सर्गः 100
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 100
संस्कृत
1जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि। ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।2.100.1।।
2कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्। भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।2.100.2।।
3आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः। अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।2.100.3।।
4क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः। न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।2.100.4।।
5चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्। दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।2.100.5।।
6कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः। कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।2.100.6।।
7कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्। कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।2.100.7।।
8कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः। राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।2.100.8।।
9स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः। इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।2.100.9।।
10सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती। सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।2.100.10।।
11कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।2.100.11।।
12कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः। हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।2.100.12।।
13कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि। वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।2.100.13।।
14इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्। सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।2.100.14।।
15कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः। कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।2.100.15।।
16मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव। सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।2.100.16।।
17कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे। कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।2.100.17।।
18कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह। कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।2.100.18।।
19कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।2.100.19।।
20कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः। विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।2.100.20।।
21कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः। त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।2.100.21।।
22कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्। पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।2.100.22।।
23सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः। अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।2.100.23।।
24एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः। राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।2.100.24।।
25कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।2.100.25।।
26अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्। श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।2.100.26।।
27कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्। राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।2.100.27।।
28कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।2.100.28।।
29उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्। शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।2.100.29।।
30कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः। कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।2.100.30।।
31बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः। दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।2.100.31।।
32कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्। सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।2.100.32।।
33कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः। भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।2.100.33।।
34कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः। कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।2.100.34।।
35कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्। यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।2.100.35।।
36कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च। त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।2.100.36।।
37कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा। दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।2.100.37।।
38कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।। अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।2.100.38।।
39धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः। बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।2.100.39।।
40वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा। जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।। प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्। कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
41वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा। जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।। प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्। कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
42वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा। जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।। प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्। कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
43कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः। सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।। अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः। परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।। विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः। कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
44कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः। सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।। अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः। परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।। विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः। कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
45कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः। सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।। अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः। परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।। विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः। कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
46कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः। सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।। अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः। परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।। विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः। कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
47कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः। वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।2.100.47।।
48तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्। रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।2.100.48।।
49कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः। कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।2.100.49।।
50कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः। कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।2.100.50।।
51कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्। उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।2.100.51।।
52कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया। सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।2.100.52।।
53कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः। यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।2.100.53।।
54आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः। अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।2.100.54।।
55देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च। योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।2.100.55।।
56कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा। अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।2.100.56।।
57गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः। कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।2.100.57।।
58व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव। अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।2.100.58।।
59यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव। तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।2.100.59।।
60कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव। दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।2.100.60।।
61कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्। चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।2.100.61।।
62कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः। उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।2.100.62।।
63कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।2.100.63।।
64कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः। आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।2.100.64।।
65नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।। एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्। निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।। मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः। कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
66नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।। एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्। निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।। मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः। कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
67नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।। एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्। निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।। मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः। कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
68दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।। इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्। कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।। यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ। कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
69दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।। इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्। कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।। यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ। कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
70दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।। इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्। कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।। यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ। कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
71मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा। कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।2.100.71।।
72कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः। कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।2.100.72।।
73कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव। आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।2.100.73।।
74यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः। तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।2.100.74।।
75कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव। कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।2.100.75।।
76राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्। अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।2.100.76।।
अङ्ग्रेजी
1Rama beheld Bharata with matted locks and robes of bark fallen down on the ground with folded hands like the Sun at the time of dissolution of the world. It was really difficult to look at him.
2Rama found it extremely difficult to recognise Bharata with his emaciated body and pallid face. He held him in his arms and lifted him.
3Born in the race of Raghu, Rama embraced Bharata and kissed him on his forehead. Placing him on his lap, he enquired thus with a composed mind:
4O dear, now that you have come to the forest, where is our father king Dasaratha? You ought not come to the forest while he is living.
5You have come a long distance (from Ayodhya) to this forest, O Bharata It is a pity, dear brother, to see you after a long time, so emaciated. What brings you to the forest?
6My dear (brother), now that you have come here, I trust, king Dasaratha is keeping good health and hope, he has not departed prematurely in despondency for the other world.
7O gentle one, being young and inexperienced, I trust, you have not forfeited the kingdom for ever. Dear child, I trust, you are looking after father whose prowess is his truthfulness.
8I trust king Dasaratha, who is true to his promise, a performer of Rajasuya and Ashwamedha sacrifices and a firm adherent of righteousness is in good health.
9O dear child I trust, the family preceptor of the Ikshvakus, Vasistha, the brahmin (versed in the Vedas), who is learned, ever fixed in virtues and effulgent is being honoured as usual.
10Dear child I trust, Kausalya and Sumitra, mothers of an excellent progeny are happy. I trust, the noble queen Kaikeyi is happy too.
11I trust, you continue to honour the family priest (Suyajna, son of Vasistha) who is endowed with modesty, born of high family, conversant in scriptures, free from envy and who can give you directions with regard to your duties.
12I trust, the sagacious priest who knows ritual precepts, who is upright and is employed to take care of your sacred fires, informs you always regarding what was offered and what is to be offered as oblation at appropriate time.
13Dear brother, I trust you continue to pay homage to gods, father, mothers, teachers, relations equal to your father, aged people, physicians and brahmins.
14I hope you treat with respect Sudhanva who is equipped with the most formidable arrows and other weapons propelled by mantras and a master in the science of statecraft.
15I hope, dear brother, you have appointed men who are brave, learned, selfcontrolled, of noble birth and skilled in guessing from hints.
16O Bharata the wellguarded advice of ministers, learned in scriptures and capable of proper counselling, is the root of victory for kings, specially when the advice is kept in confidence.
17I trust you are not under the grip of sleep but wake up at appropriate times, I hope you always think of the means of judicious statecraft during the last part of the night.
18I hope you neither decide alone nor discuss with many. I trust a decision once made by you is not leaked in the kingdom.
19O Bharata, having determined on an endeavour involving a little effort and yielding great results, I trust you commence to execute it quickly without procrastination?
20I trust, other kings come to know of your endeavours only when your endeavours suceed or about to succeed. I hope, efforts intended to be made in future are not revealed to them beforehand.
21Dear brother, I hope others are not able to understand your determination or those of your ministers, either by conjecture or by inference or through other means without being revealed either by you or by your ministers.
22I hope by setting aside a thousand fools, you prefer a single wise man. A wise man will be of immense help in difficult situations.
23Even if the king seeks the assistance from thousands or tens of thousands of fools, they cannot render any help to him.
24A single clearsighted minister who is prudent, brave and skilful can bring about great prosperity to a king or a prince.
25I hope you have employed highly competent servants for important tasks, mediocre servants in mediocre tasks and low people in inferior tasks.
26I hope you are assigning ministers, who are unyielding to bribery and other temptations, holding positions hereditarily and who are full of integrity and eminence, with superior tasks.
27Are not the citizens of your kingdom agitated at severe punishment meted out to them reproaching your ministers?
28Just like a performer of sacrifice scorns at an outcaste or a woman scorns at a lustful lover, do the subjects not scorn you for collecting taxes more than what is due?
29A learned person but skilled in contrivances, a warrior with passion for wealth and a man ever engaged in corrupting the minds of servants must be slain. A king who does not kill them is himself killed in due course.
30I trust you have appointed a man who is cheerful, brave, sagacious, steadfast, honest, of a good family, loyal and efficient as the army chief.
31I trust you honour and respect those prominent soldiers who are courageous, powerful, skilled in war and who have proven heroic exploits.
32I trust you distribute rations and wages to your army in due time without making delay.
33It has been mentioned in the scriptures that if provisions and wages are not paid in stipulated time, the dependent attendants will be incensed with their masters and will turn hostile and become corrupt, leading to great calamity.
34I hope all men of a good family, especially those who belong to our race, are loyal to you and are ready to sacrifice their lives for your cause.
35O Bharata, I hope you have chosen as your envoy an expert born in your own country, wellinformed, skilful and quick to understand one who repeats and reports (exactly) what has been told.
36I hope you collect information (of their secret efforts) intelligently through unrecognisable spies with three of them closely watching each of the eighteen officials (there are eighteen categories of officials in a kingdom) of the enemy's side and fifteen (officials) on your side.
37O slayer of foes, I hope you are always alert about your foes who were defeated by you and have come back. You should not ignore your enemies thinking they are weak.
38Dear brother, I hope you do not serve those brahmins who are atheists, who foolishly think of this world alone and fancy themselves as learned. They only bring disasters.
