सर्गः 83
युद्धकाण्ड · अध्याय 83
संस्कृत
1राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् । श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।
2सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् । श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।
3तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः । क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।
4ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः । आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।
5अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि । वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।
6दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् । नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।
7स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः । शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।
8समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः । जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।
9उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः । तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।
10तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः । निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।
11तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् । अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।
12आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः । प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।
13तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः । उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।
14शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् । अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।
15भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् । यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।
16यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् । नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।
17यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् । भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।
18तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि । धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।
19धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः । यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।। यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः । धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।
20धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः । यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।। यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः । धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।
21यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः । क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।
22वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव । वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।
23अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् । विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।
24अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता । कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।
25यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन । त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।
26अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते । दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।
27बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे । धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।
28अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप । अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।
29यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप । न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।
30अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव । सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।
31ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव । धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।
32अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः । क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।
33अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः । विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।
34सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः । पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।
35यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः । यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।
36यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् । यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।
37अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया । राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।
38यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् । अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।
39हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः । अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।
40येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् । तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।
41त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते । रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।
42तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् । कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।
43उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत । किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।
अंग्रेज़ी
1Hearing the great noise of war between Rakshasas and Vanaras, Rama said to Jambavantha.
2"O gentle Jambavan! The terrifying sound of weapons is heard. Surely Hanuman has done a difficult task."
3"O King of Bears! Accompanied by your army, go to the battlefield and help the best of monkeys."
4Rama having spoken thus, King of Bears surrounded by Vanaras went to Hanuman at the western gate.
5Then the Lord of Bears saw Hanuman accompanied by Vanaras who fought in war coming sighing.
6Hanuman seeing the terrific army of Bears marching like a dark cloud asked them to return and he also returned with them.
7Hanuman of great fame accompanied by army quickly came to Rama and submitted as follows.
8"Ravana's son, Indrajith struck Sita, who was crying in front of us looking at us while we were fighting in war."
9"O Tamer of enemies! Seeing her (Sita) bewildered in mind, worried, I have come to inform you accompanied by Vanaras."
10On hearing, Hanuman's words Raghava became deluded in sorrow and fell on the ground like a tree cut at the root.
11Seeing Raghava who is equal to god fallen on the ground, and the best of monkeys lifting him, the Vanaras from all over came jumping.
12Reaching Rama, who was like a burning fire that has risen up and suddenly fallen, the Vanaras sprinkled water with fragrance of lotuses and lilies on Rama just as sprinkling water on an inextinguishable fire that has flared up suddenly.
13Then, Lakshmana who was very worried held the arms of Rama who was unwell and spoke these meaningful words.
14"O Noble Rama! If You, who have gained over senses and sticking to a virtuous path are not protected, from this calamity by righteousness, then righteousness is useless."
15" As animate and inanimate beings are seen experiencing joy at present, righteousness is not the cause of joy, I think so."
16"Just as inanimate beings which are seen happy and animate are also seen in the same manner, in which case that righteousness alone prospers is not there (for a person like you would not suffer). Knowing this you should not suffer."
17"If there is unrighteousness, Ravana should be in hell. You who are endowed with righteousness should not have agony."
18" As Ravana has no sorrow and you have experienced agony the contraries of each other have changed the roles of righteousness and unrighteousness."
19"The righteous attains the benefit through righteous means, and the unrighteous suffer by unrighteous means. If unrighteousness is rooted in the unrighteous and are pleased with unrighteousness they will be deprived of the result of righteousness. It is not otherwise."
20"The righteous attains the benefit through righteous means, and the unrighteous suffer by unrighteous means. If unrighteousness is rooted in the unrighteous and are pleased with unrighteousness they will be deprived of the result of righteousness. It is not otherwise."
21"Since those rooted in unrighteous develop and are wealthy, and those who follow dharma suffer both these are meaningless."
22"Righteousness and unrighteousness are forms of actions, sinful or not sinful. If sinful action is unrighteous, those who have done sinful actions should suffer. Since sinful action is momentary, and as soon as the action is over unrighteousness is also gone. That being so how can unrighteousness cause pain to anyone?"
