अध्याय 31

सर्गः 31

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
ravana
श्लोक 1
संस्कृत

त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः। प्रविश्य लङ्कां वेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत्।।3.31.1।।

अङ्ग्रेजी

Quickly did Akampana leave Janasthana, and quickly he entered Lanka. He said to Ravana:

हिन्दी

अकम्पन शीघ्रता से जनस्थान से निकला और शीघ्र ही लंका में प्रविष्ट हुआ। उसने रावण से कहा:

नेपाली

अकम्पन हतारमा जनस्थानबाट निस्क्यो र छिट्टै लङ्कामा प्रवेश गर्‍यो। उसले रावणलाई भन्यो:

श्लोक 2
संस्कृत

जनस्थानस्थिता राजन्राक्षसा बहवो हताः। खरश्च निहतस्सङ्ख्ये कथञ्चिदहमागतः।।3.31.2।।

अङ्ग्रेजी

O king many demons dwelling at Janasthana including Khara have been killed. I manged to escape with much difficulty.

हिन्दी

हे राजन्! जनस्थान में निवास करने वाले खर सहित अनेक राक्षस मारे गए। मैं बड़ी कठिनाई से बचकर निकल सका।

नेपाली

हे राजन्! जनस्थानमा बस्ने खरसहित अनेक राक्षस मारिए। म ठूलो कठिनाइले बचेर निस्कन सकेँ।

ravana
श्लोक 3
संस्कृत

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्ध स्संरक्तलोचनः। अकम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव चक्षुषा।।3.31.3।।

अङ्ग्रेजी

When Akampana thus reported to the tenheaded Ravana, his eyes reddened with anger. He spoke to Akampana as if he was burning him with his eyes :

हिन्दी

जब अकम्पन ने दशमुख रावण को इस प्रकार निवेदन किया, तब उसके नेत्र क्रोध से लाल हो गए। उसने अकम्पन से इस प्रकार कहा मानो अपने नेत्रों से उसे जला रहा हो:

नेपाली

जब अकम्पनले दशमुख रावणलाई यसरी निवेदन गर्‍यो, तब उसका आँखा क्रोधले राता भए। उसले अकम्पनलाई यसरी भन्यो मानौँ आफ्ना आँखाले उसलाई जलाइरहेको छ:

श्लोक 4
संस्कृत

केन रम्यं जनस्थानं हतं मम परासुना। को हि सर्वेषु लोकेषु गतिं चाधिगमिष्यति।।3.31.4।।

अङ्ग्रेजी

He who has destroyed my beautiful Janasthana is sure to die. His life is under the control of others (his enemies). Where can he be(alive) in all the worlds?

हिन्दी

जिसने मेरा सुन्दर जनस्थान नष्ट किया है, वह निश्चय ही मरेगा। उसका जीवन दूसरों (उसके शत्रुओं) के अधीन है। समस्त लोकों में वह कहाँ (जीवित) रह सकता है?

नेपाली

जसले मेरो सुन्दर जनस्थान नष्ट गरेको छ, ऊ निश्चय नै मर्नेछ। उसको जीवन अरू (उसका शत्रु) को अधीनमा छ। समस्त लोकमा ऊ कहाँ (जीवित) रहन सक्छ?

श्लोक 5
संस्कृत

न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम्। प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन न विष्णुना।।3.31.5।।

अङ्ग्रेजी

One who has caused displeasure to me cannot be happy, be it Indra or Kubera, or Yama or even Visnu.

हिन्दी

जिसने मुझे अप्रसन्न किया, वह सुखी नहीं रह सकता—चाहे वह इन्द्र हो, कुबेर हो, यम हो अथवा विष्णु ही क्यों न हो।

नेपाली

जसले मलाई अप्रसन्न पार्‍यो, ऊ सुखी रहन सक्दैन—चाहे ऊ इन्द्र होस्, कुबेर होस्, यम होस् वा विष्णु नै किन नहोस्।

श्लोक 6
संस्कृत

कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम्। मृत्युं मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे।।3.31.6।।

अङ्ग्रेजी

I am the destroyer of the destroyer (Yama). I can burn even that which burns (fire). I can infuse Death with the characteristics of death itself.

हिन्दी

मैं संहारकर्ता (यम) का भी संहारक हूँ। मैं जलाने वाली (अग्नि) को भी जला सकता हूँ। मैं मृत्यु में स्वयं मृत्यु के लक्षण भर सकता हूँ।

नेपाली

म संहारकर्ता (यम) को पनि संहारक हुँ। म जलाउने (अग्नि) लाई पनि जलाउन सक्छु। म मृत्युमा स्वयं मृत्युका लक्षण भर्न सक्छु।

श्लोक 7
संस्कृत

दहेयमपि सङ्कृद्धस्तेजसाऽदित्यपावकौ। वातस्य तरसा वेगं निहन्तुमहमुत्सहे।।3.31.7।।

अङ्ग्रेजी

If angry, I can burn the Sun and even fire with my radiance. I can arrest the speed of the wind instantly with my effort.

