सर्गः 34
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 34
संस्कृत
1ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्। उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।2.34.1।।
2स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः। प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।2.34.2।।
3उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्। तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।2.34.3।।
4आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्। राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।2.34.4।।
5तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा। भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।2.34.5।।
6अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः। ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।2.34.6।।
7स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः। सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।
8गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते। वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।2.34.8।।
9स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः। आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।2.34.9।।
10सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः। दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।2.34.10।।
11सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्। आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।2.34.11।।
12एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया। प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।2.34.12।।
13अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः। कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।2.34.13।।
14आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः। उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।2.34.14।।
15स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा। जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।2.34.15।।
16स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्। उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।2.34.16।।
17सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः। तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।2.34.17।।
18तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः। विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।2.34.18।।
19स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि। हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।2.34.19।।
20तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ। पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।2.34.20।।
21अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।2.34.21।।
22आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः। प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।2.34.22।।
23लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्। कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।2.34.23।।
24अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद। लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।2.34.24।।
25प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः। उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।2.34.25।।
26अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः। अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।2.34.26।।
27एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः। प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।2.34.27।।
28भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः। अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।2.34.28।।
29नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते। पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।2.34.29।।
30रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः। कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।2.34.30।।
31श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च। गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।2.34.31।।
32न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव। विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।2.34.32।।
33अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा। एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।2.34.33।।
34मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्। तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।2.34.34।।
35दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया। मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।2.34.35।।
36न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव। छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।2.34.36।।
37वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि। अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.2.34.37।।
38न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम। अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।2.34.38।।
39अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।2.34.39।।
40प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति। अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।2.34.40।।
41इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला। मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।2.34.41।।
42वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति। यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।2.34.42।। दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।
43अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।2.34.43।। चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।
44मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।। न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्। यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।
45मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।। न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्। यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।
46अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः। न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।2.34.46।।
47नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्। नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।2.34.47।।
48त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ। प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।2.34.48।।
49न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो। स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।2.34.49।।
50अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव। मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।2.34.50।।
51मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।2.34.51।।
52पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्। तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।2.34.52।।
53चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम। पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।2.34.53।।
54येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः। स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।2.34.54।।
55पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम्। अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।2.34.55।।
56मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्। शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।2.34.56।।
57न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये। यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।2.34.57।।
58तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्। न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।2.34.58।।
59फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च। वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम् सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।2.34.59।।
60एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः। आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।2.34.60।।
61देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्। रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।2.34.61।।
अङ्ग्रेजी
1Let my father be informed of my arrival, said the lotuseyed, darkcomplexioned, venerable, peerless Rama to the charioteer.
2At the command of Rama, charioteer Sumantra whose senses were overwhelmed with grief quickly entered the apartment of the king and found him heaving sighs.
3He saw the lord of the world (Dasaratha) dull like the Sun in eclipse, like the fire covered with ashes, like a tank with its water dried up.
4Seeing the king brooding over Rama, in an extremely agitated state, the sagacious charioteer approached him with folded hands.
5At first greeting the king with the words 'victory be yours', the charioteer, trembling with fear, gently said in a feeble voice.
6Your son Rama, the best of men, having given away his entire wealth in charity to brahmins and to all the dependents is waiting at the entrance.
7Be blessed audience may be granted to Rama who possesses proven prowess, and now waits, after taking leave of his friends, to see you.
8O Lord of the world behold him embellished with all princely virtues like the Sun encircled with its rays, (now) leaving for the forest.
9That truthful and virtuous king (Dasaratha) who was deep like the ocean and free from mud (pure) like the sky replied:
10O Sumantra bring all my consorts who are here. In the company of all my wives, I desire to give audience to virtuous Rama.
11O venerable ones, king Dasaratha summons you. Go there without delay, said Sumantra to the king's consorts after crossing the inner apartment.
12Thus addressed by Sumantra in accordance with the king's order, all the women went to their husband's palace.
13Thereafter, Kausalya surrounded by three hundred and fifty ladies who were faithful to their vows, reached there slowly with their eyes turned copperred (in grief).
14Usher in my son (Rama), O Sumantra, said the lord of the world (king Dasaratha) to the charioteer on seeing his wives arrive.
15Then the charioteer fetched Rama, Lakshmana and Sita and advanced towards the king without delay.
16When the king saw from a distance his son coming with folded hands, he, surrounded by the ladies and tormented with grief, stood up.
17At the sight of Rama, the lord of men (king Dasaratha), tortured with grief, immediately ran towards him but before he could reach him, fell unconscious on the floor.
18Rama and the mighty warrior Lakshmana, quickly reached the king who lay as though he had lost his senses due to grief.