23"Or else if a man is destroyed by killing another, destiny which is engendered by the sinful action suffers and not the doer of sinful action."
24"O Crusher of enemies! How does righteousness get encountered? It is not seen. How to know whether it is real or unreal? Is it possible to know that the best result is attained by righteousness."
25"O foremost among the victorious! To you, who are a jewel no evil should accrue. Since such difficulty has been faced by you, the fact that good actions result in good destiny is not true."
26"Or else dharma becomes feeble, ineffective, submits to might, then it is better not to follow such dharma which is feeble, I think."
27"Giving up predominance of virtue, seek courage and submit to might for succeeding in action. Seek might just as you have sought dharma earlier for success."
28"O scorcher of enemies! If you consider speaking the truth is dharma, why did you not bind your father (who promised to give the kingdom) and was not compassionate (spoke untruth later)."
29"Indra killed an ascetic (Viswarupa) and did fire sacrifice. If dharma alone is his duty, he could have done hundreds of fire sacrifices and not have killed the ascetic. If adharma is duty he would have killed the ascetic and not done fire sacrifice."
30"Kakuthsa Rama! Kings followed dharma and adharma both according to context. Whether following dharma or adharma destruction is happening. Therefore, humans keep doing both as per their desire."
31"Dear Raghava! In my opinion also depending on desire and context, following dharma or adharma is proper. You have severed the roots of dharma by giving up the kingdom."
32"Prosperity is augmented gradually and developed by all means just as rivers flow from mountains, all undertakings follow conducive to success."
33"Just like streams dry up in summer, if one who is of meagre intelligence and forsakes wealth, all his actions will be interrupted."
34"If one who has been happy seeks happiness on renouncing wealth then proceeds to perform sinful actions it is a mistake."
35"Friends gather round him in whom riches abide. Relations stand by him who has wealth. He is considered manly in whom wealth abides, and he is learned who has wealth."
36He is gallant to whom wealth has flown, he is intelligent in whom wealth abides, he is glorious in whom wealth exists and he is superior in great virtues in whom wealth found receptacle.
37'If you give up wealth the evils will follow you', said I. Now you left the kingdom. The basis on which you made such a resolve is not known to me.
38For one who has wealth all his actions of dharma would give pleasure and favourable. One who has no wealth and is worrying about it can't attain it.
39"O Rama! Desire, delight, pride, virtue, anger, forgiveness, fortitude all these are effective through wealth."
40"Even if there is wealth if one renunciates wealth and follows dharma in this world they perish like planets on cloudy days."
41"O heroic Rama! You have been faithful to the promise to your father and left home following dharma (giving up wealth), and your dear wife who is your life has been abducted by Rakshasa."
42"Get up, heroic Raghava! I will get rid of the agony caused to you by Indrajith, by the action."
43"O tiger among men! O broad shouldered endowed with fortitude! Why do you not know yourself that you are a great soul and doer of action?"
