल छन्।
4हे राजाहरूमध्ये इन्द्र! हे रघुनन्दन! केकयराज मेरा भान्जालाई हेर्न चाहनुहुन्छ, र यसै कारण म अयोध्या गएको थिएँ।
5हे राजन्! अयोध्यामा यो सुनेर कि तपाईं आफ्ना पुत्रहरूसहित उनीहरूको विवाहका लागि मिथिला आइपुग्नुभएको छ, म आफ्ना भान्जालाई हेर्ने इच्छाले छिट्टै यहाँ आइपुगेँ।"
6तब राजा दशरथले ती सम्मानित अतिथिको हार्दिक स्वागत गरे।
7आफ्ना धर्मात्मा पुत्रहरूसँग रात बिताएर कर्तव्यका ज्ञाता ती राजाले प्रभातमा उठेर आफ्ना नित्यकर्म सम्पन्न गरे र ऋषिहरूको पछिपछि हिँड्दै यज्ञभूमिमा पुगे।
8आफ्ना धर्मात्मा पुत्रहरूसँग रात बिताएर कर्तव्यका ज्ञाता ती राजाले प्रभातमा उठेर आफ्ना नित्यकर्म सम्पन्न गरे र ऋषिहरूको पछिपछि हिँड्दै यज्ञभूमिमा पुगे।
9विजय नामक शुभ मुहूर्तमा विवाहअघिका आवश्यक मङ्गलकर्म सम्पन्न गरेर, वसिष्ठ आदि महर्षिहरूलाई अगाडि राखेर, सबै प्रकारका आभूषणले सुसज्जित राम आफ्ना भाइहरूसहित आफ्ना पिताको सामु उपस्थित भए।
10विजय नामक शुभ मुहूर्तमा विवाहअघिका आवश्यक मङ्गलकर्म सम्पन्न गरेर, वसिष्ठ आदि महर्षिहरूलाई अगाडि राखेर, सबै प्रकारका आभूषणले सुसज्जित राम आफ्ना भाइहरूसहित आफ्ना पिताको सामु उपस्थित भए।
11पूजनीय वसिष्ठले राजा जनककहाँ गएर भने, "हे विदेहराज! नरश्रेष्ठ राजा दशरथ आफ्ना पुत्रहरूसहित विवाहअघिका मङ्गलकर्म सम्पन्न गरेर कन्यादाताको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ।
12निश्चय नै दाता र ग्रहीता दुवैले सम्पूर्ण प्रयोजन प्राप्त गर्छन्। मङ्गलमय विवाह सम्पन्न गरेर आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुहोस्।"
13महात्मा वसिष्ठद्वारा यसरी भनिएपछि परम उदार, परम तेजस्वी र नीतिमा श्रेष्ठ जनकले उत्तर दिए:
14"के कुनै रक्षकले तपाईंलाई रोक्यो? तपाईं कसको आज्ञाको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ? तपाईं आफ्नै घरमा प्रवेश गर्न किन सङ्कोच गर्नुहुन्छ? यो राज्य तपाईंकै राज्य हो।
15हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ! मेरी पुत्रीहरूले विवाहसम्बन्धी सबै कर्म सम्पन्न गरिसकेका छन्। उनीहरू (अब) वेदीको छेउमा अग्निका उज्ज्वल ज्वालाझैँ देदीप्यमान उभिएका छन्।
16हे राजन्! वेदीमा सिद्ध भई म तपाईंको प्रतीक्षा गरिरहेको छु। कुनै विघ्नबिना अगाडि बढ्नुहोस्। ढिलाइ किन?"
17जनकका यी वचनमा दशरथ आफ्ना पुत्रहरूलाई तपस्वीहरूका समूहसहित लिएर विवाहमण्डपमा प्रविष्ट भए।
18त्यसपछि विदेहराजले वसिष्ठलाई भने, "हे धर्मनिष्ठ! हे प्रभो! हे महर्षे! ऋषिहरूसहित तपाईंले तीनै लोकलाई आनन्द दिने रामको विवाहसंस्कार सम्पन्न गर्नुहोस्।"
19त्यसपछि विदेहराजले वसिष्ठलाई भने, "हे धर्मनिष्ठ! हे प्रभो! हे महर्षे! ऋषिहरूसहित तपाईंले तीनै लोकलाई आनन्द दिने रामको विवाहसंस्कार सम्पन्न गर्नुहोस्।"
20पूजनीय र विख्यात तपस्वी वसिष्ठले भने, "यस्तै होस्।" र विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्दलाई अगाडि राखेर यज्ञमण्डपको मध्यमा विधिपूर्वक एउटा वेदी बनाइयो। उनले त्यो वेदी चारैतिर सुगन्धित पुष्प, सुनका स्रुवा, अङ्कुरले भरिएका छिद्रयुक्त कलश, अङ्कुर भएका माटाका भाँडा, बलिरहेको सुगन्धित धूपका आधार, शङ्खको आकारका पात्र, यज्ञीय स्रुवा, अर्घ्य आदिका लागि जलले भरिएका कचौरा तथा भुटेको धान र अक्षतले भरिएका पात्रले सुसज्जित पारे।
