सर्गः 48
बालकाण्ड · अध्याय 48
संस्कृत
1पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे। कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम्।।1.48.1।।
2इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ। गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।। पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ। अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।। यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ। कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
3इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ। गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।। पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ। अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।। यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ। कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
4इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ। गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।। पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ। अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।। यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ। कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
5भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.48.5।। किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि। वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।1.48.6।।
6भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.48.5।। किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि। वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।1.48.6।।
7तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत्। सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।।1.48.7।।
8विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राजा परमहर्षित:। अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ।।1.48.8।। पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ।
9तत: परमसत्कारं सुमते: प्राप्य राघवौ।।1.48.9।। उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां तत: ।
10तान् दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम्।।1.48.10।। साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन्।
11मिथिलोपवने शून्यमाश्रमं दृश्य राघव:।।1.48.11।। पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्।
12श्रीमदाश्रमसङ्काशं किन्न्विदं मुनिवर्जितम्।।1.48.12।। ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्वमाश्रम:।
13तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारद:।।1.48.13।। प्रत्युवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
14हन्त ते कथयिष्यामि श्रुणु तत्त्वेन राघव।।1.48.14।। यस्येदमाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना।
15गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मन:।।1.48.15।। आश्रमो दिव्यसङ्काशस्सुरैरपि सुपूजित:।
16स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहित: पुरा।।1.48.16।। वर्षपूगाननेकांश्च राजपुत्र महायश:।
17तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षश्शचीपति:।।1.48.17।। मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत्।
18ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनस्सुसमाहिते।1.48.18 सङ्गमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे।।
19मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन।1.48.19 मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात्।।
20अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।1.48.20।। कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो। आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।1.48.21।।
21अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।1.48.20।। कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो। आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।1.48.21।।
22इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत्। सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथाऽगतम्।1.48.22।।
23एवं सङ्गम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्तत:।। स सम्भ्रमात्त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति।1.48.23।।
24गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्। देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।1.48.24।। तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्। गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।1.48.25।।
25गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्। देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।1.48.24।। तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्। गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।1.48.25।।
26दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विवर्णवदनोऽभवत्। अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनि:।।1.48.26।। दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत्।
27मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते।।1.48.27।। अकर्तव्यमिदं तस्माद्विफलस्त्वं भविष्यसि।
28गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना।।1.48.28।। पेततुर्वृषणै भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात्।
29तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।1.48.29।। इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि। वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।1.48.30।। अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।
30तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।1.48.29।। इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि। वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।1.48.30।। अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।
31यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मज:।।1.48.31।। आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि।
32तस्यातिथ्येन दुर्वुत्ते लोभमोहविवर्जिता।।1.48.32।। मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि।
33एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम्।।1.48.33।। इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते। हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे महातपा:।।1.48.34।।
अङ्ग्रेजी
1Getting together they enquired one another's health. And then Sumati spoke to the great ascetic (Viswamitra).
2"O Sage, wish you well Who are these two youths who seem to possess the prowess of celestial beings. They walk with the gait of an elephant or a lion. They are courageous like tiger or a bull. Their large eyes are like lotuspetals. They are armed with scimitars, bows and quivers. They are young and handsome like Aswinikumaras dropped from heaven casually. Whose sons are they? How did they come here on foot? With what purpose?
3"O Sage, wish you well Who are these two youths who seem to possess the prowess of celestial beings. They walk with the gait of an elephant or a lion. They are courageous like tiger or a bull. Their large eyes are like lotuspetals. They are armed with scimitars, bows and quivers. They are young and handsome like Aswinikumaras dropped from heaven casually. Whose sons are they? How did they come here on foot? With what purpose?
4"O Sage, wish you well Who are these two youths who seem to possess the prowess of celestial beings. They walk with the gait of an elephant or a lion. They are courageous like tiger or a bull. Their large eyes are like lotuspetals. They are armed with scimitars, bows and quivers. They are young and handsome like Aswinikumaras dropped from heaven casually. Whose sons are they? How did they come here on foot? With what purpose?
