सर्गः 1
बालकाण्ड · अध्याय 1
संस्कृत
1तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ।।1.1.1।।
2कोन्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रत:।।1.1.2।।
3चारित्रेण च को युक्तस्सर्वभूतेषु को हित: । विद्वान्क: कस्समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शन: ।।1.1.3।।
4आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयक: । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ।।1.1.4।।
5एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ।।1.1.5।।
6श्रुत्वा चैतत्ित्रलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वच: । श्रूयतामिति चामन्त्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ।।1.1.6।।
7बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणा: । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तश्श्रूयतान्नर: ।।1.1.7।।
8इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैश्श्रुत: । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान् वशी ।।1.1.8।।
9बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हण: । विपुलांसो महाबाहु: कम्बुग्रीवो महाहनु: ।।1.1.9।।
10महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुस्सुशिरास्सुललाटस्सुविक्रमः ।।1.1.10।।
11समस्समविभक्ताङ्गस्स्निग्धवर्ण: प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभलक्षणः ।। 1.1.11।।
12धर्मज्ञस्सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नश्शुचिर्वश्यस्समाधिमान् ।।1.1.12।।
13प्रजापतिसमश्श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ।।1.1.13।।
14रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ।।1.1.14।।
15सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्स्मृतिमान्प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियस्साधुरदीनात्मा विचक्षणः ।।1.1.15।।
16सर्वदाभिगतस्सद्भिस्समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यस्सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ।।1.1.16।।
17स च सर्वगुणोपेत: कौसल्यानन्दवर्धन: । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ।।1.1.17।।
18विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ।।1.1.18।। धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ।
19तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।।1.1.19।। ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ।।1.1.20।। यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपति: ।
20तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।।1.1.19।। ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ।।1.1.20।। यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपति: ।
21तस्याभिषेकसम्भारान्दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी ।।1.1.21।। पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ।।1.1.22।।
22तस्याभिषेकसम्भारान्दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी ।।1.1.21।। पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ।।1.1.22।।
23स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयत: । विवासयामास सुतं रामं दशरथ: प्रियम् ।।1.1.23।।
24स जगाम वनं वीर: प्रतिज्ञामनुपालयन्। पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्या: प्रियकारणात् ।।1.1.24।।
25तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद्विनयसम्पन्नस्सुमित्रानन्दवर्धन: ।।1.1.25।। भ्रातरं दयितो भ्रातुस्सौभ्रात्रमनुदर्शयन् ।
26रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ।।1.1.26।। जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधू: ।।1.1.27।। सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ।
27रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ।।1.1.26।। जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधू: ।।1.1.27।। सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ।
28पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ।।1.1.28।। शृङ्गिबेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ।।1.1.29।। गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया ।
29पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ।।1.1.28।। शृङ्गिबेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ।।1.1.29।। गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया ।
30ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदका: ।।1.1.30।। चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रय: ।।1.1.31।। देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ।
31ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदका: ।।1.1.30।। चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रय: ।।1.1.31।। देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम् ।
32चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा ।।1.1.32।। राजा दशरथस्स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ।
33मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजै: ।। 1.1.33।। नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबल:।
34स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादक: ।। 1.1.34 ।।
35गत्वा तु सुमहात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अयाचद्भ्रातरं राममार्यभावपुरस्कृत: ।।1.1.35।। त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् ।
36रामोऽपि परमोदारस्सुमुखस्सुमहायशा: । न चैच्छत्पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबल: ।।1.1.36।।
37पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्वा पुन:पुन: । निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रज: ।।1.1.37।।
38स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ।।1.1.38।। नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ।
39गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रिय: ।।1.1.39।। रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्प्रविवेश ह ।।1.1.40।।
40गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रिय: ।।1.1.39।। रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्प्रविवेश ह ।।1.1.40।।
41प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः । विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ।।1.1.41।। सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा ।
42अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् ।।1.1.42।। खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ।
43वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैस्सह । ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ।।1.1.43।।
44स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा वने ।।1.1.44।। प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम् । ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ।।1.1.45।।
45स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा वने ।।1.1.44।। प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम् । ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम् ।।1.1.45।।
46तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी । विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ।।1.1.46।।
47ततश्शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् । खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् ।।1.1.47।। निजघान वने रामस्तेषां चैव पदानुगान् ।
48वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम् ।।1.1.48।। रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ।
49ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ।।1.1.49।। सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ।
50वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः ।।1.1.50।। न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ।
51अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावण: कालचोदित: ।।1.1.51।। जगाम सह मारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ।
52तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ ।।1.1.52।। जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ।
53गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ।।1.1.53।। राघवश्शोकसन्तप्तो विललापाकुलेन्द्रिय: ।
54ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् ।।1.1.54।। मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह । कबन्धन्नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ।।1.1.55।।
55ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् ।।1.1.54।। मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह । कबन्धन्नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ।।1.1.55।।
56तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च स: । स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् ।।1.1.56।। श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव । 1151
57सोऽभ्यगच्छन्महातेजाश्शबरीं शत्रुसूदन: ।।1.1.57।। शबर्या पूजितस्सम्यग्रामो दशरथात्मज: ।
58पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह ।।1.1.58।। हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागत: ।
59सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबल: ।।1.1.59।। आदितस्तद्यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषत: ।
60सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानर: ।।1.1.60।। चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् ।
61ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ।।1.1.61।। रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दु:खितेन च ।
62प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति ।।1.1.62।। वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानर: ।
63सुग्रीवश्शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ।।1.1.63।। राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभे: कायमुत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसन्निभम् ।।1.1.64।।
64सुग्रीवश्शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ।।1.1.63।। राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभे: कायमुत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसन्निभम् ।।1.1.64।।
65उत्स्मयित्वा महाबाहु: प्रेक्ष्य चास्थि महाबल: । पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम् ।।1.1.65।।
66बिभेद च पुनस्सालान्सप्तैकेन महेषुणा । गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तथा ।।1.1.66।।
67तत: प्रीतमनास्तेन विश्वस्तस्स महाकपि: । किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ।।1.1.67।।
68ततोऽगर्जद्धरिवर: सुग्रीवो हेमपिङ्गल: । तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वर: ।।1.1.68।।
69अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागत: । निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघव: ।।1.1.69।।
70ततस्सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघव: प्रत्यपादयत् ।।1.1.70।।
71स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभ: । दिश: प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ।।1.1.71।।
72ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्बली। शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्।।1.1.72।।
73तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ।।1.1.73।।
74निवेदयित्वाऽऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च । समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ।।1.1.74।।
75पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्तमन्त्रिसुतानपि । शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ।।1.1.75।।
76अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् । मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ।।1.1.76।। ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपि: ।।1.1.77।।
77अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् । मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ।।1.1.76।। ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपि: ।।1.1.77।।
78सोऽधिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वत: ।।1.1.78।।
79ततस्सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधे: । समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभै: ।।1.1.79।।
80दर्शयामास चात्मानं समुद्रस्सरितां पति: । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ।।1.1.80।।
81तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे । राम: सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत् ।।1.1.81।।
82तामुवाच ततो राम: परुषं जनसंसदि । अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती ।।1.1.82।।
83ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् । बभौ रामस्सम्प्रहृष्ट: पूजितस्सर्वदैवतै: ।।1.1.83।।
84कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् । सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मन: ।।1.1.84।।
85अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वर: प्रमुमोद ह ।।1.1.85।।
86देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् । अयोध्यां प्रस्थितो राम: पुष्पकेण सुहृद्वृत: ।।1.1.86।।
87भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रम: । भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत् ।।1.1.87।।
88पुनराख्यायिकां जल्पन्सुग्रीवसहितश्च स: । पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ।।1.1.88।।
89नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिस्सहितोऽनघ: । रामस्सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ।।1.1.89।।
90प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्ट: पुष्टस्सुधार्मिक: । निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जित: ।।1.1.90।।
91न पुत्रमरणं किञ्चिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषा: क्वचित् । नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रता: ।।1.1.91।।
92न चाग्निजं भयं किञ्चिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तव: । न वातजं भयं किञ्चिन्नापि ज्वरकृतं तथा ।।1.1.92।। न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा ।
93नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च ।।1.1.93।। नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा ।
94अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकै: ।।1.1.94।। गवां कोट्ययुतं दत्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति । असंख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशा: ।।1.1.95।।
95अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकै: ।।1.1.94।। गवां कोट्ययुतं दत्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति । असंख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशा: ।।1.1.95।।
96राजवंशान्शतगुणान्स्थापयिष्यति राघव: । चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ।।1.1.96।।
97दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ।। 1.1.97।।
98इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् । य: पठेद्रामचरितं सर्वपापै: प्रमुच्यते ।।1.1.98।।
99एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नर: । सपुत्रपौत्रस्सगण: प्रेत्य स्वर्गे महीयते ।। 1.1.99।।
100पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात् स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् । वणिग्जन: पण्यफलत्वमीयात् जनश्च शूद्रोऽपि महत्वमीयात् ।।1.1.100।।
अङ्ग्रेजी
1Ascetic Valmiki enquired of Narada, preeminent among the sages ever engaged in the practice of religious austerities or study of the Vedas and best among the eloquent.