21पूजनीय र विख्यात तपस्वी वसिष्ठले भने, "यस्तै होस्।" र विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्दलाई अगाडि राखेर यज्ञमण्डपको मध्यमा विधिपूर्वक एउटा वेदी बनाइयो। उनले त्यो वेदी चारैतिर सुगन्धित पुष्प, सुनका स्रुवा, अङ्कुरले भरिएका छिद्रयुक्त कलश, अङ्कुर भएका माटाका भाँडा, बलिरहेको सुगन्धित धूपका आधार, शङ्खको आकारका पात्र, यज्ञीय स्रुवा, अर्घ्य आदिका लागि जलले भरिएका कचौरा तथा भुटेको धान र अक्षतले भरिएका पात्रले सुसज्जित पारे।
22पूजनीय र विख्यात तपस्वी वसिष्ठले भने, "यस्तै होस्।" र विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्दलाई अगाडि राखेर यज्ञमण्डपको मध्यमा विधिपूर्वक एउटा वेदी बनाइयो। उनले त्यो वेदी चारैतिर सुगन्धित पुष्प, सुनका स्रुवा, अङ्कुरले भरिएका छिद्रयुक्त कलश, अङ्कुर भएका माटाका भाँडा, बलिरहेको सुगन्धित धूपका आधार, शङ्खको आकारका पात्र, यज्ञीय स्रुवा, अर्घ्य आदिका लागि जलले भरिएका कचौरा तथा भुटेको धान र अक्षतले भरिएका पात्रले सुसज्जित पारे।
23पूजनीय र विख्यात तपस्वी वसिष्ठले भने, "यस्तै होस्।" र विश्वामित्र तथा धर्मात्मा शतानन्दलाई अगाडि राखेर यज्ञमण्डपको मध्यमा विधिपूर्वक एउटा वेदी बनाइयो। उनले त्यो वेदी चारैतिर सुगन्धित पुष्प, सुनका स्रुवा, अङ्कुरले भरिएका छिद्रयुक्त कलश, अङ्कुर भएका माटाका भाँडा, बलिरहेको सुगन्धित धूपका आधार, शङ्खको आकारका पात्र, यज्ञीय स्रुवा, अर्घ्य आदिका लागि जलले भरिएका कचौरा तथा भुटेको धान र अक्षतले भरिएका पात्रले सुसज्जित पारे।
24तेजस्वी र पूजनीय ऋषि वसिष्ठले परम्पराअनुसार मन्त्रोच्चार गरे, वेदीको चारैतिर समान परिमाणमा दर्भ ओछ्याए, वेदीमा अग्नि स्थापित गरे, शास्त्रोक्त मन्त्रको पाठ गरे र ज्वालामा आहुति अर्पण गरे।
25त्यसपछि राजा जनक विविध आभूषणले अलङ्कृत सीतालाई ल्याए र कौसल्याको आनन्द बढाउने रामको सामु अग्निको उपस्थितिमा उनलाई उभ्याए। र भने:
26त्यसपछि राजा जनक विविध आभूषणले अलङ्कृत सीतालाई ल्याए र कौसल्याको आनन्द बढाउने रामको सामु अग्निको उपस्थितिमा उनलाई उभ्याए। र भने:
27"मेरी यी पुत्री सीता धर्माचरणमा तिम्री सहचरी हुनेछिन्। यिनलाई स्वीकार गर। तिम्रो कल्याण होस्। यिनको हात आफ्नो हातमा लेऊ।
28पतिव्रता भई यी परम सौभाग्यशालिनी सीताले छायाझैँ सधैँ तिम्रो अनुसरण गर्नेछिन्।" यसो भनेर उनले मन्त्रले अभिमन्त्रित जल (उनीहरूमाथि) छर्के।
29तब देवता र मुनिहरूले "साधु! साधु!" भने। दिव्य दुन्दुभिहरू बजे र निरन्तर पुष्पवृष्टि भइरह्यो।
30त्यसपछि राजा जनकले सीतामाथि मन्त्रले अभिमन्त्रित जल छर्के र आनन्दमा डुबेर भने:
31"हे लक्ष्मण! आऊ र मेरी पुत्रीलाई स्वीकार गर। उर्मिला मबाट तिमीलाई अर्पण गरिन तयार छिन्। उनको हात समात। ढिलाइ नहोस्।"
32लक्ष्मणलाई यसरी भनेर जनकले भरतलाई सम्बोधन गरे: "हे रघुवंशी! माण्डवीको हात आफ्नो हातमा लेऊ।"
33धर्मात्मा राजा जनकले पुनः भने: "हे महाबाहु शत्रुघ्न! श्रुतकीर्तिको हात समात।"
34"हे ककुत्स्थवंशीहरू (राम, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न)! तिमीहरू सबै सौम्य छौ। तिमीहरू उत्तम चरित्रले सम्पन्न छौ। तिमीहरू आफ्ना व्रतप्रति सत्यनिष्ठ छौ। आफ्ना पत्नीहरूसँग बस। ढिलाइ नहोस्।"
35जनकका यी वचनमा चारै राजकुमारले वसिष्ठको सम्मतिले चारै बहिनीका हात आफ्ना हातमा लिए।
36रघुवंशका ती महान् र श्रेष्ठ राजकुमारहरू आफ्ना पत्नीसहित पवित्र अग्निको वेदीको परिक्रमा गर्न थाले। राजा जनक र मुनिहरूले वसिष्ठको निर्देशनअनुसार र शास्त्रअनुसार विवाहसंस्कार सम्पन्न गराए।
37जब ककुत्स्थवंशीहरू (राम, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न) ले (सीता, उर्मिला, माण्डवी र श्रुतकीर्तिका) सुकोमल हात समाते, तब आकाशबाट उज्ज्वल पुष्पहरूको घनघोर वर्षा भयो।