5O Great ascetic they resemble each other in personality, expression and gestures. They adorn this land like Sun and moon in the sky holding excellent weapons. These heroes have trodden paths difficult to traverse. For what purpose have they come? I want to hear clearly".
6O Great ascetic they resemble each other in personality, expression and gestures. They adorn this land like Sun and moon in the sky holding excellent weapons. These heroes have trodden paths difficult to traverse. For what purpose have they come? I want to hear clearly".
7On hearing his words, he (Viswamitra) related all about their stay at Siddhashrama and the slaying of rakshasas.
8After hearing Viswamitra, the king (Sumati) got exceedingly delighted and extended hospitality in accordance with tradition to the highly valiant sons of Dasaratha, the distinguished guests worthy of honour.
9The descendants of Raghu (Rama and Lakshmana) having received great honour from Sumati, stayed there one night and thereafter set out for Mithila.
10All the ascetics, having seen that auspicious city of Janaka worshipfully admired Mithila saying, 'Excellent, Excellent'
11At the sight of an old uninhabited, beautiful and desolate hermitage in a grove near Mithila, the descendant of the Raghus enquired of the foremost among the ascetics (Viswamitra):
12"O Venerable one I wish to know why this auspicios looking hermitage was deserted by ascetics? To whom did this belong in the past."
13Eloquent and brilliant Viswamitra, replied to the descendant of the Raghus saying:
14"O Descendant of the Raghus I shall tell all you about this hermitage cursed by the wrath of a great man.
15O Best among men this hermitage resembling a celestial retreat and wellhonoured even by devatas once belonged to illustrious Gautama.
16O Highly renowned prince it was here in ancient times that Gautama in the company of Ahalya practised austerities for several years.
17The thousandeyed Indra, consort of Sachi, having found an opportunity (during the absence of the ascetic), assumed the guise of the ascetic (Gautama) and said to Ahalya:
18'O most beautiful one those overtaken by passion would not await the completion of the menstrual period (favourable for copulation). O woman of fine waist I desire union with you.'
19O Delight of the Raghus the evilintentioned Ahalya, inclined towards the king of the celestials and knowing him to be the thousandeyed Indra in the guise of the ascetic, consented for the union.
20O Foremost of men with her heart's desire fulfilled, Ahalya said: "O Chief of the celestials I'm satisfied. O Lord, quit this place: O Lord of cthe gods, protect yourself and also me from Gautama in all respects."
21O Foremost of men with her heart's desire fulfilled, Ahalya said: "O Chief of the celestials I'm satisfied. O Lord, quit this place: O Lord of cthe gods, protect yourself and also me from Gautama in all respects."
22Indra smilingly said to Ahalya, 'O One with lovely hips, I am gratified. I shall go away the way I have come'.
23O Rama he (Indra) came out of the leafhut quickly after his union with her, apprehensive of Gautama.
24Subsequently, Indra beheld the great ascetic Gautama, unassailable by devatas and danavas, endowed with the power of ascetism, drenched with sacrifical waters, shining like flaming fire, carrying sacrificial firewood and Kusha grass and preeminent among sages, entering that leaf hut.
25Subsequently, Indra beheld the great ascetic Gautama, unassailable by devatas and danavas, endowed with the power of ascetism, drenched with sacrifical waters, shining like flaming fire, carrying sacrificial firewood and Kusha grass and preeminent among sages, entering that leaf hut.
26On seeing him, the face of the Lord of the gods (Indra) turned pale with fear. Having seen the wicked Indra with a thousandeyed in the guise of an ascetic the gentle sage Gautama got enraged and said:
27"O Wicked natured one assuming my form you have done a forbidden act. For that reason you shall be devoid of scrotum.
28Cursed thus out of anger by eminent Gautama the testicles of Indra immediately dropped down on the earth.
29Having thus cursed Indra, he also cursed Ahalya: 'You will be staying here for thousands of years without food and subsisting on air, lying down in ashes, doing penance, without being seen by any living beings in this ashrama'.
30Having thus cursed Indra, he also cursed Ahalya: 'You will be staying here for thousands of years without food and subsisting on air, lying down in ashes, doing penance, without being seen by any living beings in this ashrama'.
31'When the son of Dasaratha, the unassailable Rama enters this dreadful forest, you will be cleansed (of this sin)'.