2Who in this world lives today endowed with excellent qualities, prowess, righteousness, gratitude, truthfulness and firmness in his vows?
3Who is that one gifted with good conduct, given to the wellbeing of all living creatures, learned in the lore (knowledge of all things that is known), capable of doing things which others can not do and singularly handsome?
4Who (among men) is selfrestrained? Who has conquered anger? Who is endowed with brilliance and free from envy? Who is that when excited to wrath even the devatas, are afraid of (let alone foes)?
5O Maharshi, I intend to hear about such a man whom you are able to place? Indeed great is my curiosity".
6Invited by Valmiki to take his seat Narada, knower of the three worlds heard him and said with delight, "Listen to me!". And thus spoke.
7"O sage rare indeed are men endowed with the many qualities you have described. I ascertained one. Listen carefully.
8People have heard his name as Rama, who was born in the race of king Ikshvaku, having steady nature, possessing incomprehensible prowess, selfeffulgent, selfcommanding and subjecting senses under his control.
9He (Sri Rama) is a great intellectual, adherent to rules, eloquent, handsome, destroyer of foes (sins), broadshouldered, strongarmed, having conchshaped neck and prominent cheeks.
10Possessing a broad chest, armed with a great bow, with fleshy collar bones, knee-long arms, a noble head, a graceful forehead and great prowess, he is the destroyer of foes (sins).
11Mighty and powerful, he has a wellproportioned body, neither tall nor short, shining complexion, welldeveloped chest, large eyes, lustrous body and good qualities.
12Pious, firm in his vows, he is ever intent on doing good to his subjects. He is, illustrious, wise, and pure at heart. He is obedient to elders (or accessible to those who are dependent on him) and ever meditating (on the means of protecting those who take refuge in him).
13Auspicious like Brahma, Sri Rama is the sustainer of this world, destroyer of enemies and protector of all living beings and of the moral code.
14He has performed the duties of a king and protected his subjects. knowledgeable in the true nature of the Vedas he is accomplished in military science (he is a great archer).
15Sri Rama knows the true meaning of all scriptures and has a retentive memory. He is talented (possessing brightness of conception). He is beloved and welldisposed towards all people (and courteous even towards those who have done him harm). He has an unperturbed mind (even in times of extreme grief) and is circumspect (in doing right things at the right time).
16Sri Rama, like sea to rivers, is accessible to men of virtue and has equal disposition towards all. He always has a pleasing appearance.
17Sri Rama, bestowed with all virtues, enhanced the joys of Kausalya, He is like the sea in deportment and like Himavant in fortitude.
18Sri Rama is like Visnu in prowess, the Moon in pleasing appearance, the all-consuming fire in anger, the earth in patience, Kubera in charity and the Sun in steadfastness.
19With a desire to promote the welfare of the people king Dasaratha decided to install Sri Rama, his eldest and affectionate son as heir (apparent) who was bestowed with all excellent qualities and true prowess, beloved of the people he was ever intent in the welfare of the people.
20With a desire to promote the welfare of the people king Dasaratha decided to install Sri Rama, his eldest and affectionate son as heir (apparent) who was bestowed with all excellent qualities and true prowess, beloved of the people he was ever intent in the welfare of the people.
21Thereafter, having seen the preparations for installation of Rama, queen Kaikeyi who had been promised earlier with boons by Dasaratha demanded of him the exile of Rama and enthronement of Bharata.
22Thereafter, having seen the preparations for installation of Rama, queen Kaikeyi who had been promised earlier with boons by Dasaratha demanded of him the exile of Rama and enthronement of Bharata.
23Dasaratha, true to his word and restrained by the bond of duty, sent his beloved son Rama to the forest.
24Mighty Sri Rama inorder to please Kaikeyi and obey the word of command of his father, went to the forest and help the king to keep his promise to Kaikeyi.
25Lakshmana beloved brother to Rama is drawn towards him. Endowed with modesty he is an enhancer of the joy of his mother Sumitra. Displaying his fraternal love, he followed Rama who was departing to the forest.
26Born in the race of Janaka and daughterinlaw of Dasaratha, Sita, beloved spouse of Rama is like his vital breath always desired the wellbeing of Rama she followed him like Rohini, the Moon. Endowed with all virtues she is the foremost woman.
27Born in the race of Janaka and daughterinlaw of Dasaratha, Sita, beloved spouse of Rama is like his vital breath always desired the wellbeing of Rama she followed him like Rohini, the Moon. Endowed with all virtues she is the foremost woman.
28The citizens and Dasaratha followed Rama for a long distance. Rama of righteous nature having approached Guha, king of nishadas, at Shrungiberapura sent back charioteer Sumantra and Rama along with Sita and Lakshmana crossed river Ganga.
29The citizens and Dasaratha followed Rama for a long distance. Rama of righteous nature having approached Guha, king of nishadas, at Shrungiberapura sent back charioteer Sumantra and Rama along with Sita and Lakshmana crossed river Ganga.
30Moving from one forest to another and crossing deep and wide rivers with plenty of waters, reached the Chitrakuta mountain by the command of sage Bharadwaja. They raised a hut made of leaves in the forest located in Chitrakuta mountain. and dwelt there happily resembling devas and gandharvas.
31Moving from one forest to another and crossing deep and wide rivers with plenty of waters, reached the Chitrakuta mountain by the command of sage Bharadwaja. They raised a hut made of leaves in the forest located in Chitrakuta mountain. and dwelt there happily resembling devas and gandharvas.
32When Rama had set out to Chitrakuta, king Dasaratha, stricken by the grief over the separation from his son and mourning over him departed to heavens.
33After Dasaratha had passed away, mighty Bharata did not desire to rule the kingdom against the orders by Vasishta and other brahmins.
34The brave Bharata, who had conquered envy and hatred went to the forest in order to worship Rama's feet.
35Bharata reached Rama, so pleasing venerable, truthful and chivalrous, worshipped him with reverence and implored. Bharata addressing Rama said, 'You are knower of righteousness. You alone should be the king (meaning that when the elder brother is alive, the younger brother is prohibited from ruling the kingdom)'.
36Although a source of universal delight, although exceedingly generous and of cheerful countenance, highly renowned and capable Rama refused to accept the kingdom in accordance with the command of his father.
37Having handed over his sandals to Bharata as symbol of authority for ruling the kingdom, Rama persuaded him again and again to return to the capital.
38Disaaponted in his mission to take Rama back, Bharata worshipped the sandals of Rama and ruled the kingdom from Nandigrama, awaiting his return.
39When Bharata departed, Sri Rama, a man of good fortune and steadfast in vows one who had conquered under control perceiving that the citizens from Ayodhya would arrive there, entered the Dandaka forest with single minded determination (so that there would not be breach of his promise).
40When Bharata departed, Sri Rama, a man of good fortune and steadfast in vows one who had conquered under control perceiving that the citizens from Ayodhya would arrive there, entered the Dandaka forest with single minded determination (so that there would not be breach of his promise).
41Having entered the dense forest Dandaka, Rama slew the demon Viradha and saw the sages Sarabhanga, Sutikshna and Agastya with his brother.
42As directed by sage Agastya, Rama received with extreme delight a bow, a sword and quivers with inexhaustible arrows, given by Indra to Agastya (to be passed on to Rama).
43While Rama was dwelling in the forest (in the hermitage of sage Sarabhanga), all the ascetics along with others (sages) inhabiting the forest approached Rama requesting for the destruction of the asuras and rakshasas seizing upon their lives.
44Rama promised those ascetics, who resembled flaming fire in lustre living in Dandakaranya inhabited by rakshasas to slay them.
45Rama promised those ascetics, who resembled flaming fire in lustre living in Dandakaranya inhabited by rakshasas to slay them.
46During his stay there a demon called Surpanakha living in Janasthana (resting place for the army of Ravana in Dandakaranya) and capable of assuming any form at will was rendered deformed by Lakshmana.
47Thereafter Rama killed in the fight all the rakshasas, Khara, Trisira, and Dushana with their followers in a battle who were instigated by Surpanakha's words.
48During his stay in that forest Rama killed fourteen thousand rakshasas who were inhabitants of Janasthana.
49Having heard the slaughter of fellow rakshasa, Ravana became violent with anger and sought the help of a rakshasa named Maricha.
50Maricha repeatedly dissuaded him saying, 'O Ravana It is not proper for you to enter into hostility with the mighty and powerful Rama'.
51Disregarding his words Ravana incited by fate left for the hermitage of Rama along with Maricha.
52He with the help of deceitful Maricha drew the princes (Rama and Lakshmana) far away from their hermitage abducted Sita the wife of Rama and slaughtered vulture Jatayu,
53Having seen and heard from the eagle Jatayu struck down by Ravana that Sita had been abducted Rama bewailed, choked with tears his senses dulled by distress.
54Then he performed in the midst of tears the funeral rites of the vulture Jatayu. Wandering in search of Sita, he beheld a rakshasa named Kabandha who was dreadful, in deformed in appearance.
55Then he performed in the midst of tears the funeral rites of the vulture Jatayu. Wandering in search of Sita, he beheld a rakshasa named Kabandha who was dreadful, in deformed in appearance.
