सर्गः 71
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 71
संस्कृत
1[Crossing many rivers, forests and territories Bharata reaches Ayodhya -- witnesses scenes of dull desolation charged with an atmosphere of apprehensions -- enters the palace dejected] स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
2स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।
3ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
4ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।
5सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।
6वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।
7सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।
8राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।
9भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।
10स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।
11तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।
12तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।
13सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।
14वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
15वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।
16एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।
17वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।
18तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।
19एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
20एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।
21अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।
22उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।
23तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।
24न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।
25उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।
26तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।
27नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।
28चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।
29भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।
30अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।
31सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।
32विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।
33द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।
34स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।
35किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।
36श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।
37सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
38सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
39सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।
40अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।
41देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।
42दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।
43देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
44देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।
45इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।
46तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।
अङ्ग्रेजी
1Glorious and prosperous prince Bharata, the delight of the Ikshvaku race, set out from Rajagriha, took the eastern direction, and observing the course of the river Sudama crossed Hladini and Satadru rivers which were very wide and flowing westwards crested with waves.
2Glorious and prosperous prince Bharata, the delight of the Ikshvaku race, set out from Rajagriha, took the eastern direction, and observing the course of the river Sudama crossed Hladini and Satadru rivers which were very wide and flowing westwards crested with waves.
3Bharata, ever true to his word, handsome and purehearted, reached Aparaparpata region and crossed river Satadru at Eladhana, the mountain in which river Silavaha originates. Then he traversed Salyakarsna regions in the northeast, observing the course of the Silavaha and went beyond the great mountains in the direction of the forest called Chaitraratha.
4Bharata, ever true to his word, handsome and purehearted, reached Aparaparpata region and crossed river Satadru at Eladhana, the mountain in which river Silavaha originates. Then he traversed Salyakarsna regions in the northeast, observing the course of the Silavaha and went beyond the great mountains in the direction of the forest called Chaitraratha.
5Arriving at the confluence of Saraswati and Ganga and traversing the north of Veeramatsya region, he entered the Bharunda forest.
6He crossed the swiftflowing river known as Kulinga surrounded by hills and pleasing to the mind. Thereafter on crossing Yamuna he made his army rest on the otherside.
7The weary horses rested and cooled their bodies. And they bathed and drank. They set out again refreshed taking with them a store of water.
8Then with the blessed prince (Bharata) on an excellent chariot, it (the army) moved through the vast and uninhabited forest like the god of wind passing through the sky.
9Bharata, the descendant of Raghu, knowing that the mighty river Bhagirathi was difficult to cross at a place known as Anshudhana, quickly reached the famous city of Pragvata.
10With Ganga at Pragvata city and river Kutikoshtika crossed along with his army, he reached Dharmavardhana village.
11Having traversed the southern end of Torana, the son of Dasaratha (Bharata) reached the beautiful Varutha village via Jambuprastha.
12He (Bharata) halted in that charming forest for a while, proceeded eastwards till he reached a place known as Ujjihana garden abounding in spriyaka trees.
13After reaching the groves of sala and priyaka trees, Bharata harnessed the swiftrunning horses to the chariot and ordered his forces to proceed fast.
14That tiger among men, Bharata halted at a place known as Sarvatirtha and crossed the Uttanika and various other rivers with the help of hillborn horses. He crossed the Kutika river on an elephant the river Kapivati at a place known as Lauhitya.
15That tiger among men, Bharata halted at a place known as Sarvatirtha and crossed the Uttanika and various other rivers with the help of hillborn horses. He crossed the Kutika river on an elephant the river Kapivati at a place known as Lauhitya.
16Bharata crossed the rivers Sthanumati at Ekasala and Gomati at Vinata villages. Thereafter as his horses were extremely tired he rested for a while in the sala forest in Kalinganagara before he speedily set out (again).
17He passed quickly through the forest at night and at sunrise beheld the city of Ayodhya built by king Manu.
18Having spent seven nights on his way, that tiger among men (Bharata) saw Ayodhaya before him. He said to the charioteer:
19O charioteer I am able to see Ayodhya of great renown from a distance but not so clearly that whiteclaycity of Ayodhya, with its sacred gardens ruled by several rajarsis, inhabited by numerous wealthy people, by virtuous brahmins and priests who perform sacrifices and who are wellversed in the Vedas.