19All on a sudden there arose from (the mouths of) a thousand women of the palace cries of 'alas, alas, Rama' mingled with the tinkling sounds of their ornaments.
20Thereafter Rama and Lakshmana assisted by Sita, lifted him wailing in their arms and laid him on a couch.
21After the king regained his consciousness in a moment, Rama with folded hands said to him, who was immersed in a sea of sorrow:
22O great king, I am asking leave of you, for you are lord of all of us. I am set to depart for the Dandaka forest. See me (off) in a cheerful mood.
23Allow Lakshmana and Sita to follow me into the forest. I tried to dissuade them with a number of reasons but they did not agree.
24Discard your grief and, like Brahma, the creator, allow Lakshmana, Sita and me all of us, your subjects, O respector of men
25On seeing Rama, unruffled, waiting for his permission to proceed to the forest, the lord of the earth, king Dasaratha said:
26I have been deluded by Kaikeyi into bestowing boons. Imprison me and be now king of Ayodhya, O scion of the Raghu dynasty
27Thus spoken to by the king, Rama, skilled in speech and upholder of righteousness, replied to his father with folded palms:
28You will remain the lord of this earth for a thousand years to come, O king As for me, I will dwell in the forest. Do not deviate from truth on my account.
29Having fulfilled the vow on the completion of fourteen years of wandering in the forest I shall come back to touch your feet, O lord of men
30The king who was bound by the cord of truth and instigated by Kaikeyi said, wailing in distress:
31Go, my dear child, wish you wellMay your path be auspicious, free from obstacles and fear (from any quarters). Come back (after fulfilment of the pledge)
32O my beloved son O delight of the Raghus you are devoted to truth and duty. It is difficult to dissuade you from your resolve .
33O son, by all means, do not go now, today, tonight Give me, at least, one day more to see (by with) you to my satisfaction.
34Stay tonight in the company of your mother and me. With all our desire satisfied, you can set out tomorrow at the appropriate time.
35O my son, O descendant of the Raghus, you are called upon to accomplish, by all means, a very difficult task. For the sake of my pleasure you are forsaking your dear ones and going to the desolate forest.
36I swear by truth, O my beloved son, that your departure to the forest is in no way a pleasure to me. With a hidden motive, this woman who is like fire concealed by ashes has duped me.
37Instigated by this Kaikeyi, the destroyer of traditions (of the race) I have been deceived for which you wish to pay.
38It is not a great surprise that you, O my son, being the eldest, want to make your father free from a false promise.
39Rama and Lakshmana were sad to hear the words of their anguished father. Rama replies:
40Who will give me the merit (of propriety) I earn today? Therefore, I want to depart (today), discarding all my desires.
41The kingdom abdicated by me with all its people, its wealth and foodgrains may be bestowed on Bharata.
42My decision to go to the forest remains unchanged. O bestower of boons, O king honour to the last word the boons you had granted Kaikeyi. And adhere to truth.
43As already said, I shall dwell in the forest for fourteen years with forest rangers, in obedience to your commands.
44Do not brood. Bestow the kingdom on Bharata. I do not have any desire for the kingdom or pleasure. Nothing is dearer to me than compliance with your order, O Delight of the Raghu race
45Do not brood. Bestow the kingdom on Bharata. I do not have any desire for the kingdom or pleasure. Nothing is dearer to me than compliance with your order, O Delight of the Raghu race
46Let your grief go. Do not shed tears. The indomitable ocean, Lord of rivers, is never perturbed.
47I desire no kingdom, no comfort, not this earth nor any pleasure nor heaven nor even life.
48I wish you, O best of men, to uphold truth and not falsehood. I swear this in your presence in the name of truth and on my merits acquired.
49It is not possible for me, O father to stay here for a moment any longer. Restrain your grief. There can be no change in my resolve, O king
50'O Rama, go to the forest', Kaikeyi had said, and I have given her word I would go. I must fulfil my promise.
51Do not worry, O Lord We will enjoy (our stay in) the peaceful forest full of deer and resounding with the chirpings of various birds.
52Father is divine even for the gods as cited in scriptures, therefore, looking upon father as my god, I will carry out his words, O father
53I shall return after fourteen years have passed, O best among men you will see me back, Give up this grief.
54When you, O tiger among men, are required (as king) to pacify those whose throats are choked with tears, why this change in you?
55I am renouncing this city, kingdom and this entire earth, and let all this be conferred on Bharata. In obedience to your order, I shall go and live in the forest for a long time.
56I am leaving behind, O king this (auspicious) land with its welllaid boundaries, mountain ranges, cities and forests, which Bharata alone should rule. Let it happen the way you have said.
