सर्गः 75
युद्धकाण्ड · अध्याय 75
संस्कृत
1ततोऽब्रवीन्महातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः । अर्थ्यंविज्ञापयंश्चापिहनूमन्तमिदंवचः ।।6.75.1।।
2यतोहतःकुम्भकर्णःकुमाराश्चनिषूदिताः । नेदानीमुपनिर्हारंरावणोदातुमर्हति ।।6.75.2।।
3येयेमहाबलास्सन्तिलघवश्चप्लवङ्गमाः । लङ्कामभ्युतन्त्याशुगृह्योल्काःप्लवगर्षभाः ।।6.75.3।। हरयोहरिसङ्काशाःप्रदग्धुंरावणालयम् ।
4तोस्तंगतआदित्येरौद्रेतस्मिन्निशामुखे ।।6.75.4।। लङ्कामभिमुखास्सोल्काजग्मुस्तेप्लवगर्षभाः ।
5उल्काहस्सैर्हरिगणैस्सर्वतस्समभिद्रुताः ।।6.75.5।। आरक्षस्थाविरूपाक्षास्सहसाविप्रदद्रुवुः ।
6गोपुराट्टप्रतोलीषुचर्यासुविविधासु च ।।6.75.6।। प्रासादेषु च सम्हृष्टास्ससृजुस्तेहुताशनम् ।
7तेषांगृहसहस्राणिददाहहुतभुक्तदा ।।6.75.7।। प्रासादाःपर्वताकाराःपतन्तिधरणीतले ।
8अगुरुर्दह्यतेतत्रवरं च हरिचन्दनम् ।।6.75.8।। मौक्तिकामणयस्स्निग्धावज्रंचापिप्रवालकम् ।
9क्षौमं च दह्यतेतत्रकौशेयंचापिशोभनं ।।6.75.9।। आविकंविविधंचौर्णंकाञ्चनंभाण्डमायुधम् ।
10नानाविकृतसंस्थानंवाजिभाण्डपरिच्छदौ ।।6.75.10।। गजग्रैवेयकक्ष्याश्चरथभाण्डाश्चसम्स्कृताः ।
11नुत्राणि च योधानांहस्त्यश्वानां व चर्म च ।।6.75.11।। खडगाधनूंषिज्वाबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः ।
12रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।6.75.12।। मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः । विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।6.75.13।।
13रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।6.75.12।। मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः । विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।6.75.13।।
14नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा । आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।। हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् । शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।। कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् । गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।। शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह । त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।। तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् । अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
15नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा । आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।। हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् । शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।। कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् । गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।। शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह । त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।। तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् । अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
16नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा । आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।। हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् । शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।। कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् । गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।। शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह । त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।। तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् । अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
17नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा । आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।। हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् । शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।। कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् । गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।। शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह । त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।। तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् । अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
18नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा । आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।। हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् । शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।। कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् । गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।। शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह । त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।। तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् । अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।
19सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च । हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।। तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः । मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।। क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः । नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।
20सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च । हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।। तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः । मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।। क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः । नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।
21सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च । हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।। तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः । मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।। क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः । नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।
22ज्वलनेनपरीतानितोरणानिचकाशिरे । विद्युद्भिरिवनद्धानिमेघजालानिघर्मगे ।।6.75.22।।
23ज्वलनेनपरीतानिनिपेतुर्भवनान्वथ । वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।6.75.23।।
24विमानेषुप्रसुस्ताश्चदह्यमानावराङ्गनाः । त्यक्ताभरणसर्वाङ्गाहाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।।6.75.24।।
25तत्रचाग्निपरीतानिनिपेतुर्भवनान्यपि । वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।6.75.25।।
26तानिनिर्दह्यमानानिदूरतःप्रचकाशिरे । हिमवच्छिखराणीवदीप्तौषदिवनानिच ।।6.75.26।।
27हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्चज्वालाप्रज्वलितैरपि । रात्रौसादृश्यतेलङ्कापुष्पितैरिवकिंशुकैः ।।6.75.27।।
28हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तेर्मुक्सैश्चैवतुरङ्गमैः । बभूवलङ्कालोकान्तेभ्रान्तग्राहइवार्णवः ।।6.75.28।।
29अश्वंमुक्तंगजोदृष्टवाक्वचिद्भीतोऽपसर्पति । भीतोभीतंगजंदृष्टवाक्वचिदश्वोनिवर्तते ।।6.75.29।।
30लङ्कायांदह्यमानायांशुशुभे स महार्णवः । छायासंसक्तसलिलोलोहितोदइवार्णवः ।।6.75.30।।
31साबभूवमुहूर्तेनहरिभिर्दीपितापुरी । लोकस्यास्यक्ष्येघोरेप्रदीप्तेववसुन्दरा ।।6.75.31।।
32नारीजनस्यधूमेनव्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः । स्वनोज्वलनतप्तस्यशुश्रुवेशतयोजनम् ।।6.75.32।।
33प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः । सहसाभ्युत्पतन्तिस्महरयोऽथयुयुत्सवः ।।6.75.33।।
34उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनः । दिशोदशसमुद्रं च पृथिवींचान्वनादयत् ।।6.75.34।।
35विशल्यौतुमहात्मानौतावुभौरामलक्ष्मणौ । असम्भ्रान्तौजगृहतुस्तदोभौधनुषीवरे ।।6.75.35।।
36ततोविस्फारयानस्यरामस्यधनुरुत्तमम् । बभूवतुमुलश्शब्दोराक्षसानांभयावहः ।।6.75.36।।
37अशोभततदारामोधनुर्विष्फारयन् महत् । भगवानिवसङ्कृद्धोभवोवेदमयंधनुः ।।6.75.37।।
38उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनम् । ज्याशब्दस्तावुभौशब्दावतिरामस्यशुश्रुवे ।।6.75.38।।
39वानरोद्घुष्टघोषश्चराक्षसानां च निस्स्वनः । ज्याशब्दश्चापिरामस्यत्रयंव्याप्यदिशोदश ।।6.75.39।।
40तस्यकार्मुकमुक्सैश्चशरैस्तत्पुरगोपुरम् । कैलासशृङ्गप्रतिमंविशीर्णमपतद्भुवि ।।6.75.40।।
41ततोरामशरान् दृष्टवाविमानेषुगृहेषु च । सन्नाहोराक्षसेन्द्राणांतुमुलस्समपद्यत ।।6.75.41।।
42तेषांसन्नह्यमानानांसिंहनादं च कुर्वताम् । शर्वरीराक्षसेन्द्राणांरौद्रीवसमपद्यत ।।6.75.42।।
43आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना । आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।6.75.43।। यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः । स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।6.75.44।।
44आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना । आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।6.75.43।। यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः । स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।6.75.44।।
45तेषुवानरमुखेषुदीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु । स्थितेषुद्वारमासाद्यरावणंमन्युराविशत् ।।6.75.45।।
46तस्यजृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रावैदिशोदश । रूपवानिवरुद्रस्यमन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ।।6.75.46।।
47स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ । प्रेषयामाससङ्कृद्धोराक्षससैर्बहुभिस्सह ।।6.75.47।।
48यूपाक्षश्शोणिताक्षश्चप्रजङ्घःकम्पनस्तथा । निर्ययुःकौम्भकर्णिभ्यांसहरावणशासनात् ।।6.75.48।।
49शशासचैवतान् सर्वान्राक्षसान् सुमहाबलान् । राक्षसागच्छताद्यैवसिंहनादं च नादयन् ।।6.75.49।।
50ततस्तुचोदितास्तेनराक्षसाज्वलितायुधाः । लङ्कायानिर्ययुर्वीराःप्रणदन्तःपुनःपुनः ।।6.75.50।।
51रक्षसांभूषणस्थाभिर्भाभिस्स्वाभिश्चसर्वशः । चक्रुस्तेसप्रभंव्योमहरयश्चाग्निभिस्सह ।।6.75.51।।
52तत्रताराधिपस्याभाताराणां च तथैव च । तयोराभरणासा च बलयोर्द्यामभासयन् ।।6.75.52।।
53चन्द्राभाभूषणाभा च गृहाणांसागरःपुनः । हरिराक्षससैन्यानिभ्राजयामाससर्वतः ।।6.75.53।।
54तत्रचोर्ध्वंप्रदीप्तानांगृहाणांसागरःपुनः । भाभिस्संसक्तसलिलश्चलोर्मिश्शुशुभेऽधिकम् ।।6.75.54।।
55पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् । भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।। दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् । तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।। ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् । हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।। व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् । गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
56पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् । भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।। दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् । तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।। ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् । हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।। व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् । गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
57पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् । भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।। दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् । तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।। ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् । हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।। व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् । गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
58पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् । भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।। दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् । तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।। ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् । हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।। व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् । गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।
59घोरंशूरजनाकीर्णंमहाम्बुदरनिस्स्वनम् । तद्दृष्टवाबलमायातंराक्षसानांसुदारुणं ।।6.75.59।। सञ्चचालप्लवङ्गानांबलमुच्चैर्ननाद च ।
60जवेनाफ्लुत्य च पुनस्तद्बलंरक्षसांमहत् ।।6.75.60।। अभ्ययात्प्रत्यरिबलंपतङ्गाइवपावकम् ।
61तेषांभुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।।6.75.61।। राक्षसानांबलंश्रेष्ठंभूयस्तरमशोभत ।
62तत्रोन्मत्ताइवोत्पेतुर्हरयोऽथयुयुत्सवः ।।6.75.62।। तरुशैलैरभिघ्नन्तोमुष्टिभिश्चनिशाचरान् ।
63तथैवापततांतेषांकपीनामसिभिशशितैः ।।6.75.63।। शिरांसिसहसाजह्रूराक्षसाभीमदर्शना ।
64दशनैर्हतकर्णाश्चमुष्टिनिष्कीर्णमस्तकाः ।।6.75.64।। शिलाप्रहारभग्नाङ्गाविचेरुस्तत्रराक्षसाः ।
65तथैवाप्यपरेतेषांकपीनामभिलक्षिता ।।6.75.65।। प्रवीरानभितोजघ्नुर्घोररूपानिशाचराः ।
66घ्नन्तमन्यंजघानान्यःपातयन्तमपातयत् ।।6.75.66।। गर्हमाणंजगर्हेऽन्योदशन्तमपरोऽदशत् ।
67देहीत्यन्योददात्यन्योददामीत्यपरःपुनः ।।6.75.67।। किंक्लेशयसितिष्ठेतितत्रान्योन्यंबभाषिरे ।
68विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।6.75.68।। समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् । प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।6.75.69।।
69विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।6.75.68।। समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् । प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।6.75.69।।
70वानरान्दशसप्तेतिराक्षसाजघ्नुराहवे । राक्षसान्दशसप्तेतिवानराश्चाभ्यपातयन् ।।6.75.70।।
अंग्रेज़ी
1Sugriva, the king of Vanaras called Hanuman to make him know the task ahead and said these words.
2" As Kumbhakarna is killed and his sons are destroyed, Ravana may not putup defence again. I think."
3"Of the bulls among vanaras, endowed with prowess, whoever is quick, able and foremost, let them go to Lanka, the abode of Ravana."
4Thereafter the bulls among Vanaras turned their faces towards Lanka and went holding torches in hand, after the Sun set as the frightening night started.
5Vanara troops went all over with torches and chased by them, the Rakshasas at the gates ran instantly.
6Rejoiced Vanaras set fire to the towering gates, attics, different streets as well as mansions to send away Rakshasas.
7Then thousands of their houses were burnt by fire (consumer of offerings), and mountain like mansions collapsed to the ground.
8There, in Lanka, incense and the best of sandalwood was burnt. Nay even glossy pearls, gems and diamonds were also burnt.
9Their white linen and beautiful silks were burnt. Nay, even several blankets of wool, chests and weapons were also burnt.
10Different kinds of peculiar kinds of ornaments used to decorate horses, ornaments worn round the neck and girths of elephants, and polished chariot decorations.
11Leather armour of the warriors, shields of horses, excellent bow strings, swords, arrows, goads, lances, and javelins.
12With fire all over, rugs made of hair of animals, whisks made of fur of animals, tiger skins, musk, wonderful pearls, and gems in laid dwellings of many kinds, and clusters of war weapons were burnt.
13With fire all over, rugs made of hair of animals, whisks made of fur of animals, tiger skins, musk, wonderful pearls, and gems in laid dwellings of many kinds, and clusters of war weapons were burnt.
14The fire consumed many kinds of wonderful homes of Rakshasas, with loved ones on the best beds, their armour made of gold Rakshasas decked with garland s and best of attire their eyes inebriated with intoxication, shaking while walking slowly, holding their loved ones, seized with anger against enemies, holding mace and tridents in hand, eating, drinking and sleeping on the best beds, fast asleep some out of fear taking their sons going quickly and all of them dwelling there in hundreds and thousands were burning again and again.
15The fire consumed many kinds of wonderful homes of Rakshasas, with loved ones on the best beds, their armour made of gold Rakshasas decked with garland s and best of attire their eyes inebriated with intoxication, shaking while walking slowly, holding their loved ones, seized with anger against enemies, holding mace and tridents in hand, eating, drinking and sleeping on the best beds, fast asleep some out of fear taking their sons going quickly and all of them dwelling there in hundreds and thousands were burning again and again.
16The fire consumed many kinds of wonderful homes of Rakshasas, with loved ones on the best beds, their armour made of gold Rakshasas decked with garland s and best of attire their eyes inebriated with intoxication, shaking while walking slowly, holding their loved ones, seized with anger against enemies, holding mace and tridents in hand, eating, drinking and sleeping on the best beds, fast asleep some out of fear taking their sons going quickly and all of them dwelling there in hundreds and thousands were burning again and again.
17The fire consumed many kinds of wonderful homes of Rakshasas, with loved ones on the best beds, their armour made of gold Rakshasas decked with garland s and best of attire their eyes inebriated with intoxication, shaking while walking slowly, holding their loved ones, seized with anger against enemies, holding mace and tridents in hand, eating, drinking and sleeping on the best beds, fast asleep some out of fear taking their sons going quickly and all of them dwelling there in hundreds and thousands were burning again and again.
18The fire consumed many kinds of wonderful homes of Rakshasas, with loved ones on the best beds, their armour made of gold Rakshasas decked with garland s and best of attire their eyes inebriated with intoxication, shaking while walking slowly, holding their loved ones, seized with anger against enemies, holding mace and tridents in hand, eating, drinking and sleeping on the best beds, fast asleep some out of fear taking their sons going quickly and all of them dwelling there in hundreds and thousands were burning again and again.
19The fire consumed the houses which were strong and impenetrable, with many enclosures, magnificent ones, constructed in gold in the shape of a half moon and full moon, windows endowed with wonderful pictures. All over the rooms were high on top, decorated with gems, and as if touching the Sun. It was rendered noisy with notes of herons and peacocks, playing of Veena, and jingling of ornaments like the vibration of sounds. The dwellings which looked like mountains were consumed by fire.
20The fire consumed the houses which were strong and impenetrable, with many enclosures, magnificent ones, constructed in gold in the shape of a half moon and full moon, windows endowed with wonderful pictures. All over the rooms were high on top, decorated with gems, and as if touching the Sun. It was rendered noisy with notes of herons and peacocks, playing of Veena, and jingling of ornaments like the vibration of sounds. The dwellings which looked like mountains were consumed by fire.
21The fire consumed the houses which were strong and impenetrable, with many enclosures, magnificent ones, constructed in gold in the shape of a half moon and full moon, windows endowed with wonderful pictures. All over the rooms were high on top, decorated with gems, and as if touching the Sun. It was rendered noisy with notes of herons and peacocks, playing of Veena, and jingling of ornaments like the vibration of sounds. The dwellings which looked like mountains were consumed by fire.
22The archways covered with a touch of fire shone like lightning in summer, girt round like clusters of clouds.
23The mansions burnt by fire fell down like a huge mountain struck by a thunderbolt.
24The lovely women sleeping in burnt mansion tops screamed loudly in desperation saying 'Alas! Oh Oh!' and removing their ornaments.
25Like peaks of mountains struck by thunderbolt the mansions also fell, caught in fire.
26As the mansions were burning, they shone like the peaks of Himalayas glowing at a distance.
27While the tops of dwellings were burning, flames were blazing, and Lanka seemed adorned with Kimsuka blossoms.
28In Lanka with the elephants set free, horses set free by the guards, it was like an agitated ocean at the end of the world cycle.
29Some horses that were released, went in different directions afraid of elephants. Some elephants seeing horses ran away in fear.
30While Lanka was burning its image reflected in the ocean made the ocean look like an ocean of red waters.