20O charioteer I am able to see Ayodhya of great renown from a distance but not so clearly that whiteclaycity of Ayodhya, with its sacred gardens ruled by several rajarsis, inhabited by numerous wealthy people, by virtuous brahmins and priests who perform sacrifices and who are wellversed in the Vedas.
21I do not hear now, in Ayodhya the tumultous noise of men and women I used to hear earlier all over.
22I do not see people who with passion used to stroll in the parks early in the morning. I see no cheerfulness in any one.
23O charioteer, people full of passion have abandoned the gardens. To me, the city looks like a forest as if weeping.
24Important people mounted on elephants or horses are not seen going out of the city or coming in.
25Earlier the gardens used to reverberate with passionate songs of birds--places appropriate for lovers seeking pleasures.
26Now the trees appear cheerless, the paths are full of dry leaves fallen all over. It appears as if the trees are crying.
27I do not hear in the red tincture of the rising Sun the melodious voices of the freely moving animals and birds.
28Why is it that the incomparable fragrance of sandal and incense that used to fill the nostrils, not blowing now in the prosperous city of Ayodhya?
29Why is it that the sounds of musical instruments like mrudangas and veenas are not heard now? Why is the city filled with melancholy?
30Since I see many passing, inauspicious, sinful, ugly sights, my mind shrinks.
31I do not see anywhere, O charioteer the wellbeing, of my kinsmen. Hence I feel deluded and my heart is filled with grief.
32Dejected and depressed at heart, with no control over his senses and his mind full of apprehension, Bharata swiftly entered the city of Ayodhya ruled by the Ikshvakus.
33He entered the city through the gate known as Vaijayanta with his horses exhausted. The doorkeepers stood up and amidst cries of victory followed him in.
34Bewildered, that descendant of Raghu (Bharata), reciprocated the greetings of the gatekeepers and then addressed the exhausted charioteer, Ashwapati:
35O irreproachable one, why was I brought here in haste without any reason? My mind apprehends something inauspicious. I feel indisposed.
36O charioteer I now see the very for ebodings I had heard in the past in connection with the death of kings.
37I see the unswept homes of householders standing dirty with doors not closed. There is no beauty anywhere. No one offers oblations (at the time of worship). There is no fragrance of burning incense. The families have no food to eat. The people look cheerless. I see inauspiciousness everywhere.
38I see the unswept homes of householders standing dirty with doors not closed. There is no beauty anywhere. No one offers oblations (at the time of worship). There is no fragrance of burning incense. The families have no food to eat. The people look cheerless. I see inauspiciousness everywhere.
39I see the unswept homes of householders standing dirty with doors not closed. There is no beauty anywhere. No one offers oblations (at the time of worship). There is no fragrance of burning incense. The families have no food to eat. The people look cheerless. I see inauspiciousness everywhere.
40The temples stand devoid of the beauty of floral offerings. The floors of front yards are left unswept and unsmeared. They look deserted, devoid of brightness of the past.
41The offerings to deities have been dispensed with. There are no groups of people performing the usual holy sacrifices. The markets where garlands were sold now stand without them.
42Even traders seem restrained by the loss of business. They are not seen as before concentrating on their trade.
43I see groups of birds frequenting the temples. The sanctuaries appear dispirited. The people in the city, both men and women look dull, emaciated, pitiable with throats choked. Their eyes are filled with tears and minds absorbed in distressing thoughts.
44I see groups of birds frequenting the temples. The sanctuaries appear dispirited. The people in the city, both men and women look dull, emaciated, pitiable with throats choked. Their eyes are filled with tears and minds absorbed in distressing thoughts.
45With these words said to the charioteer, Bharata, having seen such ominous sights in Ayodhya, proceeded to the king's palace with a depressed heart.
46As he (Bharata) beheld the city of Ayodhya that once had the lustre of the city of Indra, now with its crossroads, houses and highways all deserted, the fittings (nuts and bolts) on the doors red with dust, he was overwhelmed with grief.