39While principal scriptures do exist, these superficial fellows take resort to the science of logic based on abstract reasoning, and indulge in futile talks.
40My dear brother I trust you are protecting the (impregnable) city of Ayodhya worthy of its name, formerly defended by our heroic ancestors, with its sturdy gates, its elephants, horses and chariots, its thousands of venerable, selfcontrolled and highly energetic brahmins, kshatriyas and vaisyas engaged in their respective professions, filled with palaces of various kinds, abounding in learned people and a prosperous city where everything is available in abundance.
41My dear brother I trust you are protecting the (impregnable) city of Ayodhya worthy of its name, formerly defended by our heroic ancestors, with its sturdy gates, its elephants, horses and chariots, its thousands of venerable, selfcontrolled and highly energetic brahmins, kshatriyas and vaisyas engaged in their respective professions, filled with palaces of various kinds, abounding in learned people and a prosperous city where everything is available in abundance.
42My dear brother I trust you are protecting the (impregnable) city of Ayodhya worthy of its name, formerly defended by our heroic ancestors, with its sturdy gates, its elephants, horses and chariots, its thousands of venerable, selfcontrolled and highly energetic brahmins, kshatriyas and vaisyas engaged in their respective professions, filled with palaces of various kinds, abounding in learned people and a prosperous city where everything is available in abundance.
43O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the people is made comfortable, where there are shrines, water distribution facilities and tanks, which is wellploughed and rich in cattlewealth, free from violence and independent of rain. It is enchanting. It is safe from wild animals. With fears expelled, free from sinful people, adorned with mines and wellprotected by my ancestors, it is prosperous and I hope people are living comfortably.
44O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the people is made comfortable, where there are shrines, water distribution facilities and tanks, which is wellploughed and rich in cattlewealth, free from violence and independent of rain. It is enchanting. It is safe from wild animals. With fears expelled, free from sinful people, adorned with mines and wellprotected by my ancestors, it is prosperous and I hope people are living comfortably.
45O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the people is made comfortable, where there are shrines, water distribution facilities and tanks, which is wellploughed and rich in cattlewealth, free from violence and independent of rain. It is enchanting. It is safe from wild animals. With fears expelled, free from sinful people, adorned with mines and wellprotected by my ancestors, it is prosperous and I hope people are living comfortably.
46O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the people is made comfortable, where there are shrines, water distribution facilities and tanks, which is wellploughed and rich in cattlewealth, free from violence and independent of rain. It is enchanting. It is safe from wild animals. With fears expelled, free from sinful people, adorned with mines and wellprotected by my ancestors, it is prosperous and I hope people are living comfortably.
47I trust all those men who live on agriculture and cattlerearing are favourable to you. The world's prosperity, dear brother, grows on the profession of cattle rearing.
48I trust you nourish them and also afford portection and prevent adversities. A king must protect all those people living in his country in accordanc with righteousness.
49I trust, you keep the women pacified and wellprotected, you do not believe their words and do not divulge any secrets to them.
50I trust, you protect the habitat of elephants and you have a large number of milch cows. I trust you are not contented with the existing number of female and male elephants and horses.
51O prince, I trust, you rise early daily and present yourself welladomed to the people on the thoroughfare.
52All the servants, I trust, do not present themselves to you directly. At the same time they do not remain out of sight with fear at a distance. The middle course is the best way for the welfare of every one.
53Hope all the forts are adequately provided with wealth, foodgrains, weapons and water, with machines of war and craftsmen and archers.
54O Bharata, I trust, your revenues are abundant and expenditure much less. I trust you do not give away your treasure to undeserving persons.
55I trust, you are spending only on gods, ancestors, brahmins, guests, warriors and hosts of friends.
56I trust a man who is honest, purehearted and venerable, falsely accused of adultery is not slain out of avarice without consulting experts in scriptures.
57O best among men I trust that a thief, caught redhanded and interrogated and has sufficient proof is not set free, out of greed for money.
58O Bharata, I trust that your ministers are wellinformed and look into all matters in times of hardship pertaining to whether a man is rich or poor without any bias to either.
59O Bharata, the tears falling from the eyes of persons, who are falsely accused and punished for the pleasure of the king will destroy his progeny and cattle as well.
60O Bharata, I trust you wish to thrive by treating the old, children and foremost of learned people with the three expedients namely gifts, affection and kind words.
61I trust you pay homage to the preceptors, the aged ones, ascetics, gods and guests, to shrines and to accomplished brahmins.
62I trust, righteousness for the sake of prosperity or prosperity for the sake of righteousness or both for the sake of sensual pleasure are not thwarted by you.
63O Bharata, the best among the victorious, conversant with timely actions and a bestower of boons you are the best of men. I trust, you allocate adequate time for attending to all the three expedients of life like dharma, artha and kama.
64O highly sagacious Bharata, those brahmins who can comprehend the meaning of all scriptures along with the inhabitants of the city and country, I trust, are seeking your happiness.
65I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procrastination, evading the wise, indolence, gratification of all five senses, planning alone in the affairs of the kingdom, consultation with people who are proficient in worthless acts, failure to implement decisious, inability to keep the counsel secret and omission of auspicious practices and setting out against all the enemies at a time.
66I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procrastination, evading the wise, indolence, gratification of all five senses, planning alone in the affairs of the kingdom, consultation with people who are proficient in worthless acts, failure to implement decisious, inability to keep the counsel secret and omission of auspicious practices and setting out against all the enemies at a time.
67I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procrastination, evading the wise, indolence, gratification of all five senses, planning alone in the affairs of the kingdom, consultation with people who are proficient in worthless acts, failure to implement decisious, inability to keep the counsel secret and omission of auspicious practices and setting out against all the enemies at a time.
68O highly sagacious Bharata, I trust, having understood their true nature you are appropriately following the ten, five and four divisions, the seven divisions, the eight divisions, the three divisions, three kinds of knowledge, victory over the senses, the six qualities, evils arising from destiny and human agency, kritya, division of twenty, similarly Prakriti and Mandalas and two sources of Yatra and chastisement and of peace and war.
69O highly sagacious Bharata, I trust, having understood their true nature you are appropriately following the ten, five and four divisions, the seven divisions, the eight divisions, the three divisions, three kinds of knowledge, victory over the senses, the six qualities, evils arising from destiny and human agency, kritya, division of twenty, similarly Prakriti and Mandalas and two sources of Yatra and chastisement and of peace and war.
70O highly sagacious Bharata, I trust, having understood their true nature you are appropriately following the ten, five and four divisions, the seven divisions, the eight divisions, the three divisions, three kinds of knowledge, victory over the senses, the six qualities, evils arising from destiny and human agency, kritya, division of twenty, similarly Prakriti and Mandalas and two sources of Yatra and chastisement and of peace and war.
71I trust you deliberate in secrecy on your counsel with three or four counsellors, together and separately with each one, as laid down in sacred texts.
72I trust, the Vedas you have studied are fruitful, the acts which you commenced are productive, your wife is fruitful (blessed with a son) and the scriptures you studied are useful.
73O Bharata, I trust your intellect is in conformity with what I said conducive to long life, and fame in accordance with righteousness, (legitimate) pleasure and prosperity.
74I trust, you walk the auspicious path of truth (virtue) followed by our father and forefathers.
75O Bharata, I trust you do not partake delicious food all by yourself, and you share it with your friends when they want it.
76The highly sagacious and learned king, having acquired the entire earth and punishing the people in accordance with tradition and righteously ruling the kingdom, will ascend the his release (from this world). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे शततमस्सर्गः।। Thus ends the hundredth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1राम ने जटा और वल्कल वस्त्र धारण किए भरत को हाथ जोड़े भूमि पर गिरा देखा, जो प्रलयकाल के सूर्य के समान थे। उनकी ओर देखना सचमुच कठिन था।
2कृश शरीर और विवर्ण मुख वाले भरत को पहचानना राम के लिए अत्यन्त कठिन हो गया। उन्होंने उन्हें अपनी भुजाओं में लिया और उठाया।
3रघुकुल में उत्पन्न राम ने भरत को गले लगाया और उनका ललाट चूमा। उन्हें अपनी गोद में बिठाकर उन्होंने स्थिर चित्त से इस प्रकार पूछा:
4हे प्रिय! अब जब तुम वन आ गए हो, तो हमारे पिता राजा दशरथ कहाँ हैं? उनके जीवित रहते तुम्हें वन नहीं आना चाहिए था।
5हे भरत! तुम (अयोध्या से) लम्बी दूरी तय कर इस वन में आए हो। हे प्रिय भ्राता! दीर्घकाल पश्चात् तुम्हें इतना कृश देखकर दुःख होता है। तुम्हें वन में क्या लाया है?
