अध्याय 66

सर्गः 66

दिखाएँ:
दृश्य:
kumbhakarna
श्लोक 1
संस्कृत

स लङ्घयित्वाप्राकारंगिरिकूटोपमोमहान् । निर्ययौनगरात्तूर्णंकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.66.1।।

अंग्रेज़ी

Mighty Kumbhakarna, a gigantic one, resembling a mountain peak, having swiftly crossed over the boundary of the city roared.

हिन्दी

पर्वतशिखर के समान विशालकाय महाबली कुम्भकर्ण नगरी की सीमा शीघ्रता से लाँघकर गर्जा।

नेपाली

पर्वतशिखरझैँ विशालकाय महाबली कुम्भकर्ण नगरीको सिमाना शीघ्रतापूर्वक नाघेर गर्ज्यो।

kumbhakarna
श्लोक 2
संस्कृत

ननाद च महानादंसमुद्रमभिनादयन् । विजयन्निवनिर्घातन्विधमन्निवपर्वतान् ।।6.66.2।।

अंग्रेज़ी

Kumbhakarna roared making loud noises as if proclaiming victory, like the breaking of mountains and reverberating of ocean.

हिन्दी

कुम्भकर्ण ने पर्वतों के टूटने और समुद्र के गूँजने के समान उच्च शब्द करते हुए मानो विजय की घोषणा करते हुए गर्जना की।

नेपाली

कुम्भकर्णले पर्वत भाँचिने र समुद्र गुन्जिनेझैँ उच्च शब्द गर्दै मानौँ विजयको घोषणा गर्दै गर्जना गर्‍यो।

श्लोक 3
संस्कृत

तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा । प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।6.66.3।।

अंग्रेज़ी

Observing that rakshasa with frightening eyes, who could not be killed by Indra or Yama or even by Varuna coming towards them the vanaras ran in fear.

हिन्दी

भयङ्कर नेत्रों वाले उस राक्षस को, जिसका वध इन्द्र, यम अथवा वरुण भी न कर सके, अपनी ओर आते देखकर वानर भय से भाग गए।

नेपाली

भयङ्कर आँखा भएको त्यो राक्षसलाई, जसको वध इन्द्र, यम अथवा वरुणले पनि गर्न सकेनन्, आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर वानरहरू भयले भागे।

angada
श्लोक 4
संस्कृत

तांस्तुविप्रद्रुतान् दृष्टवाराजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् । नलंनीलंगवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।।6.66.4।।

अंग्रेज़ी

Seeing the Vanaras running in fear, Angada spoke to Nala, Nila, Gavaksha, Mahabala and Kumuda.

हिन्दी

वानरों को भय से भागते देखकर अङ्गद नल, नील, गवाक्ष, महाबल और कुमुद से बोला।

नेपाली

वानरहरूलाई भयले भाग्दै गरेको देखेर अङ्गदले नल, नील, गवाक्ष, महाबल र कुमुदसँग भन्यो।

श्लोक 5
संस्कृत

आत्मानमत्रविस्मृत्यवीर्याण्यभिजनानि च । क्वगच्छतभयत्रस्ताःप्राकृताहरयोयथा ।।6.66.5।।

अंग्रेज़ी

"Forgetting yourself, that you are warriors, not knowing by nature, being Vanaras where are you going?"

हिन्दी

'यह भूलकर कि तुम वीर हो, अपने स्वभाव को न जानकर, वानर होकर भी तुम कहाँ जा रहे हो?'

नेपाली

'तिमी वीर हौ भन्ने बिर्सेर, आफ्नो स्वभाव नजानेर, वानर भएर पनि तिमी कहाँ जाँदै छौ?'

श्लोक 6
संस्कृत

साधुसौम्या निवर्तध्वंकिप्राणान्परिरक्षथ । नालंयुद्धायवैरक्षोमहतीयंबिभीषका ।।6.66.6।।

अंग्रेज़ी

"O good Vanaras! You are modest. Return. Why are you protecting your life? This Rakshasa is not capable of facing war. He can create only fear."