57O king my mind derives no happiness from great enjoyment or personal comfort as it does from carrying out your order. This is corroborated by the wise. Your grief (relating to filfilment of the vow) on mt account will be dispelled, O sinless one
58O sinless one by associating you with falsehood I will neither seek this eternal kingdom nor objects of desires nor objects of happiness nor Maithili nor even my life. I only wish that your vow comes true.
59Entering the forest full of various kinds of trees I shall be happy to view the mountains, rivers and the lakes and to eat fruits and roots. (Hence) do not grieve.
60The king, immersed in anguish and distressed with tears of grief embraced his son and then fell down unconscious on the floor and lay motionless.
61Thereupon all the queens except Kaikeyi, wailed loudly. Sumantra, too, cried and fell unconscious. The entire palace cried 'Alas, Alas'. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyfourth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1मेरे पिता को मेरे आगमन की सूचना दी जाए—कमलनयन, श्यामवर्ण, पूज्य, अनुपम राम ने सारथि से कहा।
2राम की आज्ञा से शोक से अभिभूत इन्द्रियों वाले सारथि सुमन्त्र शीघ्र ही राजा के कक्ष में प्रविष्ट हुए और उन्हें लम्बी साँसें भरते हुए पाया।
3उन्होंने जगत् के स्वामी (दशरथ) को ग्रहणग्रस्त सूर्य के समान, राख से ढकी अग्नि के समान, जल सूख गए सरोवर के समान निस्तेज देखा।
4राम के विषय में चिन्तित और अत्यन्त विचलित अवस्था में राजा को देखकर बुद्धिमान् सारथि हाथ जोड़कर उनके समीप गए।
5पहले 'आपकी जय हो' कहकर राजा का अभिवादन करते हुए भय से काँपते सारथि ने क्षीण स्वर में कोमलता से कहा:
6आपके पुत्र नरश्रेष्ठ राम अपना समस्त धन ब्राह्मणों और सब आश्रितों को दान में देकर द्वार पर प्रतीक्षा कर रहे हैं।
7आपका कल्याण हो! प्रमाणित पराक्रम वाले राम को दर्शन की अनुमति दी जाए, जो अपने मित्रों से विदा लेकर अब आपसे मिलने की प्रतीक्षा कर रहे हैं।
8हे जगत् के स्वामी! समस्त राजकीय गुणों से अलंकृत उन्हें देख लीजिए, जो अपनी किरणों से घिरे सूर्य के समान हैं और (अब) वन को प्रस्थान कर रहे हैं।
9वे सत्यनिष्ठ और धर्मात्मा राजा (दशरथ), जो समुद्र के समान गम्भीर और आकाश के समान कीचड़रहित (निर्मल) थे, बोले:
10हे सुमन्त्र! यहाँ जितनी मेरी रानियाँ हैं, सबको ले आओ। अपनी सब पत्नियों के सान्निध्य में मैं धर्मात्मा राम को दर्शन देना चाहता हूँ।
11अन्तःपुर में जाकर सुमन्त्र ने राजा की रानियों से कहा—हे पूज्य देवियो! राजा दशरथ आपको बुला रहे हैं। बिना विलम्ब वहाँ पधारिए।
12राजा की आज्ञा के अनुसार सुमन्त्र के इस प्रकार कहने पर वे सब स्त्रियाँ अपने पति के प्रासाद में गईं।
13तत्पश्चात् व्रतों में निष्ठावान् साढ़े तीन सौ स्त्रियों से घिरी कौसल्या (शोक से) ताम्रवर्ण हुए नेत्रों के साथ धीरे-धीरे वहाँ पहुँचीं।
14अपनी पत्नियों को आते देख जगत् के स्वामी (राजा दशरथ) ने सारथि से कहा—हे सुमन्त्र! मेरे पुत्र (राम) को भीतर ले आओ।
15तब सारथि राम, लक्ष्मण और सीता को ले आए और बिना विलम्ब राजा की ओर बढ़े।
16जब राजा ने दूर से अपने पुत्र को हाथ जोड़े आते देखा, तब वे स्त्रियों से घिरे और शोक से सन्तप्त होकर उठ खड़े हुए।
17राम को देखते ही शोक से पीड़ित नरेश (राजा दशरथ) तत्काल उनकी ओर दौड़े, किन्तु उन तक पहुँचने से पहले ही अचेत होकर भूमि पर गिर पड़े।
18राम और महायोद्धा लक्ष्मण शीघ्र ही उन राजा के समीप पहुँचे जो शोक के कारण मानो चेतना खोकर पड़े थे।
19सहसा प्रासाद की सहस्र स्त्रियों के (मुखों से) 'हाय राम, हाय राम' का क्रन्दन उनके आभूषणों की झनकार के साथ मिश्रित होकर उठ खड़ा हुआ।
20तदनन्तर सीता की सहायता से राम और लक्ष्मण ने विलाप करते हुए उन्हें अपनी भुजाओं में उठाया और शय्या पर लिटाया।
21क्षण भर में राजा को चेतना लौट आने पर राम ने हाथ जोड़कर शोक के सागर में डूबे उनसे कहा:
22हे महाराज! मैं आपसे विदा माँग रहा हूँ, क्योंकि आप हम सबके स्वामी हैं। मैं दण्डक वन को प्रस्थान करने के लिए तत्पर हूँ। प्रसन्न मन से मुझे विदा कीजिए।
23लक्ष्मण और सीता को मेरे साथ वन जाने की अनुमति दीजिए। मैंने अनेक कारणों से उन्हें विरत करने का प्रयत्न किया, किन्तु वे नहीं माने।
24अपना शोक त्याग दीजिए और सृष्टिकर्ता ब्रह्मा के समान लक्ष्मण, सीता तथा मुझे—हम सब अपनी प्रजा को—अनुमति दीजिए, हे नरसम्मानक!