6हे मेरे प्रिय (भ्राता)! अब जब तुम यहाँ आए हो, मुझे विश्वास है कि राजा दशरथ स्वस्थ हैं और आशा है कि वे विषाद में समय से पहले परलोक नहीं सिधार गए।
7हे सौम्य! युवा और अनुभवहीन होने के कारण, मुझे विश्वास है कि तुमने राज्य सदा के लिए नहीं खो दिया। हे प्रिय बालक! मुझे विश्वास है कि तुम पिता की, जिनका पराक्रम उनकी सत्यनिष्ठा है, देखभाल कर रहे हो।
8मुझे विश्वास है कि अपनी प्रतिज्ञा के सत्य, राजसूय और अश्वमेध यज्ञों के कर्ता तथा धर्म के दृढ़ अनुयायी राजा दशरथ स्वस्थ हैं।
9हे प्रिय बालक! मुझे विश्वास है कि इक्ष्वाकुओं के कुलगुरु वसिष्ठ, वे (वेदों के ज्ञाता) ब्राह्मण, जो विद्वान्, गुणों में सदा स्थित और तेजस्वी हैं, यथावत् सम्मानित हो रहे हैं।
10हे प्रिय बालक! मुझे विश्वास है कि उत्तम सन्तान वाली माताएँ कौसल्या और सुमित्रा सुखी हैं। मुझे विश्वास है कि आर्या रानी कैकेयी भी सुखी हैं।
11मुझे विश्वास है कि तुम उन कुलपुरोहित (वसिष्ठपुत्र सुयज्ञ) का सम्मान करते रहते हो, जो विनय से सम्पन्न, उच्च कुल में उत्पन्न, शास्त्रों के मर्मज्ञ, ईर्ष्यारहित हैं और जो तुम्हें तुम्हारे कर्तव्यों के विषय में निर्देश दे सकते हैं।
12मुझे विश्वास है कि विधि के ज्ञाता, सरल और तुम्हारी यज्ञाग्नियों की देखभाल में नियुक्त वे बुद्धिमान् पुरोहित तुम्हें सदा सूचित करते हैं कि उचित समय पर क्या आहुति दी गई और क्या दी जानी है।
13हे प्रिय भ्राता! मुझे विश्वास है कि तुम देवताओं, पिता, माताओं, गुरुओं, पिता के समान सम्बन्धियों, वृद्धजनों, वैद्यों और ब्राह्मणों का सम्मान करते रहते हो।
14मुझे आशा है कि तुम सुधन्वा का, जो भयंकरतम बाणों और मन्त्रचालित अन्य अस्त्रों से सज्जित तथा राजनीतिशास्त्र के मर्मज्ञ हैं, आदर करते हो।
15हे प्रिय भ्राता! मुझे आशा है कि तुमने ऐसे पुरुष नियुक्त किए हैं जो वीर, विद्वान्, आत्मसंयमी, कुलीन और संकेतों से अनुमान लगाने में निपुण हैं।
16हे भरत! शास्त्रों के ज्ञाता और उचित परामर्श देने में समर्थ मन्त्रियों की भली-भाँति रक्षित मन्त्रणा ही राजाओं की विजय का मूल है, विशेषकर तब जब वह मन्त्रणा गुप्त रखी जाए।
17मुझे विश्वास है कि तुम निद्रा के वश में नहीं रहते, अपितु उचित समय पर जाग जाते हो। मुझे आशा है कि तुम रात्रि के अन्तिम प्रहर में सदा विवेकपूर्ण राजनीति के उपायों का चिन्तन करते हो।
18मुझे आशा है कि तुम न अकेले निर्णय करते हो, न बहुतों से विचार-विमर्श करते हो। मुझे विश्वास है कि तुम्हारे द्वारा एक बार लिया गया निर्णय राज्य में प्रकट नहीं होता।
19हे भरत! अल्प प्रयत्न और महान् फल देने वाले किसी उद्यम का निश्चय कर लेने पर मुझे विश्वास है कि तुम उसे बिना विलम्ब शीघ्र सम्पन्न करने में लग जाते हो।
20मुझे विश्वास है कि अन्य राजा तुम्हारे उद्यमों को तभी जान पाते हैं जब वे सफल हो चुके हों अथवा सफल होने वाले हों। मुझे आशा है कि भविष्य में किए जाने वाले प्रयत्न उन्हें पहले से प्रकट नहीं होते।
21हे प्रिय भ्राता! मुझे आशा है कि तुम्हारे अथवा तुम्हारे मन्त्रियों द्वारा प्रकट किए बिना दूसरे लोग न अनुमान से, न तर्क से और न किसी अन्य उपाय से तुम्हारे अथवा तुम्हारे मन्त्रियों के निश्चय समझ पाते हैं।
22मुझे आशा है कि तुम सहस्र मूर्खों को छोड़कर एक ही बुद्धिमान् को वरीयता देते हो। बुद्धिमान् पुरुष कठिन परिस्थितियों में अपार सहायक होता है।
23यदि राजा सहस्रों अथवा दसियों सहस्र मूर्खों से भी सहायता ले, तो वे उसकी कोई सहायता नहीं कर सकते।
24एक ही दूरदर्शी मन्त्री, जो विवेकी, वीर और कुशल हो, राजा अथवा राजकुमार को महान् समृद्धि दिला सकता है।
25मुझे आशा है कि तुमने महत्त्वपूर्ण कार्यों के लिए परम योग्य सेवक, मध्यम कार्यों के लिए मध्यम सेवक और निम्न कार्यों के लिए निम्न पुरुष नियुक्त किए हैं।
26मुझे आशा है कि तुम उन मन्त्रियों को, जो रिश्वत और अन्य प्रलोभनों के आगे नहीं झुकते, जो वंशपरम्परा से पद पर हैं और जो सत्यनिष्ठा तथा श्रेष्ठता से पूर्ण हैं, उच्चतर कार्य सौंपते हो।
27क्या तुम्हारे राज्य के नागरिक अपने पर लगाए गए कठोर दण्ड से क्षुब्ध होकर तुम्हारे मन्त्रियों को दोष तो नहीं देते?
28जैसे यज्ञकर्ता चाण्डाल का तिरस्कार करता है अथवा स्त्री कामी प्रेमी का तिरस्कार करती है, वैसे ही क्या प्रजा तुम्हारा तिरस्कार नहीं करती कि तुम उचित से अधिक कर वसूल करते हो?