31Set fire by the monkeys, in a short while, the city was like a land flaming out of dreadful destruction in the world.
32By the smoke that spread, scorched by the fire, the clamour of the women folk at the top of their voice was heard at a hundred yojanas.
33And thereafter the monkeys who were eager to fight assailed the Rakshasas who came out suddenly unable to bear the burning of the bodies.
34The clamour of the monkeys and the sighing of the Rakshasas resounded in all the ten directions including the ocean as well as the earth.
35The two great souls, Rama, and Lakshmana, both relieved of pain seized hold of excellent and wellknown bows.
36Then Rama drew the best of bow, that created fear among the Rakshasas by its tumultuous sound.
37Then, great Rama stretching his bow in great fury shone as though the divine Lord Siva was stretching his bow with imprints of Vedas.
38That sound of the twang of Rama's bow could be heard very high over and above the sounds of the Vanaras and Rakshasas.
39The sound of Rama's bow twang, the clamour of the Vanaras as well as the wailing of Rakshasas, all the three could be heard in all ten directions.
40The entrance gate of Lanka, which was like Kailasa, crumbled and fell by the shaft released from the bow of Rama.
41Seeing Rama's arrows on the highrise mansions and houses, the Rakshasa leaders started preparing for comb at out of fear.
42As the Rakshasa leaders were preparing (for attack) and emitting leonine roar, night came upon like the night of Rudra (night of final dissolution).
43Sugriva the great king of Vanaras commanded all the bulls among Vanaras, to encounter after reaching the gate of Lanka. "He who is staying wherever they are does not obey the king's command will be killed for being guilty of flouting the command", ordered Sugriva to the Vanaras.
44Sugriva the great king of Vanaras commanded all the bulls among Vanaras, to encounter after reaching the gate of Lanka. "He who is staying wherever they are does not obey the king's command will be killed for being guilty of flouting the command", ordered Sugriva to the Vanaras.
45Holding burning torches in hand the Vanara chiefs reached and standing at the gate, saw that Ravana was overtaken by anger.
46The ten directions were disturbed violently by his yawning and his wrath was perceptible like Rudra' s form in his limbs by his wrath.
47Seized with anger, he sent for Kumbha and Nikumbha, both the sons of Kumbhakarna and many Rakshasas.
48Yupaksha, Sonithaksha, Prajangha, Kampana set out with both the sons of Kumbhakarna.
49Roaring like a lion, he ordered all the Rakshasas of extraordinary strength to proceed instantly.
50Ordered by him again and again, the Rakshasa warriors went from Lanka with glowing weapons offering salutations to him.
51The Rakshasas by the effulgence of ornaments and by themselves illumined all over the sky like monkeys did with torches.
52There the radiance of the moon and stars and the splendour of their ornaments brightened the sky.
53The moon light and the splendour of the ornaments, also the light of shining ocean and dwellings lit up the Vanara and Rakshasa armies.
54There the waves of the ocean shone brightly getting united with the fire of half burnt houses.
55Then the Rakshasa army appeared terrific, fixed with flags and poles, equipped with best of axes, horses yoked to formidable chariots and elephants different kinds of foot soldiers, distinguished by wielding shining tridents, maces, swords spears and lances warriors of frightening valour and prowess holding shining barbed missiles hundreds of tiny bells tied to the chariots and elephants making noise warriors endowed with arms decorated with gold, with axes and weapons to pierce arrows fixed to the bows, with an abundance of fragrance.
56Then the Rakshasa army appeared terrific, fixed with flags and poles, equipped with best of axes, horses yoked to formidable chariots and elephants different kinds of foot soldiers, distinguished by wielding shining tridents, maces, swords spears and lances warriors of frightening valour and prowess holding shining barbed missiles hundreds of tiny bells tied to the chariots and elephants making noise warriors endowed with arms decorated with gold, with axes and weapons to pierce arrows fixed to the bows, with an abundance of fragrance.
57Then the Rakshasa army appeared terrific, fixed with flags and poles, equipped with best of axes, horses yoked to formidable chariots and elephants different kinds of foot soldiers, distinguished by wielding shining tridents, maces, swords spears and lances warriors of frightening valour and prowess holding shining barbed missiles hundreds of tiny bells tied to the chariots and elephants making noise warriors endowed with arms decorated with gold, with axes and weapons to pierce arrows fixed to the bows, with an abundance of fragrance.
58Then the Rakshasa army appeared terrific, fixed with flags and poles, equipped with best of axes, horses yoked to formidable chariots and elephants different kinds of foot soldiers, distinguished by wielding shining tridents, maces, swords spears and lances warriors of frightening valour and prowess holding shining barbed missiles hundreds of tiny bells tied to the chariots and elephants making noise warriors endowed with arms decorated with gold, with axes and weapons to pierce arrows fixed to the bows, with an abundance of fragrance.
59Crowded with fierce warriors coming like thundering rainy clouds, the Rakshasas, and the monkey troops coming forward made loud noises with an elevated tone.
60The great army of Rakshasas rushed towards the hostile army just as moths flew up towards flame.
61Their Clubs and Asanis brandished by rubbing with their arms, the great army of Rakshasas appeared very bright.
62Thereafter the monkeys eager to fight with night rangers rose as if gone mad striking the night rangers with trees and rocks.
63When the Rakshasas showed up in that manner, the monkeys approaching them cut off their heads instantly with sharp swords.
64The Rakshasas with ears bitten off by the teeth of the monkeys, skulls smashed with fists, and limbs broken with blows of rocks they moved about.
65In the aforesaid manner the Vanaras struck more night rangers of terrific appearance, great heroes in front of them with sharp swords.
66One struck another, who was striking the other. One threw down another who was throwing the other. One abused another reproaching contemptuously, and one bit his rival biting the other.
67There they conversed this way with one another 'One said hit me and another one offered to hit,', again another intervened and said, 'Why are you crying?' meaning I offer resistance, one said 'Why are you suffering like this?'.
68Highly enraged Vanaras and Rakshasas fought with them, raiment slipping, shields and weapons dodged, huge lances lifted to fight. They used fists, tridents, spears, and swords.
69Highly enraged Vanaras and Rakshasas fought with them, raiment slipping, shields and weapons dodged, huge lances lifted to fight. They used fists, tridents, spears, and swords.
70In that fight the Rakshasas killed the Vanaras at the rate of ten to seven and the Vanaras struck down Rakshasas at the rate of ten to seven.
