सर्गः 13
बालकाण्ड · अध्याय 13
संस्कृत
1पुन: प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णस्संवत्सरोऽभवत्। प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान्।।1.13.1।।
2अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायत: परिपूज्य च। अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम्।।1.13.2।।
3यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन्यथोक्तं मुनिपुङ्गव। यथा न विघ्न: क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम्।।1.13.3।।
4भवान् स्निग्धस्सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान्। ओढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यत:।।1.13.4।।
5तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः। करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम्।।1.13.5।।
6ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्। स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।। कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि। गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्। यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0 उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
7ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्। स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।। कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि। गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्। यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0 उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
8ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्। स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।। कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि। गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्। यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0 उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
9ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्। स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।। कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि। गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्। यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0 उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
10ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याश्शतशश्शुभा:। भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिस्समुपेतास्सुनिष्ठिता:।।1.13.10।।
11तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तरा:। आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिता:।।1.13.11।।
12तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम्। दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया।।1.13.12।।
13सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृता:। न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि।।1.13.13।।
14यज्ञकर्मसु ये व्यग्रा: पुरुषाश्शिल्पिनस्तथा। तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम्।।1.13.14।। ते च स्युस्सम्भृतास्सर्वे वसुभिर्भोजनेन च।
15यथा सर्वं सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते।।1.13.15।। तथा भवन्त: कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा।
16ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन्।।1.13.16।। यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते। यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते।।1.13.17।।
17ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन्।।1.13.16।। यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते। यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते।।1.13.17।।
18ततस्सुमन्त्रमानीय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्। निमन्त्रयस्व नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिका:।।1.13.18।।
19ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रश:। समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान्।।1.13.19।।
20मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम्। निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम्।।1.13.20।। तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम्। पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा तत: पूर्वं ब्रवीमि ते।।1.13.21।।
21मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम्। निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम्।।1.13.20।। तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम्। पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा तत: पूर्वं ब्रवीमि ते।।1.13.21।।
22तथा काशीपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम्। वयस्यं राजसिंहस्य स्वयमेवानयस्व ह।।1.13.22।।
23तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम्। श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय।।1.13.23।।
24अङ्गेश्वरम् महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम्। वयस्यं राजसिंहस्य समानय यशस्विनम्।।1.13.24।।
25प्राचीनान्सिन्धु सौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान्। दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह।।1.13.25।।
26सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजान: पृथिवीतले। तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सह बान्धवान्।।1.13.26।।
27वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा। व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान्।।1.13.27।।
28स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात्। सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षित:।।1.13.28।।
29ते च कर्मान्तिकास्सर्वे वसिष्ठाय च धीमते। सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम्।।1.13.29।।
30तत:प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वानिदमब्रवीत् । अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयाऽपि वा।।1.13.30।। अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशय:। 28
31तत: कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षित:।।1.13.31।। बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य वै।
32ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत्।।1.13.32।। उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात्। मयापि सत्कृता: सर्वे यथार्हं राजसत्तमा:।।1.13.33।।
33ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत्।।1.13.32।। उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात्। मयापि सत्कृता: सर्वे यथार्हं राजसत्तमा:।।1.13.33।।
34यज्ञीयं च कृतं राजन् पुरुषैस्सुसमाहितै:। निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात्।।1.13.34।।
35सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं च समन्तत:। द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम्।।1.13.35।।
36तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयो:। शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपति:।।1.13.36।।
37ततो वसिष्ठप्रमुखास्सर्व एव द्विजोत्तमा:। ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभन् तदा।।1.13.37।। यज्ञवाटगतास्सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि। 3
अङ्ग्रेजी
1After completion of one year when spring returned, the valiant king (Dasaratha) entered the sacrificial pavilion to worship celestial beings for begetting sons.
2After offering humble salutations and worshipping sage Vasishta in accordance with prescribed ordinance for begetting children, he obediently said:
3"O foremost among ascetics O brahman, may the sacrifice be performed according to tradition in such a manner that the sacrifice is performed unhindered.
