सर्गः 35
अरण्यकाण्ड · अध्याय 35
संस्कृत
1ततश्शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम्। सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह।।3.35.1।।
2तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च। दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्।3.35.2।। इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः। स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह।।3.35.3।।
3तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च। दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्।3.35.2।। इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः। स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह।।3.35.3।।
4यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नो राक्षसाधिपः। सूतं सञ्चोदयामास रथस्संयोज्यतामिति।।3.35.4।।
5एवमुक्तः क्षेणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः। रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम्।।3.35.5।।
6काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम्। पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः काञ्चनभूषणैः।।3.35.6।। मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः। राक्षसाधिपतिश्श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम्।।3.35.7।।
7काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम्। पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः काञ्चनभूषणैः।।3.35.6।। मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः। राक्षसाधिपतिश्श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम्।।3.35.7।।
8स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः। स्निग्धवैदूर्यसंकाश स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।।3.35.8।। विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः। त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्।।3.35.9।। कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः। विद्युन्मण्डलवान्मेघस्सबलाक इवाम्बरे।।3.35.10।।
9स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः। स्निग्धवैदूर्यसंकाश स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।।3.35.8।। विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः। त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्।।3.35.9।। कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः। विद्युन्मण्डलवान्मेघस्सबलाक इवाम्बरे।।3.35.10।।
10स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः। स्निग्धवैदूर्यसंकाश स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।।3.35.8।। विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः। त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्।।3.35.9।। कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः। विद्युन्मण्डलवान्मेघस्सबलाक इवाम्बरे।।3.35.10।।
11स शैलं सागरानूपं वीर्यवानवलोकयन्। नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः।।3.35.11।।
12शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिस्समन्ततः। विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिस्समावृतम्।।3.35.12।।
13कदल्याढकिसम्बाधं नारिकेलोपशोभितम्। सालैस्तालैस्तमालैश्च पुष्पितैस्तरुभिर्वृतम्।।3.35.13।।
14नागैस्सुपर्णैर्गन्धैर्वैः किन्नरैश्च सहस्रशः। अजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः।।3.35.14।। अत्यन्तनियताहारैश्शोभितं परमर्षिभिः। जितकामैश्च सिद्धैश्च चारणैरुपशोभितम्।।3.35.15।।
15नागैस्सुपर्णैर्गन्धैर्वैः किन्नरैश्च सहस्रशः। अजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः।।3.35.14।। अत्यन्तनियताहारैश्शोभितं परमर्षिभिः। जितकामैश्च सिद्धैश्च चारणैरुपशोभितम्।।3.35.15।।
16दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम्। क्रीडारतिविधिज्ञाभिरप्सरोभिस्सहस्रशः।।3.35.16।।
17सेवितं देवपन्तीभिश्श्रीमतीभिश्श्रियाऽऽवृतम्। देवदानवसङ्घैश्च चरितं त्वमृताशिभिः।।3.35.17।।
18हंसक्रौञ्चप्लवाकीर्णं सारसैस्सम्प्रणादितम्। वैढूर्यप्रस्तरं रम्यं स्निग्धं सागरतेजसा।।3.35.18।।
19पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च। तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः।।3.35.19।। तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसम्पतन्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः।।3.35.20।।
20पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च। तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः।।3.35.19।। तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसम्पतन्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः।।3.35.20।।
21निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः। वनानि पश्यन्सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च।।3.35.21।।
22अगरूणां च मुख्यानां वनान्युपवनानि च। तक्कोलानां च जात्यानां फलानां च सुगन्धिनाम्।।3.35.22।।
23पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च। मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः।।3.35.23।।
24शङ्खानां प्रसरं चैव प्रवालनिचयं तथा। काञ्चनानि च शैलानि राजतानि च सर्वशः।।3.35.24।।
25प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नानि ह्रदानि च। धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैश्शोभितानि च।।3.35.25।। हस्त्यश्वरथगाढानि नगराण्यवलोकयन्।
26तं समं सर्वतस्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम्। अनूपं सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम्।।3.35.26।।
27तत्रापश्यत्स मेघाभं न्यग्रोधमृषिभिर्वृतम्।।3.35.27।। समन्ताद्यस्य ताश्शाखाश्शतयोजनमायताः।
28यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्छपम्।।3.35.28।। भक्षार्थं गरुडश्शाखामाजगाम महाबलः।
29तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः।।3.35.29।। सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्ज च महाबलः।
30तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः।।3.35.30।। अजा बभूवुर्धूम्राश्च सङ्गताः परमर्षयः।
31तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम्।।3.35.31।। जगामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ।
32एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम्।।3.35.32।। निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः। प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन्।।3.35.33।।
33एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम्।।3.35.32।। निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः। प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन्।।3.35.33।।
34स तेनैव प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः। अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान्मतिम्।।3.35.34।।
35अयोजालानि निर्मथ्य भित्वा रत्नमयं गृहम्। महेन्द्रभवनाद्गुप्तमाजहारामृतं ततः।।3.35.35।।
36तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम्। नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः।।3.35.36।।
37तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः। ददर्शाश्रममेकान्ते रम्ये पुण्ये वनान्तरे।।3.35.37।।
38तत्र कृष्णाजिनधरं जटावल्कलधारिणम्। ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसाम्।।3.35.38।।
39स रावणस्समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा। मारीचेनार्चितो राजा सर्वकामैरमानुषैः।।3.35.39।।
40तं स्वयं पूजयित्वा तु भोजनेनोदकेन च। अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्।।3.35.40।।
41कच्चित्सुकुशलं राजन्लङ्कायां राक्षसेश्वर। केनार्थेन पुनस्त्वं वै तूर्णमेवमिहागतः।।3.35.41।।
42एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः। ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः।।3.35.42।।
अङ्ग्रेजी
1Then hearing the horripilating words of Surpanakha, Ravana took leave of the ministers and went thinking about the task ahead of him.
2Deliberating on the task ahead, duly considering the pros and cons, demerits and merits, strength and weakness, of the issue and having firmly decided within himself, he left for the beautiful coachshed.
3Deliberating on the task ahead, duly considering the pros and cons, demerits and merits, strength and weakness, of the issue and having firmly decided within himself, he left for the beautiful coachshed.
4Ravana went covertly to the coachshed and to the charioteer to get a chariot harnessed.
5Thus ordered, the smart charioteer got the chariot of his choice harnessed in an instant.
6The younger brother of Kubera (Ravana), the prosperous lord of the demons ascended the chariot which could go where he desired. Embellished with gold, studded with gems, harnessed with demonfaced donkeys, the chariot rolled towards the ocean, rumbling like a cloud.
7The younger brother of Kubera (Ravana), the prosperous lord of the demons ascended the chariot which could go where he desired. Embellished with gold, studded with gems, harnessed with demonfaced donkeys, the chariot rolled towards the ocean, rumbling like a cloud.
8Ravana, enemy of the gods, slayer of towering sages, with white yaktail fans, and white parasols, shining like smooth vaidurya, wearing pure gold earrings, clad in attractive attire, ten necks with twenty strong hands, ten heads looking like ten mountain peaks, a cloud in the sky encircled by lightnings and accompanied by cranes, ascended the chariot that could go wherever he desired.
9Ravana, enemy of the gods, slayer of towering sages, with white yaktail fans, and white parasols, shining like smooth vaidurya, wearing pure gold earrings, clad in attractive attire, ten necks with twenty strong hands, ten heads looking like ten mountain peaks, a cloud in the sky encircled by lightnings and accompanied by cranes, ascended the chariot that could go wherever he desired.
10Ravana, enemy of the gods, slayer of towering sages, with white yaktail fans, and white parasols, shining like smooth vaidurya, wearing pure gold earrings, clad in attractive attire, ten necks with twenty strong hands, ten heads looking like ten mountain peaks, a cloud in the sky encircled by lightnings and accompanied by cranes, ascended the chariot that could go wherever he desired.
11Valiant Ravana wentwatching the mountains full of thousands of trees bearing flowers and fruits on the shore of the sea.
12(The area) surrounded on all sides with lotusladen ponds filled with cool, sacred water, sprawling hermitages with elevated altars.
13The place covered with banana plants and coconut trees as well as blossoming sal and tamala trees was looking extremely beautiful.
14The place looked charming with nagas, garudas, gandharvas, kinneras in their thousands and with the descendants of ajas, vaikhanasas, valakhilyas and with those who drink the rays of Sun and Moon for survival, with sages who were highly disciplined in the intake of food, spiritually accomplished and selfcontrolled hermits and charanas.
15The place looked charming with nagas, garudas, gandharvas, kinneras in their thousands and with the descendants of ajas, vaikhanasas, valakhilyas and with those who drink the rays of Sun and Moon for survival, with sages who were highly disciplined in the intake of food, spiritually accomplished and selfcontrolled hermits and charanas.