32'O Wickednatured one by offering hospitality to Rama, without covetousness and passion, you will happily live with me by regaining your present form'.
33"Highly powerful Gautama who had performed rigid austerities thus cursed the wicked Ahalya and left this hermitage, for the peaks of Himavat mountain served by siddhas and charanas. Here he performed austerities"(said Viswamitra). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्ग:।। Thus ends the fortyeighth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1परस्पर मिलकर उन्होंने एक-दूसरे का कुशल पूछा। तत्पश्चात् सुमति ने महातपस्वी (विश्वामित्र) से कहा:
2"हे मुने! आपका कल्याण हो। ये दोनों तरुण कौन हैं, जो देवताओं के समान पराक्रम से युक्त प्रतीत होते हैं? वे गज अथवा सिंह की चाल से चलते हैं। वे व्याघ्र अथवा वृषभ के समान साहसी हैं। उनके विशाल नेत्र कमलदल के समान हैं। वे खड्ग, धनुष और तूणीर से सज्जित हैं। वे तरुण और सुन्दर हैं, मानो स्वर्ग से सहज ही उतरे हुए अश्विनीकुमार हों। वे किसके पुत्र हैं? वे यहाँ पैदल कैसे आए? किस प्रयोजन से आए?
3"हे मुने! आपका कल्याण हो। ये दोनों तरुण कौन हैं, जो देवताओं के समान पराक्रम से युक्त प्रतीत होते हैं? वे गज अथवा सिंह की चाल से चलते हैं। वे व्याघ्र अथवा वृषभ के समान साहसी हैं। उनके विशाल नेत्र कमलदल के समान हैं। वे खड्ग, धनुष और तूणीर से सज्जित हैं। वे तरुण और सुन्दर हैं, मानो स्वर्ग से सहज ही उतरे हुए अश्विनीकुमार हों। वे किसके पुत्र हैं? वे यहाँ पैदल कैसे आए? किस प्रयोजन से आए?
4"हे मुने! आपका कल्याण हो। ये दोनों तरुण कौन हैं, जो देवताओं के समान पराक्रम से युक्त प्रतीत होते हैं? वे गज अथवा सिंह की चाल से चलते हैं। वे व्याघ्र अथवा वृषभ के समान साहसी हैं। उनके विशाल नेत्र कमलदल के समान हैं। वे खड्ग, धनुष और तूणीर से सज्जित हैं। वे तरुण और सुन्दर हैं, मानो स्वर्ग से सहज ही उतरे हुए अश्विनीकुमार हों। वे किसके पुत्र हैं? वे यहाँ पैदल कैसे आए? किस प्रयोजन से आए?
5हे महातपस्वी! वे व्यक्तित्व, मुखाकृति और चेष्टाओं में एक-दूसरे के समान हैं। उत्तम अस्त्र धारण किए वे इस भूमि को वैसे ही सुशोभित करते हैं जैसे आकाश में सूर्य और चन्द्रमा। इन वीरों ने दुर्गम मार्गों को पार किया है। वे किस प्रयोजन से आए हैं? मैं स्पष्ट रूप से सुनना चाहता हूँ।"
6हे महातपस्वी! वे व्यक्तित्व, मुखाकृति और चेष्टाओं में एक-दूसरे के समान हैं। उत्तम अस्त्र धारण किए वे इस भूमि को वैसे ही सुशोभित करते हैं जैसे आकाश में सूर्य और चन्द्रमा। इन वीरों ने दुर्गम मार्गों को पार किया है। वे किस प्रयोजन से आए हैं? मैं स्पष्ट रूप से सुनना चाहता हूँ।"
7उनके ये वचन सुनकर उन्होंने (विश्वामित्र ने) सिद्धाश्रम में उनके निवास तथा राक्षसों के वध का सारा वृत्तान्त सुनाया।
8विश्वामित्र के वचन सुनकर राजा (सुमति) अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने दशरथ के परम पराक्रमी पुत्रों का, जो सम्मान के योग्य श्रेष्ठ अतिथि थे, परम्परा के अनुसार आतिथ्य सत्कार किया।
9सुमति से महान सम्मान पाकर रघुवंशी (राम और लक्ष्मण) वहाँ एक रात ठहरे और तत्पश्चात् मिथिला की ओर प्रस्थान किया।
10जनक की उस मंगलमय नगरी को देखकर सब मुनियों ने श्रद्धापूर्वक "उत्तम! उत्तम!" कहते हुए मिथिला की प्रशंसा की।
11मिथिला के समीप एक उपवन में एक प्राचीन, निर्जन, सुन्दर और उजाड़ आश्रम देखकर रघुवंशी ने तपस्वियों में श्रेष्ठ (विश्वामित्र) से पूछा:
12"हे पूज्य! मैं जानना चाहता हूँ कि यह मंगलमय दिखने वाला आश्रम तपस्वियों द्वारा क्यों त्याग दिया गया? पूर्वकाल में यह किसका था?"