हिन्दी

'हे श्रेष्ठ वानरो! तुम विनयशील हो। लौटो। अपने प्राणों की रक्षा क्यों कर रहे हो? यह राक्षस युद्ध का सामना करने में समर्थ नहीं। यह केवल भय उत्पन्न कर सकता है।'

नेपाली

'हे श्रेष्ठ वानरहरू! तिमी विनयशील छौ। फर्क। आफ्नो प्राणको रक्षा किन गर्दै छौ? यो राक्षस युद्धको सामना गर्न समर्थ छैन। यसले केवल भय उत्पन्न गर्न सक्छ।'

श्लोक 7
संस्कृत

महतीमुथतितामेनांराक्षसानांबिभीषिकाम् । विक्रमाद्विधमिष्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।।6.66.7।।

अंग्रेज़ी

"O Vanaras! We will dispel this huge rakshasa, a nightmare with our power. Come back."

हिन्दी

'हे वानरो! हम अपने बल से इस विशाल राक्षस को, जो एक दुःस्वप्न है, दूर कर देंगे। लौट आओ।'

नेपाली

'हे वानरहरू! हामी आफ्नो बलले यो विशाल राक्षसलाई, जो एउटा दुःस्वप्न हो, हटाइदिनेछौँ। फर्केर आऊ।'

श्लोक 8
संस्कृत

कृच्छ्रेणतुसमाश्वस्यसङ्गम्य च ततस्ततः । वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्सम्प्रतस्थूरणाजिरम् ।।6.66.8।।

अंग्रेज़ी

Overcoming fear, the Vanaras getting together from here and there holding trees by hand, proceeded to the battlefield.

हिन्दी

भय पर विजय पाकर वानर इधर-उधर से एकत्र होकर हाथों में वृक्ष लिए रणभूमि की ओर बढ़े।

नेपाली

भयमाथि विजय पाएर वानरहरू यताउताबाट जम्मा भई हातमा रूख लिएर रणभूमितिर बढे।

kumbhakarna
श्लोक 9
संस्कृत

तेनिवृत्यतुसङ्कृद्धाःकुम्भकर्णंवनौकसः । निर्जघ्नुःपरमक्रुद्धास्समदाइवकुञ्जराः ।।6.66.9।।

अंग्रेज़ी

Those forest rangers who were extremely enraged turned back to hit, determined like the elephants in rut went to vanquish Kumbhakarna.

हिन्दी

वे अत्यन्त क्रुद्ध वनचर प्रहार करने के लिए लौट पड़े और मदोन्मत्त हाथियों के समान दृढ़ संकल्प से कुम्भकर्ण को परास्त करने चले।

नेपाली

ती अत्यन्त क्रुद्ध वनचर प्रहार गर्न फर्के र मात्तिएका हात्तीझैँ दृढ सङ्कल्पले कुम्भकर्णलाई परास्त गर्न गए।

kumbhakarna
श्लोक 10
संस्कृत

प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्चशिलाभिश्चमहाबलः । पादपैःपुष्पिताग्रैश्चहन्यमानो न कम्पते ।।6.66.10।।

अंग्रेज़ी

Though Kumbhakarna was hit with lofty mountain peaks and trees with blossoms at crests, he was not shaken.

हिन्दी

यद्यपि कुम्भकर्ण पर ऊँचे पर्वतशिखरों और शिखर पर पुष्पों से युक्त वृक्षों से प्रहार किया गया, तथापि वह विचलित न हुआ।

नेपाली

यद्यपि कुम्भकर्णमाथि अग्ला पर्वतशिखर र टुप्पामा फूल भएका रूखले प्रहार गरियो, तथापि ऊ विचलित भएन।

श्लोक 11
संस्कृत

तस्यगात्रेषुपतिताभिद्यन्तेशतशश्शिलाः । पादपाःपुष्पिताग्राश्चभग्नाःपेतुर्महीतले ।।6.66.11।।

अंग्रेज़ी

Fallen on his limbs many rocks got broken, even the treetops with blossoms were broken and fell on the ground.