25वन को प्रस्थान करने की अनुमति की प्रतीक्षा में अविचल खड़े राम को देखकर पृथ्वी के स्वामी राजा दशरथ ने कहा:
26कैकेयी ने छल से मुझसे वे वर दिलवाए हैं। हे रघुकुल के वंशज! मुझे बन्दी बना लो और अब अयोध्या के राजा बन जाओ।
27राजा के इस प्रकार कहने पर वाणी में निपुण और धर्म के धारक राम ने हाथ जोड़कर अपने पिता को उत्तर दिया:
28हे राजन्! आप आगामी सहस्र वर्षों तक इस पृथ्वी के स्वामी बने रहें। जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैं वन में निवास करूँगा। मेरे कारण सत्य से विचलित मत होइए।
29हे नरेश! वन में विचरण के चौदह वर्ष पूर्ण होने पर व्रत पूर्ण कर मैं आपके चरण छूने लौट आऊँगा।
30सत्य की डोर से बँधे और कैकेयी द्वारा उकसाए गए राजा ने व्यथा में विलाप करते हुए कहा:
31जाओ, मेरे प्रिय पुत्र! तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारा मार्ग मंगलमय हो, विघ्नों और (किसी भी ओर से) भय से रहित हो। (प्रतिज्ञा पूर्ण कर) लौट आना!
32हे मेरे प्रिय पुत्र! हे रघुकुल के आनन्द! तुम सत्य और कर्तव्य में अनुरक्त हो। तुम्हें तुम्हारे निश्चय से विचलित करना कठिन है।
33हे पुत्र! किसी भी प्रकार आज, इसी रात मत जाओ। मुझे कम से कम एक दिन और दो जिससे मैं तुम्हें भरपूर देख सकूँ।
34आज रात अपनी माता और मेरे सान्निध्य में रहो। हमारी सब अभिलाषाएँ पूर्ण हो जाने पर तुम कल उचित समय पर प्रस्थान कर सकते हो।
35हे मेरे पुत्र! हे रघुवंशी! तुम्हें हर प्रकार से एक अत्यन्त कठिन कार्य पूर्ण करने के लिए कहा जा रहा है। मेरी प्रसन्नता के लिए तुम अपने प्रियजनों को त्यागकर निर्जन वन को जा रहे हो।
36हे मेरे प्रिय पुत्र! मैं सत्य की शपथ खाकर कहता हूँ कि तुम्हारा वनगमन मुझे किसी प्रकार भी प्रिय नहीं है। गुप्त अभिप्राय से इस स्त्री ने, जो राख से ढकी अग्नि के समान है, मुझे छला है।
37(वंश की) परम्पराओं की विनाशिनी इस कैकेयी के उकसाने से मैं ठगा गया हूँ, जिसका मूल्य तुम चुकाना चाहते हो।
38हे मेरे पुत्र! यह कोई बड़ा आश्चर्य नहीं कि तुम, ज्येष्ठ पुत्र होने के नाते, अपने पिता को मिथ्या प्रतिज्ञा से मुक्त करना चाहते हो।
39अपने व्यथित पिता के वचन सुनकर राम और लक्ष्मण दुःखी हुए। राम ने उत्तर दिया:
40आज मैं जो (औचित्य का) पुण्य अर्जित कर रहा हूँ, वह मुझे कल कौन देगा? इसलिए मैं अपनी सब कामनाएँ त्यागकर (आज ही) प्रस्थान करना चाहता हूँ।
41मेरे द्वारा त्यागा गया यह राज्य, अपनी समस्त प्रजा, धन और धान्य सहित, भरत को प्रदान किया जाए।
42वन जाने का मेरा निश्चय अपरिवर्तित है। हे वरदाता! हे राजन्! आपने कैकेयी को जो वर दिए हैं, उन्हें अन्तिम शब्द तक निभाइए। और सत्य पर स्थिर रहिए।
43जैसा मैंने पहले कहा, आपकी आज्ञा के पालन में मैं चौदह वर्ष तक वनवासियों के साथ वन में निवास करूँगा।
44चिन्ता मत कीजिए। राज्य भरत को दे दीजिए। मुझे न राज्य की कोई कामना है, न सुख की। हे रघुकुल के आनन्द! आपकी आज्ञा के पालन से बढ़कर मुझे कुछ भी प्रिय नहीं।