29विद्वान् किन्तु कुटिल उपायों में निपुण पुरुष, धन का लोभी योद्धा और सेवकों के मन बिगाड़ने में सदा लगा रहने वाला मनुष्य—इनका वध होना चाहिए। जो राजा इनका वध नहीं करता, वह समय आने पर स्वयं मारा जाता है।
30मुझे विश्वास है कि तुमने ऐसे पुरुष को सेनापति नियुक्त किया है जो प्रसन्नचित्त, वीर, बुद्धिमान्, दृढ़, ईमानदार, कुलीन, निष्ठावान् और कार्यकुशल हो।
31मुझे विश्वास है कि तुम उन प्रमुख सैनिकों का सम्मान और आदर करते हो जो साहसी, बलशाली, युद्धकुशल और सिद्ध वीरतापूर्ण कर्मों वाले हैं।
32मुझे विश्वास है कि तुम अपनी सेना को रसद और वेतन उचित समय पर बिना विलम्ब वितरित करते हो।
33शास्त्रों में कहा गया है कि यदि रसद और वेतन नियत समय पर न दिए जाएँ, तो आश्रित परिचारक अपने स्वामियों पर क्रुद्ध हो जाते हैं, शत्रुभाव अपना लेते हैं और भ्रष्ट हो जाते हैं, जिससे महान् विपत्ति आती है।
34मुझे आशा है कि सब कुलीन पुरुष, विशेषकर वे जो हमारे वंश के हैं, तुम्हारे प्रति निष्ठावान् हैं और तुम्हारे कार्य के लिए अपने प्राण देने को तत्पर हैं।
35हे भरत! मुझे आशा है कि तुमने अपने दूत के रूप में अपने ही देश में उत्पन्न ऐसे विशेषज्ञ को चुना है जो सुविज्ञ, कुशल और शीघ्र समझने वाला हो तथा जो कहा गया हो उसे (ठीक-ठीक) दोहराकर निवेदन करे।
36मुझे आशा है कि तुम अपरिचित गुप्तचरों के माध्यम से बुद्धिपूर्वक (उनके गुप्त प्रयत्नों की) सूचना एकत्र करते हो, जिनमें से तीन शत्रुपक्ष के अठारह अधिकारियों (राज्य में अठारह वर्गों के अधिकारी होते हैं) में से प्रत्येक पर और पन्द्रह अपने पक्ष के (अधिकारियों) पर निकट दृष्टि रखते हों।
37हे शत्रुनाशक! मुझे आशा है कि तुम उन शत्रुओं के विषय में सदा सतर्क रहते हो जो तुमसे पराजित होकर लौट आए हैं। तुम्हें उन्हें दुर्बल समझकर उपेक्षित नहीं करना चाहिए।
38हे प्रिय भ्राता! मुझे आशा है कि तुम उन ब्राह्मणों की सेवा नहीं करते जो नास्तिक हैं, जो मूर्खतावश केवल इसी लोक का चिन्तन करते हैं और स्वयं को विद्वान् मानते हैं। वे केवल विपत्तियाँ ही लाते हैं।
39प्रमुख शास्त्रों के विद्यमान रहते हुए भी ये उथले पुरुष अमूर्त तर्क पर आधारित तर्कशास्त्र का आश्रय लेते हैं और व्यर्थ वाद-विवाद में लगे रहते हैं।
40हे मेरे प्रिय भ्राता! मुझे विश्वास है कि तुम अपने नाम को सार्थक करने वाली (अजेय) अयोध्या नगरी की रक्षा कर रहे हो, जिसकी रक्षा पहले हमारे वीर पूर्वजों ने की, जिसके द्वार सुदृढ़ हैं, जो हाथियों, अश्वों और रथों से युक्त है, जहाँ सहस्रों पूज्य, आत्मसंयमी और परम ऊर्जावान् ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य अपने-अपने कर्मों में लगे हैं, जो नाना प्रकार के प्रासादों से भरी है, विद्वानों से पूर्ण है और जो एक समृद्ध नगरी है जहाँ सब कुछ प्रचुर मात्रा में उपलब्ध है।
41हे मेरे प्रिय भ्राता! मुझे विश्वास है कि तुम अपने नाम को सार्थक करने वाली (अजेय) अयोध्या नगरी की रक्षा कर रहे हो, जिसकी रक्षा पहले हमारे वीर पूर्वजों ने की, जिसके द्वार सुदृढ़ हैं, जो हाथियों, अश्वों और रथों से युक्त है, जहाँ सहस्रों पूज्य, आत्मसंयमी और परम ऊर्जावान् ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य अपने-अपने कर्मों में लगे हैं, जो नाना प्रकार के प्रासादों से भरी है, विद्वानों से पूर्ण है और जो एक समृद्ध नगरी है जहाँ सब कुछ प्रचुर मात्रा में उपलब्ध है।
42हे मेरे प्रिय भ्राता! मुझे विश्वास है कि तुम अपने नाम को सार्थक करने वाली (अजेय) अयोध्या नगरी की रक्षा कर रहे हो, जिसकी रक्षा पहले हमारे वीर पूर्वजों ने की, जिसके द्वार सुदृढ़ हैं, जो हाथियों, अश्वों और रथों से युक्त है, जहाँ सहस्रों पूज्य, आत्मसंयमी और परम ऊर्जावान् ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य अपने-अपने कर्मों में लगे हैं, जो नाना प्रकार के प्रासादों से भरी है, विद्वानों से पूर्ण है और जो एक समृद्ध नगरी है जहाँ सब कुछ प्रचुर मात्रा में उपलब्ध है।
43हे भरत! मेरा वह देश, जो ग्रामों के समीप सैकड़ों देवालयों से चिह्नित है जहाँ लोगों का जीवन सुखद बनाया गया है, जहाँ मन्दिर, प्याऊ और तालाब हैं, जो भली-भाँति जुता हुआ और गोधन से समृद्ध है, हिंसा से मुक्त और वर्षा पर निर्भर नहीं है। वह मनोहर है। वह वन्य पशुओं से सुरक्षित है। भय दूर हो चुका है, पापी जन नहीं हैं, वह खानों से अलंकृत और मेरे पूर्वजों द्वारा भली-भाँति रक्षित है, वह समृद्ध है और मुझे आशा है कि लोग सुखपूर्वक रह रहे हैं।
44हे भरत! मेरा वह देश, जो ग्रामों के समीप सैकड़ों देवालयों से चिह्नित है जहाँ लोगों का जीवन सुखद बनाया गया है, जहाँ मन्दिर, प्याऊ और तालाब हैं, जो भली-भाँति जुता हुआ और गोधन से समृद्ध है, हिंसा से मुक्त और वर्षा पर निर्भर नहीं है। वह मनोहर है। वह वन्य पशुओं से सुरक्षित है। भय दूर हो चुका है, पापी जन नहीं हैं, वह खानों से अलंकृत और मेरे पूर्वजों द्वारा भली-भाँति रक्षित है, वह समृद्ध है और मुझे आशा है कि लोग सुखपूर्वक रह रहे हैं।
45हे भरत! मेरा वह देश, जो ग्रामों के समीप सैकड़ों देवालयों से चिह्नित है जहाँ लोगों का जीवन सुखद बनाया गया है, जहाँ मन्दिर, प्याऊ और तालाब हैं, जो भली-भाँति जुता हुआ और गोधन से समृद्ध है, हिंसा से मुक्त और वर्षा पर निर्भर नहीं है। वह मनोहर है। वह वन्य पशुओं से सुरक्षित है। भय दूर हो चुका है, पापी जन नहीं हैं, वह खानों से अलंकृत और मेरे पूर्वजों द्वारा भली-भाँति रक्षित है, वह समृद्ध है और मुझे आशा है कि लोग सुखपूर्वक रह रहे हैं।
46हे भरत! मेरा वह देश, जो ग्रामों के समीप सैकड़ों देवालयों से चिह्नित है जहाँ लोगों का जीवन सुखद बनाया गया है, जहाँ मन्दिर, प्याऊ और तालाब हैं, जो भली-भाँति जुता हुआ और गोधन से समृद्ध है, हिंसा से मुक्त और वर्षा पर निर्भर नहीं है। वह मनोहर है। वह वन्य पशुओं से सुरक्षित है। भय दूर हो चुका है, पापी जन नहीं हैं, वह खानों से अलंकृत और मेरे पूर्वजों द्वारा भली-भाँति रक्षित है, वह समृद्ध है और मुझे आशा है कि लोग सुखपूर्वक रह रहे हैं।
47मुझे विश्वास है कि कृषि और गोपालन पर जीवन बिताने वाले वे सब लोग तुम्हारे अनुकूल हैं। हे प्रिय भ्राता! संसार की समृद्धि गोपालन के व्यवसाय पर बढ़ती है।
48मुझे विश्वास है कि तुम उनका पोषण करते हो, उन्हें संरक्षण देते हो और विपत्तियों से बचाते हो। राजा को अपने देश में रहने वाले सब लोगों की धर्मपूर्वक रक्षा करनी चाहिए।
49मुझे विश्वास है कि तुम स्त्रियों को प्रसन्न और भली-भाँति सुरक्षित रखते हो, उनके वचनों पर विश्वास नहीं करते और उन्हें कोई रहस्य प्रकट नहीं करते।
50मुझे विश्वास है कि तुम हाथियों के निवासस्थानों की रक्षा करते हो और तुम्हारे पास दुधारू गौओं की बड़ी संख्या है। मुझे विश्वास है कि तुम हथिनियों, हाथियों और अश्वों की वर्तमान संख्या से सन्तुष्ट नहीं हो।