हिन्दी

उसके अङ्गों पर गिरकर अनेक शिलाएँ टूट गईं; पुष्पों से युक्त वृक्षों की चोटियाँ भी टूटकर भूमि पर गिर गईं।

नेपाली

उसका अङ्गमा खसेर अनेक शिला फुटे; फूल भएका रूखका टुप्पा पनि भाँचिएर भुइँमा खसे।

kumbhakarna
श्लोक 12
संस्कृत

सोऽपिसैन्यानिसङ्क्रुद्धोवानराणांमहौजसाम् । ममन्थपरमायत्तोवनान्यग्निरिवोत्थितः ।।6.66.12।।

अंग्रेज़ी

Enraged Kumbhakarna began to destroy Vanaras endowed with extraordinary vigour, just as great forest fire burns the forest.

हिन्दी

क्रुद्ध कुम्भकर्ण असाधारण तेज से सम्पन्न वानरों का वैसे ही विनाश करने लगा जैसे महान् दावानल वन को जला देता है।

नेपाली

क्रुद्ध कुम्भकर्णले असाधारण तेजले सम्पन्न वानरहरूको त्यसै गरी विनाश गर्न थाल्यो जसरी महान् डढेलोले वन जलाइदिन्छ।

श्लोक 13
संस्कृत

लोहितार्द्रास्तुबहवश्शेरतेवानरर्षभाः । निरस्तांपतिताभूमौताम्रपुष्पाइवद्रुमाः ।।6.66.13।।

अंग्रेज़ी

Many bulls among the Vanaras lay on the ground like trees with red flowers on top tossed and fallen on the ground.

हिन्दी

वानरों में अनेक वृषभ भूमि पर वैसे ही पड़े रहे जैसे शिखर पर लाल पुष्पों वाले वृक्ष उखड़कर भूमि पर गिर पड़े हों।

नेपाली

वानरहरूमा अनेक वृषभ भुइँमा त्यसै गरी पल्टिए जसरी टुप्पामा राता फूल भएका रूख उखेलिएर भुइँमा खसेका हुन्।

श्लोक 14
संस्कृत

लङ्घयन्तःप्रधावन्तोवानरानावलोकयन् । केचित्समुद्रेपतिताःकेचिद्गगनमास्थिताः ।।6.66.14।।

अंग्रेज़ी

The Vanaras leapt without looking back. Indeed, some dropped into the ocean, and some flew into space.

हिन्दी

वानर पीछे देखे बिना उछल पड़े। सचमुच कुछ समुद्र में जा गिरे और कुछ आकाश में उड़ गए।

नेपाली

वानरहरू पछाडि नहेरी उफ्रे। साँच्चै कोही समुद्रमा खसे र कोही आकाशमा उडे।

श्लोक 15
संस्कृत

वध्यमानास्तुतेवीराराक्षसेन च लीलया । सागरंयेनतेतीर्णाःपथातेनदुद्रुवुः ।।6.66.15।।

अंग्रेज़ी

Struck by Rakshasa, the Vanaras ran in the same path crossing the ocean (by which they came).

हिन्दी

राक्षस द्वारा आहत होकर वानर उसी मार्ग से समुद्र लाँघकर भागे जिससे वे आए थे।

नेपाली

राक्षसद्वारा आहत भई वानरहरू त्यही बाटो समुद्र नाघेर भागे जुन बाटो तिनीहरू आएका थिए।

श्लोक 16
संस्कृत

तेस्थलानितदानिम्नंविवर्णमानाभयात् । ऋक्षावृक्षान् समारूढाःकेचित्पर्वतमाश्रिताः ।।6.66.16।।

अंग्रेज़ी

Out of fear the vanaras rushed to plains with pale countenance, some climbed up mountains and bears climbed up trees.