4You are an affectionate friend and most reverential spiritual guide to me. The burden of performing the sacrifice which has since commenced shall be borne by you".
5The great among brahmins answered him saying "I shall do everything as proposed by you".
6Thereafter Vasishta summoned those brahmins who are experienced in the sacrificerelated activities venerable and righteous architects skilled workers brick makers, carpenters, diggers, artisans, account keepers, dancers and actors, men versed in scriptures and honest, wellinformed people and addressed them saying, "In accordance with the king's command let the work of the sacrificial ceremony be inauguarated. Let thousands of bricks be brought. Let temporary residential buildings be erected with all the comforts to accommodate royal guests."
7Thereafter Vasishta summoned those brahmins who are experienced in the sacrificerelated activities venerable and righteous architects skilled workers brick makers, carpenters, diggers, artisans, account keepers, dancers and actors, men versed in scriptures and honest, wellinformed people and addressed them saying, "In accordance with the king's command let the work of the sacrificial ceremony be inauguarated. Let thousands of bricks be brought. Let temporary residential buildings be erected with all the comforts to accommodate royal guests."
8Thereafter Vasishta summoned those brahmins who are experienced in the sacrificerelated activities venerable and righteous architects skilled workers brick makers, carpenters, diggers, artisans, account keepers, dancers and actors, men versed in scriptures and honest, wellinformed people and addressed them saying, "In accordance with the king's command let the work of the sacrificial ceremony be inauguarated. Let thousands of bricks be brought. Let temporary residential buildings be erected with all the comforts to accommodate royal guests."
9Thereafter Vasishta summoned those brahmins who are experienced in the sacrificerelated activities venerable and righteous architects skilled workers brick makers, carpenters, diggers, artisans, account keepers, dancers and actors, men versed in scriptures and honest, wellinformed people and addressed them saying, "In accordance with the king's command let the work of the sacrificial ceremony be inauguarated. Let thousands of bricks be brought. Let temporary residential buildings be erected with all the comforts to accommodate royal guests."
10Let auspicious residences for the brahmins be prepared in their hundreds, well arranged and furnished with abundant food and drink.
11In the same manner let widely spread residential accommodation be furnished with many items of food and all kinds of entertainment be provided for people from other lands.
12In the same way people coming from rural areas also should be duly, not casualy treated with respect.
13People from all castes should be welltreated with respect. There should be no insult to any one through lust on greed on anger.
14The people deeply immersed in performing sacrificerelated activities and sculptors be specially honoured according to their nature of work. All of them should be satisfied with money and food.
15Every thing should be wellmanaged. In whatever manner you do, not even the smallest things be left out. Carry out the work with love and affection in your hearts".
16Then all of them approached Vasishta and said, "everything has been wellarranged in accordance with your instruction. There is no deficiency. Everything will be done as instructed by you without leaving out anything."
17Then all of them approached Vasishta and said, "everything has been wellarranged in accordance with your instruction. There is no deficiency. Everything will be done as instructed by you without leaving out anything."
18Then Vasishta, having summoned Sumantra said to him "Invite all the righteous kings on earth".
19"Extend an honourable invitation to brahmins, kshatriyas, merchants and sudras in their thousands residing in all countries.
20You may personally go and bring with due honour king Janaka who is the distinguished king of Mithila, a warrior whose truth is his strength proficient in all scriptures and the Vedas. Since he is an old ally, I am telling you in advance.
21You may personally go and bring with due honour king Janaka who is the distinguished king of Mithila, a warrior whose truth is his strength proficient in all scriptures and the Vedas. Since he is an old ally, I am telling you in advance.
22Similarly, you may personally escort king of Kasi who is always affectionate and sweettongued. He is a friend to our king who is a lion among rulers.
23Likewise bring here the aged and very righteous king of Kekaya along with his sons. He is fatherinlaw to this lion among kings (Dasaratha).
24Bring with honour king of Anga, Romapada, famous and prosperous. He is an intimate friend of the king (Dasaratha).