51हे राजकुमार! मुझे विश्वास है कि तुम प्रतिदिन प्रातःकाल उठते हो और सुसज्जित होकर राजमार्ग पर लोगों के समक्ष उपस्थित होते हो।
52मुझे विश्वास है कि सब सेवक न तो सीधे तुम्हारे समक्ष चले आते हैं और न भय से दूर दृष्टि से ओझल ही रहते हैं। मध्यम मार्ग ही सबके कल्याण का उत्तम उपाय है।
53आशा है सब दुर्ग धन, धान्य, अस्त्र और जल से तथा युद्ध के यन्त्रों, शिल्पियों और धनुर्धरों से पर्याप्त रूप से सम्पन्न हैं।
54हे भरत! मुझे विश्वास है कि तुम्हारी आय प्रचुर है और व्यय बहुत कम। मुझे विश्वास है कि तुम अपना कोष अपात्रों को नहीं देते।
55मुझे विश्वास है कि तुम केवल देवताओं, पितरों, ब्राह्मणों, अतिथियों, योद्धाओं और मित्रसमूहों पर ही व्यय करते हो।
56मुझे विश्वास है कि जो ईमानदार, शुद्धहृदय और पूज्य पुरुष व्यभिचार का मिथ्या दोष लगाकर आरोपित किया गया हो, उसे शास्त्रज्ञों से परामर्श किए बिना लोभवश मारा नहीं जाता।
57हे नरश्रेष्ठ! मुझे विश्वास है कि रंगे हाथों पकड़ा गया, पूछताछ किया गया और जिसके विरुद्ध पर्याप्त प्रमाण हो, ऐसा चोर धन के लोभ से छोड़ा नहीं जाता।
58हे भरत! मुझे विश्वास है कि तुम्हारे मन्त्री सुविज्ञ हैं और संकट के समय सब विषयों को देखते हैं—चाहे कोई धनी हो अथवा निर्धन—किसी के प्रति पक्षपात किए बिना।
59हे भरत! राजा की प्रसन्नता के लिए जिन पर मिथ्या दोष लगाकर दण्ड दिया जाता है, उन लोगों के नेत्रों से गिरने वाले अश्रु उसकी सन्तान और गोधन दोनों का नाश कर देंगे।
60हे भरत! मुझे विश्वास है कि तुम वृद्धों, बालकों और विद्वानों में अग्रगण्य लोगों के साथ तीन उपायों—दान, स्नेह और मधुर वचनों—से व्यवहार कर समृद्ध होना चाहते हो।
61मुझे विश्वास है कि तुम गुरुओं, वृद्धजनों, तपस्वियों, देवताओं और अतिथियों को, तीर्थस्थानों को और सिद्ध ब्राह्मणों को प्रणाम करते हो।
62मुझे विश्वास है कि तुम धन के लिए धर्म को, अथवा धर्म के लिए धन को, अथवा इन्द्रियसुख के लिए दोनों को बाधित नहीं करते।
63हे विजयियों में श्रेष्ठ भरत! समय के अनुरूप कर्म के ज्ञाता और वरदाता! तुम नरश्रेष्ठ हो। मुझे विश्वास है कि तुम जीवन के तीनों उपायों—धर्म, अर्थ और काम—के लिए पर्याप्त समय निर्धारित करते हो।
64हे परम बुद्धिमान् भरत! जो ब्राह्मण समस्त शास्त्रों का अर्थ समझते हैं, वे नगर और देश के निवासियों सहित, मुझे विश्वास है, तुम्हारा सुख चाहते हैं।
65मुझे विश्वास है कि तुम राजाओं के चौदह दोषों से बचे रहते हो—नास्तिकता, असत्य, क्रोध, असावधानी, विलम्ब, विद्वानों से बचना, आलस्य, पाँचों इन्द्रियों की तृप्ति, राज्य के विषयों में अकेले योजना बनाना, व्यर्थ कर्मों में निपुण लोगों से परामर्श, निर्णयों का कार्यान्वयन न करना, मन्त्रणा गुप्त न रख पाना, मंगल कर्मों का लोप और एक ही साथ सब शत्रुओं पर चढ़ाई करना।
66मुझे विश्वास है कि तुम राजाओं के चौदह दोषों से बचे रहते हो—नास्तिकता, असत्य, क्रोध, असावधानी, विलम्ब, विद्वानों से बचना, आलस्य, पाँचों इन्द्रियों की तृप्ति, राज्य के विषयों में अकेले योजना बनाना, व्यर्थ कर्मों में निपुण लोगों से परामर्श, निर्णयों का कार्यान्वयन न करना, मन्त्रणा गुप्त न रख पाना, मंगल कर्मों का लोप और एक ही साथ सब शत्रुओं पर चढ़ाई करना।
67मुझे विश्वास है कि तुम राजाओं के चौदह दोषों से बचे रहते हो—नास्तिकता, असत्य, क्रोध, असावधानी, विलम्ब, विद्वानों से बचना, आलस्य, पाँचों इन्द्रियों की तृप्ति, राज्य के विषयों में अकेले योजना बनाना, व्यर्थ कर्मों में निपुण लोगों से परामर्श, निर्णयों का कार्यान्वयन न करना, मन्त्रणा गुप्त न रख पाना, मंगल कर्मों का लोप और एक ही साथ सब शत्रुओं पर चढ़ाई करना।
68हे परम बुद्धिमान् भरत! मुझे विश्वास है कि उनका यथार्थ स्वरूप समझकर तुम उपयुक्त रीति से इनका पालन करते हो—दस, पाँच और चार विभाग, सात विभाग, आठ विभाग, तीन विभाग, तीन प्रकार की विद्याएँ, इन्द्रियों पर विजय, छह गुण, भाग्य और मानवीय प्रयत्न से उत्पन्न दोष, कृत्य, बीस का विभाग, इसी प्रकार प्रकृति और मण्डल तथा यात्रा और दण्ड के दो स्रोत तथा सन्धि और विग्रह।
69हे परम बुद्धिमान् भरत! मुझे विश्वास है कि उनका यथार्थ स्वरूप समझकर तुम उपयुक्त रीति से इनका पालन करते हो—दस, पाँच और चार विभाग, सात विभाग, आठ विभाग, तीन विभाग, तीन प्रकार की विद्याएँ, इन्द्रियों पर विजय, छह गुण, भाग्य और मानवीय प्रयत्न से उत्पन्न दोष, कृत्य, बीस का विभाग, इसी प्रकार प्रकृति और मण्डल तथा यात्रा और दण्ड के दो स्रोत तथा सन्धि और विग्रह।
70हे परम बुद्धिमान् भरत! मुझे विश्वास है कि उनका यथार्थ स्वरूप समझकर तुम उपयुक्त रीति से इनका पालन करते हो—दस, पाँच और चार विभाग, सात विभाग, आठ विभाग, तीन विभाग, तीन प्रकार की विद्याएँ, इन्द्रियों पर विजय, छह गुण, भाग्य और मानवीय प्रयत्न से उत्पन्न दोष, कृत्य, बीस का विभाग, इसी प्रकार प्रकृति और मण्डल तथा यात्रा और दण्ड के दो स्रोत तथा सन्धि और विग्रह।
71मुझे विश्वास है कि तुम शास्त्रों में विहित रीति से तीन-चार मन्त्रियों के साथ, एक साथ और प्रत्येक से अलग-अलग, गुप्त रूप से अपनी मन्त्रणा पर विचार करते हो।
72मुझे विश्वास है कि तुम्हारे द्वारा अध्ययन किए गए वेद सफल हैं, तुम्हारे आरम्भ किए गए कर्म फलदायी हैं, तुम्हारी पत्नी सन्तानवती (पुत्रवती) है और तुम्हारे द्वारा अध्ययन किए गए शास्त्र उपयोगी हैं।
73हे भरत! मुझे विश्वास है कि तुम्हारी बुद्धि मेरे कहे के अनुरूप है, जो दीर्घायु और कीर्ति के अनुकूल है तथा धर्म, (उचित) काम और अर्थ के अनुरूप है।
74मुझे विश्वास है कि तुम सत्य (धर्म) के उसी मंगलमय मार्ग पर चलते हो जिसका अनुसरण हमारे पिता और पूर्वजों ने किया।
75हे भरत! मुझे विश्वास है कि तुम स्वादिष्ट भोजन अकेले नहीं खाते और जब तुम्हारे मित्र चाहें तब उनके साथ बाँटते हो।
76जो परम बुद्धिमान् और विद्वान् राजा सारी पृथ्वी जीतकर, परम्परा के अनुसार लोगों को दण्ड देकर और धर्मपूर्वक राज्य का शासन करके अपनी मुक्ति (इस लोक से) को प्राप्त होगा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का शततम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1रामले जटा र वल्कल वस्त्र धारण गरेका भरतलाई हात जोडेर भुइँमा ढलेको देखे, जो प्रलयकालका सूर्यसमान थिए। उनीतर्फ हेर्नु साँच्चै कठिन थियो।
2कृश शरीर र विवर्ण मुख भएका भरतलाई चिन्न रामका लागि अत्यन्तै कठिन भयो। उनले उनलाई आफ्ना पाखुरामा लिए र उठाए।
3रघुकुलमा जन्मेका रामले भरतलाई अँगालो हाले र उनको निधार चुम्बन गरे। उनलाई आफ्नो काखमा बसाएर उनले स्थिर चित्तले यसरी सोधे:
4हे प्रिय! अब तिमी वन आइसकेपछि, हाम्रा पिता राजा दशरथ कहाँ हुनुहुन्छ? उहाँ जीवित रहँदा तिमीले वन आउनुहुँदैनथ्यो।
5हे भरत! तिमी (अयोध्याबाट) लामो दूरी तय गरेर यस वनमा आएका छौ। हे प्रिय भाइ! लामो समयपछि तिमीलाई यति कृश देखेर दुःख लाग्छ। तिमीलाई वनमा के ल्यायो?