हिन्दी

भय से वानर विवर्ण मुख लिए समतल भूमि की ओर दौड़े, कुछ पर्वतों पर चढ़ गए और रीछ वृक्षों पर चढ़ गए।

नेपाली

भयले वानरहरू विवर्ण अनुहार लिएर समतल भूमितिर दौडे, कोही पर्वतमा चढे र भालुहरू रूखमा चढे।

श्लोक 17
संस्कृत

ममज्जुरर्णवेकेचिद्गुहाःकेचित्समाश्रिताः । निपेतुःकेचिदपरेकेचिन्नैवावतस्थिरे ।।6.66.17।। केचिद्भूमौनिपतिताःकेचित्सुप्तामृताइव ।

अंग्रेज़ी

Some drowned in the ocean, some entered into the caves, some others not knowing what to do sat down and others fell on the ground and some slept as if dead.

हिन्दी

कुछ समुद्र में डूब गए, कुछ गुफाओं में घुस गए, कुछ अन्य क्या करें न जानकर बैठ गए, कुछ भूमि पर गिर पड़े और कुछ मृत के समान सो गए।

नेपाली

कोही समुद्रमा डुबे, कोही गुफामा पसे, कोही अरू के गर्ने थाहा नपाएर बसे, कोही भुइँमा खसे र कोही मृतझैँ सुते।

angada
श्लोक 18
संस्कृत

तान्समीक्ष्याङ्गदोभग्नान्वानरानिदमब्रवीत् ।।6.66.18।। अवतिष्ठतयुध्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।

अंग्रेज़ी

Seeing the monkeys routed, Angada spoke, 'Stay, return back. We will fight'

हिन्दी

वानरों को भागते देखकर अङ्गद बोला — 'ठहरो, लौट आओ। हम युद्ध करेंगे।'

नेपाली

वानरहरूलाई भाग्दै गरेको देखेर अङ्गदले भन्यो — 'रोक, फर्केर आऊ। हामी युद्ध गर्नेछौँ।'

श्लोक 19
संस्कृत

भग्नानांवो न पश्यामिपरिगम्यमहीमिमाम् ।।6.66.19।। स्थानंसर्वेनिवर्तध्वंकिंप्राणान् परिरक्षथ ।

अंग्रेज़ी

"I do not see any refuge for you even if you go round the globe. All of you return back. Why do you preserve life?"

हिन्दी

'मुझे तुम्हारे लिए कहीं शरण दिखाई नहीं देती, चाहे तुम समूची पृथ्वी की परिक्रमा कर लो। तुम सब लौट आओ। प्राण की रक्षा क्यों करते हो?'

नेपाली

'मलाई तिम्रा लागि कतै शरण देखिँदैन, तिमीले समूचो पृथ्वीको परिक्रमा गरे पनि। तिमी सबै फर्केर आऊ। प्राणको रक्षा किन गर्छौ?'

श्लोक 20
संस्कृत

निरायुधानांद्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ।।6.66.20।। दाराह्युपहसिष्यन्ति स वैघातस्तुजीवताम् ।

अंग्रेज़ी

"Monkeys! Your valour can't be challenged. If you run away for life abandoning weapons even your wives will ridicule you. That is more than death."

हिन्दी

'हे वानरो! तुम्हारे पराक्रम को चुनौती नहीं दी जा सकती। यदि तुम अस्त्र त्यागकर प्राण बचाने भागे, तो तुम्हारी पत्नियाँ भी तुम्हारा उपहास करेंगी। यह मृत्यु से भी बढ़कर है।'

नेपाली

'हे वानरहरू! तिम्रो पराक्रमलाई चुनौती दिन सकिँदैन। यदि तिमी अस्त्र त्यागेर प्राण बचाउन भाग्यौ भने, तिम्रा पत्नीले पनि तिम्रो उपहास गर्नेछन्। यो मृत्युभन्दा पनि बढी हो।'

श्लोक 21
संस्कृत

कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।। क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा । अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।

अंग्रेज़ी

"You are born in noble families, and are widely spread. As such why are you running away like ordinary monkeys as if terrified giving up your valour. It is not worthy of you."