हिन्दी

क्रुद्ध होने पर मैं अपने तेज से सूर्य और अग्नि को भी जला सकता हूँ। मैं अपने प्रयत्न से वायु का वेग तत्काल रोक सकता हूँ।

नेपाली

क्रुद्ध हुँदा म आफ्नो तेजले सूर्य र अग्निलाई पनि जलाउन सक्छु। म आफ्नो प्रयत्नले वायुको वेग तत्कालै रोक्न सक्छु।

ravana
श्लोक 8
संस्कृत

तथा क्रुद्धं दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः। भयात्सन्दिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम्।।3.31.8।।

अङ्ग्रेजी

Akampana, out of fear, implored the inflamed Ravana with folded hands and faltering voice to spare him.

हिन्दी

अकम्पन ने भयवश हाथ जोड़कर और लड़खड़ाती वाणी से क्रुद्ध रावण से प्राणदान की याचना की।

नेपाली

अकम्पनले भयवश हात जोडेर र लर्खराउँदो वाणीले क्रुद्ध रावणसँग प्राणदानको याचना गर्‍यो।

ravana
श्लोक 9
संस्कृत

दशग्रीवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः। स विस्रब्धोऽब्रवीद्वाक्यमसन्दिग्धमकम्पनः।।3.31.9।।

अङ्ग्रेजी

The tenheaded Ravana, lord of the demons, assured safety to Akampana, who gratefully said these words without hesitation:

हिन्दी

राक्षसराज दशमुख रावण ने अकम्पन को अभय दिया, और उसने कृतज्ञ होकर बिना संकोच ये वचन कहे:

नेपाली

राक्षसराज दशमुख रावणले अकम्पनलाई अभय दियो, र उसले कृतज्ञ भई सङ्कोचविना यी वचन भन्यो:

rama dasharatha
श्लोक 10
संस्कृत

पुत्रो दशरथस्यास्ति सिंहसंहननो युवा। रामो नाम वृषस्कन्धो वृत्तायतमहाभुजः।।3.31.10।।

अङ्ग्रेजी

Dasaratha has a young son, by name, Rama. He has a body like a lion's. He has strong, round arms and his shoulders resemble those of a bull.

हिन्दी

दशरथ का राम नामक एक युवा पुत्र है। उसका शरीर सिंह के समान है। उसकी भुजाएँ बलिष्ठ और गोल हैं तथा उसके कन्धे वृषभ के समान हैं।

नेपाली

दशरथका राम नाम गरेका एक युवा पुत्र छन्। उनको शरीर सिंहसमान छ। उनका पाखुरा बलिष्ठ र गोला छन् तथा उनका काँध साँढेसमान छन्।

श्लोक 11
संस्कृत

वीरः पृथुयशाश्श्रीमानतुल्यबलविक्रमः। हतं तेन जनस्थानं खरश्च सह दूषणः।।3.31.11।।

अङ्ग्रेजी

He is a hero of great fame and unequal prowess. He has destroyed your Janasthana and also Khara along with Dusana.

हिन्दी

वह महायशस्वी और अतुलनीय पराक्रम वाला वीर है। उसने आपका जनस्थान तथा दूषण सहित खर को भी नष्ट कर दिया।

नेपाली

उनी महायशस्वी र अतुलनीय पराक्रम भएका वीर हुन्। उनले तपाईंको जनस्थान तथा दूषणसहित खरलाई पनि नष्ट गरिदिए।

ravana
श्लोक 12
संस्कृत

अकम्पनवच श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः। नागेन्द्र इव निश्वस्य वचनं चेदमब्रवीत्।।3.31.12।।

अङ्ग्रेजी

Having heard Akampana's words, Ravana, the lord of demons, sighed heavily like the king of serpents and said these words:

हिन्दी

अकम्पन के वचन सुनकर राक्षसराज रावण नागराज के समान गहरी साँस लेकर बोला:

नेपाली

अकम्पनका वचन सुनेर राक्षसराज रावणले नागराजसमान गहिरो सास फेर्दै भन्यो:

rama
श्लोक 13
संस्कृत

स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामस्सर्वामरैस्सह। उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कच्चिदकम्पन।।3.31.13।।

अङ्ग्रेजी

Did Rama come to Janasthana with Indra and the gods ? O Akampana speak.

हिन्दी

क्या राम इन्द्र और देवताओं सहित जनस्थान आया था? हे अकम्पन! बोल।

नेपाली

के राम इन्द्र र देवताहरूसहित जनस्थान आएका थिए? हे अकम्पन! भन्।

rama ravana
श्लोक 14
संस्कृत

रावणस्य पुनर्वाक्यं निशम्य तदकम्पनः। आचचक्षे बलं तस्य विक्रमं च महात्मनः।।3.31.14।।

अङ्ग्रेजी

Hearing Ravana's words, Akampana continued telling about great Rama's strength and his exploits in war.

हिन्दी

रावण के वचन सुनकर अकम्पन महान् राम के बल और युद्ध में उनके पराक्रम के विषय में बताता रहा:

नेपाली

रावणका वचन सुनेर अकम्पनले महान् रामको बल र युद्धमा उनको पराक्रमका विषयमा बताउँदै गयो:

rama
श्लोक 15
संस्कृत

रामो नाम महातेजा श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्। दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः पुरन्दरसमो युधि।।3.31.15।।

अङ्ग्रेजी

Rama is his name. He looks very radiant. He is the best among the archers. Owner of divine weapons, he is comparable to Indra in war.