हिन्दी
1इक्ष्वाकुवंश के आनन्द, यशस्वी और समृद्ध राजकुमार भरत राजगृह से प्रस्थान कर पूर्व दिशा की ओर चले और सुदामा नदी के प्रवाह को देखते हुए उन्होंने ह्लादिनी और शतद्रु नदियाँ पार कीं, जो अत्यन्त विस्तृत थीं और लहरों के शिखर लिए पश्चिम की ओर बह रही थीं।
2इक्ष्वाकुवंश के आनन्द, यशस्वी और समृद्ध राजकुमार भरत राजगृह से प्रस्थान कर पूर्व दिशा की ओर चले और सुदामा नदी के प्रवाह को देखते हुए उन्होंने ह्लादिनी और शतद्रु नदियाँ पार कीं, जो अत्यन्त विस्तृत थीं और लहरों के शिखर लिए पश्चिम की ओर बह रही थीं।
3सदा अपने वचन के सत्य, सुन्दर और शुद्धहृदय भरत अपरपर्पट प्रदेश पहुँचे और एलाधान में शतद्रु नदी पार की, उस पर्वत के पास जहाँ शिलावहा नदी का उद्गम है। तत्पश्चात् उन्होंने शिलावहा के प्रवाह को देखते हुए ईशानकोण में शल्यकर्षण प्रदेश पार किए और चैत्ररथ नामक वन की दिशा में महान् पर्वतों के पार गए।
4सदा अपने वचन के सत्य, सुन्दर और शुद्धहृदय भरत अपरपर्पट प्रदेश पहुँचे और एलाधान में शतद्रु नदी पार की, उस पर्वत के पास जहाँ शिलावहा नदी का उद्गम है। तत्पश्चात् उन्होंने शिलावहा के प्रवाह को देखते हुए ईशानकोण में शल्यकर्षण प्रदेश पार किए और चैत्ररथ नामक वन की दिशा में महान् पर्वतों के पार गए।
5सरस्वती और गंगा के संगम पर पहुँचकर और वीरमत्स्य प्रदेश के उत्तर से होकर वे भारुण्ड वन में प्रविष्ट हुए।
6उन्होंने पर्वतों से घिरी और मन को प्रिय लगने वाली कुलिंग नामक वेगवती नदी पार की। तत्पश्चात् यमुना पार कर उन्होंने अपनी सेना को दूसरे तट पर विश्राम कराया।
7थके हुए अश्वों ने विश्राम किया और अपने शरीर शीतल किए। उन्होंने स्नान किया और जल पिया। तत्पश्चात् जल का संचय साथ लेकर तरोताजा होकर वे फिर चल पड़े।
8तब उत्तम रथ पर विराजमान उन कल्याणमय राजकुमार (भरत) के साथ वह (सेना) उस विशाल और निर्जन वन से होकर इस प्रकार चली जैसे वायुदेव आकाश से होकर जाते हों।
9रघुवंशी भरत ने यह जानकर कि अंशुधान नामक स्थान पर महानदी भागीरथी पार करना कठिन है, शीघ्र ही प्राग्वट नामक प्रसिद्ध नगर तक पहुँचे।
10प्राग्वट नगर में गंगा और अपनी सेना सहित कुटिकोष्टिका नदी पार कर वे धर्मवर्धन ग्राम पहुँचे।
11तोरण के दक्षिणी छोर को पार कर दशरथनन्दन (भरत) जम्बूप्रस्थ होते हुए सुन्दर वरूथ ग्राम पहुँचे।
12उन्होंने (भरत ने) उस मनोहर वन में कुछ समय विश्राम किया और पूर्व दिशा में तब तक बढ़ते रहे जब तक वे प्रियक वृक्षों से भरे उज्जिहान नामक उद्यान तक न पहुँच गए।
13साल और प्रियक वृक्षों के उपवनों तक पहुँचकर भरत ने वेगवान् अश्वों को रथ में जोता और अपनी सेना को शीघ्रता से आगे बढ़ने की आज्ञा दी।