13वाक्पटु और तेजस्वी विश्वामित्र ने रघुवंशी को उत्तर देते हुए कहा:
14"हे रघुवंशी! एक महापुरुष के क्रोध से शापित इस आश्रम के विषय में मैं तुम्हें सब कुछ बताता हूँ।
15हे नरश्रेष्ठ! दिव्य आश्रम के समान और देवताओं द्वारा भी सम्मानित यह आश्रम कभी यशस्वी गौतम का था।
16हे परम विख्यात राजकुमार! प्राचीन काल में यहीं गौतम ने अहल्या के साथ अनेक वर्षों तक तपस्या की थी।
17शची के पति सहस्राक्ष इन्द्र ने अवसर पाकर (मुनि की अनुपस्थिति में) मुनि (गौतम) का वेश धारण करके अहल्या से कहा:
18'हे परम सुन्दरि! काम से अभिभूत जन ऋतुकाल (समागम के अनुकूल काल) की समाप्ति की प्रतीक्षा नहीं करते। हे कृशोदरि! मैं तुमसे समागम चाहता हूँ।'
19हे रघुनन्दन! दुष्ट अभिप्राय वाली अहल्या देवराज की ओर आकृष्ट होकर और मुनि के वेश में उन्हें सहस्राक्ष इन्द्र जानकर समागम के लिए सहमत हो गई।
20हे नरश्रेष्ठ! अपने हृदय की कामना पूर्ण होने पर अहल्या ने कहा: "हे देवश्रेष्ठ! मैं तृप्त हूँ। हे प्रभो! यह स्थान छोड़ दीजिए। हे देवेश्वर! गौतम से सब प्रकार से अपनी और मेरी भी रक्षा कीजिए।"
21हे नरश्रेष्ठ! अपने हृदय की कामना पूर्ण होने पर अहल्या ने कहा: "हे देवश्रेष्ठ! मैं तृप्त हूँ। हे प्रभो! यह स्थान छोड़ दीजिए। हे देवेश्वर! गौतम से सब प्रकार से अपनी और मेरी भी रक्षा कीजिए।"
22इन्द्र ने मुस्कराते हुए अहल्या से कहा, 'हे सुन्दरि! मैं तृप्त हूँ। मैं जिस मार्ग से आया हूँ उसी मार्ग से चला जाऊँगा।'
23हे राम! गौतम की आशंका से वे (इन्द्र) उससे समागम के पश्चात् शीघ्र ही पर्णकुटी से बाहर निकले।
24तदुपरान्त इन्द्र ने देवताओं और दानवों के लिए अजेय, तपोबल से सम्पन्न, तीर्थजल से भीगे, प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान, हाथों में समिधा और कुशा लिए तथा मुनियों में अग्रगण्य महातपस्वी गौतम को उस पर्णकुटी में प्रवेश करते देखा।
25तदुपरान्त इन्द्र ने देवताओं और दानवों के लिए अजेय, तपोबल से सम्पन्न, तीर्थजल से भीगे, प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान, हाथों में समिधा और कुशा लिए तथा मुनियों में अग्रगण्य महातपस्वी गौतम को उस पर्णकुटी में प्रवेश करते देखा।
26उन्हें देखकर देवेश्वर (इन्द्र) का मुख भय से विवर्ण हो गया। मुनि के वेश में उस दुष्ट सहस्राक्ष को देखकर सौम्य मुनि गौतम क्रुद्ध हो गए और बोले:
27"हे दुष्ट स्वभाव वाले! मेरा रूप धारण करके तूने निषिद्ध कर्म किया है। इस कारण तू अण्डकोषरहित हो जाएगा।"
28महातपस्वी गौतम द्वारा क्रोध में इस प्रकार शापित होने पर इन्द्र के अण्डकोष तत्काल पृथ्वी पर गिर पड़े।