56Mightyarmed Rama, having killed Kabandha, consigned his body to flames. While leaving for heavens he informed him saying, 'O Raghava, there is a female ascetic in Sabara community, performing religious duties and proficient in practising austerities. You may visit her'.
57Rama son of Dasaratha, destroyer of enemies and possessing great splendour approached Sabari who duly worshipped him৷৷
58On the bank of Pampa he met a monkey named Hanuman on whose advice he made friendship with Sugriva.
59Mighty Rama related to Sugriva all that had happened right from the beginning, more importantly Sita's abduction and also to Hanuman.
60Hearing everything that story from Rama, Sugriva was very pleased and made a pact with Rama in the presence of Agni as witness.
61Thereafter Sugriva, king of monkeys filled with sorrow narrated to Rama out of friendship the entire account of his hostilities (with Vali).
62Then Rama vowed to slay Vali. The monkey (Sugriva) described about Vali's prowess to Rama.
63Doubtful of the prowess Sugriva of Rama Sugriva inorder to get convinced showed him the huge (dead) body of Dundubhi resembling a big mountain.
64Doubtful of the prowess Sugriva of Rama Sugriva inorder to get convinced showed him the huge (dead) body of Dundubhi resembling a big mountain.
65The strongarmed Rama, who was endowed with great strength looked at the skeleton and smiled within himself for a while. He kicked off the skeleton with the great toe of his foot completely to a full distance of ten yojanas (eighty miles).
66Again inorder to create confidence (in Sugriva), he released a single mighty shaft which penetrated seven palmyra trees, a mountain and the Rasatala.
67Pleased with Rama's action and convinced of his prowess he left thereafter with Rama he left for Kishkindha which was like a cave.
68On entering the city of Kishkindha, Sugriva the best of monkeys of reddish yellow hue roared with a great voice. There upon Vali, the lord of monkeys came out (of the cave).
69After convincing his wife Tara, who was dissuading from this, Vali entered into a combat with Sugriva. There, Rama killed Vali with a single shaft.
70After he killed Vali in the combat in compliance with the words of Sugriva, Rama installed Sugriva as king.
71The best of monkeys (Sugriva) gathered his monkey forces and despatched them in various directions in search of Janaka's daughter (Sita).
72At the suggestion of the vulture, Sampathi mighty Hanuman leapt over the saltocean extending over a hundred yojanas.
73Hanuman arrived at the city of Lanka ruled by Ravana and found Sita in the Ashoka garden meditating on Rama.
74Hanuman delivered Rama's ring to Sita as a token of recognition, related the whole story and consoled her. He then crushed the arch (of the outer gate of the garden) before leaving.
75After killing five commanders, seven sons of the counsellors, stamping out valiant Akshayakumara, the son of Ravana, Hanuman got himself captured (to be taken as captive).
76The heroic Hanuman came to know that he could be released from the entanglements of the weapon granted to him through a boon by Brahma. He allowed himself to be restrained by the rakshasas with the ropes for the sake of achieving his other objective of seeing Ravana. Thereafter, he burnt the whole of Lanka except the place where Sita was and returned to deliver the good news to Rama.
77The heroic Hanuman came to know that he could be released from the entanglements of the weapon granted to him through a boon by Brahma. He allowed himself to be restrained by the rakshasas with the ropes for the sake of achieving his other objective of seeing Ravana. Thereafter, he burnt the whole of Lanka except the place where Sita was and returned to deliver the good news to Rama.
78Reaching Rama the great Hanuman gifted with boundless intellect circumambulated him and infact informed him that he had seen Sita.
79Thereafter, Rama reached the shore of the ocean together with Sugriva and saw the ocean agitated with shafts burning like the Sun.
80Samudra, lord of rivers, (afraid of Rama's anger) and having appeared in his own form, and on his advice got a bridge built with the help of Nala.
81Rama entered the city of Lanka by means of that bridge, killed Ravana in the battle and recovered Sita. Thereafter he felt greatly embarassed (for accepting his wife who had stayed in an others.
82Rama spoke harsh words about Sita in the assembly. Sita, incapable of enduring such words, entered fire.
83With the of testimony of the firegod, Rama was exceedingly pleased to know that Sita was sinless. All the gods adored him.
84All the animate and inanimate beings, gods and sages in the three worlds were very pleased at this noble deed of the great Rama.
85After coronating the rakshasa chief Vibhishana in the city of Lanka, Rama free from distress, exceedingly rejoiced after having accomplished his objective.
86Having obtained a boon from the devatas (who had come to see him) Rama, revived all monkeys (fallen in the battle) and set out for Ayodhya accompanied by friends in the pushpaka (aerial car).
87Rama who was a delight of all whose strength lies in truth went to the hermitage of Bharadwaja (as promised) and despatched Hanuman to Bharata as his messenger.
88Again accompanied by Sugriva and recalling earlier incidents and after both of them discussed with each other, Rama departed to Nandigrama riding that pushpaka chariot.
89At Nandigrama sinless Rama arrived, met his brothers. They shed their matted locks. With Sita restored he regained his kingdom.
90The entire world rejoiced with happiness with their desire fulfilled they were content. All people were following the path of righteousness. There was no fear of sufferings or agonies, diseases or famine.
91During the period of Rama's rule, no where would men witness the death of their sons or women widowed. They would ever remain chaste and devoted to their husbands.
92There (in the kingdom of Rama) was no fear of fire, water, wind, disease, hunger and also theft.
93All the cities and villages were affluent with wealth and food grains. People lived happily as though they lived in Kritayuga.
94Highly renowned Rama, having satisfied the gods with the performance of a hundred of aswamedhas and many suvarnakas bestowing hundreds of thousands of cows and immense wealth on the brahmins, will return to Brahmaloka.
95Highly renowned Rama, having satisfied the gods with the performance of a hundred of aswamedhas and many suvarnakas bestowing hundreds of thousands of cows and immense wealth on the brahmins, will return to Brahmaloka.
96Rama will establish hundredfold royal dynasties and employ the four castes to do their respective duties, in this world.
97Rama, reigning the kingdom for eleven thousand years, will attain Brahmaloka.
98This story of Rama is sacred and holy. It destroys sins and is equal to the Vedas. Whosoever reads it will be freed from all sins.
99This story of Ramayana enhances longevity of those who read it and recite it. They will be worshipped in heavens after their death along with their sons and grandsons, servants and relations.
100A brahmin becomes proficient in the eighteen branches of learning a kshatriya gets lordship over landed possessions a vaisya gets the fruits of his business and sudra also attains greatness by reading Ramayana". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे (श्रीमद्रामायणकथासङ्क्षेपो नाम) प्रथम: सर्ग:।। Thus ends the first sarga of Balakanda of the holy Ramayana in synopsis of the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तपस्वी वाल्मीकि ने तप और स्वाध्याय में सदा लगे रहने वाले, वक्ताओं में श्रेष्ठ, मुनियों में अग्रगण्य नारद जी से पूछा।
2इस समय संसार में ऐसा कौन पुरुष है जो उत्तम गुणों, पराक्रम, धर्म, कृतज्ञता, सत्यवादिता और दृढ़ व्रत से सम्पन्न हो?
3वह कौन है जो सदाचारी हो, समस्त प्राणियों का हित चाहने वाला हो, ज्ञानी हो, असम्भव को सम्भव करने में समर्थ हो और देखने में अत्यन्त सुन्दर हो?
4कौन जितेन्द्रिय है? किसने क्रोध को जीत लिया है? कौन तेजस्वी और ईर्ष्या से रहित है? वह कौन है जिसके रणभूमि में क्रोधित होने पर देवता भी भय मानते हैं?