25Bring kings from the countries of the eastern and southern regions, from Sindhu, Sauvera and Saurashtra৷৷
26Bring all other kings of this earth, who are friendly with us. Along with their retinues, families and relatives".
27Having heard the words of Vasishta, Sumantra speedily despatched virtuous and auspicious emissaries to bring the kings.
28In accordance with the ascetic's order, righteous Sumantra himself quickly set out to escort Janaka and other kings.
29All the workers reported to the wise sage, Vasishta about the tasks completed for the sacrifice.
30Then, well pleased, the best among brahmins (Vasishta) said to them all "Nobody should be offered any thing with disregard. Anything given with contempt undoubtedly results in the destruction of the donor."
31Meanwhile kings from several countries to travelling nights and days arrived bringing with them various kinds of (precious) gifts.
32Thereupon, wellpleased, Vasishta addressing Dasaratha said "O best among men, beacuse of your command, kings from various countries have arrived. I have extended due hospitality to those noble kings according to their station."
33Thereupon, wellpleased, Vasishta addressing Dasaratha said "O best among men, beacuse of your command, kings from various countries have arrived. I have extended due hospitality to those noble kings according to their station."
34"O king, persons with composed minds have made preparations for the yaga. Now be pleased to leave for sacrificial altar nearby to perform yaga.
35O foremost of kings, you ought to see the sacrificial ground full of sources of entertainment arranged everywhere, as though improvised by imagination".
36In response to the words of Vasishta and Rsyasringa, the Lord of the earth (Dasaratha) entered the sacrificial pavilion on a favourable day presided over by an auspicious star.
37At that moment the best of brahmins led by Vasishta and headed by Rsyasringa, entered the sacrificial enclosure and began the sacrifice in accordance with traditions and scriptural stipulations. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोदशस्सर्ग:।। Thus ends the thirteenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1एक वर्ष पूर्ण होने पर जब वसन्त पुनः लौटा, तब पराक्रमी राजा (दशरथ) ने पुत्रप्राप्ति के लिए देवताओं की आराधना हेतु यज्ञमण्डप में प्रवेश किया।
2विनम्रतापूर्वक प्रणाम करके और संतान प्राप्ति के लिए विहित विधि से मुनि वसिष्ठ की पूजा करके उन्होंने विनयपूर्वक कहा:
3"हे तपस्वियों में श्रेष्ठ, हे ब्रह्मन्! यज्ञ परम्परा के अनुसार इस प्रकार सम्पन्न हो कि उसमें कोई विघ्न न आए।
4आप मेरे स्नेही मित्र और परम पूजनीय गुरु हैं। जो यज्ञ अब आरम्भ हो चुका है, उसका भार आप ही वहन करें।"
5ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उन (वसिष्ठ) ने उत्तर दिया, "आपके द्वारा प्रस्तावित सब कुछ मैं करूँगा।"
6तत्पश्चात् वसिष्ठ ने यज्ञकार्यों में अनुभवी ब्राह्मणों, आदरणीय और धर्मपरायण स्थपतियों, कुशल कारीगरों, ईंट बनाने वालों, बढ़इयों, खोदने वालों, शिल्पियों, लेखा रखने वालों, नर्तकों और नटों, शास्त्रों के ज्ञाताओं तथा ईमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषों को बुलाकर कहा, "राजा की आज्ञा के अनुसार यज्ञकर्म का कार्य आरम्भ किया जाए। सहस्रों ईंटें लाई जाएँ। राजकीय अतिथियों के निवास के लिए सब प्रकार की सुविधाओं से युक्त अस्थायी भवन बनाए जाएँ।"
7तत्पश्चात् वसिष्ठ ने यज्ञकार्यों में अनुभवी ब्राह्मणों, आदरणीय और धर्मपरायण स्थपतियों, कुशल कारीगरों, ईंट बनाने वालों, बढ़इयों, खोदने वालों, शिल्पियों, लेखा रखने वालों, नर्तकों और नटों, शास्त्रों के ज्ञाताओं तथा ईमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषों को बुलाकर कहा, "राजा की आज्ञा के अनुसार यज्ञकर्म का कार्य आरम्भ किया जाए। सहस्रों ईंटें लाई जाएँ। राजकीय अतिथियों के निवास के लिए सब प्रकार की सुविधाओं से युक्त अस्थायी भवन बनाए जाएँ।"
8तत्पश्चात् वसिष्ठ ने यज्ञकार्यों में अनुभवी ब्राह्मणों, आदरणीय और धर्मपरायण स्थपतियों, कुशल कारीगरों, ईंट बनाने वालों, बढ़इयों, खोदने वालों, शिल्पियों, लेखा रखने वालों, नर्तकों और नटों, शास्त्रों के ज्ञाताओं तथा ईमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषों को बुलाकर कहा, "राजा की आज्ञा के अनुसार यज्ञकर्म का कार्य आरम्भ किया जाए। सहस्रों ईंटें लाई जाएँ। राजकीय अतिथियों के निवास के लिए सब प्रकार की सुविधाओं से युक्त अस्थायी भवन बनाए जाएँ।"
9तत्पश्चात् वसिष्ठ ने यज्ञकार्यों में अनुभवी ब्राह्मणों, आदरणीय और धर्मपरायण स्थपतियों, कुशल कारीगरों, ईंट बनाने वालों, बढ़इयों, खोदने वालों, शिल्पियों, लेखा रखने वालों, नर्तकों और नटों, शास्त्रों के ज्ञाताओं तथा ईमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषों को बुलाकर कहा, "राजा की आज्ञा के अनुसार यज्ञकर्म का कार्य आरम्भ किया जाए। सहस्रों ईंटें लाई जाएँ। राजकीय अतिथियों के निवास के लिए सब प्रकार की सुविधाओं से युक्त अस्थायी भवन बनाए जाएँ।"
10ब्राह्मणों के लिए सैकड़ों की संख्या में मंगलमय आवास तैयार किए जाएँ, जो सुव्यवस्थित हों और प्रचुर अन्न-पान से सम्पन्न हों।
11इसी प्रकार अन्य देशों से आने वालों के लिए दूर-दूर तक फैले आवास बनाए जाएँ, जो अनेक प्रकार के भोज्य पदार्थों तथा सब प्रकार के मनोरंजन से युक्त हों।