हिन्दी
1राक्षसों और वानरों के बीच युद्ध का महान् कोलाहल सुनकर राम ने जाम्बवान् से कहा।
2'हे सौम्य जाम्बवान्! अस्त्रों का भयङ्कर शब्द सुनाई पड़ रहा है। निश्चय ही हनुमान् ने कोई दुष्कर कार्य किया है।'
3'हे ऋक्षराज! अपनी सेना सहित रणभूमि में जाइए और वानरों में श्रेष्ठ की सहायता कीजिए।'
4राम के इस प्रकार कहने पर ऋक्षराज वानरों से घिरकर पश्चिम द्वार पर हनुमान् के पास गए।
5तब ऋक्षपति ने हनुमान् को युद्ध में लड़े वानरों सहित आहें भरते आते देखा।
6हनुमान् ने रीछों की उस भयङ्कर सेना को श्याम मेघ के समान बढ़ते देखकर उन्हें लौटने को कहा और स्वयं भी उनके साथ लौट पड़े।
7महान् यशस्वी हनुमान् सेना सहित शीघ्रता से राम के पास आए और इस प्रकार निवेदन किया।
8'रावणपुत्र इन्द्रजित् ने सीता पर प्रहार किया, जो हमारे सामने रोती हुई हमें देख रही थीं, जब हम युद्ध में लड़ रहे थे।'
9'हे शत्रुदमन! उन्हें (सीता को) देखकर मन में विह्वल और चिन्तित होकर मैं वानरों सहित आपको सूचित करने आया हूँ।'
10हनुमान् के वचन सुनकर राघव शोक में मोहित हो गए और जड़ से कटे वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़े।
11देवतुल्य राघव को भूमि पर गिरा और वानरों में श्रेष्ठ को उन्हें उठाते देखकर वानर चारों ओर से उछलते हुए आ पहुँचे।
12प्रज्वलित होकर अकस्मात् बुझी अग्नि के समान राम के पास पहुँचकर वानरों ने उन पर कमलों और कुमुदों की सुगन्ध वाला जल वैसे ही छिड़का जैसे अकस्मात् भड़की अबुझ अग्नि पर जल छिड़का जाता है।
13तब अत्यन्त चिन्तित लक्ष्मण ने अस्वस्थ राम की भुजाएँ थामीं और ये अर्थपूर्ण वचन कहे।
14'हे आर्य राम! यदि आप, जो जितेन्द्रिय हैं और धर्म के मार्ग पर दृढ़ हैं, धर्म द्वारा इस विपत्ति से रक्षित न हों, तो धर्म व्यर्थ है।'
15'जब चर और अचर प्राणी वर्तमान में सुख का अनुभव करते देखे जाते हैं, तब धर्म ही सुख का कारण नहीं है — ऐसा मैं सोचता हूँ।'
16'जैसे अचर प्राणी सुखी दिखाई देते हैं, वैसे ही चर भी दिखाई देते हैं; ऐसी स्थिति में केवल धर्म ही समृद्धि देता है — यह नहीं है (अन्यथा आप जैसा कष्ट न पाता)। यह जानकर आपको कष्ट नहीं करना चाहिए।'
17'यदि अधर्म फलदायी हो, तो रावण को नरक में होना चाहिए। धर्म से सम्पन्न आपको व्यथा नहीं होनी चाहिए।'
18'क्योंकि रावण को शोक नहीं है और आपने व्यथा का अनुभव किया है, इसलिए परस्पर विपरीत इन दोनों ने धर्म और अधर्म की भूमिकाएँ बदल दी हैं।'
19'धार्मिक धर्म के साधनों से लाभ प्राप्त करता है और अधार्मिक अधर्म के साधनों से कष्ट पाता है। यदि अधर्म अधार्मिकों में जड़ जमा ले और वे अधर्म से प्रसन्न रहें, तो वे धर्म के फल से वञ्चित होंगे। इसके विपरीत नहीं।'
20'धार्मिक धर्म के साधनों से लाभ प्राप्त करता है और अधार्मिक अधर्म के साधनों से कष्ट पाता है। यदि अधर्म अधार्मिकों में जड़ जमा ले और वे अधर्म से प्रसन्न रहें, तो वे धर्म के फल से वञ्चित होंगे। इसके विपरीत नहीं।'
21'क्योंकि अधर्म में जड़ जमाए हुए लोग बढ़ते और धनवान् होते हैं तथा धर्म का पालन करने वाले कष्ट पाते हैं, इसलिए ये दोनों निरर्थक हैं।'
22'धर्म और अधर्म कर्मों के रूप हैं — पापमय अथवा पापरहित। यदि पापकर्म अधर्म है, तो जिन्होंने पापकर्म किए वे कष्ट पाएँ। किन्तु क्योंकि पापकर्म क्षणिक है और कर्म समाप्त होते ही अधर्म भी समाप्त हो जाता है, तो ऐसी स्थिति में अधर्म किसी को पीड़ा कैसे दे सकता है?'
23'अथवा यदि कोई दूसरे का वध कर स्वयं नष्ट होता है, तो पापकर्म से उत्पन्न नियति कष्ट पाती है, पापकर्म का कर्ता नहीं।'
24'हे शत्रुसंहारक! धर्म का साक्षात्कार कैसे हो? वह दिखाई नहीं देता। यह कैसे जाना जाए कि वह सत् है अथवा असत्? क्या यह जानना सम्भव है कि धर्म से सर्वोत्तम फल प्राप्त होता है?'