45चिन्ता मत कीजिए। राज्य भरत को दे दीजिए। मुझे न राज्य की कोई कामना है, न सुख की। हे रघुकुल के आनन्द! आपकी आज्ञा के पालन से बढ़कर मुझे कुछ भी प्रिय नहीं।
46आपका शोक दूर हो। अश्रु मत बहाइए। नदियों का स्वामी अजेय समुद्र कभी विचलित नहीं होता।
47मुझे न राज्य चाहिए, न सुख, न यह पृथ्वी, न कोई भोग, न स्वर्ग और न जीवन ही।
48हे नरश्रेष्ठ! मैं चाहता हूँ कि आप सत्य का पालन करें, असत्य का नहीं। मैं आपके समक्ष सत्य के नाम पर और अपने अर्जित पुण्य की शपथ लेकर यह कहता हूँ।
49हे पिता! मेरे लिए यहाँ क्षण भर भी और ठहरना सम्भव नहीं। अपना शोक रोकिए। हे राजन्! मेरे निश्चय में कोई परिवर्तन नहीं हो सकता।
50'हे राम! वन जाओ'—कैकेयी ने यह कहा था और मैंने उन्हें वचन दे दिया कि मैं जाऊँगा। मुझे अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करनी ही है।
51हे स्वामी! चिन्ता मत कीजिए। हम मृगों से भरे और नाना पक्षियों के कलरव से गूँजते शान्त वन (के निवास) का आनन्द लेंगे।
52शास्त्रों में कहा गया है कि पिता देवताओं के लिए भी देवता है, इसलिए हे पिता! पिता को अपना देवता मानकर मैं उनके वचनों का पालन करूँगा।
53हे नरश्रेष्ठ! चौदह वर्ष बीत जाने पर मैं लौट आऊँगा। आप मुझे लौटा हुआ देखेंगे। यह शोक त्याग दीजिए।
54हे नरश्रेष्ठ! जब आपको (राजा के रूप में) उन लोगों को सान्त्वना देनी है जिनके कण्ठ अश्रुओं से अवरुद्ध हैं, तब आप में यह परिवर्तन क्यों?
55मैं इस नगर, राज्य और इस समस्त पृथ्वी का त्याग कर रहा हूँ; यह सब भरत को प्रदान किया जाए। आपकी आज्ञा के पालन में मैं जाकर दीर्घकाल तक वन में निवास करूँगा।
56हे राजन्! मैं इस (मंगलमयी) भूमि को, अपनी सुनिश्चित सीमाओं, पर्वतश्रेणियों, नगरों और वनों सहित, पीछे छोड़ रहा हूँ, जिस पर केवल भरत ही शासन करें। जैसा आपने कहा है, वैसा ही हो।
57हे राजन्! मेरे मन को महान् भोग अथवा व्यक्तिगत सुख से वैसी प्रसन्नता प्राप्त नहीं होती जैसी आपकी आज्ञा के पालन से होती है। इसका समर्थन विद्वान् करते हैं। हे निष्पाप! मेरे कारण (व्रत की पूर्ति सम्बन्धी) आपका शोक दूर हो जाएगा।
58हे निष्पाप! आपको असत्य से जोड़कर मैं न यह चिरस्थायी राज्य चाहूँगा, न भोग्य वस्तुएँ, न सुख के साधन, न मैथिली और न अपने प्राण ही। मैं केवल यही चाहता हूँ कि आपका व्रत सत्य सिद्ध हो।
59नाना प्रकार के वृक्षों से भरे वन में प्रवेश कर मैं पर्वतों, नदियों और सरोवरों को देखकर तथा फल-मूल खाकर सुखी रहूँगा। (अतः) शोक मत कीजिए।
60व्यथा में डूबे और शोक के अश्रुओं से व्याकुल राजा ने अपने पुत्र को गले लगाया और फिर अचेत होकर भूमि पर गिर पड़े तथा निश्चल पड़े रहे।
61तदनन्तर कैकेयी को छोड़कर सब रानियाँ उच्च स्वर में विलाप करने लगीं। सुमन्त्र भी रो पड़े और अचेत हो गए। सारा प्रासाद 'हाय, हाय' कर उठा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का चतुस्त्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1मेरा पितालाई मेरो आगमनको सूचना दिइयोस्—कमलनयन, श्यामवर्ण, पूज्य, अनुपम रामले सारथिलाई भने।
2रामको आज्ञाले शोकले अभिभूत इन्द्रिय भएका सारथि सुमन्त्र छिट्टै राजाको कक्षमा प्रवेश गरे र उहाँलाई लामो सास फेर्दै गरेको पाए।