16(The place was) full of apsaras in their thousands and paragons of beauty adorned with divine ornaments and garlands, and experts in lovesports.
17It was chosen by prosperous wives of gods as a reosrt. Hosts of gods and demons were wandering, there in the hope of tasting nectar.
18(It was ) full of small floats, flocks of swans, kraunchas, sarasas cackling in the ponds, with great joy. It had stretches of vaidurya stones on the shore and shone with the radiance of the sea
19Speeding along, the brother of Kubera (Ravana) saw palewhite, spacious aerial chariots on all sides controlled by those who had conquered the higher worlds by their penances. These chariots, decked with heavenly garlands, and ringing with divine music could fly where one desired. He saw gandharvas and apsaras as well.
20Speeding along, the brother of Kubera (Ravana) saw palewhite, spacious aerial chariots on all sides controlled by those who had conquered the higher worlds by their penances. These chariots, decked with heavenly garlands, and ringing with divine music could fly where one desired. He saw gandharvas and apsaras as well.
21He saw thousands of tree trunks with finesmelling resins and sandalwood trees.
22(He saw) very fine aguru trees in the forest as well as pleasuregroves of takkola fruits, fragrant trees of a fine variety and fragrant nutmegs.
23(He saw) tamala flowers in bloom, pepper shrubs in clusters and hoards of pearls kept for drying on the shores.
24He saw stretches of conches, heaps of corals and mounds of gold and silver too.
25He went watching fascinating waterfalls, pleasing ponds, cities filled with wealth and grain, looking splendid with beautiful women and full of elephants, horses and chariots.
26It was a veritable heaven with the plain land flooded with the backwaters of the sea and gentle breeze blowing.
27He saw a banyan tree with its branches spread on all sides measuring a hundred yojanas, looking like a cloud and providing shelter to the sages.
28In the past, the mighty Garuda brought an elephant and a huge tortoise and sat on a branch of this tree to feed on them.
29Due to the weight of this best of birds, the mighty Garuda, the leafy branch at once broke down.
30Gathered together under the great tree were great sages like vaikhanasas, mashas, marichipas, valakhilyas, ajas and dhumras.
31Out of compassion for the (endangered) seers Garuda carried away that hundredyojanalong branch along with the elephant and the tortoise with great speed.
32Righteous Garuda, the best among the birds, stood on one foot and ate the flesh (of elephant and tortoise) and with the branch of the tree, destroyed the settlement of the demons. Over the destruction of the demons and deliverance of the great seers he felt immeasurable happiness.
33Righteous Garuda, the best among the birds, stood on one foot and ate the flesh (of elephant and tortoise) and with the branch of the tree, destroyed the settlement of the demons. Over the destruction of the demons and deliverance of the great seers he felt immeasurable happiness.
34Quite happy, his energy redoubled, wise Garuda made up his mind to obtain nectar.
35Twisting and twirling the grills of the window, he broke open the room made of gems and quietly carried away the nectar from Indra's mansion.
36Ravana, the younger brother of Kubera, beheld that banyan tree called Subhadram ,which was a favoured resort of the sages bearing the ensignia of Garuda.
37Ravana crossed over to the other side of the sea, the lord of rivers, and beheld a hermitage in a beautiful, secluded, sacred place in the middle of the forest.
38There he saw a demon Maricha, by name, clad in dark deerskin and bark ,with matted hair and living on restricted food.
39When king Ravana reached there, Maricha received him in accordance with tradition and made worshipful offering to the king, fulfilling all his superhuman desires.
40Maricha extended his hospitality with appropriate food and water and said with meaningful words:
41O king O lord of the demons hope all is well in Lanka. What brings you here again so soon ?