14नरश्रेष्ठ भरत सर्वतीर्थ नामक स्थान पर रुके और पर्वतीय अश्वों की सहायता से उत्तानिका तथा अन्य नाना नदियाँ पार कीं। उन्होंने हाथी पर कुटिका नदी और लौहित्य नामक स्थान पर कपिवती नदी पार की।
15नरश्रेष्ठ भरत सर्वतीर्थ नामक स्थान पर रुके और पर्वतीय अश्वों की सहायता से उत्तानिका तथा अन्य नाना नदियाँ पार कीं। उन्होंने हाथी पर कुटिका नदी और लौहित्य नामक स्थान पर कपिवती नदी पार की।
16भरत ने एकसाल में स्थाणुमती और विनत ग्राम में गोमती नदी पार की। तत्पश्चात् उनके अश्व अत्यन्त थक जाने के कारण उन्होंने कलिंगनगर के साल वन में कुछ समय विश्राम किया और फिर शीघ्रता से प्रस्थान किया।
17वे रात में शीघ्रता से उस वन से पार निकले और सूर्योदय के समय राजा मनु द्वारा बसाई गई अयोध्या नगरी देखी।
18मार्ग में सात रातें बिताकर उन नरश्रेष्ठ (भरत) ने अयोध्या को अपने सामने देखा। उन्होंने सारथि से कहा:
19हे सारथि! मैं दूर से महायशस्विनी अयोध्या को देख पा रहा हूँ, किन्तु उतना स्पष्ट नहीं—उस श्वेतमृत्तिका वाली अयोध्या नगरी को, जिसके पवित्र उद्यान हैं, जिस पर अनेक राजर्षियों ने शासन किया, जिसमें असंख्य धनी लोग, धर्मात्मा ब्राह्मण और यज्ञ करने वाले तथा वेदों के मर्मज्ञ पुरोहित बसते हैं।
20हे सारथि! मैं दूर से महायशस्विनी अयोध्या को देख पा रहा हूँ, किन्तु उतना स्पष्ट नहीं—उस श्वेतमृत्तिका वाली अयोध्या नगरी को, जिसके पवित्र उद्यान हैं, जिस पर अनेक राजर्षियों ने शासन किया, जिसमें असंख्य धनी लोग, धर्मात्मा ब्राह्मण और यज्ञ करने वाले तथा वेदों के मर्मज्ञ पुरोहित बसते हैं।
21मैं अब अयोध्या में स्त्री-पुरुषों का वह कोलाहल नहीं सुन रहा जो पहले सर्वत्र सुना करता था।
22मैं उन लोगों को नहीं देख रहा जो उत्साह से प्रातःकाल उद्यानों में विचरण किया करते थे। मुझे किसी में प्रफुल्लता नहीं दिखती।
23हे सारथि! उत्साह से भरे लोगों ने उद्यान त्याग दिए हैं। मुझे यह नगरी वन के समान लगती है, मानो वह रो रही हो।
24हाथियों अथवा अश्वों पर आरूढ़ महत्त्वपूर्ण लोग नगर से बाहर जाते अथवा भीतर आते नहीं दिखते।
25पहले उद्यान पक्षियों के उत्साहपूर्ण गीतों से गूँजते थे—वे स्थान सुख खोजते प्रेमियों के लिए उपयुक्त थे।
26अब वृक्ष आनन्दहीन लगते हैं, मार्ग चारों ओर गिरे सूखे पत्तों से भरे हैं। ऐसा लगता है मानो वृक्ष रो रहे हों।
27उदय होते सूर्य की अरुण आभा में मुझे स्वच्छन्द विचरण करते पशुओं और पक्षियों के मधुर स्वर सुनाई नहीं देते।
28यह कैसे कि चन्दन और धूप की वह अनुपम सुगन्ध जो नासिकाओं को भर देती थी, अब समृद्ध अयोध्या नगरी में नहीं बह रही?
29यह कैसे कि मृदंग और वीणा जैसे वाद्यों के शब्द अब सुनाई नहीं देते? यह नगरी विषाद से क्यों भरी है?