हिन्दी

उसका नाम राम है। वह अत्यन्त तेजस्वी दिखता है। वह धनुर्धरों में श्रेष्ठ है। दिव्यास्त्रों का स्वामी वह युद्ध में इन्द्र के समान है।

नेपाली

उनको नाम राम हो। उनी अत्यन्तै तेजस्वी देखिन्छन्। उनी धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ छन्। दिव्यास्त्रका स्वामी उनी युद्धमा इन्द्रसमान छन्।

lakshmana
श्लोक 16
संस्कृत

तस्यानुरूपो बलवान्रक्ताक्षो दन्दुभिस्वनः। कनीयान्लक्ष्मणो नाम भ्राता शशिनिभाननः।।3.31.16।।

अङ्ग्रेजी

He is strong with bright red eyes. He has a deep voice with the resonance of a drum. His face is like the moon. Lakshmana, his younger brother, is similar to him in appearance.

हिन्दी

वह बलशाली है और उसके नेत्र उज्ज्वल लाल हैं। उसकी वाणी नगाड़े की गूँज के समान गम्भीर है। उसका मुख चन्द्रमा के समान है। उसका अनुज लक्ष्मण रूप में उसके समान ही है।

नेपाली

उनी बलशाली छन् र उनका आँखा उज्ज्वल राता छन्। उनको वाणी नगराको गुञ्जनसमान गम्भीर छ। उनको मुख चन्द्रमासमान छ। उनका भाइ लक्ष्मण रूपमा उनीसमान नै छन्।

rama lakshmana
श्लोक 17
संस्कृत

स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा। श्रीमान्राजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम्।।3.31.17।।

अङ्ग्रेजी

Rama is prosperous. He is the best among kings. Lakshmana with him is like wind with fire. Rama has pulled down Janasthana.

हिन्दी

राम समृद्ध हैं। वे राजाओं में श्रेष्ठ हैं। उनके साथ लक्ष्मण अग्नि के साथ वायु के समान हैं। राम ने ही जनस्थान ध्वस्त किया है।

नेपाली

राम समृद्ध छन्। उनी राजाहरूमा श्रेष्ठ छन्। उनीसँग लक्ष्मण अग्निसँग वायुसमान छन्। रामले नै जनस्थान ध्वस्त पारेका हुन्।

rama
श्लोक 18
संस्कृत

नैव देवा महात्मानो नात्र कार्या विचारणा। शरा रामेण तूत्सृष्टा रुक्मपुङ्खाः पतत्रिणः।।3.31.18।। सर्पाः पञ्चानना भूत्वा भक्षयन्ति स्म राक्षसान्।

अङ्ग्रेजी

Indeed, they are great men. No god came there (to lend him a hand). There is no need to investigate further about it. The goldenfeathered arrows released by Rama turned into fivehooded serpents and consumed the demons.

हिन्दी

निश्चय ही वे महापुरुष हैं। वहाँ कोई देवता (उनकी सहायता के लिए) नहीं आया। इस विषय में और अधिक जाँच की आवश्यकता नहीं। राम द्वारा छोड़े गए स्वर्णपंख वाले बाण पाँच फणों वाले सर्पों में बदलकर राक्षसों को खा गए।

नेपाली

निश्चय नै तिनी महापुरुष हुन्। त्यहाँ कुनै देवता (तिनको सहायताका लागि) आएनन्। यस विषयमा अझ बढी जाँचको आवश्यकता छैन। रामले छोडेका सुनका पखेटा भएका बाण पाँच फणा भएका सर्पमा बदलिएर राक्षसहरूलाई खाइदिए।

rama
श्लोक 19
संस्कृत

येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्शिताः।3.31.19।। तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम्। इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तवानघ।।3.31.20।।

अङ्ग्रेजी

Wherever the demons went they, gripped by fear, only saw Rama in front. O sinless sire In this manner your Janasthana was destroyed by him.

हिन्दी

राक्षस जहाँ भी गए, भय से ग्रस्त उन्होंने केवल राम को ही अपने सामने देखा। हे निष्पाप स्वामी! इस प्रकार आपका जनस्थान उसके द्वारा नष्ट किया गया।

नेपाली

राक्षसहरू जहाँ गए पनि, भयले ग्रस्त तिनले केवल रामलाई नै आफ्नो सामु देखे। हे निष्पाप स्वामी! यसरी तपाईंको जनस्थान उनीद्वारा नष्ट गरियो।

rama
श्लोक 20
संस्कृत

येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्शिताः।3.31.19।। तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम्। इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तवानघ।।3.31.20।।

अङ्ग्रेजी

Wherever the demons went they, gripped by fear, only saw Rama in front. O sinless sire In this manner your Janasthana was destroyed by him.

हिन्दी

राक्षस जहाँ भी गए, भय से ग्रस्त उन्होंने केवल राम को ही अपने सामने देखा। हे निष्पाप स्वामी! इस प्रकार आपका जनस्थान उसके द्वारा नष्ट किया गया।

नेपाली

राक्षसहरू जहाँ गए पनि, भयले ग्रस्त तिनले केवल रामलाई नै आफ्नो सामु देखे। हे निष्पाप स्वामी! यसरी तपाईंको जनस्थान उनीद्वारा नष्ट गरियो।

rama lakshmana ravana
श्लोक 21
संस्कृत

अकम्पनवचश्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्। जनस्थानं गमिष्यामि हन्तुं रामं सलक्ष्मणम्।।3.31.21।।

अङ्ग्रेजी

Hearing Akampana's words, Ravana said, I will go to Janasthana and kill Rama along with Lakshmana.