हिन्दी
1वानरराज सुग्रीव ने आगामी कार्य से अवगत कराने के लिए हनुमान् को बुलाया और ये वचन कहे।
2'कुम्भकर्ण मारा गया और उसके पुत्र भी नष्ट हो गए; मैं सोचता हूँ कि रावण अब पुनः प्रतिरोध खड़ा नहीं कर सकेगा।'
3'वानरों में वृषभों में जो पराक्रम से सम्पन्न, फुर्तीले, समर्थ और श्रेष्ठ हैं, वे रावण के धाम लङ्का को जाएँ।'
4तत्पश्चात् वानरों में वृषभ अपने मुख लङ्का की ओर कर हाथों में मशालें लिए चले, जब सूर्य अस्त हो चुका था और भयङ्कर रात्रि आरम्भ हो गई थी।
5वानरसेनाएँ मशालों सहित चारों ओर फैल गईं और उनके द्वारा खदेड़े जाने पर द्वारों पर स्थित राक्षस तत्काल भाग खड़े हुए।
6हर्षित वानरों ने राक्षसों को भगाने के लिए ऊँचे द्वारों, अट्टालिकाओं, विभिन्न मार्गों तथा भवनों में आग लगा दी।
7तब उनके सहस्रों घर अग्नि (हव्यवाह) द्वारा जला दिए गए और पर्वतों के समान भवन ढहकर भूमि पर गिर पड़े।
8वहाँ लङ्का में धूप और उत्तम चन्दन जल गया। इतना ही नहीं, चमकीले मोती, रत्न और हीरे भी जल गए।
9उनके श्वेत वस्त्र और सुन्दर रेशम जल गए। इतना ही नहीं, ऊन के अनेक कम्बल, पेटियाँ और अस्त्र भी जल गए।
10घोड़ों को सजाने में प्रयुक्त भाँति-भाँति के विशिष्ट आभूषण, कण्ठ में पहने जाने वाले आभूषण, हाथियों की कक्ष्याएँ और चमकते रथों की सजावटें भी जल गईं।
11योद्धाओं के चर्मकवच, अश्वों के आवरण, उत्तम प्रत्यञ्चाएँ, खड्ग, बाण, अङ्कुश, शूल और शक्तियाँ भी जल गईं।
12चारों ओर की अग्नि से पशुओं के रोमों से बने कम्बल, पशुओं के रोमों से बने चँवर, व्याघ्रचर्म, कस्तूरी, अद्भुत मोती तथा रत्नजटित अनेक प्रकार के आवास और युद्ध के अस्त्रों के समूह जल गए।
13चारों ओर की अग्नि से पशुओं के रोमों से बने कम्बल, पशुओं के रोमों से बने चँवर, व्याघ्रचर्म, कस्तूरी, अद्भुत मोती तथा रत्नजटित अनेक प्रकार के आवास और युद्ध के अस्त्रों के समूह जल गए।
14अग्नि ने राक्षसों के अनेक प्रकार के अद्भुत घरों को भस्म कर दिया — जहाँ उत्तम शय्याओं पर प्रियजन थे, जहाँ स्वर्ण के कवच थे, जहाँ मालाओं और उत्तम वस्त्रों से सुसज्जित राक्षस थे, जिनके नेत्र मद से मत्त थे, जो मन्द गति से चलते हुए लड़खड़ाते थे, अपने प्रियजनों को थामे हुए थे, शत्रुओं के प्रति क्रोध से भरे थे, हाथों में गदा और त्रिशूल लिए थे, खाते-पीते और उत्तम शय्याओं पर सोते थे, गहरी निद्रा में थे; कुछ भय से अपने पुत्रों को लेकर शीघ्रता से जा रहे थे — और वहाँ निवास करने वाले वे सब सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में बार-बार जलते रहे।
15अग्नि ने राक्षसों के अनेक प्रकार के अद्भुत घरों को भस्म कर दिया — जहाँ उत्तम शय्याओं पर प्रियजन थे, जहाँ स्वर्ण के कवच थे, जहाँ मालाओं और उत्तम वस्त्रों से सुसज्जित राक्षस थे, जिनके नेत्र मद से मत्त थे, जो मन्द गति से चलते हुए लड़खड़ाते थे, अपने प्रियजनों को थामे हुए थे, शत्रुओं के प्रति क्रोध से भरे थे, हाथों में गदा और त्रिशूल लिए थे, खाते-पीते और उत्तम शय्याओं पर सोते थे, गहरी निद्रा में थे; कुछ भय से अपने पुत्रों को लेकर शीघ्रता से जा रहे थे — और वहाँ निवास करने वाले वे सब सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में बार-बार जलते रहे।
16अग्नि ने राक्षसों के अनेक प्रकार के अद्भुत घरों को भस्म कर दिया — जहाँ उत्तम शय्याओं पर प्रियजन थे, जहाँ स्वर्ण के कवच थे, जहाँ मालाओं और उत्तम वस्त्रों से सुसज्जित राक्षस थे, जिनके नेत्र मद से मत्त थे, जो मन्द गति से चलते हुए लड़खड़ाते थे, अपने प्रियजनों को थामे हुए थे, शत्रुओं के प्रति क्रोध से भरे थे, हाथों में गदा और त्रिशूल लिए थे, खाते-पीते और उत्तम शय्याओं पर सोते थे, गहरी निद्रा में थे; कुछ भय से अपने पुत्रों को लेकर शीघ्रता से जा रहे थे — और वहाँ निवास करने वाले वे सब सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में बार-बार जलते रहे।
17अग्नि ने राक्षसों के अनेक प्रकार के अद्भुत घरों को भस्म कर दिया — जहाँ उत्तम शय्याओं पर प्रियजन थे, जहाँ स्वर्ण के कवच थे, जहाँ मालाओं और उत्तम वस्त्रों से सुसज्जित राक्षस थे, जिनके नेत्र मद से मत्त थे, जो मन्द गति से चलते हुए लड़खड़ाते थे, अपने प्रियजनों को थामे हुए थे, शत्रुओं के प्रति क्रोध से भरे थे, हाथों में गदा और त्रिशूल लिए थे, खाते-पीते और उत्तम शय्याओं पर सोते थे, गहरी निद्रा में थे; कुछ भय से अपने पुत्रों को लेकर शीघ्रता से जा रहे थे — और वहाँ निवास करने वाले वे सब सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में बार-बार जलते रहे।
18अग्नि ने राक्षसों के अनेक प्रकार के अद्भुत घरों को भस्म कर दिया — जहाँ उत्तम शय्याओं पर प्रियजन थे, जहाँ स्वर्ण के कवच थे, जहाँ मालाओं और उत्तम वस्त्रों से सुसज्जित राक्षस थे, जिनके नेत्र मद से मत्त थे, जो मन्द गति से चलते हुए लड़खड़ाते थे, अपने प्रियजनों को थामे हुए थे, शत्रुओं के प्रति क्रोध से भरे थे, हाथों में गदा और त्रिशूल लिए थे, खाते-पीते और उत्तम शय्याओं पर सोते थे, गहरी निद्रा में थे; कुछ भय से अपने पुत्रों को लेकर शीघ्रता से जा रहे थे — और वहाँ निवास करने वाले वे सब सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में बार-बार जलते रहे।
19अग्नि ने उन घरों को भस्म कर दिया जो दृढ़ और अभेद्य थे, अनेक प्राचीरों से युक्त, भव्य, स्वर्ण से अर्धचन्द्र और पूर्णचन्द्र के आकार में निर्मित थे तथा जिनके गवाक्ष अद्भुत चित्रों से युक्त थे। सर्वत्र कक्ष ऊपर की ओर ऊँचे थे, रत्नों से सुसज्जित थे और मानो सूर्य को छू रहे थे। वे बकों और मयूरों के स्वरों, वीणा के वादन तथा आभूषणों की झनकार से गुञ्जित थे, मानो शब्दों का कम्पन हो। पर्वतों के समान दिखने वाले वे आवास अग्नि द्वारा भस्म कर दिए गए।
20अग्नि ने उन घरों को भस्म कर दिया जो दृढ़ और अभेद्य थे, अनेक प्राचीरों से युक्त, भव्य, स्वर्ण से अर्धचन्द्र और पूर्णचन्द्र के आकार में निर्मित थे तथा जिनके गवाक्ष अद्भुत चित्रों से युक्त थे। सर्वत्र कक्ष ऊपर की ओर ऊँचे थे, रत्नों से सुसज्जित थे और मानो सूर्य को छू रहे थे। वे बकों और मयूरों के स्वरों, वीणा के वादन तथा आभूषणों की झनकार से गुञ्जित थे, मानो शब्दों का कम्पन हो। पर्वतों के समान दिखने वाले वे आवास अग्नि द्वारा भस्म कर दिए गए।
21अग्नि ने उन घरों को भस्म कर दिया जो दृढ़ और अभेद्य थे, अनेक प्राचीरों से युक्त, भव्य, स्वर्ण से अर्धचन्द्र और पूर्णचन्द्र के आकार में निर्मित थे तथा जिनके गवाक्ष अद्भुत चित्रों से युक्त थे। सर्वत्र कक्ष ऊपर की ओर ऊँचे थे, रत्नों से सुसज्जित थे और मानो सूर्य को छू रहे थे। वे बकों और मयूरों के स्वरों, वीणा के वादन तथा आभूषणों की झनकार से गुञ्जित थे, मानो शब्दों का कम्पन हो। पर्वतों के समान दिखने वाले वे आवास अग्नि द्वारा भस्म कर दिए गए।
22अग्नि के स्पर्श से आच्छादित तोरण ग्रीष्म की विद्युत् के समान देदीप्यमान हुए, मानो मेघों के समूह से घिरे हों।
23अग्नि से जले वे भवन वज्र से आहत विशाल पर्वत के समान गिर पड़े।
24जलते भवनों के शिखरों पर सोती सुन्दरियाँ निराशा में 'हाय! ओह! ओह!' कहकर उच्च स्वर से चीखीं और अपने आभूषण उतार फेंके।
25वज्र से आहत पर्वतशिखरों के समान वे भवन भी अग्नि में फँसकर गिर पड़े।
26जलते हुए वे भवन दूर से देदीप्यमान हिमालय के शिखरों के समान शोभित हुए।
27जब आवासों के शिखर जल रहे थे और ज्वालाएँ भड़क रही थीं, तब लङ्का किंशुक पुष्पों से सुसज्जित प्रतीत होती थी।
28रक्षकों द्वारा छोड़े गए हाथियों और घोड़ों सहित लङ्का प्रलयकाल के क्षुब्ध समुद्र के समान लगी।
29छोड़े गए कुछ घोड़े हाथियों से भयभीत होकर भिन्न-भिन्न दिशाओं में भागे। कुछ हाथी घोड़ों को देखकर भय से भाग गए।