30चूँकि मुझे अनेक क्षणिक, अशुभ, पापपूर्ण और कुरूप दृश्य दिखाई दे रहे हैं, इसलिए मेरा मन सिकुड़ रहा है।
31हे सारथि! मुझे कहीं भी अपने स्वजनों का कुशल-मंगल दिखाई नहीं देता। इसलिए मैं मोहित अनुभव करता हूँ और मेरा हृदय शोक से भरा है।
32विषण्ण और हृदय से उदास, इन्द्रियों पर संयम खोए और आशंका से भरे मन वाले भरत ने इक्ष्वाकुओं द्वारा शासित अयोध्या नगरी में शीघ्रता से प्रवेश किया।
33उन्होंने वैजयन्त नामक द्वार से थके हुए अश्वों सहित नगर में प्रवेश किया। द्वारपाल उठ खड़े हुए और जयघोष के बीच उनके पीछे-पीछे भीतर आए।
34विह्वल उन रघुवंशी (भरत) ने द्वारपालों के अभिवादन का उत्तर दिया और तत्पश्चात् थके हुए सारथि अश्वपति को सम्बोधित कर कहा:
35हे निर्दोष! मुझे बिना किसी कारण के इतनी शीघ्रता में यहाँ क्यों लाया गया? मेरा मन किसी अनिष्ट की आशंका करता है। मैं अस्वस्थ अनुभव करता हूँ।
36हे सारथि! राजाओं की मृत्यु के सम्बन्ध में जिन अपशकुनों के विषय में मैंने पहले सुना था, वे ही अब मुझे दिखाई दे रहे हैं।
37मैं गृहस्थों के बिना झाड़े हुए घरों को मलिन खड़ा देख रहा हूँ जिनके द्वार बन्द नहीं हैं। कहीं भी शोभा नहीं है। कोई (पूजा के समय) आहुति नहीं देता। जलती धूप की सुगन्ध नहीं है। परिवारों के पास खाने को अन्न नहीं है। लोग आनन्दहीन लगते हैं। मुझे चारों ओर अमंगल दिखाई देता है।
38मैं गृहस्थों के बिना झाड़े हुए घरों को मलिन खड़ा देख रहा हूँ जिनके द्वार बन्द नहीं हैं। कहीं भी शोभा नहीं है। कोई (पूजा के समय) आहुति नहीं देता। जलती धूप की सुगन्ध नहीं है। परिवारों के पास खाने को अन्न नहीं है। लोग आनन्दहीन लगते हैं। मुझे चारों ओर अमंगल दिखाई देता है।
39मैं गृहस्थों के बिना झाड़े हुए घरों को मलिन खड़ा देख रहा हूँ जिनके द्वार बन्द नहीं हैं। कहीं भी शोभा नहीं है। कोई (पूजा के समय) आहुति नहीं देता। जलती धूप की सुगन्ध नहीं है। परिवारों के पास खाने को अन्न नहीं है। लोग आनन्दहीन लगते हैं। मुझे चारों ओर अमंगल दिखाई देता है।
40मन्दिर पुष्पांजलि की शोभा से रहित खड़े हैं। सामने के प्रांगणों के फर्श बिना झाड़े और बिना लीपे पड़े हैं। वे उजाड़ लगते हैं, अतीत की कान्ति से रहित।
41देवताओं को नैवेद्य अर्पित करना बन्द हो गया है। नित्य पवित्र यज्ञ करने वाले लोगों के समूह नहीं हैं। जहाँ मालाएँ बिकती थीं वे बाजार अब उनसे रहित खड़े हैं।
42व्यापारी तक व्यापार की हानि से रुके हुए लगते हैं। वे पहले के समान अपने व्यापार में तल्लीन नहीं दिखते।
43मैं मन्दिरों में पक्षियों के झुण्ड आते-जाते देख रहा हूँ। देवालय निस्तेज लगते हैं। नगर के लोग, स्त्री और पुरुष दोनों, निस्तेज, कृश, दयनीय और अवरुद्ध कण्ठ वाले दिखते हैं। उनके नेत्र अश्रुओं से भरे हैं और मन व्यथित विचारों में डूबे हैं।