12इसी प्रकार ग्रामीण क्षेत्रों से आने वाले लोगों का भी उपेक्षारहित होकर विधिवत् सम्मान किया जाए।
13सब वर्णों के लोगों का आदरपूर्वक सत्कार किया जाए। काम, लोभ अथवा क्रोध के वश किसी का अपमान न हो।
14यज्ञकार्य में तन्मयता से लगे हुए लोगों तथा शिल्पियों का उनके कार्य के अनुरूप विशेष सम्मान किया जाए। वे सब धन और अन्न से संतुष्ट किए जाएँ।
15सब कुछ सुव्यवस्थित हो। आप जिस प्रकार भी करें, छोटी से छोटी बात भी छूटने न पाए। यह कार्य हृदय में प्रेम और स्नेह रखकर सम्पन्न करें।"
16तब उन सबने वसिष्ठ के पास आकर कहा, "आपके निर्देशानुसार सब कुछ सुव्यवस्थित कर दिया गया है। कहीं कोई कमी नहीं है। जैसा आपने कहा है वैसा ही, बिना कुछ छोड़े, सब किया जाएगा।"
17तब उन सबने वसिष्ठ के पास आकर कहा, "आपके निर्देशानुसार सब कुछ सुव्यवस्थित कर दिया गया है। कहीं कोई कमी नहीं है। जैसा आपने कहा है वैसा ही, बिना कुछ छोड़े, सब किया जाएगा।"
18तब वसिष्ठ ने सुमन्त्र को बुलाकर उनसे कहा, "पृथ्वी के समस्त धर्मात्मा राजाओं को निमन्त्रित करो।"
19"सब देशों में रहने वाले सहस्रों ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों को सम्मानपूर्वक निमन्त्रण दो।
20मिथिला के विख्यात नरेश, सत्य ही जिनका बल है ऐसे वीर, समस्त शास्त्रों और वेदों में निपुण राजा जनक को तुम स्वयं जाकर सम्मानपूर्वक ले आओ। वे हमारे पुराने मित्र हैं, इसलिए मैं तुमसे पहले ही कह रहा हूँ।
21मिथिला के विख्यात नरेश, सत्य ही जिनका बल है ऐसे वीर, समस्त शास्त्रों और वेदों में निपुण राजा जनक को तुम स्वयं जाकर सम्मानपूर्वक ले आओ। वे हमारे पुराने मित्र हैं, इसलिए मैं तुमसे पहले ही कह रहा हूँ।
22इसी प्रकार सदा स्नेहशील और मधुरभाषी काशिराज को तुम स्वयं ससम्मान ले आओ। वे राजाओं में सिंह के समान हमारे राजा के मित्र हैं।
23इसी प्रकार वृद्ध और परम धर्मात्मा केकयराज को उनके पुत्रों सहित यहाँ ले आओ। वे राजाओं में सिंह के समान इन (दशरथ) के श्वशुर हैं।
24अंगदेश के यशस्वी और समृद्ध राजा रोमपाद को सम्मानपूर्वक ले आओ। वे राजा (दशरथ) के घनिष्ठ मित्र हैं।
25पूर्व और दक्षिण के देशों के तथा सिन्धु, सौवीर और सौराष्ट्र के राजाओं को ले आओ।
26इस पृथ्वी के अन्य सब राजाओं को, जो हमारे मित्र हैं, उनके परिजनों, कुटुम्बियों और सम्बन्धियों सहित ले आओ।"
27वसिष्ठ के वचन सुनकर सुमन्त्र ने राजाओं को लाने के लिए शीघ्र ही धर्मपरायण और मंगलमय दूत भेजे।
28मुनि की आज्ञा के अनुसार धर्मात्मा सुमन्त्र स्वयं भी जनक तथा अन्य राजाओं को लाने के लिए शीघ्र प्रस्थान कर गए।
29सब कार्यकर्ताओं ने बुद्धिमान मुनि वसिष्ठ को यज्ञ के लिए सम्पन्न किए गए कार्यों की सूचना दी।
30तब अत्यन्त प्रसन्न होकर ब्राह्मणश्रेष्ठ (वसिष्ठ) ने उन सबसे कहा, "किसी को भी अनादरपूर्वक कुछ न दिया जाए। अनादरपूर्वक दिया गया दान निःसन्देह दाता का ही विनाश करता है।"