हिन्दी

'तुम श्रेष्ठ कुलों में उत्पन्न हो और दूर-दूर तक विख्यात हो। फिर तुम अपना पराक्रम त्यागकर भयभीत होकर साधारण वानरों के समान क्यों भाग रहे हो? यह तुम्हारे योग्य नहीं।'

नेपाली

'तिमी श्रेष्ठ कुलमा जन्मेका छौ र टाढाटाढासम्म विख्यात छौ। अनि तिमी आफ्नो पराक्रम त्यागेर त्रसित भई साधारण वानरझैँ किन भाग्दै छौ? यो तिम्रो योग्य छैन।'

श्लोक 22
संस्कृत

कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।। क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा । अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।

अंग्रेज़ी

"You are born in noble families, and are widely spread. As such why are you running away like ordinary monkeys as if terrified giving up your valour. It is not worthy of you."

हिन्दी

'तुम श्रेष्ठ कुलों में उत्पन्न हो और दूर-दूर तक विख्यात हो। फिर तुम अपना पराक्रम त्यागकर भयभीत होकर साधारण वानरों के समान क्यों भाग रहे हो? यह तुम्हारे योग्य नहीं।'

नेपाली

'तिमी श्रेष्ठ कुलमा जन्मेका छौ र टाढाटाढासम्म विख्यात छौ। अनि तिमी आफ्नो पराक्रम त्यागेर त्रसित भई साधारण वानरझैँ किन भाग्दै छौ? यो तिम्रो योग्य छैन।'

श्लोक 23
संस्कृत

विकत्थनानिवोयानि तदावैजनसंसदि । तानिवःक्वनुयातानिसोदग्राणिम हितानि च ।।6.66.23।।

अंग्रेज़ी

"Earlier in the assembly of people you made vigorous statements and acclaimed yourselves highly with selfpraise. Where has it gone?"

हिन्दी

'पहले जनसभा में तुमने ओजस्वी वचन कहे थे और आत्मप्रशंसा से अपनी बड़ी सराहना की थी। वह कहाँ गई?'

नेपाली

'पहिले जनसभामा तिमीले ओजस्वी वचन भनेका थियौ र आत्मप्रशंसाले आफ्नो ठूलो सराहना गरेका थियौ। त्यो कहाँ गयो?'

श्लोक 24
संस्कृत

भीरुप्रवादाश्श्रूयन्तेयस्तुजीवतिधिक्कृतः । मार्गस्सत्पुरुषैर्जष्टःसेव्यतांत्यज्यतांभयम् ।।6.66.24।।

अंग्रेज़ी

"He who is defeated lives, but people will say he is timid. Resorting to the path of good people and serving them gives up fear."

हिन्दी

'जो पराजित होता है वह जीवित तो रहता है, किन्तु लोग उसे कायर कहेंगे। सत्पुरुषों के मार्ग का आश्रय लेना और उनकी सेवा करना भय दूर करता है।'

नेपाली

'जो पराजित हुन्छ ऊ जीवित त रहन्छ, तर मानिसहरूले उसलाई कायर भन्नेछन्। सत्पुरुषको मार्गको आश्रय लिनु र तिनको सेवा गर्नुले भय हटाउँछ।'

श्लोक 25
संस्कृत

शयामहेऽनिहताःपृथिव्यामल्पजीविताः । दुष्प्रापंब्रह्मलोकंवाप्राप्नुयामोयुधिसूदिता ।।6.66.25।।

अंग्रेज़ी

"If we are killed in war, fallen dead on the ground and our life span is reduced, we will attain the realm of Brahma which is difficult to attain."