29इन्द्र को इस प्रकार शाप देकर उन्होंने अहल्या को भी शाप दिया: 'तू सहस्रों वर्षों तक यहाँ अन्न के बिना, केवल वायु पर जीवित रहकर, भस्म में पड़ी हुई, तपस्या करती हुई, इस आश्रम में किसी भी प्राणी को दिखाई दिए बिना रहेगी।'
30इन्द्र को इस प्रकार शाप देकर उन्होंने अहल्या को भी शाप दिया: 'तू सहस्रों वर्षों तक यहाँ अन्न के बिना, केवल वायु पर जीवित रहकर, भस्म में पड़ी हुई, तपस्या करती हुई, इस आश्रम में किसी भी प्राणी को दिखाई दिए बिना रहेगी।'
31'जब दशरथ के पुत्र अजेय राम इस भयंकर वन में प्रवेश करेंगे, तब तू (इस पाप से) शुद्ध हो जाएगी।'
32'हे दुष्ट स्वभाव वाली! लोभ और काम से रहित होकर राम का आतिथ्य करने पर तू अपना वर्तमान रूप पुनः प्राप्त करके मेरे साथ सुखपूर्वक रहेगी।'
33कठोर तपस्या करने वाले परम शक्तिशाली गौतम दुष्ट अहल्या को इस प्रकार शाप देकर इस आश्रम को छोड़कर सिद्धों और चारणों से सेवित हिमवान् पर्वत के शिखरों को चले गए। वहीं उन्होंने तपस्या की" (विश्वामित्र ने कहा)। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का अष्टचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1एकसाथ भेट भएपछि उनीहरूले एकअर्काको कुशल सोधे। त्यसपछि सुमतिले महातपस्वी (विश्वामित्र) लाई भने:
2"हे मुने! तपाईंको कल्याण होस्। यी दुई तरुण को हुन्, जो देवताहरूसमान पराक्रमले युक्त देखिन्छन्? तिनीहरू हात्ती वा सिंहको चालमा हिँड्छन्। तिनीहरू बाघ वा साँढेजस्तै साहसी छन्। तिनीहरूका ठूला आँखा कमलदलजस्ता छन्। तिनीहरू खड्ग, धनु र तूणीरले सज्जित छन्। तिनीहरू तरुण र सुन्दर छन्, मानौँ स्वर्गबाट सहजै ओर्लेका अश्विनीकुमार हुन्। तिनीहरू कसका पुत्र हुन्? तिनीहरू यहाँ पैदल कसरी आए? कुन प्रयोजनले आए?
3"हे मुने! तपाईंको कल्याण होस्। यी दुई तरुण को हुन्, जो देवताहरूसमान पराक्रमले युक्त देखिन्छन्? तिनीहरू हात्ती वा सिंहको चालमा हिँड्छन्। तिनीहरू बाघ वा साँढेजस्तै साहसी छन्। तिनीहरूका ठूला आँखा कमलदलजस्ता छन्। तिनीहरू खड्ग, धनु र तूणीरले सज्जित छन्। तिनीहरू तरुण र सुन्दर छन्, मानौँ स्वर्गबाट सहजै ओर्लेका अश्विनीकुमार हुन्। तिनीहरू कसका पुत्र हुन्? तिनीहरू यहाँ पैदल कसरी आए? कुन प्रयोजनले आए?
4"हे मुने! तपाईंको कल्याण होस्। यी दुई तरुण को हुन्, जो देवताहरूसमान पराक्रमले युक्त देखिन्छन्? तिनीहरू हात्ती वा सिंहको चालमा हिँड्छन्। तिनीहरू बाघ वा साँढेजस्तै साहसी छन्। तिनीहरूका ठूला आँखा कमलदलजस्ता छन्। तिनीहरू खड्ग, धनु र तूणीरले सज्जित छन्। तिनीहरू तरुण र सुन्दर छन्, मानौँ स्वर्गबाट सहजै ओर्लेका अश्विनीकुमार हुन्। तिनीहरू कसका पुत्र हुन्? तिनीहरू यहाँ पैदल कसरी आए? कुन प्रयोजनले आए?