25'हे विजयियों में श्रेष्ठ! आप जैसे रत्न पर कोई अनिष्ट नहीं आना चाहिए। जब आपको ऐसा कष्ट सहना पड़ा, तब यह तथ्य कि उत्तम कर्मों से उत्तम भाग्य मिलता है, सत्य नहीं है।'
26'अथवा यदि धर्म दुर्बल, निष्प्रभावी हो और बल के अधीन हो जाए, तो ऐसे दुर्बल धर्म का पालन न करना ही उत्तम है — ऐसा मैं सोचता हूँ।'
27'धर्म की प्रधानता त्यागकर साहस का आश्रय लीजिए और कार्य की सिद्धि के लिए बल के अधीन होइए। जैसे आपने पहले धर्म का आश्रय लिया, वैसे ही अब सफलता के लिए बल का आश्रय लीजिए।'
28'हे शत्रुतापन! यदि आप सत्य बोलने को धर्म मानते हैं, तो आपने अपने पिता को (जिन्होंने राज्य देने का वचन दिया था और बाद में असत्य बोले) क्यों नहीं बाँधा और उन पर करुणा क्यों नहीं की?'
29'इन्द्र ने एक तपस्वी (विश्वरूप) का वध किया और अग्निष्टोम यज्ञ किया। यदि केवल धर्म ही उनका कर्तव्य होता, तो वे सैकड़ों यज्ञ करते और तपस्वी का वध न करते। यदि अधर्म ही कर्तव्य होता, तो वे तपस्वी का वध करते और यज्ञ न करते।'
30'हे ककुत्स्थ राम! राजाओं ने प्रसङ्ग के अनुसार धर्म और अधर्म दोनों का पालन किया। धर्म का पालन हो अथवा अधर्म का, विनाश तो होता ही है। इसलिए मनुष्य अपनी इच्छा के अनुसार दोनों करते रहते हैं।'
31'हे प्रिय राघव! मेरे मत में भी इच्छा और प्रसङ्ग के अनुसार धर्म अथवा अधर्म का पालन उचित है। आपने राज्य त्यागकर धर्म की ही जड़ काट डाली है।'
32'समृद्धि क्रमशः बढ़ती है और सब उपायों से विकसित होती है, जैसे नदियाँ पर्वतों से बहती हैं; सब उद्यम सफलता के अनुकूल चलते हैं।'
33'जैसे ग्रीष्म में जलधाराएँ सूख जाती हैं, वैसे ही यदि अल्पबुद्धि वाला कोई धन का त्याग कर दे, तो उसके सब कर्म रुक जाते हैं।'
34'यदि सुखी रह चुका कोई धन त्यागकर सुख की कामना करे और फिर पापकर्म करने लगे, तो यह भूल है।'
35'जिसमें धन निवास करता है उसके चारों ओर मित्र एकत्र होते हैं। जिसके पास धन है उसके साथ सम्बन्धी खड़े रहते हैं। जिसमें धन निवास करता है वही पुरुष माना जाता है और वही विद्वान् है जिसके पास धन है।'
36'जिसके पास धन आया वही वीर है, जिसमें धन निवास करता है वही बुद्धिमान् है, जिसके पास धन है वही यशस्वी है और जिसमें धन ने आश्रय पाया वही महान् गुणों में श्रेष्ठ है।'
37''यदि आप धन त्याग देंगे तो अनिष्ट आपका अनुसरण करेंगे' — यह मैंने कहा था। अब आपने राज्य त्याग दिया। जिस आधार पर आपने ऐसा संकल्प किया, वह मुझे ज्ञात नहीं।'
38'जिसके पास धन है उसके सब धर्मकर्म सुख और अनुकूलता देते हैं। जिसके पास धन नहीं है और जो उसकी चिन्ता करता है, वह उसे प्राप्त नहीं कर सकता।'
39'हे राम! काम, आनन्द, गर्व, धर्म, क्रोध, क्षमा, धैर्य — ये सब धन से ही प्रभावी होते हैं।'
40'धन होते हुए भी यदि कोई धन का त्याग कर इस लोक में धर्म का पालन करे, तो वे मेघाच्छन्न दिनों में ग्रहों के समान नष्ट हो जाते हैं।'
41'हे वीर राम! आपने अपने पिता को दिए वचन का पालन किया और धर्म का अनुसरण करते हुए (धन त्यागकर) घर छोड़ा, और आपकी प्रिय पत्नी, जो आपका जीवन हैं, राक्षस द्वारा अपहृत की गईं।'
42'उठिए, वीर राघव! इन्द्रजित् द्वारा आपको दी गई इस व्यथा को मैं कर्म द्वारा दूर कर दूँगा।'
43'हे पुरुषों में व्याघ्र! हे धैर्य से सम्पन्न विशाल कन्धों वाले! आप स्वयं क्यों नहीं जानते कि आप महात्मा और कर्मशील हैं?'