6हे मेरा प्रिय (भाइ)! अब तिमी यहाँ आइसकेपछि, मलाई विश्वास छ कि राजा दशरथ स्वस्थ हुनुहुन्छ र आशा छ कि उहाँ विषादमा समयअघि नै परलोक सिधार्नुभएको छैन।
7हे सौम्य! युवा र अनुभवविहीन भएकाले, मलाई विश्वास छ कि तिमीले राज्य सदाका लागि गुमाएका छैनौ। हे प्रिय बालक! मलाई विश्वास छ कि तिमी पिताको, जसको पराक्रम उहाँको सत्यनिष्ठा हो, हेरचाह गरिरहेका छौ।
8मलाई विश्वास छ कि आफ्नो प्रतिज्ञाका सत्य, राजसूय र अश्वमेध यज्ञका कर्ता तथा धर्मका दृढ अनुयायी राजा दशरथ स्वस्थ हुनुहुन्छ।
9हे प्रिय बालक! मलाई विश्वास छ कि इक्ष्वाकुहरूका कुलगुरु वसिष्ठ, ती (वेदका ज्ञाता) ब्राह्मण, जो विद्वान्, गुणमा सदा स्थित र तेजस्वी छन्, यथावत् सम्मानित भइरहेका छन्।
10हे प्रिय बालक! मलाई विश्वास छ कि उत्तम सन्तान भएका माता कौसल्या र सुमित्रा सुखी छन्। मलाई विश्वास छ कि आर्या रानी कैकेयी पनि सुखी छिन्।
11मलाई विश्वास छ कि तिमी ती कुलपुरोहित (वसिष्ठपुत्र सुयज्ञ) को सम्मान गरिरहेका छौ, जो विनयले सम्पन्न, उच्च कुलमा जन्मेका, शास्त्रका मर्मज्ञ, ईर्ष्यारहित छन् र जसले तिमीलाई तिम्रा कर्तव्यका विषयमा निर्देश दिन सक्छन्।
12मलाई विश्वास छ कि विधिका ज्ञाता, सरल र तिम्रा यज्ञाग्निको हेरचाहमा नियुक्त ती बुद्धिमान् पुरोहितले तिमीलाई सदा सूचित गर्छन् कि उचित समयमा के आहुति दिइयो र के दिइनु छ।
13हे प्रिय भाइ! मलाई विश्वास छ कि तिमी देवता, पिता, माता, गुरु, पितासमान नातेदार, वृद्धजन, वैद्य र ब्राह्मणहरूको सम्मान गरिरहेका छौ।
14मलाई आशा छ कि तिमी सुधन्वाको, जो भयंकरतम बाण र मन्त्रचालित अन्य अस्त्रले सज्जित तथा राजनीतिशास्त्रका मर्मज्ञ छन्, आदर गर्छौ।
15हे प्रिय भाइ! मलाई आशा छ कि तिमीले यस्ता पुरुष नियुक्त गरेका छौ जो वीर, विद्वान्, आत्मसंयमी, कुलीन र सङ्केतबाट अनुमान लगाउन निपुण छन्।
16हे भरत! शास्त्रका ज्ञाता र उचित परामर्श दिन समर्थ मन्त्रीहरूको राम्ररी रक्षित मन्त्रणा नै राजाहरूको विजयको मूल हो, विशेष गरी जब त्यो मन्त्रणा गोप्य राखियोस्।
17मलाई विश्वास छ कि तिमी निद्राको वशमा रहँदैनौ, बरु उचित समयमा ब्युँझन्छौ। मलाई आशा छ कि तिमी रातको अन्तिम प्रहरमा सदा विवेकपूर्ण राजनीतिका उपायको चिन्तन गर्छौ।
18मलाई आशा छ कि तिमी न एक्लै निर्णय गर्छौ, न धेरैसँग विचारविमर्श गर्छौ। मलाई विश्वास छ कि तिमीले एक पटक लिएको निर्णय राज्यमा प्रकट हुँदैन।
19हे भरत! अल्प प्रयत्न र महान् फल दिने कुनै उद्यमको निश्चय गरिसकेपछि मलाई विश्वास छ कि तिमी त्यसलाई ढिलाइविना छिट्टै सम्पन्न गर्न लाग्छौ।
20मलाई विश्वास छ कि अन्य राजाहरूले तिम्रा उद्यम तब मात्र थाहा पाउँछन् जब ती सफल भइसकेका हुन्छन् वा सफल हुन लागेका हुन्छन्। मलाई आशा छ कि भविष्यमा गरिने प्रयत्न तिनलाई पहिल्यै प्रकट हुँदैनन्।
21हे प्रिय भाइ! मलाई आशा छ कि तिमी वा तिम्रा मन्त्रीले प्रकट नगरी अरूले न अनुमानले, न तर्कले र न कुनै अन्य उपायले तिम्रो वा तिम्रा मन्त्रीहरूको निश्चय बुझ्न सक्छन्।
22मलाई आशा छ कि तिमी हजार मूर्खलाई छोडेर एउटै बुद्धिमान्लाई वरीयता दिन्छौ। बुद्धिमान् पुरुष कठिन परिस्थितिमा अपार सहायक हुन्छ।
23यदि राजाले हजारौँ वा दसौँ हजार मूर्खबाट पनि सहायता लिन्छ भने, तिनले उसको कुनै सहायता गर्न सक्दैनन्।
24एउटै दूरदर्शी मन्त्री, जो विवेकी, वीर र कुशल होस्, राजा वा राजकुमारलाई महान् समृद्धि दिलाउन सक्छ।
25मलाई आशा छ कि तिमीले महत्त्वपूर्ण कार्यका लागि परम योग्य सेवक, मध्यम कार्यका लागि मध्यम सेवक र निम्न कार्यका लागि निम्न पुरुष नियुक्त गरेका छौ।
26मलाई आशा छ कि तिमी ती मन्त्रीलाई, जो घूस र अन्य प्रलोभनका अगाडि झुक्दैनन्, जो वंशपरम्पराले पदमा छन् र जो सत्यनिष्ठा तथा श्रेष्ठताले पूर्ण छन्, उच्चतर कार्य सुम्पन्छौ।
27के तिम्रो राज्यका नागरिक आफूमाथि लगाइएको कठोर दण्डले क्षुब्ध भई तिम्रा मन्त्रीहरूलाई दोष त दिँदैनन्?
28जसरी यज्ञकर्ताले चाण्डालको तिरस्कार गर्छ वा स्त्रीले कामी प्रेमीको तिरस्कार गर्छे, त्यसै गरी के प्रजाले तिम्रो तिरस्कार गर्दैनन् कि तिमी उचितभन्दा बढी कर उठाउँछौ?