44मैं मन्दिरों में पक्षियों के झुण्ड आते-जाते देख रहा हूँ। देवालय निस्तेज लगते हैं। नगर के लोग, स्त्री और पुरुष दोनों, निस्तेज, कृश, दयनीय और अवरुद्ध कण्ठ वाले दिखते हैं। उनके नेत्र अश्रुओं से भरे हैं और मन व्यथित विचारों में डूबे हैं।
45सारथि से ये वचन कहकर और अयोध्या में ऐसे अपशकुन देखकर भरत उदास हृदय से राजा के प्रासाद की ओर बढ़े।
46जब उन्होंने (भरत ने) अयोध्या नगरी को देखा, जिसमें कभी इन्द्रपुरी का तेज था और अब जिसके चौराहे, घर और राजमार्ग सब उजाड़ थे तथा द्वारों की कीलें और सांकलें धूल से लाल पड़ी थीं, तब वे शोक से अभिभूत हो गए।
नेपाली
1इक्ष्वाकुवंशका आनन्द, यशस्वी र समृद्ध राजकुमार भरत राजगृहबाट प्रस्थान गरी पूर्व दिशातर्फ लागे र सुदामा नदीको प्रवाह हेर्दै उनले ह्लादिनी र शतद्रु नदी तरे, जो अत्यन्तै विस्तृत थिए र छालका शिखर लिएर पश्चिमतर्फ बगिरहेका थिए।
2इक्ष्वाकुवंशका आनन्द, यशस्वी र समृद्ध राजकुमार भरत राजगृहबाट प्रस्थान गरी पूर्व दिशातर्फ लागे र सुदामा नदीको प्रवाह हेर्दै उनले ह्लादिनी र शतद्रु नदी तरे, जो अत्यन्तै विस्तृत थिए र छालका शिखर लिएर पश्चिमतर्फ बगिरहेका थिए।
3सदा आफ्नो वचनका सत्य, सुन्दर र शुद्धहृदय भरत अपरपर्पट प्रदेश पुगे र एलाधानमा शतद्रु नदी तरे, त्यस पर्वतको छेउमा जहाँ शिलावहा नदीको उद्गम छ। त्यसपछि उनले शिलावहाको प्रवाह हेर्दै ईशानकोणमा शल्यकर्षण प्रदेश पार गरे र चैत्ररथ नामक वनको दिशामा महान् पर्वतहरूभन्दा पर गए।
4सदा आफ्नो वचनका सत्य, सुन्दर र शुद्धहृदय भरत अपरपर्पट प्रदेश पुगे र एलाधानमा शतद्रु नदी तरे, त्यस पर्वतको छेउमा जहाँ शिलावहा नदीको उद्गम छ। त्यसपछि उनले शिलावहाको प्रवाह हेर्दै ईशानकोणमा शल्यकर्षण प्रदेश पार गरे र चैत्ररथ नामक वनको दिशामा महान् पर्वतहरूभन्दा पर गए।
5सरस्वती र गङ्गाको सङ्गममा पुगेर र वीरमत्स्य प्रदेशको उत्तरबाट हुँदै उनी भारुण्ड वनमा प्रवेश गरे।
6उनले पर्वतले घेरिएको र मनलाई प्रिय लाग्ने कुलिङ्ग नामक वेगवती नदी तरे। त्यसपछि यमुना तरेर उनले आफ्नो सेनालाई अर्को तटमा विश्राम गराए।
7थाकेका घोडाहरूले विश्राम गरे र आफ्ना शरीर शीतल पारे। तिनीहरूले नुहाए र पानी पिए। त्यसपछि पानीको सञ्चय साथमा लिएर ताजा भई तिनीहरू फेरि हिँडे।
8तब उत्तम रथमा विराजमान ती कल्याणमय राजकुमार (भरत) का साथ त्यो (सेना) त्यस विशाल र निर्जन वनबाट यसरी हिँड्यो जसरी वायुदेव आकाशबाट जान्छन्।
9रघुवंशी भरतले यो थाहा पाएर कि अंशुधान नामक ठाउँमा महानदी भागीरथी तर्न कठिन छ, छिट्टै प्राग्वट नामक प्रसिद्ध नगरसम्म पुगे।
10प्राग्वट नगरमा गङ्गा र आफ्नो सेनासहित कुटिकोष्टिका नदी तरेर उनी धर्मवर्धन गाउँ पुगे।
11तोरणको दक्षिणी छेउ पार गरेर दशरथनन्दन (भरत) जम्बूप्रस्थ हुँदै सुन्दर वरूथ गाउँ पुगे।