नेपाली
1राक्षस र वानरहरूबीच युद्धको महान् कोलाहल सुनेर रामले जाम्बवान्सँग भने।
2'हे सौम्य जाम्बवान्! अस्त्रको भयङ्कर शब्द सुनिँदै छ। निश्चय नै हनुमान्ले कुनै दुष्कर कार्य गरेका छन्।'
3'हे ऋक्षराज! आफ्नो सेनासहित रणभूमिमा जानुहोस् र वानरहरूमा श्रेष्ठको सहायता गर्नुहोस्।'
4रामले यसरी भनेपछि ऋक्षराज वानरहरूले घेरिएर पश्चिम ढोकामा हनुमान्कहाँ गए।
5तब ऋक्षपतिले हनुमान्लाई युद्धमा लडेका वानरहरूसहित सुस्केरा हाल्दै आउँदै गरेको देखे।
6हनुमान्ले भालुहरूको त्यो भयङ्कर सेनालाई श्याम मेघझैँ बढ्दै गरेको देखेर तिनलाई फर्कन भने र आफैँ पनि तिनीहरूसँगै फर्के।
7महान् यशस्वी हनुमान् सेनासहित शीघ्रतापूर्वक रामकहाँ आए र यसरी निवेदन गरे।
8'रावणपुत्र इन्द्रजित्ले सीतामाथि प्रहार गर्यो, जो हाम्रो अगाडि रुँदै हामीलाई हेरिरहेकी थिइन्, जब हामी युद्धमा लडिरहेका थियौँ।'
9'हे शत्रुदमन! उनलाई (सीतालाई) देखेर मनमा विह्वल र चिन्तित भई म वानरहरूसहित तपाईंलाई सूचित गर्न आएको छु।'
10हनुमान्का वचन सुनेर राघव शोकमा मोहित भए र जरैबाट काटिएको रूखझैँ भुइँमा ढले।
11देवतुल्य राघवलाई भुइँमा ढलेको र वानरहरूमा श्रेष्ठलाई उनलाई उठाउँदै गरेको देखेर वानरहरू चारैतिरबाट उफ्रँदै आइपुगे।
12प्रज्वलित भई अकस्मात् निभेको आगोझैँ रामको नजिक पुगेर वानरहरूले उनीमाथि कमल र कुमुदको सुगन्ध भएको जल त्यसै गरी छर्के जसरी अकस्मात् दन्किएको ननिभ्ने आगोमा जल छर्किन्छ।
13तब अत्यन्त चिन्तित लक्ष्मणले अस्वस्थ रामका पाखुरा समाते र यी अर्थपूर्ण वचन भने।
14'हे आर्य राम! यदि तपाईं, जो जितेन्द्रिय हुनुहुन्छ र धर्मको मार्गमा दृढ हुनुहुन्छ, धर्मद्वारा यस विपत्तिबाट रक्षित हुनुहुन्न भने, धर्म व्यर्थ छ।'
15'जब चर र अचर प्राणीहरू वर्तमानमा सुखको अनुभव गरिरहेका देखिन्छन्, तब धर्म नै सुखको कारण होइन — यस्तो म सोच्छु।'
16'जसरी अचर प्राणी सुखी देखिन्छन्, त्यसै गरी चर पनि देखिन्छन्; यस्तो अवस्थामा केवल धर्मले नै समृद्धि दिन्छ — यो होइन (नत्र तपाईंजस्तोले कष्ट पाउनुहुन्नथ्यो)। यो जानेर तपाईंले कष्ट गर्नु हुँदैन।'
17'यदि अधर्म फलदायी हो भने, रावण नरकमा हुनुपर्छ। धर्मले सम्पन्न तपाईंलाई व्यथा हुनु हुँदैन।'