29विद्वान् तर कुटिल उपायमा निपुण पुरुष, धनको लोभी योद्धा र सेवकहरूको मन बिगार्नमा सदा लागिरहने मानिस—यिनको वध हुनुपर्छ। जुन राजाले यिनको वध गर्दैन, ऊ समय आएपछि आफैँ मारिन्छ।
30मलाई विश्वास छ कि तिमीले यस्तो पुरुषलाई सेनापति नियुक्त गरेका छौ जो प्रसन्नचित्त, वीर, बुद्धिमान्, दृढ, इमानदार, कुलीन, निष्ठावान् र कार्यकुशल होस्।
31मलाई विश्वास छ कि तिमी ती प्रमुख सैनिकको सम्मान र आदर गर्छौ जो साहसी, बलशाली, युद्धकुशल र सिद्ध वीरतापूर्ण कर्म भएका छन्।
32मलाई विश्वास छ कि तिमी आफ्नो सेनालाई रसद र तलब उचित समयमा ढिलाइविना वितरण गर्छौ।
33शास्त्रमा भनिएको छ कि यदि रसद र तलब नियत समयमा नदिइए, आश्रित परिचारकहरू आफ्ना स्वामीमाथि क्रुद्ध हुन्छन्, शत्रुभाव अपनाउँछन् र भ्रष्ट हुन्छन्, जसबाट महान् विपत्ति आउँछ।
34मलाई आशा छ कि सबै कुलीन पुरुष, विशेष गरी जो हाम्रो वंशका छन्, तिमीप्रति निष्ठावान् छन् र तिम्रो कार्यका लागि आफ्ना प्राण दिन तत्पर छन्।
35हे भरत! मलाई आशा छ कि तिमीले आफ्नो दूतका रूपमा आफ्नै देशमा जन्मेका यस्ता विशेषज्ञलाई छानेका छौ जो सुविज्ञ, कुशल र छिटो बुझ्ने होस् तथा जे भनिएको होस् त्यो (ठीकठीक) दोहोर्याएर निवेदन गरोस्।
36मलाई आशा छ कि तिमी अपरिचित गुप्तचरमार्फत बुद्धिपूर्वक (तिनका गोप्य प्रयत्नको) सूचना जम्मा गर्छौ, जसमध्ये तीनजनाले शत्रुपक्षका अठार अधिकारी (राज्यमा अठार वर्गका अधिकारी हुन्छन्) मध्ये प्रत्येकमाथि र पन्ध्रजनाले आफ्नो पक्षका (अधिकारी) माथि नजिकबाट दृष्टि राख्छन्।
37हे शत्रुनाशक! मलाई आशा छ कि तिमी ती शत्रुका विषयमा सदा सतर्क रहन्छौ जो तिमीबाट पराजित भई फर्केका छन्। तिमीले तिनलाई दुर्बल ठानेर उपेक्षा गर्नुहुँदैन।
38हे प्रिय भाइ! मलाई आशा छ कि तिमी ती ब्राह्मणको सेवा गर्दैनौ जो नास्तिक छन्, जो मूर्खतावश केवल यसै लोकको चिन्तन गर्छन् र आफूलाई विद्वान् ठान्छन्। तिनले केवल विपत्ति मात्र ल्याउँछन्।
39प्रमुख शास्त्र विद्यमान हुँदाहुँदै पनि यी उथला पुरुषहरू अमूर्त तर्कमा आधारित तर्कशास्त्रको आश्रय लिन्छन् र व्यर्थ वादविवादमा लागिरहन्छन्।
40हे मेरा प्रिय भाइ! मलाई विश्वास छ कि तिमी आफ्नो नाम सार्थक पार्ने (अजेय) अयोध्या नगरीको रक्षा गरिरहेका छौ, जसको रक्षा पहिले हाम्रा वीर पुर्खाहरूले गरे, जसका ढोका सुदृढ छन्, जो हात्ती, घोडा र रथले युक्त छ, जहाँ हजारौँ पूज्य, आत्मसंयमी र परम ऊर्जावान् ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य आ-आफ्ना कर्ममा लागेका छन्, जो नाना प्रकारका प्रासादले भरिएकी छे, विद्वान्हरूले पूर्ण छे र जो एउटी समृद्ध नगरी हो जहाँ सबै कुरा प्रशस्त मात्रामा उपलब्ध छ।
41हे मेरा प्रिय भाइ! मलाई विश्वास छ कि तिमी आफ्नो नाम सार्थक पार्ने (अजेय) अयोध्या नगरीको रक्षा गरिरहेका छौ, जसको रक्षा पहिले हाम्रा वीर पुर्खाहरूले गरे, जसका ढोका सुदृढ छन्, जो हात्ती, घोडा र रथले युक्त छ, जहाँ हजारौँ पूज्य, आत्मसंयमी र परम ऊर्जावान् ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य आ-आफ्ना कर्ममा लागेका छन्, जो नाना प्रकारका प्रासादले भरिएकी छे, विद्वान्हरूले पूर्ण छे र जो एउटी समृद्ध नगरी हो जहाँ सबै कुरा प्रशस्त मात्रामा उपलब्ध छ।
42हे मेरा प्रिय भाइ! मलाई विश्वास छ कि तिमी आफ्नो नाम सार्थक पार्ने (अजेय) अयोध्या नगरीको रक्षा गरिरहेका छौ, जसको रक्षा पहिले हाम्रा वीर पुर्खाहरूले गरे, जसका ढोका सुदृढ छन्, जो हात्ती, घोडा र रथले युक्त छ, जहाँ हजारौँ पूज्य, आत्मसंयमी र परम ऊर्जावान् ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य आ-आफ्ना कर्ममा लागेका छन्, जो नाना प्रकारका प्रासादले भरिएकी छे, विद्वान्हरूले पूर्ण छे र जो एउटी समृद्ध नगरी हो जहाँ सबै कुरा प्रशस्त मात्रामा उपलब्ध छ।
43हे भरत! मेरो त्यो देश, जो गाउँका छेउमा सयौँ देवालयले चिह्नित छ जहाँ मानिसको जीवन सुखद बनाइएको छ, जहाँ मन्दिर, पानीपँधेरो र तलाउ छन्, जो राम्ररी जोतिएको र गोधनले समृद्ध छ, हिंसाबाट मुक्त र वर्षामा निर्भर छैन। त्यो मनोहर छ। त्यो वन्य पशुबाट सुरक्षित छ। भय हटिसकेको छ, पापी जन छैनन्, त्यो खानीले अलङ्कृत र मेरा पुर्खाहरूद्वारा राम्ररी रक्षित छ, त्यो समृद्ध छ र मलाई आशा छ कि मानिसहरू सुखपूर्वक बसिरहेका छन्।
44हे भरत! मेरो त्यो देश, जो गाउँका छेउमा सयौँ देवालयले चिह्नित छ जहाँ मानिसको जीवन सुखद बनाइएको छ, जहाँ मन्दिर, पानीपँधेरो र तलाउ छन्, जो राम्ररी जोतिएको र गोधनले समृद्ध छ, हिंसाबाट मुक्त र वर्षामा निर्भर छैन। त्यो मनोहर छ। त्यो वन्य पशुबाट सुरक्षित छ। भय हटिसकेको छ, पापी जन छैनन्, त्यो खानीले अलङ्कृत र मेरा पुर्खाहरूद्वारा राम्ररी रक्षित छ, त्यो समृद्ध छ र मलाई आशा छ कि मानिसहरू सुखपूर्वक बसिरहेका छन्।
45हे भरत! मेरो त्यो देश, जो गाउँका छेउमा सयौँ देवालयले चिह्नित छ जहाँ मानिसको जीवन सुखद बनाइएको छ, जहाँ मन्दिर, पानीपँधेरो र तलाउ छन्, जो राम्ररी जोतिएको र गोधनले समृद्ध छ, हिंसाबाट मुक्त र वर्षामा निर्भर छैन। त्यो मनोहर छ। त्यो वन्य पशुबाट सुरक्षित छ। भय हटिसकेको छ, पापी जन छैनन्, त्यो खानीले अलङ्कृत र मेरा पुर्खाहरूद्वारा राम्ररी रक्षित छ, त्यो समृद्ध छ र मलाई आशा छ कि मानिसहरू सुखपूर्वक बसिरहेका छन्।
46हे भरत! मेरो त्यो देश, जो गाउँका छेउमा सयौँ देवालयले चिह्नित छ जहाँ मानिसको जीवन सुखद बनाइएको छ, जहाँ मन्दिर, पानीपँधेरो र तलाउ छन्, जो राम्ररी जोतिएको र गोधनले समृद्ध छ, हिंसाबाट मुक्त र वर्षामा निर्भर छैन। त्यो मनोहर छ। त्यो वन्य पशुबाट सुरक्षित छ। भय हटिसकेको छ, पापी जन छैनन्, त्यो खानीले अलङ्कृत र मेरा पुर्खाहरूद्वारा राम्ररी रक्षित छ, त्यो समृद्ध छ र मलाई आशा छ कि मानिसहरू सुखपूर्वक बसिरहेका छन्।
47मलाई विश्वास छ कि कृषि र गोपालनमा जीवन बिताउने ती सबै मानिस तिम्रा अनुकूल छन्। हे प्रिय भाइ! संसारको समृद्धि गोपालनको व्यवसायमा बढ्छ।
48मलाई विश्वास छ कि तिमी तिनको पोषण गर्छौ, तिनलाई संरक्षण दिन्छौ र विपत्तिबाट जोगाउँछौ। राजाले आफ्नो देशमा बस्ने सबै मानिसको धर्मपूर्वक रक्षा गर्नुपर्छ।