12उनले (भरतले) त्यस मनोहर वनमा केही समय विश्राम गरे र पूर्व दिशामा तबसम्म बढिरहे जबसम्म उनी प्रियक रूखले भरिएको उज्जिहान नामक बगैँचासम्म नपुगे।
13साल र प्रियक रूखका उपवनसम्म पुगेर भरतले वेगवान् घोडाहरू रथमा जोते र आफ्नो सेनालाई हतारमा अगाडि बढ्ने आज्ञा दिए।
14नरश्रेष्ठ भरत सर्वतीर्थ नामक ठाउँमा रोकिए र पर्वतीय घोडाहरूको सहायताले उत्तानिका तथा अन्य नाना नदी तरे। उनले हात्तीमा कुटिका नदी र लौहित्य नामक ठाउँमा कपिवती नदी तरे।
15नरश्रेष्ठ भरत सर्वतीर्थ नामक ठाउँमा रोकिए र पर्वतीय घोडाहरूको सहायताले उत्तानिका तथा अन्य नाना नदी तरे। उनले हात्तीमा कुटिका नदी र लौहित्य नामक ठाउँमा कपिवती नदी तरे।
16भरतले एकसालमा स्थाणुमती र विनत गाउँमा गोमती नदी तरे। त्यसपछि उनका घोडा अत्यन्तै थाकेकाले उनले कलिङ्गनगरको साल वनमा केही समय विश्राम गरे र फेरि हतारमा प्रस्थान गरे।
17उनी रातमा हतारमा त्यस वनबाट पार निस्के र सूर्योदयका बेला राजा मनुले बसाएको अयोध्या नगरी देखे।
18बाटोमा सात रात बिताएर ती नरश्रेष्ठ (भरत) ले अयोध्यालाई आफ्नो सामु देखे। उनले सारथिलाई भने:
19हे सारथि! म टाढाबाट महायशस्विनी अयोध्यालाई देख्न पाइरहेको छु, तर त्यति स्पष्ट होइन—त्यस सेतो माटो भएकी अयोध्या नगरीलाई, जसका पवित्र बगैँचा छन्, जसमाथि अनेक राजर्षिले शासन गरे, जसमा असङ्ख्य धनी मानिस, धर्मात्मा ब्राह्मण र यज्ञ गर्ने तथा वेदका मर्मज्ञ पुरोहितहरू बस्छन्।
20हे सारथि! म टाढाबाट महायशस्विनी अयोध्यालाई देख्न पाइरहेको छु, तर त्यति स्पष्ट होइन—त्यस सेतो माटो भएकी अयोध्या नगरीलाई, जसका पवित्र बगैँचा छन्, जसमाथि अनेक राजर्षिले शासन गरे, जसमा असङ्ख्य धनी मानिस, धर्मात्मा ब्राह्मण र यज्ञ गर्ने तथा वेदका मर्मज्ञ पुरोहितहरू बस्छन्।
21म अब अयोध्यामा स्त्रीपुरुषको त्यो कोलाहल सुन्दिनँ जो पहिले सर्वत्र सुनिन्थ्यो।
22म ती मानिसहरूलाई देखिरहेको छैनँ जो उत्साहका साथ बिहानै बगैँचामा विचरण गर्थे। मलाई कसैमा प्रफुल्लता देखिँदैन।
23हे सारथि! उत्साहले भरिएका मानिसहरूले बगैँचा त्यागेका छन्। मलाई यो नगरी वनसमान लाग्छे, मानौँ त्यो रोइरहेकी छे।
24हात्ती वा घोडामा आरूढ महत्त्वपूर्ण मानिसहरू नगरबाट बाहिर जाँदै वा भित्र आउँदै देखिँदैनन्।
25पहिले बगैँचाहरू पक्षीका उत्साहपूर्ण गीतले गुन्जिन्थे—ती ठाउँ सुख खोज्ने प्रेमीहरूका लागि उपयुक्त थिए।
26अब रूखहरू आनन्दविहीन लाग्छन्, बाटाहरू चारैतिर खसेका सुकेका पातले भरिएका छन्। यस्तो लाग्छ मानौँ रूखहरू रोइरहेका छन्।
27उदाउँदो सूर्यको रातो आभामा मलाई स्वच्छन्द विचरण गर्ने पशु र पक्षीका मीठा स्वर सुनिँदैनन्।
28यो कसरी कि चन्दन र धूपको त्यो अनुपम सुगन्ध जसले नाक भरिदिन्थ्यो, अब समृद्ध अयोध्या नगरीमा बगिरहेको छैन?
29यो कसरी कि मृदङ्ग र वीणाजस्ता वाद्यका आवाज अब सुनिँदैनन्? यो नगरी विषादले किन भरिएकी छे?