30जब लङ्का जल रही थी, तब समुद्र में उसका प्रतिबिम्ब पड़ने से समुद्र रक्तवर्ण जल का समुद्र प्रतीत होने लगा।
31वानरों द्वारा आग लगाए जाने पर थोड़े ही समय में वह नगरी संसार के भयङ्कर विनाश से प्रज्वलित भूमि के समान हो गई।
32फैले हुए धूम से, अग्नि से झुलसने के कारण स्त्रियों का उच्च स्वर में किया गया क्रन्दन सौ योजन तक सुनाई पड़ा।
33और तत्पश्चात् युद्ध के लिए उत्सुक वानरों ने उन राक्षसों पर आक्रमण किया जो शरीर के जलने को सहन न कर पाने के कारण अकस्मात् बाहर निकल आए थे।
34वानरों का कोलाहल और राक्षसों की आहें समुद्र सहित तथा पृथ्वी सहित दसों दिशाओं में गूँज उठीं।
35दोनों महात्मा राम और लक्ष्मण पीड़ा से मुक्त होकर उत्तम और सुविख्यात धनुष उठा चुके थे।
36तब राम ने उस श्रेष्ठ धनुष को खींचा, जिसने अपने प्रचण्ड शब्द से राक्षसों में भय उत्पन्न किया।
37तब महान् राम अत्यन्त क्रोध में अपना धनुष खींचते हुए ऐसे शोभित हुए मानो देवाधिदेव शिव वेदों के अङ्कन वाला अपना धनुष खींच रहे हों।
38राम के धनुष की टङ्कार का वह शब्द वानरों और राक्षसों के शब्दों से भी बहुत ऊँचा सुनाई पड़ा।
39राम के धनुष की टङ्कार, वानरों का कोलाहल तथा राक्षसों का विलाप — ये तीनों दसों दिशाओं में सुनाई पड़े।
40राम के धनुष से छूटे बाण से कैलास के समान लङ्का का प्रवेशद्वार ढहकर गिर पड़ा।
41ऊँचे भवनों और घरों पर राम के बाण देखकर राक्षसनायक भय से युद्ध की तैयारी करने लगे।
42जब राक्षसनायक (आक्रमण की) तैयारी कर रहे थे और सिंहगर्जना कर रहे थे, तब रुद्र की रात्रि (प्रलयरात्रि) के समान रात्रि आ पहुँची।
43वानरों के महान् राजा सुग्रीव ने वानरों में वृषभ सबको आज्ञा दी कि लङ्का के द्वार पर पहुँचकर युद्ध करें। 'जो जहाँ है वहीं रहकर राजा की आज्ञा का पालन नहीं करेगा, वह आज्ञा भङ्ग का अपराधी होने के कारण मारा जाएगा' — सुग्रीव ने वानरों को यह आदेश दिया।
44वानरों के महान् राजा सुग्रीव ने वानरों में वृषभ सबको आज्ञा दी कि लङ्का के द्वार पर पहुँचकर युद्ध करें। 'जो जहाँ है वहीं रहकर राजा की आज्ञा का पालन नहीं करेगा, वह आज्ञा भङ्ग का अपराधी होने के कारण मारा जाएगा' — सुग्रीव ने वानरों को यह आदेश दिया।
45हाथों में जलती मशालें लिए वानरनायक पहुँचे और द्वार पर खड़े होकर उन्होंने देखा कि रावण क्रोध से अभिभूत है।
46उसकी जँभाई से दसों दिशाएँ प्रचण्ड रूप से क्षुब्ध हुईं और उसका क्रोध उसके अङ्गों में रुद्र के रूप के समान प्रत्यक्ष हुआ।
47क्रोध से अभिभूत होकर उसने कुम्भकर्ण के दोनों पुत्रों कुम्भ और निकुम्भ को तथा अनेक राक्षसों को बुलाया।
48यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजङ्घ और कम्पन कुम्भकर्ण के दोनों पुत्रों के साथ निकल पड़े।
49सिंह के समान गर्जते हुए उसने असाधारण बल वाले सब राक्षसों को तत्काल प्रस्थान करने की आज्ञा दी।
50उसके द्वारा बार-बार आज्ञा दिए जाने पर राक्षस योद्धा देदीप्यमान अस्त्र लिए उसे प्रणाम कर लङ्का से निकले।
51राक्षसों ने आभूषणों की कान्ति से तथा स्वयं अपने तेज से समूचे आकाश को वैसे ही प्रकाशित कर दिया जैसे वानरों ने मशालों से किया था।
52वहाँ चन्द्रमा और नक्षत्रों की प्रभा तथा उनके आभूषणों की कान्ति ने आकाश को उज्ज्वल कर दिया।
53चन्द्रिका और आभूषणों की कान्ति तथा देदीप्यमान समुद्र और आवासों का प्रकाश — इन सबने वानर और राक्षस दोनों सेनाओं को प्रकाशित किया।
54वहाँ समुद्र की तरङ्गें अधजले घरों की अग्नि से मिलकर देदीप्यमान हो उठीं।
55तब वह राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत हुई — ध्वजाओं और दण्डों से युक्त, उत्तम परशुओं से सुसज्जित, भयङ्कर रथों में जुते घोड़ों और हाथियों सहित, भाँति-भाँति के पदाति सैनिकों से युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल और शक्तियाँ धारण किए विशिष्ट योद्धाओं से युक्त, भयङ्कर पराक्रम और वीरता वाले योद्धा देदीप्यमान काँटेदार अस्त्र लिए हुए, रथों और हाथियों में बँधी सैकड़ों छोटी घण्टियाँ शब्द करती हुईं, स्वर्ण से सुसज्जित भुजाओं वाले योद्धा, परशुओं और बेधने वाले अस्त्रों सहित, धनुषों पर चढ़े बाणों सहित और प्रचुर सुगन्ध से युक्त।
56तब वह राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत हुई — ध्वजाओं और दण्डों से युक्त, उत्तम परशुओं से सुसज्जित, भयङ्कर रथों में जुते घोड़ों और हाथियों सहित, भाँति-भाँति के पदाति सैनिकों से युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल और शक्तियाँ धारण किए विशिष्ट योद्धाओं से युक्त, भयङ्कर पराक्रम और वीरता वाले योद्धा देदीप्यमान काँटेदार अस्त्र लिए हुए, रथों और हाथियों में बँधी सैकड़ों छोटी घण्टियाँ शब्द करती हुईं, स्वर्ण से सुसज्जित भुजाओं वाले योद्धा, परशुओं और बेधने वाले अस्त्रों सहित, धनुषों पर चढ़े बाणों सहित और प्रचुर सुगन्ध से युक्त।
57तब वह राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत हुई — ध्वजाओं और दण्डों से युक्त, उत्तम परशुओं से सुसज्जित, भयङ्कर रथों में जुते घोड़ों और हाथियों सहित, भाँति-भाँति के पदाति सैनिकों से युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल और शक्तियाँ धारण किए विशिष्ट योद्धाओं से युक्त, भयङ्कर पराक्रम और वीरता वाले योद्धा देदीप्यमान काँटेदार अस्त्र लिए हुए, रथों और हाथियों में बँधी सैकड़ों छोटी घण्टियाँ शब्द करती हुईं, स्वर्ण से सुसज्जित भुजाओं वाले योद्धा, परशुओं और बेधने वाले अस्त्रों सहित, धनुषों पर चढ़े बाणों सहित और प्रचुर सुगन्ध से युक्त।
58तब वह राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत हुई — ध्वजाओं और दण्डों से युक्त, उत्तम परशुओं से सुसज्जित, भयङ्कर रथों में जुते घोड़ों और हाथियों सहित, भाँति-भाँति के पदाति सैनिकों से युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल और शक्तियाँ धारण किए विशिष्ट योद्धाओं से युक्त, भयङ्कर पराक्रम और वीरता वाले योद्धा देदीप्यमान काँटेदार अस्त्र लिए हुए, रथों और हाथियों में बँधी सैकड़ों छोटी घण्टियाँ शब्द करती हुईं, स्वर्ण से सुसज्जित भुजाओं वाले योद्धा, परशुओं और बेधने वाले अस्त्रों सहित, धनुषों पर चढ़े बाणों सहित और प्रचुर सुगन्ध से युक्त।
59गरजते वर्षामेघों के समान आते उग्र योद्धाओं से भरे राक्षस तथा आगे बढ़ती वानरसेनाएँ उच्च स्वर में महान् कोलाहल करने लगीं।
60राक्षसों की वह विशाल सेना शत्रुसेना की ओर वैसे ही दौड़ी जैसे पतङ्ग ज्वाला की ओर उड़ते हैं।
61अपनी भुजाओं से रगड़कर घुमाई गई गदाओं और अशनियों सहित राक्षसों की वह विशाल सेना अत्यन्त देदीप्यमान प्रतीत हुई।
62तत्पश्चात् निशाचरों से युद्ध करने को उत्सुक वानर मानो उन्मत्त होकर उठे और वृक्षों तथा शिलाओं से निशाचरों पर प्रहार करने लगे।
63जब राक्षसों ने इस प्रकार सामना किया, तब वानरों ने उनके समीप जाकर तीक्ष्ण खड्गों से तत्काल उनके सिर काट डाले।
64वानरों के दाँतों से कान कटे, मुष्टियों से कपाल चूर हुए और शिलाओं के प्रहारों से अङ्ग टूटे — ऐसे राक्षस इधर-उधर घूमते रहे।
65इसी प्रकार वानरों ने अपने सामने खड़े भयङ्कर रूप वाले महान् वीर अन्य निशाचरों पर भी तीक्ष्ण खड्गों से प्रहार किया।
66एक ने उस पर प्रहार किया जो दूसरे पर प्रहार कर रहा था। एक ने उसे गिराया जो दूसरे को गिरा रहा था। एक ने अवज्ञापूर्वक भर्त्सना करते हुए दूसरे को गाली दी और एक ने अपने उस प्रतिद्वन्द्वी को काटा जो दूसरे को काट रहा था।
67वहाँ वे परस्पर इस प्रकार बातें करते थे — एक ने कहा 'मुझ पर प्रहार करो' और दूसरे ने प्रहार करने को कहा; फिर एक ने बीच में आकर कहा 'तुम क्यों चीख रहे हो?' अर्थात् 'मैं प्रतिरोध करता हूँ'; एक ने कहा 'तुम इस प्रकार क्यों कष्ट पा रहे हो?'