5हे महर्षि! ऐसे पुरुष के विषय में मैं आपसे सुनना चाहता हूँ, आप ही उसे बता सकते हैं। मेरी जिज्ञासा सचमुच बहुत बड़ी है।
6वाल्मीकि के इस प्रकार पूछने पर तीनों लोकों के ज्ञाता नारद जी ने प्रसन्न होकर कहा — "सुनो!" और इस प्रकार बोले।
7हे मुने! तुमने जिन अनेक गुणों का वर्णन किया, ऐसे गुणों से युक्त पुरुष दुर्लभ ही हैं। किन्तु मैंने एक ऐसे पुरुष का पता लगाया है, ध्यानपूर्वक सुनो।
8इक्ष्वाकु राजवंश में उत्पन्न, राम नाम से लोक में विख्यात एक पुरुष हैं — जो स्थिर स्वभाव वाले, अतुल पराक्रमी, स्वयं प्रकाशमान, स्वयं के स्वामी और जितेन्द्रिय हैं।
9वे (श्रीराम) महान बुद्धिमान, नीतिज्ञ, वाक्पटु, सुन्दर, शत्रुओं का नाश करने वाले, चौड़े कंधों वाले, बलिष्ठ भुजाओं वाले, शंख के समान ग्रीवा और उभरे हुए कपोलों वाले हैं।
10विशाल वक्षस्थल वाले, महान धनुर्धर, पुष्ट हँसली वाले, घुटनों तक लम्बी भुजाओं वाले, सुन्दर मस्तक और शोभायुक्त ललाट वाले, महापराक्रमी वे शत्रुओं (पापों) का संहार करने वाले हैं।
11बलवान और शक्तिशाली श्रीराम का शरीर सुडौल है — न बहुत लम्बा, न छोटा; कान्तिमान वर्ण, भरा हुआ वक्ष, बड़े-बड़े नेत्र, तेजस्वी देह और शुभ लक्षणों से युक्त।
12धर्मपरायण, दृढ़प्रतिज्ञ, वे सदा प्रजा के हित में लगे रहते हैं। यशस्वी, ज्ञानवान और शुद्ध हृदय वाले हैं। बड़ों की आज्ञा मानने वाले तथा शरणागतों की रक्षा का सदा ध्यान रखने वाले हैं।
13ब्रह्मा के समान मंगलमय श्रीराम इस जगत के पालक, शत्रुओं के संहारक और समस्त प्राणियों तथा धर्म की मर्यादा के रक्षक हैं।
14उन्होंने राजा के कर्तव्यों का पालन करते हुए प्रजा की रक्षा की। वेदों के यथार्थ ज्ञाता वे धनुर्वेद (सैन्यशास्त्र) में भी पारंगत हैं।
15श्रीराम समस्त शास्त्रों के मर्मज्ञ हैं, उनकी स्मरणशक्ति अद्भुत है, वे प्रतिभाशाली हैं। सब लोगों के प्रिय और सबके प्रति सद्भाव रखने वाले हैं। उनका मन कभी विचलित नहीं होता और वे उचित समय पर उचित कार्य करने में कुशल हैं।
16जैसे नदियाँ समुद्र में पहुँचती हैं, वैसे ही सज्जन श्रीराम के पास सहज पहुँच पाते हैं। वे सबके प्रति समान भाव रखते हैं और उनका दर्शन सदा प्रिय लगता है।
17सर्वगुणसम्पन्न श्रीराम माता कौसल्या के आनन्द को बढ़ाने वाले हैं। वे गम्भीरता में समुद्र के समान और धैर्य में हिमालय के समान हैं।
18श्रीराम पराक्रम में विष्णु के, मनोहरता में चन्द्रमा के, क्रोध में प्रलयाग्नि के, क्षमा में पृथ्वी के, दान में कुबेर के और स्थिरता में सूर्य के समान हैं।
19प्रजा के कल्याण की कामना से राजा दशरथ ने अपने ज्येष्ठ और प्रिय पुत्र श्रीराम को युवराज बनाने का निश्चय किया — जो श्रेष्ठ गुणों और सच्चे पराक्रम से युक्त, प्रजा के प्रिय और सदा उसके हित में तत्पर थे।
20प्रजा के कल्याण की कामना से राजा दशरथ ने अपने ज्येष्ठ और प्रिय पुत्र श्रीराम को युवराज बनाने का निश्चय किया — जो श्रेष्ठ गुणों और सच्चे पराक्रम से युक्त, प्रजा के प्रिय और सदा उसके हित में तत्पर थे।
21तदनन्तर राम के राज्याभिषेक की तैयारियाँ देखकर रानी कैकेयी ने, जिसे दशरथ पहले वरदान दे चुके थे, राम का वनवास और भरत का राज्याभिषेक माँगा।
22तदनन्तर राम के राज्याभिषेक की तैयारियाँ देखकर रानी कैकेयी ने, जिसे दशरथ पहले वरदान दे चुके थे, राम का वनवास और भरत का राज्याभिषेक माँगा।
23सत्यवादी दशरथ धर्म के बन्धन में बँधे होने के कारण अपने प्रिय पुत्र राम को वन भेजने को विवश हुए।
24पराक्रमी श्रीराम कैकेयी को प्रसन्न करने और पिता की आज्ञा का पालन करने के लिए वन चले गए, जिससे राजा कैकेयी को दिया वचन निभा सकें।
25राम के प्रिय भाई लक्ष्मण उनके प्रति अनुराग रखते थे। विनयशील, माता सुमित्रा के आनन्दवर्धक लक्ष्मण भ्रातृप्रेम दिखाते हुए वन जाते राम के पीछे-पीछे चल पड़े।
26जनक के कुल में जन्मी, दशरथ की पुत्रवधू, राम की प्राणों के समान प्रिय पत्नी सीता, जो सदा राम का हित चाहती थीं, उनके पीछे वैसे ही चलीं जैसे चन्द्रमा के पीछे रोहिणी। समस्त गुणों से युक्त वे नारियों में श्रेष्ठ हैं।
27जनक के कुल में जन्मी, दशरथ की पुत्रवधू, राम की प्राणों के समान प्रिय पत्नी सीता, जो सदा राम का हित चाहती थीं, उनके पीछे वैसे ही चलीं जैसे चन्द्रमा के पीछे रोहिणी। समस्त गुणों से युक्त वे नारियों में श्रेष्ठ हैं।
28पुरवासी और राजा दशरथ दूर तक राम के पीछे गए। धर्मात्मा राम ने शृंगवेरपुर में निषादराज गुह के पास पहुँचकर सारथी सुमन्त्र को लौटा दिया और सीता तथा लक्ष्मण सहित गंगा पार की।
29पुरवासी और राजा दशरथ दूर तक राम के पीछे गए। धर्मात्मा राम ने शृंगवेरपुर में निषादराज गुह के पास पहुँचकर सारथी सुमन्त्र को लौटा दिया और सीता तथा लक्ष्मण सहित गंगा पार की।
30एक वन से दूसरे वन जाते हुए और गहरी, विशाल नदियों को पार करते हुए वे मुनि भरद्वाज के आदेश से चित्रकूट पर्वत पहुँचे। वहाँ उन्होंने पत्तों की कुटिया बनाई और देवताओं तथा गन्धर्वों के समान वन में सुखपूर्वक निवास किया।
31एक वन से दूसरे वन जाते हुए और गहरी, विशाल नदियों को पार करते हुए वे मुनि भरद्वाज के आदेश से चित्रकूट पर्वत पहुँचे। वहाँ उन्होंने पत्तों की कुटिया बनाई और देवताओं तथा गन्धर्वों के समान वन में सुखपूर्वक निवास किया।
32राम के चित्रकूट चले जाने पर पुत्र-वियोग के शोक से पीड़ित राजा दशरथ उन्हीं का स्मरण करते हुए स्वर्ग सिधार गए।
33दशरथ के देहान्त के पश्चात् वसिष्ठ आदि ब्राह्मणों के आदेश देने पर भी बलवान भरत ने राज्य करने की इच्छा नहीं की।
34ईर्ष्या और द्वेष को जीतने वाले वीर भरत श्रीराम के चरणों की वन्दना करने के लिए वन गए।
35भरत ने मनोहर, पूज्य, सत्यनिष्ठ और पराक्रमी राम के पास पहुँचकर सादर उनकी वन्दना की और प्रार्थना करते हुए कहा — "आप धर्म के ज्ञाता हैं, राजा आप ही को होना चाहिए।"
36सबको आनन्द देने वाले, परम उदार, प्रसन्नमुख, अत्यन्त यशस्वी और समर्थ राम ने पिता की आज्ञा के अनुसार राज्य ग्रहण करना स्वीकार नहीं किया।
37राज्य के अधिकार-चिह्न के रूप में अपनी पादुकाएँ भरत को सौंपकर राम ने उन्हें बार-बार समझाकर लौटने को कहा।
38अपनी अभिलाषा पूरी न होने पर भरत राम की पादुकाओं की पूजा करते हुए उनके लौटने की प्रतीक्षा में नन्दिग्राम से राज्य चलाने लगे।