हिन्दी

अकम्पन के वचन सुनकर रावण ने कहा—मैं जनस्थान जाऊँगा और लक्ष्मण सहित राम का वध करूँगा।

नेपाली

अकम्पनका वचन सुनेर रावणले भन्यो—म जनस्थान जानेछु र लक्ष्मणसहित रामको वध गर्नेछु।

rama ravana
श्लोक 22
संस्कृत

अथैवमुक्ते वचने प्रोवाचेदमकम्पनः। शृणु राजन्यथावृत्तं रामस्य बलपौरुषम्।।3.31.22।।

अङ्ग्रेजी

Thus said by Ravana, Akampana responded, I will tell you what happened there. O king listen to the strength and valour of Rama.

हिन्दी

रावण के ऐसा कहने पर अकम्पन ने उत्तर दिया—मैं आपको बताऊँगा कि वहाँ क्या हुआ। हे राजन्! राम के बल और पराक्रम की बात सुनिए।

नेपाली

रावणले यसो भनेपछि अकम्पनले उत्तर दियो—म तपाईंलाई बताउनेछु कि त्यहाँ के भयो। हे राजन्! रामको बल र पराक्रमको कुरा सुन्नुहोस्।

rama
श्लोक 23
संस्कृत

असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः। आपगायास्सुपूर्णाया वेगं परिहरेच्छरैः।।3.31.23।।

अङ्ग्रेजी

Rama is of great fame. When outraged, he is irrepressible. He can arrest with his arrows even the speed of a river (in spate).

हिन्दी

राम महायशस्वी हैं। क्रुद्ध होने पर वे अदम्य हैं। वे अपने बाणों से (बाढ़ में आई) नदी का वेग भी रोक सकते हैं।

नेपाली

राम महायशस्वी छन्। क्रुद्ध हुँदा उनी अदम्य छन्। उनले आफ्ना बाणले (बाढीमा आएको) नदीको वेग पनि रोक्न सक्छन्।

rama
श्लोक 24
संस्कृत

सतारग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत्। असौ रामस्तु सीदन्तीं श्रीमानभ्युद्धरेन्महीम्।।3.31.24।।

अङ्ग्रेजी

Powerful Rama can pull down the sky along with the planets and stars. He can lift the drowning earth from the depth of the sea.

हिन्दी

बलशाली राम ग्रहों और नक्षत्रों सहित आकाश को नीचे गिरा सकते हैं। वे समुद्र की गहराई से डूबती पृथ्वी को उठा सकते हैं।

नेपाली

बलशाली रामले ग्रह र ताराहरूसहित आकाशलाई तल झार्न सक्छन्। उनले समुद्रको गहिराइबाट डुब्दै गरेको पृथ्वीलाई उठाउन सक्छन्।

श्लोक 25
संस्कृत

भित्त्वा वेलां समुद्रस्य लोकानाप्लावयेद्विभुः। वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः।।3.31.25।।

अङ्ग्रेजी

He is so very powerful that he can drown the earth by breaking the boundary of the sea. He can arrest the speed of the sea or of the wind with his arrows.

हिन्दी

वे इतने शक्तिशाली हैं कि समुद्र की मर्यादा तोड़कर पृथ्वी को डुबा सकते हैं। वे अपने बाणों से समुद्र अथवा वायु का वेग रोक सकते हैं।

नेपाली

उनी यति शक्तिशाली छन् कि समुद्रको मर्यादा तोडेर पृथ्वीलाई डुबाउन सक्छन्। उनले आफ्ना बाणले समुद्र वा वायुको वेग रोक्न सक्छन्।

श्लोक 26
संस्कृत

संहृत्य वा पुनर्लोकान्विक्रमेण महायशाः। शक्तस्सपुरुषव्याघ्रः स्रष्टुं पुनरपि प्रजाः।।3.31.26।।

अङ्ग्रेजी

He is a tiger among men. He is so powerful that he can destroy the world and recreate the creatures once again by his valour.

हिन्दी

वे पुरुषों में व्याघ्र हैं। वे इतने शक्तिशाली हैं कि अपने पराक्रम से जगत् का संहार कर पुनः प्राणियों की सृष्टि कर सकते हैं।

नेपाली

उनी मानिसहरूमा बाघ हुन्। उनी यति शक्तिशाली छन् कि आफ्नो पराक्रमले जगत्को संहार गरी पुनः प्राणीहरूको सृष्टि गर्न सक्छन्।

ravana
श्लोक 27
संस्कृत

न हि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं त्वया युधि। रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव।।3.31.27।।

अङ्ग्रेजी

O tenheaded one, just as it is not possible for sinners to attain heaven it is not possible for you or for the entire world of demons to win him in war

हिन्दी

हे दशमुख! जैसे पापियों के लिए स्वर्ग प्राप्त करना सम्भव नहीं, वैसे ही आपके लिए अथवा राक्षसों के समस्त लोक के लिए युद्ध में उन्हें जीतना सम्भव नहीं।

नेपाली

हे दशमुख! जसरी पापीहरूका लागि स्वर्ग प्राप्त गर्न सम्भव छैन, त्यसै गरी तपाईंका लागि वा राक्षसहरूको समस्त लोकका लागि युद्धमा उनलाई जित्न सम्भव छैन।