30मलाई अनेक क्षणिक, अशुभ, पापपूर्ण र कुरूप दृश्य देखिँदै छन्, त्यसैले मेरो मन खुम्चिँदै छ।
31हे सारथि! मलाई कतै पनि आफ्ना स्वजनको कुशलमङ्गल देखिँदैन। त्यसैले म मोहित अनुभव गर्छु र मेरो हृदय शोकले भरिएको छ।
32विषण्ण र हृदयले उदास, इन्द्रियमा संयम गुमाएका र आशङ्काले भरिएको मन भएका भरतले इक्ष्वाकुहरूद्वारा शासित अयोध्या नगरीमा हतारमा प्रवेश गरे।
33उनले वैजयन्त नामक ढोकाबाट थाकेका घोडासहित नगरमा प्रवेश गरे। द्वारपालहरू उठे र जयघोषका बीच उनको पछिपछि भित्र आए।
34विह्वल ती रघुवंशी (भरत) ले द्वारपालहरूको अभिवादनको उत्तर दिए र त्यसपछि थाकेका सारथि अश्वपतिलाई सम्बोधन गरी भने:
35हे निर्दोष! मलाई कुनै कारणविना यति हतारमा यहाँ किन ल्याइयो? मेरो मनले कुनै अनिष्टको आशङ्का गर्छ। म अस्वस्थ अनुभव गर्छु।
36हे सारथि! राजाहरूको मृत्युका सम्बन्धमा जुन अपशकुनका विषयमा मैले पहिले सुनेको थिएँ, तिनै अब मलाई देखिँदै छन्।
37म गृहस्थहरूका नबढारिएका घर मलिन उभिएका देख्दै छु जसका ढोका बन्द छैनन्। कतै पनि शोभा छैन। कसैले (पूजाका बेला) आहुति दिँदैन। बलिरहेको धूपको सुगन्ध छैन। परिवारहरूसँग खान अन्न छैन। मानिसहरू आनन्दविहीन देखिन्छन्। मलाई चारैतिर अमङ्गल देखिन्छ।
38म गृहस्थहरूका नबढारिएका घर मलिन उभिएका देख्दै छु जसका ढोका बन्द छैनन्। कतै पनि शोभा छैन। कसैले (पूजाका बेला) आहुति दिँदैन। बलिरहेको धूपको सुगन्ध छैन। परिवारहरूसँग खान अन्न छैन। मानिसहरू आनन्दविहीन देखिन्छन्। मलाई चारैतिर अमङ्गल देखिन्छ।
39म गृहस्थहरूका नबढारिएका घर मलिन उभिएका देख्दै छु जसका ढोका बन्द छैनन्। कतै पनि शोभा छैन। कसैले (पूजाका बेला) आहुति दिँदैन। बलिरहेको धूपको सुगन्ध छैन। परिवारहरूसँग खान अन्न छैन। मानिसहरू आनन्दविहीन देखिन्छन्। मलाई चारैतिर अमङ्गल देखिन्छ।
40मन्दिरहरू पुष्पाञ्जलिको शोभाविना उभिएका छन्। अगाडिका प्राङ्गणका भुइँ नबढारिएका र नलिपिएका छन्। ती उजाड लाग्छन्, विगतको कान्तिविहीन।
41देवताहरूलाई नैवेद्य अर्पण गर्नु बन्द भएको छ। नित्य पवित्र यज्ञ गर्ने मानिसहरूका समूह छैनन्। जहाँ माला बिक्थे ती बजार अब तिनविनै उभिएका छन्।
42व्यापारीहरूसमेत व्यापारको हानिले रोकिएका लाग्छन्। तिनीहरू पहिलेसमान आफ्नो व्यापारमा तल्लीन देखिँदैनन्।
43म मन्दिरहरूमा पक्षीका बथान आइरहेका देख्दै छु। देवालयहरू निस्तेज लाग्छन्। नगरका मानिसहरू, स्त्री र पुरुष दुवै, निस्तेज, कृश, दयनीय र अवरुद्ध कण्ठ भएका देखिन्छन्। तिनका आँखा आँसुले भरिएका छन् र मन व्यथित विचारमा डुबेका छन्।
44म मन्दिरहरूमा पक्षीका बथान आइरहेका देख्दै छु। देवालयहरू निस्तेज लाग्छन्। नगरका मानिसहरू, स्त्री र पुरुष दुवै, निस्तेज, कृश, दयनीय र अवरुद्ध कण्ठ भएका देखिन्छन्। तिनका आँखा आँसुले भरिएका छन् र मन व्यथित विचारमा डुबेका छन्।
45सारथिलाई यी वचन भनेर र अयोध्यामा यस्ता अपशकुन देखेर भरत उदास हृदयले राजाको प्रासादतर्फ बढे।
46जब उनले (भरतले) अयोध्या नगरी देखे, जसमा कहिले इन्द्रपुरीको तेज थियो र अब जसका चौबाटा, घर र राजमार्ग सबै उजाड थिए तथा ढोकाका किला र साङ्लाहरू धूलोले रातो भइसकेका थिए, तब उनी शोकले अभिभूत भए।