39भरत के लौट जाने पर तेजस्वी, दृढ़प्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय श्रीराम ने यह देखकर कि अयोध्या के नागरिक वहाँ आते रहेंगे, एकाग्र संकल्प के साथ दण्डक वन में प्रवेश किया।
40भरत के लौट जाने पर तेजस्वी, दृढ़प्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय श्रीराम ने यह देखकर कि अयोध्या के नागरिक वहाँ आते रहेंगे, एकाग्र संकल्प के साथ दण्डक वन में प्रवेश किया।
41घने दण्डक वन में प्रवेश कर राम ने विराध राक्षस का वध किया और अपने भाई सहित शरभंग, सुतीक्ष्ण तथा अगस्त्य मुनियों के दर्शन किए।
42मुनि अगस्त्य के निर्देश से राम ने अत्यन्त प्रसन्न होकर इन्द्र का दिया हुआ धनुष, खड्ग और अक्षय बाणों से भरे तरकश ग्रहण किए।
43राम के वन में निवास करते समय वन में रहने वाले सभी तपस्वी और ऋषि उनके पास आए और अपने प्राण हरने वाले असुरों तथा राक्षसों के विनाश की प्रार्थना की।
44राक्षसों से भरे दण्डकारण्य में रहने वाले, अग्नि के समान तेजस्वी उन तपस्वियों को राम ने राक्षसों के वध का वचन दिया।
45राक्षसों से भरे दण्डकारण्य में रहने वाले, अग्नि के समान तेजस्वी उन तपस्वियों को राम ने राक्षसों के वध का वचन दिया।
46वहाँ निवास के समय जनस्थान में रहने वाली, इच्छानुसार रूप धारण करने वाली शूर्पणखा नामक राक्षसी को लक्ष्मण ने कुरूप कर दिया।
47तदनन्तर शूर्पणखा के वचनों से उत्तेजित होकर आए खर, त्रिशिरा और दूषण को उनके समस्त अनुचरों सहित राम ने युद्ध में मार डाला।
48उस वन में निवास करते हुए राम ने जनस्थान में रहने वाले चौदह हजार राक्षसों का वध किया।
49अपने सजातीय राक्षसों के वध का समाचार सुनकर रावण क्रोध से जल उठा और उसने मारीच नामक राक्षस की सहायता माँगी।
50मारीच ने उसे बार-बार समझाया — "हे रावण! बलवान और पराक्रमी राम से बैर करना तुम्हारे लिए उचित नहीं है।"
51काल से प्रेरित रावण ने उसकी बात न मानकर मारीच के साथ राम के आश्रम की ओर प्रस्थान किया।
52उसने कपटी मारीच की सहायता से दोनों राजकुमारों (राम-लक्ष्मण) को आश्रम से दूर हटाकर राम की पत्नी सीता का हरण कर लिया और गृध्रराज जटायु का वध किया।
53रावण द्वारा घायल जटायु को देखकर और उससे सीता-हरण का समाचार सुनकर राम शोक से व्याकुल हो आँसू बहाते हुए विलाप करने लगे।
54फिर उन्होंने अश्रुपूरित नेत्रों से जटायु का अन्तिम संस्कार किया। सीता की खोज में भटकते हुए उन्हें कबन्ध नामक एक भयानक और विकराल रूप वाला राक्षस दिखाई दिया।
55फिर उन्होंने अश्रुपूरित नेत्रों से जटायु का अन्तिम संस्कार किया। सीता की खोज में भटकते हुए उन्हें कबन्ध नामक एक भयानक और विकराल रूप वाला राक्षस दिखाई दिया।
56महाबाहु राम ने कबन्ध का वध कर उसका दाह-संस्कार किया। स्वर्ग जाते समय उसने राम से कहा — "हे राघव! शबर जाति की एक धर्मपरायण, तपस्या में निपुण तापसी हैं, उनके पास अवश्य जाना।"
57शत्रुओं का नाश करने वाले महातेजस्वी दशरथनन्दन राम शबरी के पास पहुँचे, जिसने विधिपूर्वक उनकी पूजा की।
58पम्पा के तट पर उनकी भेंट हनुमान नामक वानर से हुई, जिनके परामर्श से उन्होंने सुग्रीव से मित्रता की।
59बलवान राम ने आरम्भ से लेकर अब तक की सारी कथा, विशेष रूप से सीता-हरण का वृत्तान्त, सुग्रीव और हनुमान को सुनाया।
60राम से सारी कथा सुनकर सुग्रीव अत्यन्त प्रसन्न हुआ और अग्नि को साक्षी बनाकर उसने राम से मैत्री स्थापित की।
61तत्पश्चात् शोक में डूबे वानरराज सुग्रीव ने मित्रता के नाते वाली के साथ अपने वैर की सारी कथा राम को सुनाई।
62तब राम ने वाली के वध की प्रतिज्ञा की। वानर सुग्रीव ने राम को वाली के पराक्रम का वर्णन सुनाया।
63राम के पराक्रम के विषय में सन्देह होने पर सुग्रीव ने विश्वास पाने के लिए उन्हें पर्वत के समान विशाल दुन्दुभि का (मृत) शरीर दिखाया।
64राम के पराक्रम के विषय में सन्देह होने पर सुग्रीव ने विश्वास पाने के लिए उन्हें पर्वत के समान विशाल दुन्दुभि का (मृत) शरीर दिखाया।
65महाबली, बलिष्ठ भुजाओं वाले राम ने उस अस्थिपंजर को देखकर मन-ही-मन मुस्कुराते हुए पैर के अँगूठे से उसे पूरे दस योजन दूर उछाल दिया।
66फिर सुग्रीव में विश्वास उत्पन्न करने के लिए उन्होंने एक ही महान बाण छोड़ा, जिसने सात ताल वृक्षों, एक पर्वत और रसातल तक को भेद डाला।
67राम के इस कार्य से प्रसन्न और उनके पराक्रम से आश्वस्त होकर सुग्रीव उनके साथ गुफा के समान किष्किन्धा नगरी की ओर चला।
68किष्किन्धा नगरी पहुँचकर स्वर्ण-पिंगल वर्ण वाले वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने महान गर्जना की। उस गर्जना को सुनकर वानरराज वाली बाहर निकला।
69रोकती हुई अपनी पत्नी तारा को समझाकर वाली सुग्रीव से भिड़ गया। वहाँ राम ने एक ही बाण से वाली का वध कर दिया।
70युद्ध में वाली का वध करने के पश्चात् राम ने सुग्रीव के कथनानुसार उसे किष्किन्धा का राजा बना दिया।
71वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने समस्त वानर सेना को एकत्र कर जनकनन्दिनी सीता की खोज में उन्हें विभिन्न दिशाओं में भेजा।
72गृध्रराज सम्पाति के सुझाव पर बलवान हनुमान ने सौ योजन विस्तृत लवण-सागर को लाँघ लिया।
73हनुमान रावण द्वारा शासित लंका नगरी पहुँचे और उन्होंने अशोक वाटिका में राम का ध्यान करती हुई सीता को खोज निकाला।
74हनुमान ने पहचान के प्रतीक रूप में राम की मुद्रिका सीता को दी, सारी कथा सुनाई और उन्हें सान्त्वना दी। फिर लौटने से पहले वाटिका के तोरण को तोड़ डाला।
75पाँच सेनापतियों और मन्त्रियों के सात पुत्रों का वध कर, पराक्रमी अक्षयकुमार (रावण-पुत्र) को कुचलकर हनुमान ने स्वयं को बन्दी बनने दिया।
76वीर हनुमान जानते थे कि ब्रह्मा के वरदान से वे उस अस्त्र के बन्धन से मुक्त हो सकते हैं। रावण को देखने के अपने दूसरे उद्देश्य के लिए उन्होंने राक्षसों की रस्सियों में बँधना स्वीकार किया। तदनन्तर सीता के स्थान को छोड़कर उन्होंने समूची लंका जला डाली और राम को शुभ समाचार देने लौट आए।
77वीर हनुमान जानते थे कि ब्रह्मा के वरदान से वे उस अस्त्र के बन्धन से मुक्त हो सकते हैं। रावण को देखने के अपने दूसरे उद्देश्य के लिए उन्होंने राक्षसों की रस्सियों में बँधना स्वीकार किया। तदनन्तर सीता के स्थान को छोड़कर उन्होंने समूची लंका जला डाली और राम को शुभ समाचार देने लौट आए।
78अपार बुद्धि से युक्त महान हनुमान ने राम के पास पहुँचकर उनकी परिक्रमा की और यथार्थ रूप से बताया — "मैंने सीता के दर्शन किए हैं।"