68अत्यन्त क्रुद्ध वानर और राक्षस परस्पर युद्ध करते रहे — वस्त्र खिसकते हुए, कवच और अस्त्र चूकते हुए, युद्ध के लिए विशाल शूल उठाए हुए। उन्होंने मुष्टियों, त्रिशूलों, शूलों और खड्गों का प्रयोग किया।
69अत्यन्त क्रुद्ध वानर और राक्षस परस्पर युद्ध करते रहे — वस्त्र खिसकते हुए, कवच और अस्त्र चूकते हुए, युद्ध के लिए विशाल शूल उठाए हुए। उन्होंने मुष्टियों, त्रिशूलों, शूलों और खड्गों का प्रयोग किया।
70उस युद्ध में राक्षसों ने दस से सात के अनुपात में वानरों का वध किया और वानरों ने भी दस से सात के अनुपात में राक्षसों को गिराया।
नेपाली
1वानरराज सुग्रीवले आगामी कार्यबारे अवगत गराउन हनुमान्लाई बोलाए र यी वचन भने।
2'कुम्भकर्ण मारियो र उसका पुत्र पनि नष्ट भए; म सोच्छु कि रावणले अब फेरि प्रतिरोध खडा गर्न सक्नेछैन।'
3'वानरहरूमा वृषभहरूमध्ये जो पराक्रमले सम्पन्न, फुर्तिला, समर्थ र श्रेष्ठ छन्, तिनीहरू रावणको धाम लङ्कामा जाऊन्।'
4त्यसपछि वानरहरूमा वृषभहरू आफ्ना मुख लङ्कातिर फर्काएर हातमा राँको लिएर हिँडे, जब सूर्य अस्ताइसकेको थियो र भयङ्कर रात सुरु भइसकेको थियो।
5वानरसेनाहरू राँकोसहित चारैतिर फैलिए र तिनीहरूले खेदिँदा ढोकामा रहेका राक्षसहरू तत्कालै भागे।
6हर्षित वानरहरूले राक्षसहरूलाई भगाउन अग्ला ढोका, अट्टालिका, विभिन्न बाटा तथा भवनमा आगो लगाइदिए।
7तब तिनका हजारौँ घर आगो (हव्यवाह) ले जलाइए र पर्वतझैँ भवनहरू भत्किएर भुइँमा खसे।
8त्यहाँ लङ्कामा धूप र उत्तम चन्दन जल्यो। यति मात्र होइन, चम्किला मोती, रत्न र हीरा पनि जले।
9तिनका सेता वस्त्र र सुन्दर रेशम जले। यति मात्र होइन, ऊनका अनेक कम्बल, बाकस र अस्त्र पनि जले।
10घोडा सजाउन प्रयोग गरिने भाँतिभाँतिका विशिष्ट आभूषण, घाँटीमा लगाइने आभूषण, हात्तीका कक्ष्या र चम्किला रथका सजावट पनि जले।
11योद्धाहरूका छालाका कवच, अश्वका आवरण, उत्तम ताँदो, खड्ग, बाण, अङ्कुश, शूल र शक्ति पनि जले।
12चारैतिरको आगोले पशुका रौँबाट बनेका कम्बल, पशुका रौँबाट बनेका चँवर, बाघको छाला, कस्तूरी, अद्भुत मोती तथा रत्नजडित अनेक प्रकारका आवास र युद्धका अस्त्रका समूह जले।
13चारैतिरको आगोले पशुका रौँबाट बनेका कम्बल, पशुका रौँबाट बनेका चँवर, बाघको छाला, कस्तूरी, अद्भुत मोती तथा रत्नजडित अनेक प्रकारका आवास र युद्धका अस्त्रका समूह जले।
14आगोले राक्षसहरूका अनेक प्रकारका अद्भुत घर भस्म पारिदियो — जहाँ उत्तम शय्यामा प्रियजन थिए, जहाँ सुनका कवच थिए, जहाँ माला र उत्तम वस्त्रले सजिएका राक्षस थिए, जसका आँखा मदले मात्तिएका थिए, जो मन्द गतिले हिँड्दा लडखडाउँथे, आफ्ना प्रियजनलाई समातेका थिए, शत्रुहरूप्रति क्रोधले भरिएका थिए, हातमा गदा र त्रिशूल लिएका थिए, खाँदै-पिउँदै र उत्तम शय्यामा सुत्दै थिए, गहिरो निद्रामा थिए; कोही भयले आफ्ना पुत्र लिएर शीघ्रतापूर्वक जाँदै थिए — र त्यहाँ बस्ने ती सबै सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा बारम्बार जलिरहे।
15आगोले राक्षसहरूका अनेक प्रकारका अद्भुत घर भस्म पारिदियो — जहाँ उत्तम शय्यामा प्रियजन थिए, जहाँ सुनका कवच थिए, जहाँ माला र उत्तम वस्त्रले सजिएका राक्षस थिए, जसका आँखा मदले मात्तिएका थिए, जो मन्द गतिले हिँड्दा लडखडाउँथे, आफ्ना प्रियजनलाई समातेका थिए, शत्रुहरूप्रति क्रोधले भरिएका थिए, हातमा गदा र त्रिशूल लिएका थिए, खाँदै-पिउँदै र उत्तम शय्यामा सुत्दै थिए, गहिरो निद्रामा थिए; कोही भयले आफ्ना पुत्र लिएर शीघ्रतापूर्वक जाँदै थिए — र त्यहाँ बस्ने ती सबै सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा बारम्बार जलिरहे।
16आगोले राक्षसहरूका अनेक प्रकारका अद्भुत घर भस्म पारिदियो — जहाँ उत्तम शय्यामा प्रियजन थिए, जहाँ सुनका कवच थिए, जहाँ माला र उत्तम वस्त्रले सजिएका राक्षस थिए, जसका आँखा मदले मात्तिएका थिए, जो मन्द गतिले हिँड्दा लडखडाउँथे, आफ्ना प्रियजनलाई समातेका थिए, शत्रुहरूप्रति क्रोधले भरिएका थिए, हातमा गदा र त्रिशूल लिएका थिए, खाँदै-पिउँदै र उत्तम शय्यामा सुत्दै थिए, गहिरो निद्रामा थिए; कोही भयले आफ्ना पुत्र लिएर शीघ्रतापूर्वक जाँदै थिए — र त्यहाँ बस्ने ती सबै सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा बारम्बार जलिरहे।
17आगोले राक्षसहरूका अनेक प्रकारका अद्भुत घर भस्म पारिदियो — जहाँ उत्तम शय्यामा प्रियजन थिए, जहाँ सुनका कवच थिए, जहाँ माला र उत्तम वस्त्रले सजिएका राक्षस थिए, जसका आँखा मदले मात्तिएका थिए, जो मन्द गतिले हिँड्दा लडखडाउँथे, आफ्ना प्रियजनलाई समातेका थिए, शत्रुहरूप्रति क्रोधले भरिएका थिए, हातमा गदा र त्रिशूल लिएका थिए, खाँदै-पिउँदै र उत्तम शय्यामा सुत्दै थिए, गहिरो निद्रामा थिए; कोही भयले आफ्ना पुत्र लिएर शीघ्रतापूर्वक जाँदै थिए — र त्यहाँ बस्ने ती सबै सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा बारम्बार जलिरहे।