18'किनकि रावणलाई शोक छैन र तपाईंले व्यथाको अनुभव गर्नुभएको छ, त्यसैले परस्पर विपरीत यी दुवैले धर्म र अधर्मका भूमिका बदलिदिएका छन्।'
19'धार्मिकले धर्मका साधनबाट लाभ प्राप्त गर्छ र अधार्मिकले अधर्मका साधनबाट कष्ट पाउँछ। यदि अधर्म अधार्मिकहरूमा जरा गाडोस् र तिनीहरू अधर्मले प्रसन्न रहून्, तब तिनीहरू धर्मको फलबाट वञ्चित हुनेछन्। यसको विपरीत होइन।'
20'धार्मिकले धर्मका साधनबाट लाभ प्राप्त गर्छ र अधार्मिकले अधर्मका साधनबाट कष्ट पाउँछ। यदि अधर्म अधार्मिकहरूमा जरा गाडोस् र तिनीहरू अधर्मले प्रसन्न रहून्, तब तिनीहरू धर्मको फलबाट वञ्चित हुनेछन्। यसको विपरीत होइन।'
21'किनकि अधर्ममा जरा गाडेकाहरू बढ्छन् र धनी हुन्छन् तथा धर्मको पालन गर्नेहरू कष्ट पाउँछन्, त्यसैले यी दुवै निरर्थक छन्।'
22'धर्म र अधर्म कर्मका रूप हुन् — पापमय अथवा पापरहित। यदि पापकर्म अधर्म हो भने, जसले पापकर्म गरे तिनले कष्ट पाऊन्। तर किनकि पापकर्म क्षणिक छ र कर्म सकिनासाथ अधर्म पनि सकिन्छ, तब यस्तो अवस्थामा अधर्मले कसैलाई पीडा कसरी दिन सक्छ?'
23'अथवा यदि कसैले अर्कोको वध गरेर आफैँ नष्ट हुन्छ भने, पापकर्मबाट उत्पन्न नियतिले कष्ट पाउँछ, पापकर्मको कर्ताले होइन।'
24'हे शत्रुसंहारक! धर्मको साक्षात्कार कसरी होस्? त्यो देखिँदैन। यो कसरी जानियोस् कि त्यो सत् हो अथवा असत्? के यो जान्न सम्भव छ कि धर्मबाट सर्वोत्तम फल प्राप्त हुन्छ?'
25'हे विजयीहरूमा श्रेष्ठ! तपाईंजस्ता रत्नमाथि कुनै अनिष्ट आउनु हुँदैन। जब तपाईंले यस्तो कष्ट सहनुपर्यो, तब यो तथ्य कि उत्तम कर्मबाट उत्तम भाग्य मिल्छ, सत्य होइन।'
26'अथवा यदि धर्म दुर्बल, निष्प्रभावी होस् र बलको अधीनमा जाओस्, तब त्यस्तो दुर्बल धर्मको पालन नगर्नु नै उत्तम हो — यस्तो म सोच्छु।'
27'धर्मको प्रधानता त्यागेर साहसको आश्रय लिनुहोस् र कार्यसिद्धिका लागि बलको अधीनमा हुनुहोस्। जसरी तपाईंले पहिले धर्मको आश्रय लिनुभयो, त्यसै गरी अब सफलताका लागि बलको आश्रय लिनुहोस्।'
28'हे शत्रुतापन! यदि तपाईं सत्य बोल्नुलाई धर्म मान्नुहुन्छ भने, तपाईंले आफ्ना पितालाई (जसले राज्य दिने वचन दिनुभएको थियो र पछि असत्य बोल्नुभयो) किन बाँध्नुभएन र उहाँमाथि करुणा किन गर्नुभएन?'