श्लोक 28
संस्कृत

न तं वध्यमहं मन्ये सर्वैर्देवासुरैरपि। अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाश्शृणु।।3.31.28।।

अङ्ग्रेजी

I do not think it is possible for gods and demons together to kill him, yet there is a way for his destruction. You may listen to me with single mindedattention:

हिन्दी

मुझे नहीं लगता कि देवता और असुर मिलकर भी उनका वध कर सकें; फिर भी उनके विनाश का एक उपाय है। एकाग्र मन से मेरी बात सुनिए:

नेपाली

मलाई लाग्दैन कि देवता र असुर मिलेर पनि उनको वध गर्न सकून्; तापनि उनको विनाशको एउटा उपाय छ। एकाग्र मनले मेरो कुरा सुन्नुहोस्:

rama sita
श्लोक 29
संस्कृत

भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा। श्यामा समविभक्ताङ्गी स्त्रीरत्नं रत्नभूषिता।।3.31.29।।

अङ्ग्रेजी

Rama has a wife in this world, by name, Sita, who is beautiful, has a slender waist and a wellformed body. Adorned with gems, she is a jewel among women,

हिन्दी

इस संसार में राम की सीता नामक एक पत्नी है, जो सुन्दरी है, जिसकी कटि पतली और शरीर सुगठित है। रत्नों से अलंकृत वह स्त्रियों में रत्न है।

नेपाली

यस संसारमा रामकी सीता नाम गरेकी एउटी पत्नी छिन्, जो सुन्दरी छिन्, जसको कम्मर पातलो र शरीर सुगठित छ। रत्नले अलङ्कृत उनी स्त्रीहरूमा रत्न हुन्।

श्लोक 30
संस्कृत

नैव देवी न गन्धर्वी नाप्सरा नापि दानवी। तुल्या सीमन्तिनी तस्या मानुषीषु कुतो भवेत्।।3.31.30।।

अङ्ग्रेजी

She has no equal among goddesses nor among gandharvis nor apasaras nor among demonesses. How can there be a peer of her among human beings ?

हिन्दी

न देवियों में, न गन्धर्वियों में, न अप्सराओं में, न राक्षसियों में ही उसकी समानता करने वाली कोई है। फिर मनुष्यों में उसकी बराबरी करने वाली कहाँ हो सकती है?

नेपाली

न देवीहरूमा, न गन्धर्वीहरूमा, न अप्सराहरूमा, न राक्षसीहरूमा नै उनको समानता गर्ने कोही छ। फेरि मानिसहरूमा उनको बराबरी गर्ने कहाँ हुन सक्छे?

rama sita
श्लोक 31
संस्कृत

तस्यापहर भार्यांत्वं प्रमथ्य तु महावने। सीतया रहितः कामी रामो हास्यति जीवितम्।।3.31.31।।

अङ्ग्रेजी

Abduct Rama's wife by force in that great forest and bereft of Sita, he will give up his life.

हिन्दी

उस महान् वन में राम की पत्नी का बलपूर्वक अपहरण कर लीजिए; सीता से वियुक्त होकर वह अपने प्राण त्याग देगा।

नेपाली

त्यस महान् वनमा रामकी पत्नीको बलपूर्वक अपहरण गर्नुहोस्; सीताबाट वियुक्त भई ऊ आफ्नो प्राण त्याग्नेछ।

ravana
श्लोक 32
संस्कृत

अरोचयत तद्वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः। चिन्तयित्वा महाबाहुरकम्पनमुवाच ह।।3.31.32।।

अङ्ग्रेजी

Ravana, the strongarmed king of demons, relished the words of Akampana and pondering over the matter, said to him :

हिन्दी

महाबाहु राक्षसराज रावण को अकम्पन के वचन रुचिकर लगे और विषय पर विचार करते हुए उसने उससे कहा:

नेपाली

महाबाहु राक्षसराज रावणलाई अकम्पनका वचन रुचिकर लागे र विषयमा विचार गर्दै उसले उसलाई भन्यो:

sita
श्लोक 33
संस्कृत

बाढं काल्यं गमिष्यामि ह्येकस्सारथिना सह। आनयिष्यामि वैदेहीमिमां हृष्टो महापुरीम्।।3.31.33।।

अङ्ग्रेजी

Yes, early in the morning I will go alone gladly with the charioteer and bring Vaidehi here to this great city.

हिन्दी

हाँ, कल प्रातःकाल मैं सारथि सहित अकेला हर्षपूर्वक जाऊँगा और वैदेही को इस महानगरी में ले आऊँगा।

नेपाली

हो, भोलि बिहान म सारथिसहित एक्लै हर्षपूर्वक जानेछु र वैदेहीलाई यस महानगरीमा ल्याउनेछु।

ravana
श्लोक 34
संस्कृत

अथैवमुक्त्वा प्रययौ खरयुक्तेन रावणः। रथेनादित्यवर्णेन दिशस्सर्वाः प्रकाशयन्।।3.31.34।।

अङ्ग्रेजी

Having said so, Ravana got on a chariot yoked with donkeys. It had the colour of the Sun. It illuminated all directions. Ravana left.