79तदनन्तर राम सुग्रीव के साथ समुद्र के तट पर पहुँचे और सूर्य के समान प्रज्वलित बाणों से समुद्र को क्षुब्ध किया।
80नदियों के स्वामी समुद्र ने (राम के क्रोध से भयभीत होकर) अपने वास्तविक रूप में प्रकट होकर परामर्श दिया, जिसके अनुसार नल की सहायता से सेतु का निर्माण हुआ।
81उस सेतु से लंका नगरी में प्रवेश कर राम ने युद्ध में रावण का वध किया और सीता को प्राप्त किया। परन्तु पराए घर में रही पत्नी को स्वीकार करने में उन्हें अत्यन्त संकोच हुआ।
82भरी सभा में राम ने सीता के प्रति कठोर वचन कहे। उन वचनों को सहन न कर पाने के कारण सीता अग्नि में प्रविष्ट हो गईं।
83अग्निदेव की साक्षी से यह जानकर कि सीता निष्पाप हैं, राम अत्यन्त प्रसन्न हुए। समस्त देवताओं ने उनका अभिनन्दन किया।
84महात्मा राम के इस श्रेष्ठ कार्य से तीनों लोकों के चराचर प्राणी, देवता और ऋषि अत्यन्त प्रसन्न हुए।
85लंका नगरी में राक्षसराज विभीषण का राज्याभिषेक कर, अपने उद्देश्य को पूर्ण कर चुके राम शोकमुक्त होकर अत्यन्त आनन्दित हुए।
86देवताओं से वरदान पाकर राम ने युद्ध में गिरे समस्त वानरों को जीवित किया और मित्रों सहित पुष्पक विमान से अयोध्या की ओर प्रस्थान किया।
87सत्य ही जिनका बल है, सबको आनन्द देने वाले राम वचन के अनुसार भरद्वाज मुनि के आश्रम गए और हनुमान को दूत बनाकर भरत के पास भेजा।
88फिर सुग्रीव के साथ बीती घटनाओं की चर्चा करते हुए राम उसी पुष्पक विमान पर चढ़कर नन्दिग्राम पहुँचे।
89नन्दिग्राम में निष्पाप राम अपने भाइयों से मिले। सबने अपनी जटाएँ उतारीं। सीता को पुनः पाकर राम ने अपना राज्य फिर से ग्रहण किया।
90सारा संसार हर्ष से भर उठा, सबकी अभिलाषाएँ पूर्ण हुईं, सब सन्तुष्ट थे। सभी लोग धर्म के मार्ग पर चलते थे। दुःख-पीड़ा, रोग या अकाल का कोई भय नहीं था।
91राम के शासनकाल में कहीं कोई पिता पुत्र की मृत्यु नहीं देखता था, न कोई स्त्री विधवा होती थी। स्त्रियाँ सदा पतिव्रता और पति की भक्त रहती थीं।
92राम के राज्य में अग्नि, जल, वायु, रोग, भूख और चोरी का भी कोई भय नहीं था।
93सभी नगर और गाँव धन-धान्य से समृद्ध थे। लोग ऐसे सुखपूर्वक रहते थे मानो सत्ययुग में रह रहे हों।
94परम यशस्वी राम सौ अश्वमेध और अनेक सुवर्णक यज्ञों से देवताओं को तृप्त कर, ब्राह्मणों को लाखों गौएँ और अपार धन देकर ब्रह्मलोक को प्रस्थान करेंगे।
95परम यशस्वी राम सौ अश्वमेध और अनेक सुवर्णक यज्ञों से देवताओं को तृप्त कर, ब्राह्मणों को लाखों गौएँ और अपार धन देकर ब्रह्मलोक को प्रस्थान करेंगे।
96राम इस संसार में सैकड़ों राजवंशों की स्थापना करेंगे और चारों वर्णों को अपने-अपने धर्म में नियुक्त करेंगे।
97ग्यारह हजार वर्षों तक राज्य करके राम ब्रह्मलोक को प्राप्त करेंगे।
98राम की यह कथा पवित्र और पावन है। यह पापों का नाश करती है और वेदों के तुल्य है। जो इसे पढ़ेगा, वह समस्त पापों से मुक्त हो जाएगा।
99रामायण की यह कथा पढ़ने और सुनाने वालों की आयु बढ़ाती है। मृत्यु के पश्चात् वे पुत्र-पौत्रों, सेवकों और बन्धु-बान्धवों सहित स्वर्ग में सम्मानित होंगे।
100रामायण पढ़ने से ब्राह्मण विद्या की अठारह शाखाओं में निपुण होता है, क्षत्रिय को भूमि का आधिपत्य मिलता है, वैश्य को व्यापार का फल प्राप्त होता है और शूद्र भी महानता को प्राप्त करता है। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का (श्रीमद्रामायण-कथा-संक्षेप नामक) प्रथम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तपस्वी वाल्मीकिले तप र स्वाध्यायमा सधैँ लागिरहने, वक्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ, मुनिहरूमा अग्रगण्य नारदजीलाई सोधे।
2यस संसारमा अहिले उत्तम गुण, पराक्रम, धर्म, कृतज्ञता, सत्यवादिता र दृढ व्रतले सम्पन्न को पुरुष छ?
3सदाचारी, सबै प्राणीहरूको हित चाहने, ज्ञानी, अरूले गर्न नसक्ने काम गर्न समर्थ र हेर्दा अत्यन्तै सुन्दर त्यो को हो?
4को जितेन्द्रिय छ? कसले क्रोधलाई जितेको छ? को तेजस्वी र ईर्ष्यारहित छ? रणभूमिमा क्रोधित हुँदा देवताहरू समेत डराउने त्यो को हो?
5हे महर्षि! त्यस्तो पुरुषका बारेमा म तपाईंबाट सुन्न चाहन्छु, तपाईं नै बताउन सक्नुहुन्छ। मेरो जिज्ञासा साँच्चै ठूलो छ।
6वाल्मीकिले यसरी सोधेपछि तीनै लोकका ज्ञाता नारदजीले प्रसन्न भएर भने — "सुन!" र यसरी बोल्न थाले।
7हे मुनि! तिमीले वर्णन गरेका यति धेरै गुणले युक्त पुरुष दुर्लभ नै छन्। तर मैले एक जना त्यस्तो पुरुष पत्ता लगाएको छु, ध्यान दिएर सुन।
8इक्ष्वाकु राजवंशमा जन्मेका, राम नामले लोकमा प्रसिद्ध एक पुरुष छन् — जो स्थिर स्वभावका, अतुल पराक्रमी, स्वयं प्रकाशमान, आफ्ना स्वामी आफैँ र जितेन्द्रिय छन्।
9उहाँ (श्रीराम) महान बुद्धिमान, नीतिज्ञ, वाक्पटु, सुन्दर, शत्रुनाशक, चौडा काँध भएका, बलिया पाखुरा भएका, शंखजस्तो घाँटी र उठेका गाला भएका हुनुहुन्छ।
10फराकिलो छाती भएका, महान धनुर्धारी, पुष्ट हँसुली भएका, घुँडासम्म लामा पाखुरा, सुन्दर शिर र शोभायुक्त निधार भएका, महापराक्रमी उहाँ शत्रु (पाप) हरूको संहार गर्नुहुन्छ।
11बलवान र शक्तिशाली श्रीरामको शरीर सुडौल छ — न धेरै अग्लो, न होचो; कान्तिमान वर्ण, भरिएको छाती, ठूला आँखा, तेजस्वी शरीर र शुभ लक्षणले युक्त।
12धर्मपरायण, दृढप्रतिज्ञ उहाँ सधैँ प्रजाको हितमा लाग्नुहुन्छ। यशस्वी, ज्ञानवान र शुद्ध हृदय हुनुहुन्छ। ठूलाबडाको आज्ञा मान्ने र शरणमा आएकाहरूको रक्षाको सधैँ चिन्तन गर्नुहुन्छ।
13ब्रह्माजस्तै मंगलमय श्रीराम यस जगतका पालक, शत्रुहरूका संहारक र समस्त प्राणी तथा धर्मको मर्यादाका रक्षक हुनुहुन्छ।
14उहाँले राजाका कर्तव्य पालन गर्दै प्रजाको रक्षा गर्नुभयो। वेदका यथार्थ ज्ञाता उहाँ धनुर्वेद (सैन्यशास्त्र) मा पनि पारंगत हुनुहुन्छ।
15श्रीराम सबै शास्त्रका मर्मज्ञ हुनुहुन्छ, उहाँको स्मरणशक्ति अद्भुत छ, उहाँ प्रतिभाशाली हुनुहुन्छ। सबै मानिसका प्रिय र सबैप्रति सद्भाव राख्ने हुनुहुन्छ। उहाँको मन कहिल्यै विचलित हुँदैन र उचित समयमा उचित काम गर्न कुशल हुनुहुन्छ।
16जसरी नदीहरू समुद्रमा पुग्छन्, त्यसरी नै सज्जनहरू श्रीरामकहाँ सहजै पुग्न सक्छन्। उहाँ सबैप्रति समान भाव राख्नुहुन्छ र उहाँको दर्शन सधैँ प्रिय लाग्छ।
17सर्वगुणसम्पन्न श्रीराम माता कौसल्याको आनन्द बढाउने हुनुहुन्छ। उहाँ गम्भीरतामा समुद्रजस्तै र धैर्यमा हिमालयजस्तै हुनुहुन्छ।
18श्रीराम पराक्रममा विष्णुका, मनोहरतामा चन्द्रमाका, क्रोधमा प्रलयाग्निका, क्षमामा पृथ्वीका, दानमा कुबेरका र स्थिरतामा सूर्यका समान हुनुहुन्छ।