29'इन्द्रले एउटा तपस्वी (विश्वरूप) को वध गरे र अग्निष्टोम यज्ञ गरे। यदि केवल धर्म नै उनको कर्तव्य हुन्थ्यो भने, उनले सयौँ यज्ञ गर्थे र तपस्वीको वध गर्दैनथे। यदि अधर्म नै कर्तव्य हुन्थ्यो भने, उनले तपस्वीको वध गर्थे र यज्ञ गर्दैनथे।'
30'हे ककुत्स्थ राम! राजाहरूले प्रसङ्गअनुसार धर्म र अधर्म दुवैको पालन गरे। धर्मको पालन होस् अथवा अधर्मको, विनाश त हुन्छ नै। त्यसैले मानिसहरू आफ्नो इच्छाअनुसार दुवै गरिरहन्छन्।'
31'हे प्रिय राघव! मेरो मतमा पनि इच्छा र प्रसङ्गअनुसार धर्म अथवा अधर्मको पालन उचित छ। तपाईंले राज्य त्यागेर धर्मकै जरा काटिदिनुभएको छ।'
32'समृद्धि क्रमशः बढ्छ र सबै उपायले विकसित हुन्छ, जसरी नदीहरू पर्वतबाट बग्छन्; सबै उद्यम सफलताअनुकूल चल्छन्।'
33'जसरी ग्रीष्ममा जलधारा सुक्छन्, त्यसै गरी यदि अल्पबुद्धि भएको कसैले धनको त्याग गरोस्, तब उसका सबै कर्म रोकिन्छन्।'
34'यदि सुखी भइसकेको कसैले धन त्यागेर सुखको कामना गरोस् र फेरि पापकर्म गर्न थालोस्, तब यो भूल हो।'
35'जसमा धन बस्छ उसको वरिपरि मित्रहरू जम्मा हुन्छन्। जससँग धन छ उसैसँग आफन्तहरू उभिन्छन्। जसमा धन बस्छ उही पुरुष मानिन्छ र उही विद्वान् हो जससँग धन छ।'
36'जससँग धन आयो उही वीर हो, जसमा धन बस्छ उही बुद्धिमान् हो, जससँग धन छ उही यशस्वी हो र जसमा धनले आश्रय पायो उही महान् गुणमा श्रेष्ठ हो।'
37''यदि तपाईंले धन त्याग्नुभयो भने अनिष्टहरूले तपाईंको अनुसरण गर्नेछन्' — यो मैले भनेको थिएँ। अब तपाईंले राज्य त्याग्नुभयो। जुन आधारमा तपाईंले त्यस्तो सङ्कल्प गर्नुभयो, त्यो मलाई थाहा छैन।'
38'जससँग धन छ उसका सबै धर्मकर्मले सुख र अनुकूलता दिन्छन्। जससँग धन छैन र जसले त्यसको चिन्ता गर्छ, उसले त्यो प्राप्त गर्न सक्दैन।'
39'हे राम! काम, आनन्द, घमण्ड, धर्म, क्रोध, क्षमा, धैर्य — यी सबै धनबाटै प्रभावी हुन्छन्।'
40'धन हुँदाहुँदै पनि यदि कसैले धनको त्याग गरी यस लोकमा धर्मको पालन गरोस्, तब तिनीहरू मेघाच्छन्न दिनमा ग्रहझैँ नष्ट हुन्छन्।'
41'हे वीर राम! तपाईंले आफ्ना पितालाई दिएको वचनको पालन गर्नुभयो र धर्मको अनुसरण गर्दै (धन त्यागेर) घर छाड्नुभयो, र तपाईंकी प्रिय पत्नी, जो तपाईंको जीवन हुनुहुन्छ, राक्षसद्वारा अपहरण गरिनुभयो।'
42'उठ्नुहोस्, वीर राघव! इन्द्रजित्द्वारा तपाईंलाई दिइएको यो व्यथा म कर्मद्वारा हटाइदिनेछु।'
43'हे पुरुषहरूमा व्याघ्र! हे धैर्यले सम्पन्न विशाल काँध भएका! तपाईं आफैँ किन जान्नुहुन्न कि तपाईं महात्मा र कर्मशील हुनुहुन्छ?'