49मलाई विश्वास छ कि तिमी स्त्रीहरूलाई प्रसन्न र राम्ररी सुरक्षित राख्छौ, तिनका वचनमा विश्वास गर्दैनौ र तिनलाई कुनै रहस्य प्रकट गर्दैनौ।
50मलाई विश्वास छ कि तिमी हात्तीका बासस्थानको रक्षा गर्छौ र तिमीसँग दुहुना गाईको ठूलो सङ्ख्या छ। मलाई विश्वास छ कि तिमी हात्तिनी, हात्ती र घोडाको वर्तमान सङ्ख्यामा सन्तुष्ट छैनौ।
51हे राजकुमार! मलाई विश्वास छ कि तिमी दिनहुँ बिहानै उठ्छौ र सुसज्जित भई राजमार्गमा मानिसहरूको सामु उपस्थित हुन्छौ।
52मलाई विश्वास छ कि सबै सेवक न त सीधै तिम्रो सामु आइहाल्छन्, न भयले टाढा दृष्टिबाट ओझेल नै रहन्छन्। मध्यम मार्ग नै सबैको कल्याणको उत्तम उपाय हो।
53आशा छ सबै दुर्ग धन, अन्न, अस्त्र र पानीले तथा युद्धका यन्त्र, शिल्पी र धनुर्धरहरूले पर्याप्त रूपमा सम्पन्न छन्।
54हे भरत! मलाई विश्वास छ कि तिम्रो आय प्रचुर छ र व्यय धेरै कम। मलाई विश्वास छ कि तिमी आफ्नो कोष अपात्रलाई दिँदैनौ।
55मलाई विश्वास छ कि तिमी केवल देवता, पितृ, ब्राह्मण, अतिथि, योद्धा र मित्रसमूहमा मात्र व्यय गर्छौ।
56मलाई विश्वास छ कि जो इमानदार, शुद्धहृदय र पूज्य पुरुष व्यभिचारको मिथ्या दोष लगाएर आरोपित गरिएको होस्, उसलाई शास्त्रज्ञहरूसँग परामर्श नगरी लोभवश मारिँदैन।
57हे नरश्रेष्ठ! मलाई विश्वास छ कि रङ्गेहात पक्राउ परेको, सोधपुछ गरिएको र जसविरुद्ध पर्याप्त प्रमाण होस्, त्यस्तो चोर धनको लोभले छोडिँदैन।
58हे भरत! मलाई विश्वास छ कि तिम्रा मन्त्रीहरू सुविज्ञ छन् र सङ्कटका बेला सबै विषय हेर्छन्—चाहे कोही धनी होस् वा निर्धन—कसैप्रति पक्षपात नगरी।
59हे भरत! राजाको प्रसन्नताका लागि जसमाथि मिथ्या दोष लगाएर दण्ड दिइन्छ, ती मानिसका आँखाबाट झर्ने आँसुले उसका सन्तान र गोधन दुवैको नाश गर्नेछन्।
60हे भरत! मलाई विश्वास छ कि तिमी वृद्ध, बालक र विद्वान्हरूमा अग्रगण्य मानिसहरूसँग तीन उपाय—दान, स्नेह र मीठा वचन—ले व्यवहार गरी समृद्ध हुन चाहन्छौ।
61मलाई विश्वास छ कि तिमी गुरु, वृद्धजन, तपस्वी, देवता र अतिथिहरूलाई, तीर्थस्थानलाई र सिद्ध ब्राह्मणहरूलाई प्रणाम गर्छौ।
62मलाई विश्वास छ कि तिमी धनका लागि धर्मलाई, वा धर्मका लागि धनलाई, वा इन्द्रियसुखका लागि दुवैलाई बाधित गर्दैनौ।
63हे विजयीहरूमा श्रेष्ठ भरत! समयअनुरूप कर्मका ज्ञाता र वरदाता! तिमी नरश्रेष्ठ हौ। मलाई विश्वास छ कि तिमी जीवनका तीनै उपाय—धर्म, अर्थ र काम—का लागि पर्याप्त समय निर्धारण गर्छौ।
64हे परम बुद्धिमान् भरत! जुन ब्राह्मणहरूले समस्त शास्त्रको अर्थ बुझ्छन्, तिनले नगर र देशका बासिन्दासहित, मलाई विश्वास छ, तिम्रो सुख चाहन्छन्।
65मलाई विश्वास छ कि तिमी राजाहरूका चौध दोषबाट जोगिएका छौ—नास्तिकता, असत्य, क्रोध, असावधानी, ढिलाइ, विद्वान्हरूबाट जोगिनु, अल्छीपन, पाँचै इन्द्रियको तृप्ति, राज्यका विषयमा एक्लै योजना बनाउनु, व्यर्थ कर्ममा निपुण मानिसहरूसँग परामर्श, निर्णयको कार्यान्वयन नगर्नु, मन्त्रणा गोप्य राख्न नसक्नु, मंगल कर्मको लोप र एकैसाथ सबै शत्रुमाथि चढाइ गर्नु।
66मलाई विश्वास छ कि तिमी राजाहरूका चौध दोषबाट जोगिएका छौ—नास्तिकता, असत्य, क्रोध, असावधानी, ढिलाइ, विद्वान्हरूबाट जोगिनु, अल्छीपन, पाँचै इन्द्रियको तृप्ति, राज्यका विषयमा एक्लै योजना बनाउनु, व्यर्थ कर्ममा निपुण मानिसहरूसँग परामर्श, निर्णयको कार्यान्वयन नगर्नु, मन्त्रणा गोप्य राख्न नसक्नु, मंगल कर्मको लोप र एकैसाथ सबै शत्रुमाथि चढाइ गर्नु।
67मलाई विश्वास छ कि तिमी राजाहरूका चौध दोषबाट जोगिएका छौ—नास्तिकता, असत्य, क्रोध, असावधानी, ढिलाइ, विद्वान्हरूबाट जोगिनु, अल्छीपन, पाँचै इन्द्रियको तृप्ति, राज्यका विषयमा एक्लै योजना बनाउनु, व्यर्थ कर्ममा निपुण मानिसहरूसँग परामर्श, निर्णयको कार्यान्वयन नगर्नु, मन्त्रणा गोप्य राख्न नसक्नु, मंगल कर्मको लोप र एकैसाथ सबै शत्रुमाथि चढाइ गर्नु।
68हे परम बुद्धिमान् भरत! मलाई विश्वास छ कि तिनको यथार्थ स्वरूप बुझेर तिमी उपयुक्त रीतिले यिनको पालन गर्छौ—दस, पाँच र चार विभाग, सात विभाग, आठ विभाग, तीन विभाग, तीन प्रकारका विद्या, इन्द्रियमाथि विजय, छ गुण, भाग्य र मानवीय प्रयत्नबाट उत्पन्न दोष, कृत्य, बीसको विभाग, त्यसै गरी प्रकृति र मण्डल तथा यात्रा र दण्डका दुई स्रोत तथा सन्धि र विग्रह।
69हे परम बुद्धिमान् भरत! मलाई विश्वास छ कि तिनको यथार्थ स्वरूप बुझेर तिमी उपयुक्त रीतिले यिनको पालन गर्छौ—दस, पाँच र चार विभाग, सात विभाग, आठ विभाग, तीन विभाग, तीन प्रकारका विद्या, इन्द्रियमाथि विजय, छ गुण, भाग्य र मानवीय प्रयत्नबाट उत्पन्न दोष, कृत्य, बीसको विभाग, त्यसै गरी प्रकृति र मण्डल तथा यात्रा र दण्डका दुई स्रोत तथा सन्धि र विग्रह।
70हे परम बुद्धिमान् भरत! मलाई विश्वास छ कि तिनको यथार्थ स्वरूप बुझेर तिमी उपयुक्त रीतिले यिनको पालन गर्छौ—दस, पाँच र चार विभाग, सात विभाग, आठ विभाग, तीन विभाग, तीन प्रकारका विद्या, इन्द्रियमाथि विजय, छ गुण, भाग्य र मानवीय प्रयत्नबाट उत्पन्न दोष, कृत्य, बीसको विभाग, त्यसै गरी प्रकृति र मण्डल तथा यात्रा र दण्डका दुई स्रोत तथा सन्धि र विग्रह।
71मलाई विश्वास छ कि तिमी शास्त्रमा विहित रीतिले तीन-चार मन्त्रीसँग, एकसाथ र प्रत्येकसँग अलगअलग, गोप्य रूपमा आफ्नो मन्त्रणामा विचार गर्छौ।
72मलाई विश्वास छ कि तिमीले अध्ययन गरेका वेद सफल छन्, तिमीले आरम्भ गरेका कर्म फलदायी छन्, तिम्री पत्नी सन्तानवती (पुत्रवती) छिन् र तिमीले अध्ययन गरेका शास्त्र उपयोगी छन्।
73हे भरत! मलाई विश्वास छ कि तिम्रो बुद्धि मैले भनेअनुरूप छ, जो दीर्घायु र कीर्तिको अनुकूल छ तथा धर्म, (उचित) काम र अर्थअनुरूप छ।
74मलाई विश्वास छ कि तिमी सत्य (धर्म) कै त्यस मंगलमय मार्गमा हिँड्छौ जसको अनुसरण हाम्रा पिता र पुर्खाहरूले गरे।
75हे भरत! मलाई विश्वास छ कि तिमी स्वादिष्ट भोजन एक्लै खाँदैनौ र जब तिम्रा मित्रले चाहन्छन् तब तिनीसँग बाँड्छौ।
76जुन परम बुद्धिमान् र विद्वान् राजाले सारा पृथ्वी जितेर, परम्पराअनुसार मानिसहरूलाई दण्ड दिएर र धर्मपूर्वक राज्यको शासन गरेर आफ्नो मुक्ति (यस लोकबाट) प्राप्त गर्नेछ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको सयौँ सर्ग समाप्त भयो।