3उनले जगत्का स्वामी (दशरथ) लाई ग्रहणग्रस्त सूर्यसमान, खरानीले ढाकिएको अग्निसमान, पानी सुकेको तलाउसमान निस्तेज देखे।
4रामका विषयमा चिन्तित र अत्यन्तै विचलित अवस्थामा राजालाई देखेर बुद्धिमान् सारथि हात जोडेर उहाँको छेउमा गए।
5पहिले 'तपाईंको जय होस्' भनेर राजाको अभिवादन गर्दै भयले काँपेका सारथिले क्षीण स्वरमा कोमलतापूर्वक भने:
6तपाईंका पुत्र नरश्रेष्ठ राम आफ्नो समस्त धन ब्राह्मण र सबै आश्रितलाई दानमा दिएर ढोकामा प्रतीक्षा गर्दै छन्।
7तपाईंको कल्याण होस्! प्रमाणित पराक्रम भएका रामलाई दर्शनको अनुमति दिइयोस्, जो आफ्ना मित्रहरूसँग बिदा लिएर अब तपाईंलाई भेट्ने प्रतीक्षा गर्दै छन्।
8हे जगत्का स्वामी! समस्त राजकीय गुणले अलङ्कृत उनलाई हेर्नुहोस्, जो आफ्ना किरणले घेरिएको सूर्यसमान छन् र (अब) वनतर्फ प्रस्थान गर्दै छन्।
9ती सत्यनिष्ठ र धर्मात्मा राजा (दशरथ), जो समुद्रसमान गम्भीर र आकाशसमान हिलोरहित (निर्मल) थिए, बोले:
10हे सुमन्त्र! यहाँ जति मेरा रानी छन्, सबैलाई ल्याऊ। आफ्ना सबै पत्नीको सान्निध्यमा म धर्मात्मा रामलाई दर्शन दिन चाहन्छु।
11अन्तःपुरमा गएर सुमन्त्रले राजाका रानीहरूलाई भने—हे पूज्य देवीहरू! राजा दशरथले तपाईंहरूलाई बोलाउँदै हुनुहुन्छ। ढिलाइविना त्यहाँ जानुहोस्।
12राजाको आज्ञाअनुसार सुमन्त्रले यसरी भनेपछि ती सबै स्त्री आफ्ना पतिको प्रासादमा गए।
13त्यसपछि व्रतमा निष्ठावान् साढे तीन सय स्त्रीले घेरिएकी कौसल्या (शोकले) तामाजस्ता रातो भएका आँखासहित बिस्तारै त्यहाँ पुगिन्।
14आफ्ना पत्नीहरू आइरहेको देखेर जगत्का स्वामी (राजा दशरथ) ले सारथिलाई भने—हे सुमन्त्र! मेरा पुत्र (राम) लाई भित्र ल्याऊ।
15तब सारथिले राम, लक्ष्मण र सीतालाई ल्याए र ढिलाइविना राजातर्फ बढे।
16जब राजाले टाढाबाट आफ्ना पुत्रलाई हात जोडेर आइरहेको देखे, तब उहाँ स्त्रीहरूले घेरिएर र शोकले सन्तप्त भई उठ्नुभयो।
17रामलाई देख्नासाथ शोकले पीडित नरेश (राजा दशरथ) तत्कालै उनीतर्फ दौडनुभयो, तर उनीसम्म पुग्नुअघि नै अचेत भई भुइँमा ढल्नुभयो।
18राम र महायोद्धा लक्ष्मण छिट्टै ती राजाको छेउमा पुगे जो शोकका कारण मानौँ चेतना गुमाएर पल्टिरहनुभएको थियो।
19एक्कासि प्रासादका हजार स्त्रीका (मुखबाट) 'हाय राम, हाय राम' को क्रन्दन तिनका गहनाको झङ्कारसँग मिसिएर उठ्यो।
20त्यसपछि सीताको सहायताले राम र लक्ष्मणले विलाप गर्दै गरेका उहाँलाई आफ्ना पाखुरामा उठाए र शय्यामा सुताए।
21क्षणभरमै राजाले चेतना फर्काएपछि रामले हात जोडेर शोकको सागरमा डुबेका उहाँलाई भने:
22हे महाराज! म तपाईंसँग बिदा माग्दै छु, किनभने तपाईं हामी सबैका स्वामी हुनुहुन्छ। म दण्डक वनतर्फ प्रस्थान गर्न तत्पर छु। प्रसन्न मनले मलाई बिदा गर्नुहोस्।
23लक्ष्मण र सीतालाई मसँग वन जाने अनुमति दिनुहोस्। मैले अनेक कारणले उनीहरूलाई विरत गराउने प्रयत्न गरेँ, तर उनीहरूले मानेनन्।
24आफ्नो शोक त्याग्नुहोस् र सृष्टिकर्ता ब्रह्मासमान लक्ष्मण, सीता तथा मलाई—हामी सबै तपाईंका प्रजालाई—अनुमति दिनुहोस्, हे नरसम्मानक!