18आगोले राक्षसहरूका अनेक प्रकारका अद्भुत घर भस्म पारिदियो — जहाँ उत्तम शय्यामा प्रियजन थिए, जहाँ सुनका कवच थिए, जहाँ माला र उत्तम वस्त्रले सजिएका राक्षस थिए, जसका आँखा मदले मात्तिएका थिए, जो मन्द गतिले हिँड्दा लडखडाउँथे, आफ्ना प्रियजनलाई समातेका थिए, शत्रुहरूप्रति क्रोधले भरिएका थिए, हातमा गदा र त्रिशूल लिएका थिए, खाँदै-पिउँदै र उत्तम शय्यामा सुत्दै थिए, गहिरो निद्रामा थिए; कोही भयले आफ्ना पुत्र लिएर शीघ्रतापूर्वक जाँदै थिए — र त्यहाँ बस्ने ती सबै सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा बारम्बार जलिरहे।
19आगोले ती घर भस्म पारिदियो जो दृढ र अभेद्य थिए, अनेक पर्खालले युक्त, भव्य, सुनले अर्धचन्द्र र पूर्णचन्द्रको आकारमा निर्मित थिए तथा जसका झ्याल अद्भुत चित्रले युक्त थिए। सर्वत्र कोठा माथितिर अग्ला थिए, रत्नले सजिएका थिए र मानौँ सूर्य छोइरहेका थिए। ती बकुल्ला र मयूरका स्वर, वीणाको वादन तथा आभूषणको झन्कारले गुन्जित थिए, मानौँ शब्दको कम्पन हो। पर्वतझैँ देखिने ती आवास आगोले भस्म पारिए।
20आगोले ती घर भस्म पारिदियो जो दृढ र अभेद्य थिए, अनेक पर्खालले युक्त, भव्य, सुनले अर्धचन्द्र र पूर्णचन्द्रको आकारमा निर्मित थिए तथा जसका झ्याल अद्भुत चित्रले युक्त थिए। सर्वत्र कोठा माथितिर अग्ला थिए, रत्नले सजिएका थिए र मानौँ सूर्य छोइरहेका थिए। ती बकुल्ला र मयूरका स्वर, वीणाको वादन तथा आभूषणको झन्कारले गुन्जित थिए, मानौँ शब्दको कम्पन हो। पर्वतझैँ देखिने ती आवास आगोले भस्म पारिए।
21आगोले ती घर भस्म पारिदियो जो दृढ र अभेद्य थिए, अनेक पर्खालले युक्त, भव्य, सुनले अर्धचन्द्र र पूर्णचन्द्रको आकारमा निर्मित थिए तथा जसका झ्याल अद्भुत चित्रले युक्त थिए। सर्वत्र कोठा माथितिर अग्ला थिए, रत्नले सजिएका थिए र मानौँ सूर्य छोइरहेका थिए। ती बकुल्ला र मयूरका स्वर, वीणाको वादन तथा आभूषणको झन्कारले गुन्जित थिए, मानौँ शब्दको कम्पन हो। पर्वतझैँ देखिने ती आवास आगोले भस्म पारिए।
22आगोको स्पर्शले ढाकिएका तोरण ग्रीष्मको विद्युत्झैँ देदीप्यमान भए, मानौँ मेघका समूहले घेरिएका छन्।
23आगोले जलेका ती भवन वज्रले आहत विशाल पर्वतझैँ ढले।
24जल्दै गरेका भवनका टुप्पामा सुतिरहेका सुन्दरीहरू निराशामा 'हाय! ओहो! ओहो!' भन्दै उच्च स्वरले चिच्याए र आफ्ना आभूषण उतारेर फ्याँके।
25वज्रले आहत पर्वतशिखरझैँ ती भवन पनि आगोमा परेर ढले।
26जल्दै गरेका ती भवन टाढाबाट देदीप्यमान हिमालयका शिखरझैँ शोभित भए।
27जब आवासका टुप्पा जल्दै थिए र ज्वाला दन्किरहेका थिए, तब लङ्का किंशुकका फूलले सजिएको प्रतीत हुन्थ्यो।
28रक्षकहरूले छाडेका हात्ती र घोडासहित लङ्का प्रलयकालको क्षुब्ध समुद्रझैँ लाग्यो।
29छाडिएका केही घोडा हात्तीसँग भयभीत भई भिन्नभिन्न दिशामा भागे। केही हात्तीले घोडा देखेर भयले भागे।
30जब लङ्का जल्दै थियो, तब समुद्रमा त्यसको प्रतिबिम्ब पर्दा समुद्र रक्तवर्ण जलको समुद्रझैँ देखिन थाल्यो।
31वानरहरूले आगो लगाएपछि छोटो समयमै त्यो नगरी संसारको भयङ्कर विनाशले प्रज्वलित भूमिझैँ भयो।
32फैलिएको धूवाँले, आगोले पोलिएका कारण स्त्रीहरूको उच्च स्वरमा गरिएको क्रन्दन सय योजनसम्म सुनियो।
33अनि त्यसपछि युद्धका लागि उत्सुक वानरहरूले ती राक्षसहरूमाथि आक्रमण गरे जो शरीर जल्नु सहन नसकेर अकस्मात् बाहिर निस्केका थिए।
34वानरहरूको कोलाहल र राक्षसहरूका सुस्केरा समुद्रसहित तथा पृथ्वीसहित दसै दिशामा गुन्जिए।
35दुवै महात्मा राम र लक्ष्मण पीडाबाट मुक्त भई उत्तम र सुविख्यात धनु उठाइसकेका थिए।
36तब रामले त्यो श्रेष्ठ धनु ताने, जसले आफ्नो प्रचण्ड शब्दले राक्षसहरूमा भय उत्पन्न गर्यो।
37तब महान् राम अत्यन्त क्रोधमा आफ्नो धनु तान्दै यसरी शोभित भए मानौँ देवाधिदेव शिवले वेदको अङ्कन भएको आफ्नो धनु तान्दै हुनुहुन्छ।
38रामको धनुको टङ्कारको त्यो शब्द वानर र राक्षसहरूका शब्दभन्दा पनि धेरै माथि सुनियो।
39रामको धनुको टङ्कार, वानरहरूको कोलाहल तथा राक्षसहरूको विलाप — यी तीनै दसै दिशामा सुनिए।
40रामको धनुबाट छुटेको बाणले कैलासझैँ लङ्काको प्रवेशद्वार भत्किएर खस्यो।
41अग्ला भवन र घरमाथि रामका बाण देखेर राक्षसनायकहरू भयले युद्धको तयारी गर्न थाले।
42जब राक्षसनायकहरू (आक्रमणको) तयारी गर्दै थिए र सिंहगर्जना गर्दै थिए, तब रुद्रको रात (प्रलयरात) झैँ रात आइपुग्यो।
43वानरहरूका महान् राजा सुग्रीवले वानरहरूमा वृषभ सबैलाई आज्ञा दिए कि लङ्काको ढोकामा पुगेर युद्ध गरून्। 'जो जहाँ छ त्यहीँ रहेर राजाको आज्ञा पालन गर्नेछैन, ऊ आज्ञाभङ्गको अपराधी भएकाले मारिनेछ' — सुग्रीवले वानरहरूलाई यो आदेश दिए।
44वानरहरूका महान् राजा सुग्रीवले वानरहरूमा वृषभ सबैलाई आज्ञा दिए कि लङ्काको ढोकामा पुगेर युद्ध गरून्। 'जो जहाँ छ त्यहीँ रहेर राजाको आज्ञा पालन गर्नेछैन, ऊ आज्ञाभङ्गको अपराधी भएकाले मारिनेछ' — सुग्रीवले वानरहरूलाई यो आदेश दिए।
45हातमा बल्दा राँको लिएर वानरनायकहरू पुगे र ढोकामा उभिएर तिनले देखे कि रावण क्रोधले अभिभूत छ।
46उसको हाईले दसै दिशा प्रचण्ड रूपमा क्षुब्ध भए र उसको क्रोध उसका अङ्गमा रुद्रको रूपझैँ प्रत्यक्ष भयो।
47क्रोधले अभिभूत भई उसले कुम्भकर्णका दुवै पुत्र कुम्भ र निकुम्भलाई तथा अनेक राक्षसलाई बोलायो।
48यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजङ्घ र कम्पन कुम्भकर्णका दुवै पुत्रसँगै निस्के।