हिन्दी

ऐसा कहकर रावण गधों से जुते एक रथ पर आरूढ़ हुआ। उसका वर्ण सूर्य के समान था। वह समस्त दिशाओं को प्रकाशित करता था। रावण चल पड़ा।

नेपाली

यसो भनेर रावण गधाले जोतिएको एउटा रथमा आरूढ भयो। त्यसको वर्ण सूर्यसमान थियो। त्यसले समस्त दिशा प्रकाशित गर्थ्यो। रावण हिँड्यो।

ravana
श्लोक 35
संस्कृत

स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान्। सञ्चार्यमाणश्शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव।।3.31.35।।

अङ्ग्रेजी

The great chariot of the demon king (Ravana) flying in the sky shone like the Moon in the cloud.

हिन्दी

आकाश में उड़ता राक्षसराज (रावण) का वह विशाल रथ मेघ में चन्द्रमा के समान शोभित हुआ।

नेपाली

आकाशमा उड्दै गरेको राक्षसराज (रावण) को त्यो विशाल रथ बादलमा चन्द्रमासमान शोभित भयो।

ravana maricha
श्लोक 36
संस्कृत

स मारीचाश्रमं प्राप्य ताटकेयमुपागमत्। मारीचेनार्चितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुषैः।।3.31.36।।

अङ्ग्रेजी

Ravana reached the hermitage of Maricha and met him who was the son of Tataka. The demon king was treated with food that can be chewed and food that can be eaten.

हिन्दी

रावण मारीच के आश्रम पहुँचा और ताटका के पुत्र उससे मिला। राक्षसराज का चबाने योग्य तथा खाने योग्य भोजन से सत्कार किया गया।

नेपाली

रावण मारीचको आश्रममा पुग्यो र ताटकाको पुत्र उसलाई भेट्यो। राक्षसराजको चपाउनयोग्य तथा खानयोग्य भोजनले सत्कार गरियो।

ravana maricha
श्लोक 37
संस्कृत

तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च। अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्।।3.31.37।।

अङ्ग्रेजी

Maricha personally offered Ravana a seat. He offered him water and paid him obeisance. Making meaningful enquiries he said in appropriate words :

हिन्दी

मारीच ने स्वयं रावण को आसन दिया। उसने उसे जल अर्पित किया और प्रणाम किया। सार्थक जिज्ञासाएँ करते हुए उसने यथोचित शब्दों में कहा:

नेपाली

मारीचले आफैँ रावणलाई आसन दियो। उसले उसलाई पानी अर्पण गर्‍यो र प्रणाम गर्‍यो। सार्थक जिज्ञासा गर्दै उसले यथोचित शब्दमा भन्यो:

श्लोक 38
संस्कृत

कच्चित्सुकुशलं राजन्लोकानां राक्षसेश्वर। आशङ्के नाथ जाने त्वं यतस्तूर्णमिहागतः।।3.31.38।।

अङ्ग्रेजी

O lord of demons O king hope every one is fine in the world of demons. O lord, (though) your sudden arrival puts me in doubt (about everything going right).

हिन्दी

हे राक्षसराज! हे राजन्! आशा है राक्षसों के लोक में सब कुशल है। हे स्वामी! (तथापि) आपका सहसा आगमन मुझे सन्देह में डालता है (कि सब ठीक चल रहा है या नहीं)।

नेपाली

हे राक्षसराज! हे राजन्! आशा छ राक्षसहरूको लोकमा सबै कुशल छ। हे स्वामी! (तापनि) तपाईंको एक्कासि आगमनले मलाई सन्देहमा पार्छ (कि सबै ठीक चलिरहेको छ कि छैन)।

ravana maricha
श्लोक 39
संस्कृत

एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः। ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः।।3.31.39।।

अङ्ग्रेजी

Having thus been asked by Maricha, glorious Ravana, who was eloquent in speech, spoke to him :

हिन्दी

मारीच द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर वाक्पटु यशस्वी रावण ने उससे कहा:

नेपाली

मारीचले यसरी सोधेपछि वाक्पटु यशस्वी रावणले उसलाई भन्यो:

rama
श्लोक 40
संस्कृत

आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा। जनस्थानमवध्य तत्सर्वं युधि निपातितम्।।3.31.40।। तस्य मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे।

अङ्ग्रेजी

O dear, Rama who is capable of doing difficult deeds has killed my sentinels. The indestructible Janasthana has been routed in war. Could you help me in abudcting his wife ? (That is the only way to bring him to his knees).

हिन्दी

हे प्रिय! कठिन कर्म करने में समर्थ राम ने मेरे प्रहरियों का वध कर दिया है। अजेय जनस्थान युद्ध में ध्वस्त हो गया है। क्या तुम उसकी पत्नी के अपहरण में मेरी सहायता कर सकते हो? (उसे झुकाने का यही एकमात्र उपाय है।)

नेपाली

हे प्रिय! कठिन कर्म गर्न समर्थ रामले मेरा प्रहरीहरूको वध गरिदिएका छन्। अजेय जनस्थान युद्धमा ध्वस्त भइसकेको छ। के तिमीले उसकी पत्नीको अपहरणमा मेरो सहायता गर्न सक्छौ? (उसलाई झुकाउने यही एउटै उपाय हो।)

sita ravana maricha
श्लोक 41
संस्कृत

राक्षसेन्द्रवचश्श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत्।।3.31.41।। आख्याता केन सीता सा मित्ररूपेण शत्रुणा। त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः।।3.31.42।।

अङ्ग्रेजी

Having heard Ravana ,the king of demons, Maricha said these words: O king, who is that enemy of yours who, in the guise of a friend, has told you about Sita? Though obliged by you, who is he that is not happy with you, O tiger among demons?