42Thus addressed by Maricha, the effulgent, eloquent Ravana replied with these words: इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyfifth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तत्पश्चात् शूर्पणखा के रोमांचकारी वचन सुनकर रावण ने मन्त्रियों से विदा ली और आगामी कार्य के विषय में विचार करता हुआ चला।
2आगामी कार्य पर विचार करते हुए, विषय के पक्ष-विपक्ष, गुण-दोष, बल-दुर्बलता का यथोचित विचार कर तथा मन में दृढ़ निश्चय कर वह सुन्दर रथशाला की ओर चला।
3आगामी कार्य पर विचार करते हुए, विषय के पक्ष-विपक्ष, गुण-दोष, बल-दुर्बलता का यथोचित विचार कर तथा मन में दृढ़ निश्चय कर वह सुन्दर रथशाला की ओर चला।
4रावण गुप्त रूप से रथशाला गया और सारथि के पास जाकर रथ जुतवाया।
5इस प्रकार आज्ञा पाकर चतुर सारथि ने क्षण भर में उसकी रुचि का रथ जुतवा दिया।
6कुबेर के अनुज (रावण), समृद्ध राक्षसराज उस रथ पर आरूढ़ हुआ जो उसकी इच्छानुसार जा सकता था। स्वर्ण से अलंकृत, रत्नों से जड़ा, राक्षसमुख वाले गधों से जुता वह रथ मेघ के समान गड़गड़ाता हुआ समुद्र की ओर चला।
7कुबेर के अनुज (रावण), समृद्ध राक्षसराज उस रथ पर आरूढ़ हुआ जो उसकी इच्छानुसार जा सकता था। स्वर्ण से अलंकृत, रत्नों से जड़ा, राक्षसमुख वाले गधों से जुता वह रथ मेघ के समान गड़गड़ाता हुआ समुद्र की ओर चला।
8देवताओं का शत्रु, महर्षियों का संहारक रावण, श्वेत चँवरों और श्वेत छत्रों सहित, चिकने वैदूर्य के समान चमकता, शुद्ध स्वर्ण के कुण्डल पहने, आकर्षक वस्त्र धारण किए, दस ग्रीवाओं और बीस बलिष्ठ भुजाओं वाला, दस पर्वतशिखरों के समान दिखते दस सिरों वाला, बिजलियों से घिरे और सारसों से युक्त आकाश के मेघ के समान, उस रथ पर आरूढ़ हुआ जो जहाँ वह चाहे वहाँ जा सकता था।
9देवताओं का शत्रु, महर्षियों का संहारक रावण, श्वेत चँवरों और श्वेत छत्रों सहित, चिकने वैदूर्य के समान चमकता, शुद्ध स्वर्ण के कुण्डल पहने, आकर्षक वस्त्र धारण किए, दस ग्रीवाओं और बीस बलिष्ठ भुजाओं वाला, दस पर्वतशिखरों के समान दिखते दस सिरों वाला, बिजलियों से घिरे और सारसों से युक्त आकाश के मेघ के समान, उस रथ पर आरूढ़ हुआ जो जहाँ वह चाहे वहाँ जा सकता था।
10देवताओं का शत्रु, महर्षियों का संहारक रावण, श्वेत चँवरों और श्वेत छत्रों सहित, चिकने वैदूर्य के समान चमकता, शुद्ध स्वर्ण के कुण्डल पहने, आकर्षक वस्त्र धारण किए, दस ग्रीवाओं और बीस बलिष्ठ भुजाओं वाला, दस पर्वतशिखरों के समान दिखते दस सिरों वाला, बिजलियों से घिरे और सारसों से युक्त आकाश के मेघ के समान, उस रथ पर आरूढ़ हुआ जो जहाँ वह चाहे वहाँ जा सकता था।
11पराक्रमी रावण समुद्रतट पर सहस्रों पुष्पित और फलित वृक्षों से भरे पर्वत देखता हुआ चला।
12(वह प्रदेश) चारों ओर शीतल, पवित्र जल से भरे कमलयुक्त सरोवरों तथा ऊँची वेदियों वाले विस्तृत आश्रमों से घिरा था।
13कदली और नारियल के वृक्षों तथा खिले साल और तमाल वृक्षों से आच्छादित वह स्थान अत्यन्त सुन्दर दिख रहा था।