19प्रजाको कल्याणको कामनाले राजा दशरथले आफ्ना जेठा र प्रिय छोरा श्रीरामलाई युवराज बनाउने निश्चय गरे — जो श्रेष्ठ गुण र साँचो पराक्रमले युक्त, प्रजाका प्रिय र सधैँ तिनको हितमा तत्पर हुनुहुन्थ्यो।
20प्रजाको कल्याणको कामनाले राजा दशरथले आफ्ना जेठा र प्रिय छोरा श्रीरामलाई युवराज बनाउने निश्चय गरे — जो श्रेष्ठ गुण र साँचो पराक्रमले युक्त, प्रजाका प्रिय र सधैँ तिनको हितमा तत्पर हुनुहुन्थ्यो।
21त्यसपछि रामको राज्याभिषेकको तयारी देखेर रानी कैकेयीले, जसलाई दशरथले पहिले वरदान दिइसकेका थिए, रामको वनवास र भरतको राज्याभिषेक मागिन्।
22त्यसपछि रामको राज्याभिषेकको तयारी देखेर रानी कैकेयीले, जसलाई दशरथले पहिले वरदान दिइसकेका थिए, रामको वनवास र भरतको राज्याभिषेक मागिन्।
23सत्यवादी दशरथ धर्मको बन्धनमा बाँधिएका हुनाले आफ्ना प्यारा छोरा रामलाई वन पठाउन बाध्य भए।
24पराक्रमी श्रीराम कैकेयीलाई प्रसन्न पार्न र पिताको आज्ञा पालन गर्न वन जानुभयो, जसले गर्दा राजाले कैकेयीलाई दिएको वचन पूरा होस्।
25रामका प्रिय भाइ लक्ष्मण उहाँप्रति अनुराग राख्थे। विनयशील, माता सुमित्राका आनन्दवर्धक लक्ष्मण भ्रातृप्रेम देखाउँदै वन जाँदै गरेका रामको पछि लागे।
26जनककुलमा जन्मेकी, दशरथकी बुहारी, रामकी प्राणसरह प्रिय पत्नी सीता, जसले सधैँ रामको हित चिताउँथिन्, चन्द्रमाको पछि रोहिणी लागेझैँ उहाँको पछि लागिन्। सबै गुणले युक्त उनी नारीहरूमा श्रेष्ठ छिन्।
27जनककुलमा जन्मेकी, दशरथकी बुहारी, रामकी प्राणसरह प्रिय पत्नी सीता, जसले सधैँ रामको हित चिताउँथिन्, चन्द्रमाको पछि रोहिणी लागेझैँ उहाँको पछि लागिन्। सबै गुणले युक्त उनी नारीहरूमा श्रेष्ठ छिन्।
28नगरवासी र राजा दशरथ टाढासम्म रामको पछि गए। धर्मात्मा रामले शृंगवेरपुरमा निषादराज गुहकहाँ पुगेर सारथि सुमन्त्रलाई फर्काइदिनुभयो र सीता तथा लक्ष्मणसहित गंगा तर्नुभयो।
29नगरवासी र राजा दशरथ टाढासम्म रामको पछि गए। धर्मात्मा रामले शृंगवेरपुरमा निषादराज गुहकहाँ पुगेर सारथि सुमन्त्रलाई फर्काइदिनुभयो र सीता तथा लक्ष्मणसहित गंगा तर्नुभयो।
30एक वनबाट अर्को वन जाँदै र गहिरा, विशाल नदीहरू तर्दै उहाँहरू मुनि भरद्वाजको आदेशले चित्रकूट पर्वत पुग्नुभयो। त्यहाँ पातको कुटी बनाएर देवता र गन्धर्वजस्तै वनमा सुखपूर्वक बस्नुभयो।
31एक वनबाट अर्को वन जाँदै र गहिरा, विशाल नदीहरू तर्दै उहाँहरू मुनि भरद्वाजको आदेशले चित्रकूट पर्वत पुग्नुभयो। त्यहाँ पातको कुटी बनाएर देवता र गन्धर्वजस्तै वनमा सुखपूर्वक बस्नुभयो।
32राम चित्रकूट गएपछि छोराको वियोगको शोकले पीडित राजा दशरथ उहाँकै सम्झना गर्दै स्वर्ग सिधारे।
33दशरथको देहान्तपछि वसिष्ठ आदि ब्राह्मणहरूले आदेश दिँदा पनि बलवान भरतले राज्य गर्ने इच्छा गरेनन्।
34ईर्ष्या र द्वेषलाई जितेका वीर भरत श्रीरामका चरणको वन्दना गर्न वन गए।
35भरतले मनोहर, पूज्य, सत्यनिष्ठ र पराक्रमी रामकहाँ पुगेर सादर वन्दना गरे र बिन्ती गर्दै भने — "तपाईं धर्मका ज्ञाता हुनुहुन्छ, राजा तपाईं नै हुनुपर्छ।"
36सबैलाई आनन्द दिने, परम उदार, प्रसन्नमुख, अत्यन्त यशस्वी र समर्थ रामले पिताको आज्ञाअनुसार राज्य ग्रहण गर्न अस्वीकार गर्नुभयो।
37राज्यको अधिकार-चिह्नका रूपमा आफ्ना पादुका भरतलाई सुम्पेर रामले उनलाई बारम्बार सम्झाई फर्कन भन्नुभयो।
38आफ्नो अभिलाषा पूरा नभएपछि भरत रामका पादुकाको पूजा गर्दै उहाँको फर्काइको प्रतीक्षामा नन्दिग्रामबाट राज्य चलाउन थाले।
39भरत फर्केपछि तेजस्वी, दृढप्रतिज्ञ र जितेन्द्रिय श्रीरामले अयोध्याका नागरिकहरू त्यहाँ आइरहनेछन् भन्ने देखेर एकाग्र संकल्पका साथ दण्डक वनमा प्रवेश गर्नुभयो।
40भरत फर्केपछि तेजस्वी, दृढप्रतिज्ञ र जितेन्द्रिय श्रीरामले अयोध्याका नागरिकहरू त्यहाँ आइरहनेछन् भन्ने देखेर एकाग्र संकल्पका साथ दण्डक वनमा प्रवेश गर्नुभयो।
41घना दण्डक वनमा प्रवेश गरेर रामले विराध राक्षसको वध गर्नुभयो र भाइसहित शरभंग, सुतीक्ष्ण तथा अगस्त्य मुनिहरूको दर्शन गर्नुभयो।
42मुनि अगस्त्यको निर्देशनले रामले अत्यन्त प्रसन्न भई इन्द्रले दिएका धनुष, खड्ग र अक्षय बाणले भरिएका ठोक्रा ग्रहण गर्नुभयो।
43राम वनमा बस्दा वनवासी सबै तपस्वी र ऋषिहरू उहाँकहाँ आए र आफ्ना प्राण हरण गर्ने असुर तथा राक्षसहरूको विनाशको प्रार्थना गरे।
44राक्षसहरूले भरिएको दण्डकारण्यमा बस्ने, अग्निझैँ तेजस्वी ती तपस्वीहरूलाई रामले राक्षस वधको वचन दिनुभयो।
45राक्षसहरूले भरिएको दण्डकारण्यमा बस्ने, अग्निझैँ तेजस्वी ती तपस्वीहरूलाई रामले राक्षस वधको वचन दिनुभयो।
46त्यहाँ बस्दा जनस्थानमा बस्ने, इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने शूर्पणखा नामकी राक्षसीलाई लक्ष्मणले कुरूप बनाइदिए।
47त्यसपछि शूर्पणखाका वचनले उत्तेजित भएर आएका खर, त्रिशिरा र दूषणलाई तिनका सबै अनुयायीसहित रामले युद्धमा मार्नुभयो।
48त्यस वनमा बस्दा रामले जनस्थानमा बस्ने चौध हजार राक्षसहरूको वध गर्नुभयो।
49आफ्ना जातभाइ राक्षसहरूको वधको समाचार सुनेर रावण क्रोधले हिंस्रक भयो र मारीच नामक राक्षसको सहायता माग्यो।
50मारीचले उसलाई बारम्बार सम्झायो — "हे रावण! बलवान र पराक्रमी रामसँग शत्रुता गर्नु तिम्रा लागि उचित छैन।"
51कालले प्रेरित रावणले उसको कुरा नमानी मारीचसँगै रामको आश्रमतिर प्रस्थान गर्यो।
52उसले कपटी मारीचको सहायताले दुवै राजकुमारहरू (राम-लक्ष्मण) लाई आश्रमबाट टाढा पुर्याई रामकी पत्नी सीताको हरण गर्यो र गृध्रराज जटायुको वध गर्यो।
53रावणद्वारा घाइते पारिएका जटायुलाई देखेर र उनैबाट सीता-हरणको समाचार सुनेर राम शोकले व्याकुल भई आँसु बगाउँदै विलाप गर्न थाल्नुभयो।
54त्यसपछि उहाँले आँसु झार्दै जटायुको अन्तिम संस्कार गर्नुभयो। सीताको खोजीमा भौंतारिँदा उहाँले कबन्ध नामक भयानक र विकराल रूपको राक्षस देख्नुभयो।
55त्यसपछि उहाँले आँसु झार्दै जटायुको अन्तिम संस्कार गर्नुभयो। सीताको खोजीमा भौंतारिँदा उहाँले कबन्ध नामक भयानक र विकराल रूपको राक्षस देख्नुभयो।
56महाबाहु रामले कबन्धको वध गरी उसको दाहसंस्कार गर्नुभयो। स्वर्ग जाँदै गर्दा उसले रामलाई भन्यो — "हे राघव! शबर जातिकी एक धर्मपरायण, तपस्यामा निपुण तपस्विनी छिन्, उनकहाँ अवश्य जानुहोस्।"
57शत्रुनाशक, महातेजस्वी दशरथनन्दन राम शबरीकहाँ पुग्नुभयो, जसले विधिपूर्वक उहाँको पूजा गरिन्।