31इसी बीच अनेक देशों के राजा दिन-रात यात्रा करते हुए नाना प्रकार के (बहुमूल्य) उपहार लेकर आ पहुँचे।
32तब अत्यन्त प्रसन्न होकर वसिष्ठ ने दशरथ से कहा, "हे नरश्रेष्ठ! आपकी आज्ञा से विविध देशों के राजा आ गए हैं। उन श्रेष्ठ राजाओं का मैंने उनके पद के अनुरूप यथोचित सत्कार किया है।"
33तब अत्यन्त प्रसन्न होकर वसिष्ठ ने दशरथ से कहा, "हे नरश्रेष्ठ! आपकी आज्ञा से विविध देशों के राजा आ गए हैं। उन श्रेष्ठ राजाओं का मैंने उनके पद के अनुरूप यथोचित सत्कार किया है।"
34"हे राजन्! एकाग्रचित्त पुरुषों ने यज्ञ की सारी तैयारियाँ कर ली हैं। अब आप कृपया यज्ञ सम्पन्न करने के लिए समीप ही स्थित यज्ञवेदी की ओर प्रस्थान करें।
35हे राजाओं में श्रेष्ठ! आप उस यज्ञभूमि को देखें, जहाँ सर्वत्र मनोरंजन के साधन ऐसे सजाए गए हैं मानो कल्पना से ही रच दिए गए हों।"
36वसिष्ठ और ऋष्यशृंग के वचनों के अनुसार पृथ्वीपति (दशरथ) ने शुभ नक्षत्र से युक्त शुभ दिन पर यज्ञमण्डप में प्रवेश किया।
37उसी समय ऋष्यशृंग को आगे करके वसिष्ठ आदि श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने यज्ञशाला में प्रवेश किया और परम्परा तथा शास्त्रविधि के अनुसार यज्ञ आरम्भ किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का त्रयोदश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1एक वर्ष पूरा भएपछि जब वसन्त पुनः फर्कियो, तब पराक्रमी राजा (दशरथ) ले पुत्रप्राप्तिका लागि देवताहरूको आराधना गर्न यज्ञमण्डपमा प्रवेश गरे।
2विनम्रतापूर्वक प्रणाम गरेर र सन्तान प्राप्तिका लागि विहित विधिले मुनि वसिष्ठको पूजा गरेर उनले विनयपूर्वक भने:
3"हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ, हे ब्रह्मन्! यज्ञ परम्पराअनुसार यसरी सम्पन्न होस् कि त्यसमा कुनै विघ्न नआओस्।
4तपाईं मेरा स्नेही मित्र र परम पूजनीय गुरु हुनुहुन्छ। जुन यज्ञ अब आरम्भ भइसकेको छ, त्यसको भार तपाईंले नै वहन गर्नुहोस्।"
5ब्राह्मणहरूमध्ये श्रेष्ठ उनी (वसिष्ठ) ले उत्तर दिए, "तपाईंले प्रस्ताव गर्नुभएको सबै कुरा म गर्नेछु।"
6त्यसपछि वसिष्ठले यज्ञकार्यमा अनुभवी ब्राह्मणहरू, आदरणीय र धर्मपरायण स्थपतिहरू, कुशल कारिगरहरू, इँटा बनाउनेहरू, सिकर्मीहरू, खन्नेहरू, शिल्पीहरू, लेखा राख्नेहरू, नर्तक र नटहरू, शास्त्रका ज्ञाताहरू तथा इमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषहरूलाई बोलाएर भने, "राजाको आज्ञाअनुसार यज्ञकर्मको कार्य आरम्भ गरियोस्। हजारौँ इँटा ल्याइयोस्। राजकीय अतिथिहरूको बासका लागि सबै प्रकारका सुविधाले युक्त अस्थायी भवन बनाइयोस्।"