हिन्दी

राक्षसराज रावण की बात सुनकर मारीच ने ये वचन कहे—हे राजन्! वह आपका कौन शत्रु है जिसने मित्र के वेश में आपको सीता के विषय में बताया? हे राक्षसों में व्याघ्र! आपसे उपकृत होकर भी वह कौन है जो आपसे प्रसन्न नहीं है?

नेपाली

राक्षसराज रावणको कुरा सुनेर मारीचले यी वचन भन्यो—हे राजन्! त्यो तपाईंको कुन शत्रु हो जसले मित्रको भेषमा तपाईंलाई सीताको विषयमा बतायो? हे राक्षसहरूमा बाघ! तपाईंबाट उपकृत भएर पनि ऊ को हो जो तपाईंसँग प्रसन्न छैन?

sita ravana maricha
श्लोक 42
संस्कृत

राक्षसेन्द्रवचश्श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत्।।3.31.41।। आख्याता केन सीता सा मित्ररूपेण शत्रुणा। त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः।।3.31.42।।

अङ्ग्रेजी

Having heard Ravana ,the king of demons, Maricha said these words: O king, who is that enemy of yours who, in the guise of a friend, has told you about Sita? Though obliged by you, who is he that is not happy with you, O tiger among demons?

हिन्दी

राक्षसराज रावण की बात सुनकर मारीच ने ये वचन कहे—हे राजन्! वह आपका कौन शत्रु है जिसने मित्र के वेश में आपको सीता के विषय में बताया? हे राक्षसों में व्याघ्र! आपसे उपकृत होकर भी वह कौन है जो आपसे प्रसन्न नहीं है?

नेपाली

राक्षसराज रावणको कुरा सुनेर मारीचले यी वचन भन्यो—हे राजन्! त्यो तपाईंको कुन शत्रु हो जसले मित्रको भेषमा तपाईंलाई सीताको विषयमा बतायो? हे राक्षसहरूमा बाघ! तपाईंबाट उपकृत भएर पनि ऊ को हो जो तपाईंसँग प्रसन्न छैन?

sita
श्लोक 43
संस्कृत

सीतामिहानयस्वेति को ब्रवीति ब्रवीहि मे। रक्षोलोकस्य सर्वस्य कश्शृङ्गं छेत्तुमिच्छति।।3.31.43।।

अङ्ग्रेजी

Tell me who asked you to bring Sita ? Who wishes to demolish the peak of the entire clan of demons ?

हिन्दी

मुझे बताइए, किसने आपसे सीता को लाने के लिए कहा? कौन समस्त राक्षसकुल के शिखर को गिराना चाहता है?

नेपाली

मलाई भन्नुहोस्, कसले तपाईंलाई सीता ल्याउन भन्यो? कसले समस्त राक्षसकुलको शिखर ढाल्न चाहन्छ?

श्लोक 44
संस्कृत

प्रोत्साहयति कश्च त्वां स च शत्रुरसंशयः। अशीविषमुखाद्दंष्ट्रामुद्धर्तुं चेच्छति त्वया।।3.31.44।।

अङ्ग्रेजी

He who has encouraged you in this is your enemy, indeed. He wants you to pluck out the fangs from the serpent's mouth.

हिन्दी

जिसने आपको इसके लिए प्रोत्साहित किया, वह निश्चय ही आपका शत्रु है। वह चाहता है कि आप सर्प के मुख से विषदन्त उखाड़ें।

नेपाली

जसले तपाईंलाई यसका लागि प्रोत्साहित गर्‍यो, ऊ निश्चय नै तपाईंको शत्रु हो। ऊ चाहन्छ कि तपाईंले सर्पको मुखबाट विषदन्त उखेल्नुहोस्।

श्लोक 45
संस्कृत

कर्मणा केन केनासि कापथं प्रतिपादितः। सुखसुप्तस्य ते राजन् प्रहृतं केन मूर्धनि।।3.31.45।।

अङ्ग्रेजी

By whose action have you been led into this wrong direction? Who has hit you on your forehead while you were sleeping comfortably?

हिन्दी

किसके कर्म से आप इस गलत दिशा में ले जाए गए हैं? आप सुखपूर्वक सो रहे थे, तब किसने आपके ललाट पर प्रहार किया?

नेपाली

कसको कर्मले तपाईं यस गलत दिशामा लगिनुभएको छ? तपाईं सुखपूर्वक सुतिरहनुभएको थियो, तब कसले तपाईंको निधारमा प्रहार गर्‍यो?

rama
श्लोक 46
संस्कृत

विशुद्धवंशाभिजनाग्रहस्त स्तेजोमदस्संस्थितदोर्विषाणः। उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः स संयुगे राघवगन्धहस्ती।।3.31.46।।

अङ्ग्रेजी

Rama is like a mighty tusker. His pure and high birth is his trunk. His wellbuilt and strong arms are his tusks. His brilliance in his ichor. Nobody can face this intoxicated elephant in battle.