58पम्पाको किनारमा उहाँको भेट हनुमान नामक वानरसँग भयो, जसको सल्लाहले उहाँले सुग्रीवसँग मित्रता गर्नुभयो।
59बलवान रामले सुरुदेखि अहिलेसम्मको सबै कथा, विशेष गरी सीता-हरणको वृत्तान्त, सुग्रीव र हनुमानलाई सुनाउनुभयो।
60रामबाट सबै कथा सुनेर सुग्रीव अत्यन्त प्रसन्न भयो र अग्निलाई साक्षी राखेर उसले रामसँग मित्रता गाँस्यो।
61त्यसपछि शोकमा डुबेका वानरराज सुग्रीवले मित्रताका नाताले वालीसँगको आफ्नो वैरको सारा कथा रामलाई सुनायो।
62तब रामले वालीको वधको प्रतिज्ञा गर्नुभयो। वानर सुग्रीवले रामलाई वालीको पराक्रमको वर्णन सुनायो।
63रामको पराक्रमप्रति शंका भएकाले सुग्रीवले विश्वस्त हुन उहाँलाई पर्वतजस्तै विशाल दुन्दुभिको (मृत) शरीर देखायो।
64रामको पराक्रमप्रति शंका भएकाले सुग्रीवले विश्वस्त हुन उहाँलाई पर्वतजस्तै विशाल दुन्दुभिको (मृत) शरीर देखायो।
65महाबली, बलिया पाखुरा भएका रामले त्यो अस्थिपञ्जर हेरेर मनमनै मुस्कुराउँदै खुट्टाको बूढीऔँलाले त्यसलाई पूरै दस योजन टाढा हुत्याइदिनुभयो।
66फेरि सुग्रीवमा विश्वास जगाउन उहाँले एउटै महान बाण छोड्नुभयो, जसले सातवटा ताल वृक्ष, एउटा पर्वत र रसातलसम्मै छेड्यो।
67रामको यस कार्यले प्रसन्न र उहाँको पराक्रमबाट विश्वस्त भएर सुग्रीव उहाँसँगै गुफाजस्तै किष्किन्धा नगरीतिर लाग्यो।
68किष्किन्धा नगरी पुगेर सुनौलो-पहेँलो वर्णका वानरश्रेष्ठ सुग्रीवले ठूलो गर्जना गर्यो। त्यो सुनेर वानरराज वाली बाहिर निस्कियो।
69रोक्न खोज्ने आफ्नी पत्नी तारालाई सम्झाएर वाली सुग्रीवसँग भिड्न आयो। त्यहाँ रामले एउटै बाणले वालीको वध गर्नुभयो।
70युद्धमा वालीको वध गरेपछि रामले सुग्रीवको वचनअनुसार उसलाई किष्किन्धाको राजा बनाउनुभयो।
71वानरश्रेष्ठ सुग्रीवले सबै वानर सेना भेला गरी जनकनन्दिनी सीताको खोजीमा तिनलाई विभिन्न दिशामा पठायो।
72गृध्रराज सम्पातिको सुझावमा बलवान हनुमानले सय योजन फैलिएको लवण-सागर नाघे।
73हनुमान रावणले शासन गरेको लंका नगरी पुगे र उनले अशोक वाटिकामा रामको ध्यान गरिरहेकी सीतालाई भेट्टाए।
74हनुमानले चिनारीको प्रतीकका रूपमा रामको औँठी सीतालाई दिए, सारा कथा सुनाए र उनलाई सान्त्वना दिए। अनि फर्कनुअघि वाटिकाको तोरण भत्काइदिए।
75पाँच सेनापति र मन्त्रीका सात छोराहरूको वध गरी, पराक्रमी अक्षयकुमार (रावण-पुत्र) लाई कुल्चेर हनुमानले आफूलाई बन्दी बनाउन दिए।
76वीर हनुमानलाई थाहा थियो कि ब्रह्माको वरदानले उनी त्यस अस्त्रको बन्धनबाट मुक्त हुन सक्छन्। रावणलाई हेर्ने आफ्नो अर्को उद्देश्यका लागि उनले राक्षसहरूका डोरीमा बाँधिन स्वीकार गरे। त्यसपछि सीता भएको ठाउँबाहेक सारा लंका जलाएर उनी रामलाई शुभ समाचार दिन फर्के।
77वीर हनुमानलाई थाहा थियो कि ब्रह्माको वरदानले उनी त्यस अस्त्रको बन्धनबाट मुक्त हुन सक्छन्। रावणलाई हेर्ने आफ्नो अर्को उद्देश्यका लागि उनले राक्षसहरूका डोरीमा बाँधिन स्वीकार गरे। त्यसपछि सीता भएको ठाउँबाहेक सारा लंका जलाएर उनी रामलाई शुभ समाचार दिन फर्के।
78अपार बुद्धिले युक्त महान हनुमानले रामकहाँ पुगेर उहाँको परिक्रमा गरे र "मैले सीताको दर्शन गरेँ" भनी यथार्थ बताए।
79त्यसपछि राम सुग्रीवसहित समुद्रको किनारमा पुग्नुभयो र सूर्यझैँ जल्ने बाणहरूले समुद्रलाई क्षुब्ध पार्नुभयो।
80नदीहरूका स्वामी समुद्रले (रामको क्रोधसँग डराएर) आफ्नै रूपमा प्रकट भई सल्लाह दियो, जसअनुसार नलको सहायताले सेतु निर्माण भयो।
81त्यस सेतुबाट लंका नगरीमा प्रवेश गरेर रामले युद्धमा रावणको वध गर्नुभयो र सीतालाई प्राप्त गर्नुभयो। तर अर्काको घरमा बसेकी पत्नीलाई स्वीकार गर्न उहाँलाई अत्यन्तै संकोच भयो।
82भरी सभामा रामले सीताप्रति कठोर वचन भन्नुभयो। ती वचन सहन नसकेर सीता अग्निमा प्रवेश गरिन्।
83अग्निदेवको साक्षीबाट सीता निष्पाप छिन् भन्ने थाहा पाएर राम अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। सबै देवताहरूले उहाँको अभिनन्दन गरे।
84महात्मा रामको यस श्रेष्ठ कार्यबाट तीनै लोकका चराचर प्राणी, देवता र ऋषिहरू अत्यन्त प्रसन्न भए।
85लंका नगरीमा राक्षसराज विभीषणको राज्याभिषेक गरी, आफ्नो उद्देश्य पूरा गरिसकेका राम शोकमुक्त भई अत्यन्त आनन्दित हुनुभयो।
86देवताहरूबाट वरदान पाएर रामले युद्धमा ढलेका सबै वानरहरूलाई जीवित पार्नुभयो र मित्रहरूसहित पुष्पक विमानबाट अयोध्यातिर प्रस्थान गर्नुभयो।
87सत्य नै जसको बल हो, सबैलाई आनन्द दिने राम वचनअनुसार भरद्वाज मुनिको आश्रम जानुभयो र हनुमानलाई दूत बनाएर भरतकहाँ पठाउनुभयो।
88फेरि सुग्रीवसँग बितेका घटनाहरूको चर्चा गर्दै राम त्यही पुष्पक विमानमा चढेर नन्दिग्राम पुग्नुभयो।
89नन्दिग्राममा निष्पाप राम आफ्ना भाइहरूसँग भेट्नुभयो। सबैले आ-आफ्ना जटा फुकाए। सीतालाई फिर्ता पाएर रामले आफ्नो राज्य पुनः ग्रहण गर्नुभयो।
90सारा संसार हर्षले भरियो, सबैका अभिलाषा पूरा भए, सबै सन्तुष्ट थिए। सबै मानिस धर्मको मार्गमा हिँड्थे। दुःख-पीडा, रोग वा अनिकालको कुनै भय थिएन।
91रामको शासनकालमा कहीँ कुनै पिताले छोराको मृत्यु देख्नुपरेन, न कुनै स्त्री विधवा भइन्। स्त्रीहरू सधैँ पतिव्रता र पतिप्रति समर्पित रहन्थे।
92रामको राज्यमा आगो, पानी, हावा, रोग, भोक र चोरीको पनि कुनै भय थिएन।
93सबै नगर र गाउँ धन-धान्यले समृद्ध थिए। मानिसहरू सत्ययुगमा बाँचेझैँ सुखपूर्वक बस्थे।
94परम यशस्वी रामले सय अश्वमेध र अनेक सुवर्णक यज्ञबाट देवताहरूलाई तृप्त पारी, ब्राह्मणहरूलाई लाखौँ गाई र अपार धन दान दिएर ब्रह्मलोक प्रस्थान गर्नुहुनेछ।
95परम यशस्वी रामले सय अश्वमेध र अनेक सुवर्णक यज्ञबाट देवताहरूलाई तृप्त पारी, ब्राह्मणहरूलाई लाखौँ गाई र अपार धन दान दिएर ब्रह्मलोक प्रस्थान गर्नुहुनेछ।
96रामले यस संसारमा सयौँ राजवंशहरूको स्थापना गर्नुहुनेछ र चारै वर्णलाई आ-आफ्ना धर्ममा नियुक्त गर्नुहुनेछ।
97एघार हजार वर्षसम्म राज्य गरेर राम ब्रह्मलोक प्राप्त गर्नुहुनेछ।
98रामको यो कथा पवित्र र पावन छ। यसले पापको नाश गर्छ र वेदसरह छ। जसले यो पढ्छ, ऊ सबै पापबाट मुक्त हुनेछ।
99रामायणको यो कथाले पढ्ने र सुनाउनेहरूको आयु बढाउँछ। मृत्युपछि उनीहरू छोरा-नाति, सेवक र बन्धु-बान्धवसहित स्वर्गमा सम्मानित हुनेछन्।
100रामायण पढेर ब्राह्मण विद्याका अठार शाखामा निपुण हुन्छ, क्षत्रियले भूमिको आधिपत्य पाउँछ, वैश्यले व्यापारको फल प्राप्त गर्छ र शूद्रले पनि महानता प्राप्त गर्छ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको (श्रीमद्रामायण-कथा-संक्षेप नामक) पहिलो सर्ग समाप्त भयो।