7त्यसपछि वसिष्ठले यज्ञकार्यमा अनुभवी ब्राह्मणहरू, आदरणीय र धर्मपरायण स्थपतिहरू, कुशल कारिगरहरू, इँटा बनाउनेहरू, सिकर्मीहरू, खन्नेहरू, शिल्पीहरू, लेखा राख्नेहरू, नर्तक र नटहरू, शास्त्रका ज्ञाताहरू तथा इमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषहरूलाई बोलाएर भने, "राजाको आज्ञाअनुसार यज्ञकर्मको कार्य आरम्भ गरियोस्। हजारौँ इँटा ल्याइयोस्। राजकीय अतिथिहरूको बासका लागि सबै प्रकारका सुविधाले युक्त अस्थायी भवन बनाइयोस्।"
8त्यसपछि वसिष्ठले यज्ञकार्यमा अनुभवी ब्राह्मणहरू, आदरणीय र धर्मपरायण स्थपतिहरू, कुशल कारिगरहरू, इँटा बनाउनेहरू, सिकर्मीहरू, खन्नेहरू, शिल्पीहरू, लेखा राख्नेहरू, नर्तक र नटहरू, शास्त्रका ज्ञाताहरू तथा इमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषहरूलाई बोलाएर भने, "राजाको आज्ञाअनुसार यज्ञकर्मको कार्य आरम्भ गरियोस्। हजारौँ इँटा ल्याइयोस्। राजकीय अतिथिहरूको बासका लागि सबै प्रकारका सुविधाले युक्त अस्थायी भवन बनाइयोस्।"
9त्यसपछि वसिष्ठले यज्ञकार्यमा अनुभवी ब्राह्मणहरू, आदरणीय र धर्मपरायण स्थपतिहरू, कुशल कारिगरहरू, इँटा बनाउनेहरू, सिकर्मीहरू, खन्नेहरू, शिल्पीहरू, लेखा राख्नेहरू, नर्तक र नटहरू, शास्त्रका ज्ञाताहरू तथा इमानदार एवं सुविज्ञ पुरुषहरूलाई बोलाएर भने, "राजाको आज्ञाअनुसार यज्ञकर्मको कार्य आरम्भ गरियोस्। हजारौँ इँटा ल्याइयोस्। राजकीय अतिथिहरूको बासका लागि सबै प्रकारका सुविधाले युक्त अस्थायी भवन बनाइयोस्।"
10ब्राह्मणहरूका लागि सयौँको सङ्ख्यामा मङ्गलमय आवास तयार गरियोस्, जो सुव्यवस्थित होऊन् र प्रचुर अन्न-पानले सम्पन्न होऊन्।
11त्यसै गरी अन्य देशबाट आउनेहरूका लागि टाढा-टाढासम्म फैलिएका आवास बनाइयोस्, जो अनेक प्रकारका भोज्य पदार्थ तथा सबै प्रकारका मनोरञ्जनले युक्त होऊन्।
12त्यसै गरी ग्रामीण क्षेत्रबाट आउने मानिसहरूको पनि उपेक्षारहित भई विधिवत् सम्मान गरियोस्।
13सबै वर्णका मानिसहरूको आदरपूर्वक सत्कार गरियोस्। काम, लोभ अथवा क्रोधको वशमा परी कसैको अपमान नहोस्।
14यज्ञकार्यमा तन्मय भई लागेका मानिसहरू तथा शिल्पीहरूको उनीहरूको कामअनुरूप विशेष सम्मान गरियोस्। ती सबैलाई धन र अन्नले सन्तुष्ट पारियोस्।
15सबै कुरा सुव्यवस्थित होस्। तपाईंहरूले जुनसुकै प्रकारले गर्नुभए पनि सानोभन्दा सानो कुरा पनि छुट्न नपाओस्। यो कार्य हृदयमा प्रेम र स्नेह राखेर सम्पन्न गर्नुहोस्।"
16तब ती सबैले वसिष्ठकहाँ आएर भने, "तपाईंको निर्देशनअनुसार सबै कुरा सुव्यवस्थित गरिएको छ। कतै कुनै कमी छैन। तपाईंले भन्नुभएझैँ नै, केही नछोडी, सबै गरिनेछ।"
17तब ती सबैले वसिष्ठकहाँ आएर भने, "तपाईंको निर्देशनअनुसार सबै कुरा सुव्यवस्थित गरिएको छ। कतै कुनै कमी छैन। तपाईंले भन्नुभएझैँ नै, केही नछोडी, सबै गरिनेछ।"
18तब वसिष्ठले सुमन्त्रलाई बोलाएर भने, "पृथ्वीका सम्पूर्ण धर्मात्मा राजाहरूलाई निमन्त्रणा गर।"
19"सबै देशमा बस्ने हजारौँ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरूलाई सम्मानपूर्वक निमन्त्रणा देऊ।