हिन्दी

राम एक बलशाली गजराज के समान हैं। उनका शुद्ध और उच्च जन्म उनकी सूँड़ है। उनकी सुगठित और बलिष्ठ भुजाएँ उनके दाँत हैं। उनका तेज उनका मद है। इस मदमत्त गज का युद्ध में कोई सामना नहीं कर सकता।

नेपाली

राम एउटा बलशाली गजराजसमान छन्। उनको शुद्ध र उच्च जन्म उनको सुँड हो। उनका सुगठित र बलिष्ठ पाखुरा उनका दाह्रा हुन्। उनको तेज उनको मद हो। यस मदमत्त गजको युद्धमा कसैले सामना गर्न सक्दैन।

rama
श्लोक 47
संस्कृत

असौ रणान्तः स्थितिसंधिवालो विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः। सुप्तस्त्वया बोधयितुं न युक्तः शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः।।3.31.47।।

अङ्ग्रेजी

Rama is a lion in the form of man, a lion on warfront with its tail touching the waist when angry. This lion is deft in killing deer in the form of clever demons. His body is full of arrows. The sharp swords are his pointed teeth. It does not behove you to rouse such a lion who is asleep.

हिन्दी

राम मनुष्य के रूप में सिंह हैं, युद्धभूमि पर वह सिंह जिसकी पूँछ क्रुद्ध होने पर कटि को छूती है। यह सिंह चतुर राक्षसों के रूप में मृगों का वध करने में निपुण है। उनका शरीर बाणों से भरा है। तीखी तलवारें उनके नुकीले दाँत हैं। सोए हुए ऐसे सिंह को जगाना आपको शोभा नहीं देता।

नेपाली

राम मानिसको रूपमा सिंह हुन्, युद्धभूमिमा त्यो सिंह जसको पुच्छरले क्रुद्ध हुँदा कम्मर छुन्छ। यो सिंह चतुर राक्षसका रूपमा मृगहरूको वध गर्नमा निपुण छ। उनको शरीर बाणले भरिएको छ। तीखा तरबार उनका चुच्चा दाँत हुन्। सुतेको यस्तो सिंहलाई ब्युँझाउनु तपाईंलाई शोभा दिँदैन।

rama
श्लोक 48
संस्कृत

चापापहारे भुजवेगपङ्के शरोर्मिमाले सुमहाहवौघे। न रामपातालमुखेऽतिघोरे प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम्।।3.31.48।।

अङ्ग्रेजी

O king of demons it is not proper (for you) to jump into the extremely fierce mouth of the nether world known as Rama. Who can steal the bow from his mighty arms which are whirlpools of mud. His arrows are rows of waves in the flow of the great war.

हिन्दी

हे राक्षसराज! राम नामक पाताल के अत्यन्त भयंकर मुख में कूदना आपके लिए उचित नहीं। उनकी बलिष्ठ भुजाओं से, जो कीचड़ के भँवर हैं, धनुष कौन चुरा सकता है? उनके बाण उस महायुद्ध के प्रवाह में तरंगों की पंक्तियाँ हैं।

नेपाली

हे राक्षसराज! राम नाम गरेको पातालको अत्यन्तै भयंकर मुखमा हाम्फाल्नु तपाईंका लागि उचित होइन। उनका बलिष्ठ पाखुराबाट, जो हिलोका भुमरी हुन्, धनुष कसले चोर्न सक्छ? उनका बाण त्यस महायुद्धको प्रवाहमा छालका पङ्क्ति हुन्।

rama
श्लोक 49
संस्कृत

प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र लङ्कां प्रसन्नो भव साधु गच्छ। त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व नित्यं रामस्सभार्यो रमतां वनेषु।।3.31.49।।

अङ्ग्रेजी

O lord of Lanka, chief of the demons, be pleased to return to Lanka and enjoy yourself in the company of your wives. Let Rama enjoy with his wife in the forest.

हिन्दी

हे लंकापति! हे राक्षसों के अधिपति! कृपया लंका लौट जाइए और अपनी पत्नियों के संग आनन्द लीजिए। राम को वन में अपनी पत्नी सहित आनन्द लेने दीजिए।

नेपाली

हे लङ्कापति! हे राक्षसहरूका अधिपति! कृपया लङ्का फर्कनुहोस् र आफ्ना पत्नीहरूको सङ्गमा आनन्द लिनुहोस्। रामलाई वनमा आफ्नी पत्नीसहित आनन्द लिन दिनुहोस्।

ravana maricha valmiki
श्लोक 50
संस्कृत

एवमुक्तो दशग्रीवो मारीचेन स रावणः। न्यवर्तत पुरीं लङ्कां विवेश च गृहोत्तमम्।।3.31.50।।

अङ्ग्रेजी

Thus advised by Maricha ,the ten headed Ravana returned and entered his best of homes in the city of Lanka . इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyfirst sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

मारीच द्वारा इस प्रकार समझाए जाने पर दशमुख रावण लौट गया और लंका नगरी में अपने श्रेष्ठ भवन में प्रविष्ट हुआ। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का एकत्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

मारीचले यसरी बुझाएपछि दशमुख रावण फर्क्यो र लङ्का नगरीमा आफ्नो श्रेष्ठ भवनमा प्रवेश गर्‍यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको एकतीसौँ सर्ग समाप्त भयो।