हिन्दी

'यदि हम युद्ध में मारे जाएँ, भूमि पर मृत होकर गिरें और हमारी आयु क्षीण हो जाए, तो हम ब्रह्मलोक प्राप्त करेंगे जो दुर्लभ है।'

नेपाली

'यदि हामी युद्धमा मारियौँ, भुइँमा मृत भई खस्यौँ र हाम्रो आयु क्षीण भयो भने, हामी ब्रह्मलोक प्राप्त गर्नेछौँ जुन दुर्लभ छ।'

श्लोक 26
संस्कृत

सम्प्राप्नुयामःकीर्तिंवानिहत्वाशत्रुमाहवे । जीवितंवीरलोकस्यमोक्ष्यामोवसुवानराः ।।6.66.26।।

अंग्रेज़ी

"By killing the enemy, we will attain fame. Or else we will attain the world of Brahma, liberated."

हिन्दी

'शत्रु का वध कर हम यश प्राप्त करेंगे। अन्यथा मुक्त होकर ब्रह्मलोक प्राप्त करेंगे।'

नेपाली

'शत्रुको वध गरी हामी यश प्राप्त गर्नेछौँ। नत्र मुक्त भई ब्रह्मलोक प्राप्त गर्नेछौँ।'

kumbhakarna
श्लोक 27
संस्कृत

न कुम्भकर्णःकाकुत्स्थंदृष्टवाजीवन् गमिष्यति । दीप्यमानमिवासाद्यपतङ्गोज्वलनंयथा ।।6.66.27।।

अंग्रेज़ी

"Just as flies reaching the blazing fire can't escape, so also Kumbhakarna can't escape with life after facing Kakuthsa."

हिन्दी

'जैसे प्रज्वलित अग्नि तक पहुँचे पतङ्ग बच नहीं सकते, वैसे ही ककुत्स्थ के सामने आकर कुम्भकर्ण प्राणों सहित बच नहीं सकता।'

नेपाली

'जसरी प्रज्वलित आगोसम्म पुगेका पुतली बाँच्न सक्दैनन्, त्यसै गरी ककुत्स्थको अगाडि आएर कुम्भकर्ण प्राणसहित बाँच्न सक्दैन।'

श्लोक 28
संस्कृत

लायनेनचोद्धिष्टाःप्राणान् रक्षामहेवयम् । एकेनबहवोभग्नायशोनाशंगमिष्यति ।।6.66.28।।

अंग्रेज़ी

"Even though we are distinguished, if we preserve our life by running away for life, destroyed by one, our glory will come to an end."

हिन्दी

'यद्यपि हम विशिष्ट हैं, तथापि यदि हम प्राण बचाने भागकर अपने प्राणों की रक्षा करें और एक ही के द्वारा नष्ट हों, तो हमारा यश समाप्त हो जाएगा।'

नेपाली

'यद्यपि हामी विशिष्ट छौँ, तथापि यदि हामी प्राण बचाउन भागेर आफ्नो प्राणको रक्षा गर्‍यौँ र एउटैद्वारा नष्ट भयौँ भने, हाम्रो यश समाप्त हुनेछ।'

angada
श्लोक 29
संस्कृत

एवंब्रुवाणंतंशूरमङ्गदंकनकाङ्गदम् । द्रवमाणास्ततोवाक्यमूचुःशूरुविगर्हितम् ।।6.66.29।।

अंग्रेज़ी

While the heroic Angada, adorned with gold armlets, was speaking in that manner to the fleeing vanara heroes, condemned by the hero the vanaras replied as follows.

हिन्दी

जब स्वर्ण के बाजूबन्दों से सुसज्जित वीर अङ्गद भागते वानरवीरों से इस प्रकार कह रहा था, तब उस वीर द्वारा निन्दित वानरों ने इस प्रकार उत्तर दिया।

नेपाली

जब सुनका बाजुबन्दले सजिएका वीर अङ्गदले भाग्दै गरेका वानरवीरसँग यसरी भन्दै थियो, तब त्यस वीरद्वारा निन्दित वानरहरूले यसरी जवाफ दिए।

kumbhakarna
श्लोक 30
संस्कृत

कृतंनःकदनंघोरंकुम्भकर्णेनरक्षसा । न स्थानकालोगच्छामोदयितंजीवितंहिनः ।।6.66.30।।

अंग्रेज़ी

"Kumbhakarna, the Rakshasa has done havoc to us. This is not the moment to stay. Our life is dear to us."