25वनतर्फ प्रस्थान गर्ने अनुमतिको प्रतीक्षामा अविचल उभिएका रामलाई देखेर पृथ्वीका स्वामी राजा दशरथले भने:
26कैकेयीले छलले मबाट ती वर दिलाएकी हुन्। हे रघुकुलका वंशज! मलाई बन्दी बनाऊ र अब अयोध्याका राजा बन।
27राजाले यसरी भनेपछि वाणीमा निपुण र धर्मका धारक रामले हात जोडेर आफ्ना पितालाई उत्तर दिए:
28हे राजन्! तपाईं आउने हजार वर्षसम्म यस पृथ्वीका स्वामी रहनुहोस्। मेरो कुरा गर्ने हो भने, म वनमा बस्नेछु। मेरा कारण सत्यबाट विचलित नहुनुहोस्।
29हे नरेश! वनमा विचरणका चौध वर्ष पूरा भएपछि व्रत पूरा गरी म तपाईंका चरण छुन फर्केर आउनेछु।
30सत्यको डोरीले बाँधिएका र कैकेयीद्वारा उक्साइएका राजाले व्यथामा विलाप गर्दै भने:
31जाऊ, मेरा प्रिय पुत्र! तिम्रो कल्याण होस्। तिम्रो मार्ग मंगलमय होस्, विघ्न र (कुनै पनि तर्फबाटको) भयरहित होस्। (प्रतिज्ञा पूरा गरी) फर्केर आऊ!
32हे मेरा प्रिय पुत्र! हे रघुकुलका आनन्द! तिमी सत्य र कर्तव्यमा अनुरक्त छौ। तिमीलाई तिम्रो निश्चयबाट विचलित पार्न कठिन छ।
33हे पुत्र! कुनै पनि हालतमा आज, यही रात नजाऊ। मलाई कम्तीमा एक दिन बढी देऊ जसबाट म तिमीलाई भरपूर हेर्न सकूँ।
34आज रात आफ्नी माता र मेरो सान्निध्यमा बस। हाम्रा सबै अभिलाषा पूरा भएपछि तिमी भोलि उचित समयमा प्रस्थान गर्न सक्छौ।
35हे मेरा पुत्र! हे रघुवंशी! तिमीलाई हरेक प्रकारले एक अत्यन्तै कठिन कार्य पूरा गर्न भनिँदै छ। मेरो प्रसन्नताका लागि तिमी आफ्ना प्रियजनलाई त्यागेर निर्जन वनतर्फ जाँदै छौ।
36हे मेरा प्रिय पुत्र! म सत्यको शपथ खाएर भन्छु कि तिम्रो वनगमन मलाई कुनै प्रकारले पनि प्रिय छैन। गुप्त अभिप्रायले यस स्त्रीले, जो खरानीले ढाकिएको अग्निसमान छे, मलाई छलेकी छे।
37(वंशका) परम्पराकी विनाशिनी यस कैकेयीको उक्साहटले म ठगिएको छु, जसको मूल्य तिमी चुकाउन चाहन्छौ।
38हे मेरा पुत्र! यो कुनै ठूलो आश्चर्य होइन कि तिमी, जेठो पुत्र भएका नाताले, आफ्ना पितालाई मिथ्या प्रतिज्ञाबाट मुक्त गर्न चाहन्छौ।
39आफ्ना व्यथित पिताका वचन सुनेर राम र लक्ष्मण दुःखित भए। रामले उत्तर दिए:
40आज म जुन (औचित्यको) पुण्य आर्जन गर्दै छु, त्यो मलाई भोलि कसले देला? त्यसैले म आफ्ना सबै कामना त्यागेर (आजै) प्रस्थान गर्न चाहन्छु।
41मैले त्यागेको यो राज्य, आफ्ना समस्त प्रजा, धन र अन्नसहित, भरतलाई प्रदान गरियोस्।
42वन जाने मेरो निश्चय अपरिवर्तित छ। हे वरदाता! हे राजन्! तपाईंले कैकेयीलाई जुन वर दिनुभएको छ, तिनलाई अन्तिम शब्दसम्म निभाउनुहोस्। र सत्यमा स्थिर रहनुहोस्।
43मैले पहिले भनेझैँ, तपाईंको आज्ञाको पालनमा म चौध वर्षसम्म वनवासीहरूसँग वनमा बस्नेछु।
44चिन्ता नगर्नुहोस्। राज्य भरतलाई दिनुहोस्। मलाई न राज्यको कुनै कामना छ, न सुखको। हे रघुकुलका आनन्द! तपाईंको आज्ञाको पालनभन्दा बढी मलाई केही पनि प्रिय छैन।