5हे महातपस्वी! तिनीहरू व्यक्तित्व, मुखाकृति र चेष्टामा एकअर्कासमान छन्। उत्तम अस्त्र धारण गरेर तिनीहरूले यो भूमिलाई त्यसै गरी सुशोभित पार्छन् जसरी आकाशमा सूर्य र चन्द्रमाले। यी वीरहरूले दुर्गम मार्ग पार गरेका छन्। तिनीहरू कुन प्रयोजनले आएका छन्? म स्पष्ट रूपमा सुन्न चाहन्छु।"
6हे महातपस्वी! तिनीहरू व्यक्तित्व, मुखाकृति र चेष्टामा एकअर्कासमान छन्। उत्तम अस्त्र धारण गरेर तिनीहरूले यो भूमिलाई त्यसै गरी सुशोभित पार्छन् जसरी आकाशमा सूर्य र चन्द्रमाले। यी वीरहरूले दुर्गम मार्ग पार गरेका छन्। तिनीहरू कुन प्रयोजनले आएका छन्? म स्पष्ट रूपमा सुन्न चाहन्छु।"
7उनका ती वचन सुनेर उनले (विश्वामित्रले) सिद्धाश्रममा उनीहरूको बसाइ तथा राक्षसहरूको वधको सारा वृत्तान्त सुनाए।
8विश्वामित्रका वचन सुनेर राजा (सुमति) अत्यन्तै प्रसन्न भए र उनले दशरथका परम पराक्रमी पुत्रहरूको, जो सम्मानयोग्य श्रेष्ठ अतिथि थिए, परम्पराअनुसार आतिथ्य सत्कार गरे।
9सुमतिबाट महान् सम्मान पाएर रघुवंशीहरू (राम र लक्ष्मण) त्यहाँ एक रात बसे र त्यसपछि मिथिलातर्फ प्रस्थान गरे।
10जनकको त्यस मङ्गलमय नगरी देखेर सबै मुनिले श्रद्धापूर्वक "उत्तम! उत्तम!" भन्दै मिथिलाको प्रशंसा गरे।
11मिथिलाको छेउमा एउटा उपवनमा एक प्राचीन, निर्जन, सुन्दर र उजाड आश्रम देखेर रघुवंशीले तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ (विश्वामित्र) सँग सोधे:
12"हे पूज्य! म जान्न चाहन्छु कि यो मङ्गलमय देखिने आश्रम तपस्वीहरूले किन त्यागे? पूर्वकालमा यो कसको थियो?"
13वाक्पटु र तेजस्वी विश्वामित्रले रघुवंशीलाई उत्तर दिँदै भने:
14"हे रघुवंशी! एक महापुरुषको क्रोधले श्रापित यस आश्रमका विषयमा म तिमीलाई सबै कुरा बताउँछु।
15हे नरश्रेष्ठ! दिव्य आश्रमसमान र देवताहरूद्वारा पनि सम्मानित यो आश्रम कुनै बेला यशस्वी गौतमको थियो।
16हे परम विख्यात राजकुमार! प्राचीन कालमा यहीँ गौतमले अहल्यासँग अनेक वर्षसम्म तपस्या गरेका थिए।
17शचीका पति सहस्राक्ष इन्द्रले अवसर पाएर (मुनिको अनुपस्थितिमा) मुनि (गौतम) को वेश धारण गरेर अहल्यालाई भने:
18'हे परम सुन्दरी! कामले अभिभूत जनहरूले ऋतुकाल (समागमका लागि अनुकूल काल) को समाप्तिको प्रतीक्षा गर्दैनन्। हे कृशोदरी! म तिमीसँग समागम चाहन्छु।'
19हे रघुनन्दन! दुष्ट अभिप्राय भएकी अहल्या देवराजतर्फ आकृष्ट भई र मुनिको वेशमा उनलाई सहस्राक्ष इन्द्र हुन् भन्ने जानेर समागमका लागि सहमत भइन्।
20हे नरश्रेष्ठ! आफ्नो हृदयको कामना पूरा भएपछि अहल्याले भनिन्: "हे देवश्रेष्ठ! म तृप्त छु। हे प्रभो! यो स्थान छोड्नुहोस्। हे देवेश्वर! गौतमबाट सबै प्रकारले आफ्नो र मेरो पनि रक्षा गर्नुहोस्।"