14वह स्थान सहस्रों नागों, गरुड़ों, गन्धर्वों, किन्नरों से तथा अजों के वंशजों, वैखानसों, वालखिल्यों से, और उन तपस्वियों से जो जीवनयापन के लिए सूर्य और चन्द्रमा की किरणें पीते हैं, तथा आहार में अत्यन्त संयमी, सिद्ध और आत्मसंयमी मुनियों एवं चारणों से मनोहर लगता था।
15वह स्थान सहस्रों नागों, गरुड़ों, गन्धर्वों, किन्नरों से तथा अजों के वंशजों, वैखानसों, वालखिल्यों से, और उन तपस्वियों से जो जीवनयापन के लिए सूर्य और चन्द्रमा की किरणें पीते हैं, तथा आहार में अत्यन्त संयमी, सिद्ध और आत्मसंयमी मुनियों एवं चारणों से मनोहर लगता था।
16(वह स्थान) सहस्रों अप्सराओं से भरा था तथा दिव्य आभूषणों और मालाओं से अलंकृत, प्रेमक्रीड़ा में निपुण अनुपम सुन्दरियों से।
17वह देवताओं की समृद्ध पत्नियों द्वारा विहारस्थल के रूप में चुना गया था। अमृत का स्वाद पाने की आशा में देवताओं और असुरों के दल वहाँ विचरण करते थे।
18(वह) छोटी नौकाओं से, हंसों, क्रौञ्चों और सारसों के दलों से भरा था जो सरोवरों में महान् हर्ष से कलरव करते थे। उसके तट पर वैदूर्य शिलाओं का विस्तार था और वह समुद्र के तेज से चमकता था।
19वेग से चलते हुए कुबेर के भ्राता (रावण) ने चारों ओर श्वेताभ, विशाल विमान देखे जो उनके द्वारा संचालित थे जिन्होंने अपनी तपस्या से उच्चतर लोक जीते थे। दिव्य मालाओं से सजे और दिव्य संगीत से गूँजते वे विमान इच्छानुसार उड़ सकते थे। उसने गन्धर्वों और अप्सराओं को भी देखा।
20वेग से चलते हुए कुबेर के भ्राता (रावण) ने चारों ओर श्वेताभ, विशाल विमान देखे जो उनके द्वारा संचालित थे जिन्होंने अपनी तपस्या से उच्चतर लोक जीते थे। दिव्य मालाओं से सजे और दिव्य संगीत से गूँजते वे विमान इच्छानुसार उड़ सकते थे। उसने गन्धर्वों और अप्सराओं को भी देखा।
21उसने सुगन्धित गोंद वाले सहस्रों वृक्षतने तथा चन्दन के वृक्ष देखे।
22(उसने) वन में अत्यन्त उत्तम अगुरु वृक्ष तथा तक्कोल फलों के क्रीड़ावन, उत्तम जाति के सुगन्धित वृक्ष और सुगन्धित जायफल देखे।
23(उसने) खिले हुए तमाल पुष्प, गुच्छों में मिर्च की झाड़ियाँ और तटों पर सुखाने के लिए रखे मोतियों के ढेर देखे।
24उसने शंखों का विस्तार, मूँगों के ढेर तथा स्वर्ण और रजत के टीले भी देखे।
25वह मनोहर झरने, रमणीय सरोवर, धन-धान्य से भरी नगरियाँ देखता हुआ चला, जो सुन्दर स्त्रियों से शोभित थीं तथा हाथियों, अश्वों और रथों से भरी थीं।
26समुद्र के पिछले जल से भरी समतल भूमि और मन्द वायु के प्रवाह से वह साक्षात् स्वर्ग था।
27उसने एक वटवृक्ष देखा जिसकी शाखाएँ सौ योजन तक चारों ओर फैली थीं, जो मेघ के समान दिखता था और मुनियों को आश्रय देता था।
28प्राचीन काल में बलशाली गरुड़ एक हाथी और एक विशाल कच्छप को लाकर उन्हें खाने के लिए इस वृक्ष की एक शाखा पर बैठे थे।
29पक्षियों में श्रेष्ठ उन बलशाली गरुड़ के भार से वह पत्तों भरी शाखा तत्काल टूट पड़ी।
30उस महान् वृक्ष के नीचे वैखानस, माष, मरीचिप, वालखिल्य, अज और धूम्र जैसे महर्षि एकत्र थे।
31उन (संकटग्रस्त) ऋषियों पर करुणा करके गरुड़ ने वह सौ योजन लम्बी शाखा हाथी और कच्छप सहित महान् वेग से उठा ली।