49सिंहझैँ गर्जँदै उसले असाधारण बल भएका सबै राक्षसलाई तत्कालै प्रस्थान गर्ने आज्ञा दियो।
50उसले बारम्बार आज्ञा दिएपछि राक्षस योद्धाहरू देदीप्यमान अस्त्र लिएर उसलाई प्रणाम गरी लङ्काबाट निस्के।
51राक्षसहरूले आभूषणको कान्तिले तथा आफ्नै तेजले समूचो आकाश त्यसै गरी प्रकाशित पारिदिए जसरी वानरहरूले राँकोले पारेका थिए।
52त्यहाँ चन्द्रमा र नक्षत्रको प्रभा तथा तिनका आभूषणको कान्तिले आकाश उज्ज्वल पारिदियो।
53चन्द्रिका र आभूषणको कान्ति तथा देदीप्यमान समुद्र र आवासको प्रकाश — यी सबैले वानर र राक्षस दुवै सेनालाई प्रकाशित पारे।
54त्यहाँ समुद्रका छाल आधा जलेका घरको आगोसँग मिलेर देदीप्यमान भए।
55तब त्यो राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत भयो — ध्वजा र दण्डले युक्त, उत्तम बन्चरोले सजिएको, भयङ्कर रथमा जोतिएका घोडा र हात्तीसहित, भाँतिभाँतिका पैदल सैनिकले युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल र शक्ति धारण गरेका विशिष्ट योद्धाले युक्त, भयङ्कर पराक्रम र वीरता भएका योद्धा देदीप्यमान काँडा भएका अस्त्र लिएका, रथ र हात्तीमा बाँधिएका सयौँ साना घण्टी शब्द गर्दै, सुनले सजिएका पाखुरा भएका योद्धा, बन्चरो र बेध्ने अस्त्रसहित, धनुमा चढेका बाणसहित र प्रचुर सुगन्धले युक्त।
56तब त्यो राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत भयो — ध्वजा र दण्डले युक्त, उत्तम बन्चरोले सजिएको, भयङ्कर रथमा जोतिएका घोडा र हात्तीसहित, भाँतिभाँतिका पैदल सैनिकले युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल र शक्ति धारण गरेका विशिष्ट योद्धाले युक्त, भयङ्कर पराक्रम र वीरता भएका योद्धा देदीप्यमान काँडा भएका अस्त्र लिएका, रथ र हात्तीमा बाँधिएका सयौँ साना घण्टी शब्द गर्दै, सुनले सजिएका पाखुरा भएका योद्धा, बन्चरो र बेध्ने अस्त्रसहित, धनुमा चढेका बाणसहित र प्रचुर सुगन्धले युक्त।
57तब त्यो राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत भयो — ध्वजा र दण्डले युक्त, उत्तम बन्चरोले सजिएको, भयङ्कर रथमा जोतिएका घोडा र हात्तीसहित, भाँतिभाँतिका पैदल सैनिकले युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल र शक्ति धारण गरेका विशिष्ट योद्धाले युक्त, भयङ्कर पराक्रम र वीरता भएका योद्धा देदीप्यमान काँडा भएका अस्त्र लिएका, रथ र हात्तीमा बाँधिएका सयौँ साना घण्टी शब्द गर्दै, सुनले सजिएका पाखुरा भएका योद्धा, बन्चरो र बेध्ने अस्त्रसहित, धनुमा चढेका बाणसहित र प्रचुर सुगन्धले युक्त।
58तब त्यो राक्षससेना भयङ्कर प्रतीत भयो — ध्वजा र दण्डले युक्त, उत्तम बन्चरोले सजिएको, भयङ्कर रथमा जोतिएका घोडा र हात्तीसहित, भाँतिभाँतिका पैदल सैनिकले युक्त, देदीप्यमान त्रिशूल, गदा, खड्ग, शूल र शक्ति धारण गरेका विशिष्ट योद्धाले युक्त, भयङ्कर पराक्रम र वीरता भएका योद्धा देदीप्यमान काँडा भएका अस्त्र लिएका, रथ र हात्तीमा बाँधिएका सयौँ साना घण्टी शब्द गर्दै, सुनले सजिएका पाखुरा भएका योद्धा, बन्चरो र बेध्ने अस्त्रसहित, धनुमा चढेका बाणसहित र प्रचुर सुगन्धले युक्त।
59गर्जँदा वर्षामेघझैँ आउँदै गरेका उग्र योद्धाले भरिएका राक्षस तथा अगाडि बढ्दै गरेका वानरसेनाहरूले उच्च स्वरमा महान् कोलाहल गर्न थाले।
60राक्षसहरूको त्यो विशाल सेना शत्रुसेनातिर त्यसै गरी दौड्यो जसरी पुतली ज्वालातिर उड्छन्।
61आफ्ना पाखुराले रगडेर घुमाइएका गदा र अशनिसहित राक्षसहरूको त्यो विशाल सेना अत्यन्त देदीप्यमान प्रतीत भयो।
62त्यसपछि निशाचरहरूसँग युद्ध गर्न उत्सुक वानरहरू मानौँ उन्मत्त भई उठे र रूख तथा शिलाले निशाचरहरूमाथि प्रहार गर्न थाले।
63जब राक्षसहरूले यसरी सामना गरे, तब वानरहरूले तिनको नजिक गएर तीखा खड्गले तत्कालै तिनका शिर काटिदिए।
64वानरहरूका दाँतले कान काटिएका, मुड्कीले खप्पर चूर भएका र शिलाका प्रहारले अङ्ग भाँचिएका — यस्ता राक्षसहरू यताउता घुमिरहे।
65त्यसै गरी वानरहरूले आफ्नो अगाडि उभिएका भयङ्कर रूप भएका महान् वीर अन्य निशाचरहरूमाथि पनि तीखा खड्गले प्रहार गरे।
66एउटाले त्यसमाथि प्रहार गर्यो जो अर्कोमाथि प्रहार गर्दै थियो। एउटाले त्यसलाई ढाल्यो जो अर्कोलाई ढाल्दै थियो। एउटाले अवज्ञापूर्वक भर्त्सना गर्दै अर्कोलाई गाली गर्यो र एउटाले आफ्नो त्यो प्रतिद्वन्द्वीलाई टोक्यो जो अर्कोलाई टोक्दै थियो।
67त्यहाँ तिनीहरू परस्पर यसरी कुरा गर्थे — एउटाले भन्यो 'ममाथि प्रहार गर' र अर्कोले प्रहार गर्ने भन्यो; फेरि एउटाले बीचमा आएर भन्यो 'तिमी किन चिच्याउँदै छौ?' अर्थात् 'म प्रतिरोध गर्छु'; एउटाले भन्यो 'तिमी यसरी किन कष्ट पाइरहेका छौ?'
68अत्यन्त क्रुद्ध वानर र राक्षस परस्पर युद्ध गरिरहे — वस्त्र चिप्लँदै, कवच र अस्त्र चुक्दै, युद्धका लागि विशाल शूल उठाउँदै। तिनीहरूले मुड्की, त्रिशूल, शूल र खड्गको प्रयोग गरे।
69अत्यन्त क्रुद्ध वानर र राक्षस परस्पर युद्ध गरिरहे — वस्त्र चिप्लँदै, कवच र अस्त्र चुक्दै, युद्धका लागि विशाल शूल उठाउँदै। तिनीहरूले मुड्की, त्रिशूल, शूल र खड्गको प्रयोग गरे।
70त्यस युद्धमा राक्षसहरूले दसमा सातको अनुपातमा वानरहरूको वध गरे र वानरहरूले पनि दसमा सातको अनुपातमा राक्षसहरूलाई ढाले।