21हे नरश्रेष्ठ! आफ्नो हृदयको कामना पूरा भएपछि अहल्याले भनिन्: "हे देवश्रेष्ठ! म तृप्त छु। हे प्रभो! यो स्थान छोड्नुहोस्। हे देवेश्वर! गौतमबाट सबै प्रकारले आफ्नो र मेरो पनि रक्षा गर्नुहोस्।"
22इन्द्रले मुस्कुराउँदै अहल्यालाई भने, 'हे सुन्दरी! म तृप्त छु। म जुन बाटोबाट आएको हुँ त्यही बाटोबाट गइहाल्नेछु।'
23हे राम! गौतमको आशङ्काले उनी (इन्द्र) उनीसँगको समागमपछि छिट्टै पर्णकुटीबाट बाहिर निस्के।
24त्यसपछि इन्द्रले देवता र दानवका लागि अजेय, तपोबलले सम्पन्न, तीर्थजलले भिजेका, प्रज्वलित अग्निझैँ देदीप्यमान, हातमा समिधा र कुश लिएका तथा मुनिहरूमध्ये अग्रगण्य महातपस्वी गौतमलाई त्यस पर्णकुटीमा प्रवेश गर्दै गरेको देखे।
25त्यसपछि इन्द्रले देवता र दानवका लागि अजेय, तपोबलले सम्पन्न, तीर्थजलले भिजेका, प्रज्वलित अग्निझैँ देदीप्यमान, हातमा समिधा र कुश लिएका तथा मुनिहरूमध्ये अग्रगण्य महातपस्वी गौतमलाई त्यस पर्णकुटीमा प्रवेश गर्दै गरेको देखे।
26उनलाई देखेर देवेश्वर (इन्द्र) को मुख भयले विवर्ण भयो। मुनिको वेशमा त्यस दुष्ट सहस्राक्षलाई देखेर सौम्य मुनि गौतम क्रुद्ध भए र बोले:
27"हे दुष्ट स्वभाव भएको! मेरो रूप धारण गरेर तैँले निषिद्ध कर्म गरेको छस्। यस कारण तँ अण्डकोषरहित हुनेछस्।"
28महातपस्वी गौतमद्वारा क्रोधमा यसरी श्रापित भएपछि इन्द्रका अण्डकोष तत्कालै पृथ्वीमा खसे।
29इन्द्रलाई यसरी श्राप दिएर उनले अहल्यालाई पनि श्राप दिए: 'तँ हजारौँ वर्षसम्म यहाँ अन्नबिना, केवल वायुमा बाँचेर, खरानीमा पल्टिएर, तपस्या गर्दै, यस आश्रममा कुनै पनि प्राणीलाई नदेखिई बस्नेछस्।'
30इन्द्रलाई यसरी श्राप दिएर उनले अहल्यालाई पनि श्राप दिए: 'तँ हजारौँ वर्षसम्म यहाँ अन्नबिना, केवल वायुमा बाँचेर, खरानीमा पल्टिएर, तपस्या गर्दै, यस आश्रममा कुनै पनि प्राणीलाई नदेखिई बस्नेछस्।'
31'जब दशरथका पुत्र अजेय राम यस भयङ्कर वनमा प्रवेश गर्नेछन्, तब तँ (यस पापबाट) शुद्ध हुनेछस्।'
32'हे दुष्ट स्वभाव भएकी! लोभ र कामरहित भई रामको आतिथ्य गरेपछि तैँले आफ्नो वर्तमान रूप पुनः प्राप्त गरेर मसँग सुखपूर्वक बस्नेछस्।'
33कठोर तपस्या गर्ने परम शक्तिशाली गौतमले दुष्ट अहल्यालाई यसरी श्राप दिएर यो आश्रम छोडी सिद्ध र चारणहरूले सेवित हिमवान् पर्वतका शिखरतर्फ गए। त्यहीँ उनले तपस्या गरे" (विश्वामित्रले भने)। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको अठचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।