32पक्षियों में श्रेष्ठ धर्मात्मा गरुड़ एक पैर पर खड़े रहे और (हाथी तथा कच्छप का) माँस खाया, और उस वृक्ष की शाखा से राक्षसों की बस्ती नष्ट कर दी। राक्षसों के विनाश और महर्षियों के उद्धार से उन्हें अपार हर्ष हुआ।
33पक्षियों में श्रेष्ठ धर्मात्मा गरुड़ एक पैर पर खड़े रहे और (हाथी तथा कच्छप का) माँस खाया, और उस वृक्ष की शाखा से राक्षसों की बस्ती नष्ट कर दी। राक्षसों के विनाश और महर्षियों के उद्धार से उन्हें अपार हर्ष हुआ।
34अत्यन्त प्रसन्न और अपना तेज दुगुना हुआ पाकर बुद्धिमान् गरुड़ ने अमृत प्राप्त करने का निश्चय किया।
35गवाक्ष की जालियाँ मरोड़कर और घुमाकर उन्होंने रत्नों से बना कक्ष तोड़ डाला और इन्द्र के भवन से चुपचाप अमृत ले आए।
36कुबेर के अनुज रावण ने सुभद्र नामक उस वटवृक्ष को देखा, जो मुनियों का प्रिय आश्रयस्थल था और गरुड़ का चिह्न धारण करता था।
37रावण ने नदियों के स्वामी समुद्र को पार किया और वन के मध्य एक सुन्दर, एकान्त, पवित्र स्थान पर एक आश्रम देखा।
38वहाँ उसने मारीच नामक एक राक्षस को देखा, जो कृष्ण मृगचर्म और वल्कल पहने, जटाएँ धारण किए और संयमित आहार पर रह रहा था।
39जब राजा रावण वहाँ पहुँचा, तब मारीच ने परम्परा के अनुसार उसका स्वागत किया और राजा को पूजनीय भेंटें अर्पित कीं, उसकी समस्त अलौकिक इच्छाएँ पूर्ण कीं।
40मारीच ने यथोचित अन्न और जल से आतिथ्य किया और सार्थक शब्दों में कहा:
41हे राजन्! हे राक्षसराज! आशा है लंका में सब कुशल है। इतनी शीघ्र आपका यहाँ पुनः आगमन किस कारण हुआ?
42मारीच द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर तेजस्वी, वाक्पटु रावण ने इन वचनों में उत्तर दिया: इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का पञ्चत्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि शूर्पणखाका रोमाञ्चकारी वचन सुनेर रावणले मन्त्रीहरूसँग बिदा लियो र आगामी कार्यको विषयमा विचार गर्दै हिँड्यो।
2आगामी कार्यमाथि विचार गर्दै, विषयका पक्ष-विपक्ष, गुण-दोष, बल-दुर्बलताको यथोचित विचार गरी तथा मनमा दृढ निश्चय गरी ऊ सुन्दर रथशालातर्फ हिँड्यो।
3आगामी कार्यमाथि विचार गर्दै, विषयका पक्ष-विपक्ष, गुण-दोष, बल-दुर्बलताको यथोचित विचार गरी तथा मनमा दृढ निश्चय गरी ऊ सुन्दर रथशालातर्फ हिँड्यो।
4रावण गोप्य रूपमा रथशाला गयो र सारथिकहाँ गई रथ जोताउन लगायो।
5यसरी आज्ञा पाएर चतुर सारथिले क्षणभरमै उसको रुचिको रथ जोताइदियो।
6कुबेरका भाइ (रावण), समृद्ध राक्षसराज त्यस रथमा आरूढ भयो जो उसको इच्छाअनुसार जान सक्थ्यो। सुनले अलङ्कृत, रत्नले जडिएको, राक्षसमुख भएका गधाले जोतिएको त्यो रथ बादलसमान गडगडाउँदै समुद्रतर्फ हिँड्यो।
7कुबेरका भाइ (रावण), समृद्ध राक्षसराज त्यस रथमा आरूढ भयो जो उसको इच्छाअनुसार जान सक्थ्यो। सुनले अलङ्कृत, रत्नले जडिएको, राक्षसमुख भएका गधाले जोतिएको त्यो रथ बादलसमान गडगडाउँदै समुद्रतर्फ हिँड्यो।