20मिथिलाका विख्यात नरेश, सत्य नै जसको बल हो त्यस्ता वीर, सम्पूर्ण शास्त्र र वेदमा निपुण राजा जनकलाई तिमी स्वयं गएर सम्मानपूर्वक ल्याऊ। उनी हाम्रा पुराना मित्र हुन्, त्यसैले म तिमीलाई पहिल्यै भन्दै छु।
21मिथिलाका विख्यात नरेश, सत्य नै जसको बल हो त्यस्ता वीर, सम्पूर्ण शास्त्र र वेदमा निपुण राजा जनकलाई तिमी स्वयं गएर सम्मानपूर्वक ल्याऊ। उनी हाम्रा पुराना मित्र हुन्, त्यसैले म तिमीलाई पहिल्यै भन्दै छु।
22त्यसै गरी सधैँ स्नेहशील र मधुरभाषी काशिराजलाई तिमी स्वयं ससम्मान ल्याऊ। उनी राजाहरूमध्ये सिंहसमान हाम्रा राजाका मित्र हुन्।
23त्यसै गरी वृद्ध र परम धर्मात्मा केकयराजलाई उनका पुत्रहरूसहित यहाँ ल्याऊ। उनी राजाहरूमध्ये सिंहसमान यिनका (दशरथका) ससुरा हुन्।
24अङ्गदेशका यशस्वी र समृद्ध राजा रोमपादलाई सम्मानपूर्वक ल्याऊ। उनी राजा (दशरथ) का घनिष्ठ मित्र हुन्।
25पूर्व र दक्षिणका देशका तथा सिन्धु, सौवीर र सौराष्ट्रका राजाहरूलाई ल्याऊ।
26यस पृथ्वीका अन्य सबै राजाहरूलाई, जो हाम्रा मित्र हुन्, उनीहरूका परिजन, कुटुम्ब र आफन्तसहित ल्याऊ।"
27वसिष्ठका वचन सुनेर सुमन्त्रले राजाहरूलाई ल्याउन शीघ्र नै धर्मपरायण र मङ्गलमय दूतहरू पठाए।
28मुनिको आज्ञाअनुसार धर्मात्मा सुमन्त्र स्वयं पनि जनक तथा अन्य राजाहरूलाई ल्याउन शीघ्र प्रस्थान गरे।
29सबै कार्यकर्ताले बुद्धिमान मुनि वसिष्ठलाई यज्ञका लागि सम्पन्न गरिएका कार्यहरूको जानकारी दिए।
30तब अत्यन्त प्रसन्न भई ब्राह्मणश्रेष्ठ (वसिष्ठ) ले ती सबैलाई भने, "कसैलाई पनि अनादरपूर्वक केही नदिइयोस्। अनादरपूर्वक दिइएको दानले निःसन्देह दाताकै विनाश गर्छ।"
31यसै बीच अनेक देशका राजाहरू दिनरात यात्रा गर्दै नाना प्रकारका (बहुमूल्य) उपहार लिएर आइपुगे।
32तब अत्यन्त प्रसन्न भई वसिष्ठले दशरथलाई भने, "हे नरश्रेष्ठ! तपाईंको आज्ञाले विविध देशका राजाहरू आइपुगेका छन्। ती श्रेष्ठ राजाहरूको मैले उनीहरूको पदअनुरूप यथोचित सत्कार गरेको छु।"
33तब अत्यन्त प्रसन्न भई वसिष्ठले दशरथलाई भने, "हे नरश्रेष्ठ! तपाईंको आज्ञाले विविध देशका राजाहरू आइपुगेका छन्। ती श्रेष्ठ राजाहरूको मैले उनीहरूको पदअनुरूप यथोचित सत्कार गरेको छु।"
34"हे राजन्! एकाग्रचित्त पुरुषहरूले यज्ञका सबै तयारी गरिसकेका छन्। अब तपाईं कृपया यज्ञ सम्पन्न गर्न नजिकै रहेको यज्ञवेदीतर्फ प्रस्थान गर्नुहोस्।
35हे राजाहरूमध्ये श्रेष्ठ! तपाईंले त्यो यज्ञभूमि हेर्नुपर्छ, जहाँ सर्वत्र मनोरञ्जनका साधन यसरी सजाइएका छन् मानौँ कल्पनाबाटै रचिएका हुन्।"
36वसिष्ठ र ऋष्यशृङ्गका वचनअनुसार पृथ्वीपति (दशरथ) ले शुभ नक्षत्रले युक्त शुभ दिनमा यज्ञमण्डपमा प्रवेश गरे।
37त्यसै बेला ऋष्यशृङ्गलाई अगाडि राखेर वसिष्ठ आदि श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले यज्ञशालामा प्रवेश गरे र परम्परा तथा शास्त्रविधिअनुसार यज्ञ आरम्भ गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको तेह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।