45चिन्ता नगर्नुहोस्। राज्य भरतलाई दिनुहोस्। मलाई न राज्यको कुनै कामना छ, न सुखको। हे रघुकुलका आनन्द! तपाईंको आज्ञाको पालनभन्दा बढी मलाई केही पनि प्रिय छैन।
46तपाईंको शोक टरोस्। आँसु नबगाउनुहोस्। नदीहरूका स्वामी अजेय समुद्र कहिल्यै विचलित हुँदैन।
47मलाई न राज्य चाहिन्छ, न सुख, न यो पृथ्वी, न कुनै भोग, न स्वर्ग र न जीवन नै।
48हे नरश्रेष्ठ! म चाहन्छु कि तपाईंले सत्यको पालन गर्नुहोस्, असत्यको होइन। म तपाईंको सामु सत्यको नाममा र आफूले आर्जेको पुण्यको शपथ खाएर यो भन्छु।
49हे पिता! मेरा लागि यहाँ क्षणभर पनि बढी बस्न सम्भव छैन। आफ्नो शोक रोक्नुहोस्। हे राजन्! मेरो निश्चयमा कुनै परिवर्तन हुन सक्दैन।
50'हे राम! वन जाऊ'—कैकेयीले यसो भनेकी थिइन् र मैले उनलाई वचन दिइसकेको छु कि म जानेछु। मैले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नै पर्छ।
51हे स्वामी! चिन्ता नगर्नुहोस्। हामी मृगले भरिएको र नाना पक्षीका कलरवले गुन्जिने शान्त वन (को बसाइ) को आनन्द लिनेछौँ।
52शास्त्रमा भनिएको छ कि पिता देवताहरूका लागि पनि देवता हुन्, त्यसैले हे पिता! पितालाई आफ्नो देवता मानेर म उहाँका वचनको पालन गर्नेछु।
53हे नरश्रेष्ठ! चौध वर्ष बितेपछि म फर्केर आउनेछु। तपाईंले मलाई फर्केको देख्नुहुनेछ। यो शोक त्याग्नुहोस्।
54हे नरश्रेष्ठ! जब तपाईंले (राजाका रूपमा) ती मानिसलाई सान्त्वना दिनुपर्नेछ जसका कण्ठ आँसुले अवरुद्ध छन्, तब तपाईंमा यो परिवर्तन किन?
55म यो नगर, राज्य र यो समस्त पृथ्वी त्याग्दै छु; यो सबै भरतलाई प्रदान गरियोस्। तपाईंको आज्ञाको पालनमा म गएर लामो समयसम्म वनमा बस्नेछु।
56हे राजन्! म यो (मंगलमयी) भूमिलाई, आफ्ना सुनिश्चित सिमाना, पर्वतश्रेणी, नगर र वनसहित, पछाडि छोड्दै छु, जसमाथि केवल भरतले नै शासन गरून्। तपाईंले भन्नुभएझैँ नै होस्।
57हे राजन्! मेरो मनलाई महान् भोग वा व्यक्तिगत सुखबाट त्यस्तो प्रसन्नता प्राप्त हुँदैन जस्तो तपाईंको आज्ञाको पालनबाट हुन्छ। यसको समर्थन विद्वान्हरूले गर्छन्। हे निष्पाप! मेरा कारण (व्रतको पूर्तिसम्बन्धी) तपाईंको शोक टर्नेछ।
58हे निष्पाप! तपाईंलाई असत्यसँग जोडेर म न यो चिरस्थायी राज्य चाहनेछु, न भोग्य वस्तु, न सुखका साधन, न मैथिली र न आफ्नो प्राण नै। म केवल यही चाहन्छु कि तपाईंको व्रत सत्य सिद्ध होस्।
59नाना प्रकारका रूखले भरिएको वनमा प्रवेश गरी म पर्वत, नदी र तलाउ हेरेर तथा फलमूल खाएर सुखी रहनेछु। (त्यसैले) शोक नगर्नुहोस्।
60व्यथामा डुबेका र शोकका आँसुले व्याकुल राजाले आफ्ना पुत्रलाई अँगालो हाल्नुभयो र त्यसपछि अचेत भई भुइँमा ढल्नुभयो तथा निश्चल पल्टिरहनुभयो।
61त्यसपछि कैकेयीबाहेक सबै रानी ठूलो स्वरले विलाप गर्न थाले। सुमन्त्र पनि रोए र अचेत भए। सारा प्रासाद 'हाय, हाय' गर्न थाल्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको चौँतीसौँ सर्ग समाप्त भयो।