8देवताहरूको शत्रु, महर्षिहरूको संहारक रावण, सेता चँवर र सेता छातासहित, चिल्लो वैदूर्यसमान चम्कँदै, शुद्ध सुनका कुण्डल लगाएर, आकर्षक वस्त्र धारण गरेर, दस घाँटी र बीस बलिष्ठ पाखुरा भएको, दस पर्वतशिखरसमान देखिने दस शिर भएको, बिजुलीले घेरिएको र सारसले युक्त आकाशको बादलसमान, त्यस रथमा आरूढ भयो जो ऊ जहाँ चाहन्थ्यो त्यहाँ जान सक्थ्यो।
9देवताहरूको शत्रु, महर्षिहरूको संहारक रावण, सेता चँवर र सेता छातासहित, चिल्लो वैदूर्यसमान चम्कँदै, शुद्ध सुनका कुण्डल लगाएर, आकर्षक वस्त्र धारण गरेर, दस घाँटी र बीस बलिष्ठ पाखुरा भएको, दस पर्वतशिखरसमान देखिने दस शिर भएको, बिजुलीले घेरिएको र सारसले युक्त आकाशको बादलसमान, त्यस रथमा आरूढ भयो जो ऊ जहाँ चाहन्थ्यो त्यहाँ जान सक्थ्यो।
10देवताहरूको शत्रु, महर्षिहरूको संहारक रावण, सेता चँवर र सेता छातासहित, चिल्लो वैदूर्यसमान चम्कँदै, शुद्ध सुनका कुण्डल लगाएर, आकर्षक वस्त्र धारण गरेर, दस घाँटी र बीस बलिष्ठ पाखुरा भएको, दस पर्वतशिखरसमान देखिने दस शिर भएको, बिजुलीले घेरिएको र सारसले युक्त आकाशको बादलसमान, त्यस रथमा आरूढ भयो जो ऊ जहाँ चाहन्थ्यो त्यहाँ जान सक्थ्यो।
11पराक्रमी रावण समुद्रतटमा हजारौँ फुलेका र फलेका रूखले भरिएका पर्वत हेर्दै हिँड्यो।
12(त्यो प्रदेश) चारैतिर चिसो, पवित्र पानीले भरिएका कमलयुक्त पोखरी तथा अग्ला वेदी भएका विस्तृत आश्रमले घेरिएको थियो।
13केरा र नरिवलका रूख तथा फुलेका साल र तमालका रूखले ढाकिएको त्यो ठाउँ अत्यन्तै सुन्दर देखिँदै थियो।
14त्यो ठाउँ हजारौँ नाग, गरुड, गन्धर्व, किन्नरले तथा अजका वंशज, वैखानस, वालखिल्यले, र ती तपस्वीले जो जीवनयापनका लागि सूर्य र चन्द्रमाका किरण पिउँछन्, तथा आहारमा अत्यन्तै संयमी, सिद्ध र आत्मसंयमी मुनि एवं चारणले मनोहर लाग्थ्यो।
15त्यो ठाउँ हजारौँ नाग, गरुड, गन्धर्व, किन्नरले तथा अजका वंशज, वैखानस, वालखिल्यले, र ती तपस्वीले जो जीवनयापनका लागि सूर्य र चन्द्रमाका किरण पिउँछन्, तथा आहारमा अत्यन्तै संयमी, सिद्ध र आत्मसंयमी मुनि एवं चारणले मनोहर लाग्थ्यो।
16(त्यो ठाउँ) हजारौँ अप्सराले भरिएको थियो तथा दिव्य गहना र मालाले अलङ्कृत, प्रेमक्रीडामा निपुण अनुपम सुन्दरीहरूले।
17त्यो देवताहरूका समृद्ध पत्नीहरूद्वारा विहारस्थलका रूपमा चुनिएको थियो। अमृतको स्वाद पाउने आशामा देवता र असुरहरूका हुल त्यहाँ विचरण गर्थे।
18(त्यो) साना डुङ्गाले, हाँस, क्रौञ्च र सारसका हुलले भरिएको थियो जो पोखरीमा महान् हर्षले कलरव गर्थे। त्यसको किनारमा वैदूर्य ढुङ्गाको विस्तार थियो र त्यो समुद्रको तेजले चम्कन्थ्यो।
19वेगले हिँड्दै कुबेरका भाइ (रावण) ले चारैतिर सेता-सेता, विशाल विमान देखे जो तिनीहरूद्वारा सञ्चालित थिए जसले आफ्नो तपस्याले उच्चतर लोक जितेका थिए। दिव्य मालाले सजिएका र दिव्य सङ्गीतले गुञ्जने ती विमान इच्छाअनुसार उड्न सक्थे। उसले गन्धर्व र अप्सरालाई पनि देख्यो।
20वेगले हिँड्दै कुबेरका भाइ (रावण) ले चारैतिर सेता-सेता, विशाल विमान देखे जो तिनीहरूद्वारा सञ्चालित थिए जसले आफ्नो तपस्याले उच्चतर लोक जितेका थिए। दिव्य मालाले सजिएका र दिव्य सङ्गीतले गुञ्जने ती विमान इच्छाअनुसार उड्न सक्थे। उसले गन्धर्व र अप्सरालाई पनि देख्यो।