हिन्दी

'राक्षस कुम्भकर्ण ने हमारा सर्वनाश कर दिया है। यह ठहरने का समय नहीं। हमें अपने प्राण प्रिय हैं।'

नेपाली

'राक्षस कुम्भकर्णले हाम्रो सर्वनाश गरिदिएको छ। यो रोकिने समय होइन। हामीलाई आफ्नो प्राण प्रिय छ।'

kumbhakarna
श्लोक 31
संस्कृत

एतावदुक्त्वावचनंसर्वेतेभेजिरेदिशः । भीमंभीमाक्षमायान्तंदृष्टवावानरयूथपाः ।।6.66.31।।

अंग्रेज़ी

All the Vanara troops having replied that way, seeing Kumbhakarna of frightful eyes coming towards them, scattered in all directions.

हिन्दी

इस प्रकार उत्तर देकर सब वानरसेनाएँ भयङ्कर नेत्रों वाले कुम्भकर्ण को अपनी ओर आते देखकर सब दिशाओं में बिखर गईं।

नेपाली

यसरी जवाफ दिएर सबै वानरसेना भयङ्कर आँखा भएको कुम्भकर्णलाई आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर सबै दिशामा छरिए।

angada
श्लोक 32
संस्कृत

द्रवमाणस्तुतेवीराअङ्गदेनवलीमुखाः । सान्त्वैश्चैहनुमानैश्चततस्सर्वेनिवर्तिताः ।।6.66.32।।

अंग्रेज़ी

Though the heroic monkeys were running away, Angada by his good words and examples turned them to return from wherever they were.

हिन्दी

यद्यपि वे वीर वानर भाग रहे थे, तथापि अङ्गद ने अपने उत्तम वचनों और उदाहरणों से उन्हें जहाँ-जहाँ से भी थे, लौटा लिया।

नेपाली

यद्यपि ती वीर वानर भाग्दै थिए, तथापि अङ्गदले आफ्ना उत्तम वचन र उदाहरणले तिनलाई जहाँजहाँबाट भए पनि फर्काए।

vali angada
श्लोक 33
संस्कृत

प्रहर्षमुपनीताश्चवालिपुत्रेणधीमता । आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्चसर्वेवानरयूथपाः ।।6.66.33।।

अंग्रेज़ी

All the Vanara troops having heard Angada, son of Vali happily restored awaiting his command.

हिन्दी

वालिपुत्र अङ्गद के वचन सुनकर सब वानरसेनाएँ प्रसन्नतापूर्वक स्वस्थ होकर उसकी आज्ञा की प्रतीक्षा करने लगीं।

नेपाली

वालिपुत्र अङ्गदका वचन सुनेर सबै वानरसेना प्रसन्नतापूर्वक स्वस्थ भई उसको आज्ञाको प्रतीक्षा गर्न थाले।

hanuman valmiki
श्लोक 34
संस्कृत

ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाःकुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः । द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखंरणं ।।6.66.34।।

अंग्रेज़ी

Rshaba, Sarabha, Mainda and Nila, Kumuda, Susena, Rambha, and Tara headed by Dwiviida, Panasa and Hanuman marched ahead swiftly to the battlefield. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेषष्टितमस्सर्गः ।। This is the end of the sixty sixth sarga of Yuddha Kanda of the first epic, the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

हिन्दी

ऋषभ, शरभ, मैन्द और नील, कुमुद, सुषेण, रम्भ तथा तार, और द्विविद, पनस एवं हनुमान् के नेतृत्व में सब शीघ्रता से रणभूमि की ओर बढ़े। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का षट्षष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

ऋषभ, शरभ, मैन्द र नील, कुमुद, सुषेण, रम्भ तथा तार, अनि द्विविद, पनस र हनुमान्को नेतृत्वमा सबै शीघ्रतापूर्वक रणभूमितिर बढे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको छैसट्ठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।