21उसले सुगन्धित खोटो भएका हजारौँ रूखका मुढा तथा चन्दनका रूख देख्यो।
22(उसले) वनमा अत्यन्तै उत्तम अगुरु रूख तथा तक्कोल फलका क्रीडावन, उत्तम जातिका सुगन्धित रूख र सुगन्धित जायफल देख्यो।
23(उसले) फुलेका तमालका फूल, गुच्छामा मरिचका झाडी र किनारमा सुकाउन राखिएका मोतीका थुप्रा देख्यो।
24उसले शङ्खको विस्तार, मुगाका थुप्रा तथा सुन र चाँदीका डिला पनि देख्यो।
25ऊ मनोहर झरना, रमणीय पोखरी, धन-धान्यले भरिएका नगरी हेर्दै हिँड्यो, जो सुन्दर स्त्रीले शोभित थिए तथा हात्ती, घोडा र रथले भरिएका थिए।
26समुद्रको पछिल्तिरको पानीले भरिएको समतल भूमि र मन्द वायुको बहावले त्यो साक्षात् स्वर्ग थियो।
27उसले एउटा वरको रूख देख्यो जसका हाँगा सय योजनसम्म चारैतिर फैलिएका थिए, जो बादलसमान देखिन्थ्यो र मुनिहरूलाई आश्रय दिन्थ्यो।
28प्राचीन कालमा बलशाली गरुडले एउटा हात्ती र एउटा विशाल कछुवा ल्याएर तिनलाई खान यस रूखको एउटा हाँगामा बसेका थिए।
29पक्षीहरूमा श्रेष्ठ ती बलशाली गरुडको भारले त्यो पातले भरिएको हाँगा तत्कालै भाँचियो।
30त्यस महान् रूखमुनि वैखानस, माष, मरीचिप, वालखिल्य, अज र धूम्रजस्ता महर्षिहरू भेला थिए।
31ती (सङ्कटग्रस्त) ऋषिहरूमाथि करुणा गरेर गरुडले त्यो सय योजन लामो हाँगा हात्ती र कछुवासहित महान् वेगले उठाइदिए।
32पक्षीहरूमा श्रेष्ठ धर्मात्मा गरुड एक खुट्टामा उभिइरहे र (हात्ती तथा कछुवाको) मासु खाए, र त्यस रूखको हाँगाले राक्षसहरूको बस्ती नष्ट पारिदिए। राक्षसहरूको विनाश र महर्षिहरूको उद्धारबाट उनलाई अपार हर्ष भयो।
33पक्षीहरूमा श्रेष्ठ धर्मात्मा गरुड एक खुट्टामा उभिइरहे र (हात्ती तथा कछुवाको) मासु खाए, र त्यस रूखको हाँगाले राक्षसहरूको बस्ती नष्ट पारिदिए। राक्षसहरूको विनाश र महर्षिहरूको उद्धारबाट उनलाई अपार हर्ष भयो।
34अत्यन्तै प्रसन्न र आफ्नो तेज दोब्बर भएको पाएर बुद्धिमान् गरुडले अमृत प्राप्त गर्ने निश्चय गरे।
35झ्यालका जाली बटार्दै र घुमाउँदै उनले रत्नले बनेको कक्ष फोडिदिए र इन्द्रको भवनबाट चुपचाप अमृत ल्याए।
36कुबेरका भाइ रावणले सुभद्र नाम गरेको त्यस वरको रूख देख्यो, जो मुनिहरूको प्रिय आश्रयस्थल थियो र गरुडको चिह्न धारण गर्थ्यो।
37रावणले नदीहरूका स्वामी समुद्र तर्यो र वनको बीचमा एउटा सुन्दर, एकान्त, पवित्र ठाउँमा एउटा आश्रम देख्यो।
38त्यहाँ उसले मारीच नाम गरेको एक राक्षस देख्यो, जो कालो मृगछाला र वल्कल लगाएर, जटा धारण गरेर र संयमित आहारमा बसिरहेको थियो।
39जब राजा रावण त्यहाँ पुग्यो, तब मारीचले परम्पराअनुसार उसको स्वागत गर्यो र राजालाई पूजनीय भेटी अर्पण गर्यो, उसका समस्त अलौकिक इच्छा पूरा गर्यो।
40मारीचले यथोचित अन्न र पानीले आतिथ्य गर्यो र सार्थक शब्दमा भन्यो:
41हे राजन्! हे राक्षसराज! आशा छ लङ्कामा सबै कुशल छ। यति छिट्टै तपाईंको यहाँ पुनः आगमन कुन कारणले भयो?
42मारीचले यसरी सम्बोधन गरेपछि तेजस्वी, वाक्पटु रावणले यी वचनमा उत्तर दियो: यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको पैँतीसौँ सर्ग समाप्त भयो।